Sesotho HL Grade 12 Paper 1 Supplementary 2015 Memo

NATIONAL SENIOR CERTIFICATE KEREITE YA 12 SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) PAMPIRI YA 1 (P1) HLAKOLA/TLHAKUBELE 2015 MEMORANDAMO MATSHWAO: 70 Memorandamo ona o na le maqephe a 8. Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle le tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 2 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2015 NSC – Memorandamo HO TSHWAYA TEKOKUTLWISISO • Ka ha maikutlo a lokela ho tsepamiswa kutlwisisong ya baithuti ya temakutlwisiso, baithuti ba se fuwe kotlo bakeng sa diphoso tsa mopeleto o fosahetseng le tsa puo ntle haeba diphoso tsa mofuta oo di ama moelelo. (Motshwayi a nne a bontshe diphoso tseo mohlahlobuwa a di entseng ha a ntse a tshwaya). • Haeba mohlahlobuwa a sebedisitse mantswe a tswang dipuong tse ding ao e seng a Sesotho, motshwayi a se a tsotelle, mme haeba karabo e etsa moelelo, mohlahlobuwa a se fuwe kotlo. Le ha ho le jwalo, ha lentswe le tswang dipuong tse ding le sebedisitswe temeng, mme le hlokeha karabong, karabo e jwalo e amohelwe. • Bakeng sa dipotso tse bulehileng, motshwayi a se abe matshwao bakeng sa dikarabo tse hlokang E/TJHE kapa KE DUMELLANA/KE HANANA. Lebaka kapa tshehetso ya karabo ke yona e lokelang ho abelwa matshwao. • Se abe matshwao bakeng sa dikarabo tse hlokang NNETE/MAFOSI kapa NTLHA/ MOHOPOLO feela. Lebaka kapa tshehetso ya karabo ke yona e lokelang ho abelwa matshwao. • Moo potso e hlokang karabo ya lentswe le le leng, mme mohlahlobuwa a fane ka polelo kaofela, karabo e jwalo e tshwauwe e nepahetse ha feela mohlahlobuwa a sehelletse mola ka tlasa lentswe le hlokwang kapa a le hlakisitse ka mokgwa o itseng. • Ha karabo e hloka dintlha tse pedi kapa tse tharo, mme mohlahlobuwa a fane ka lethathama le fetang palo eo, motshwayi a tshwaye dikarabo tse pedi kapa tse tharo feela. • Dikarabo tse ngotsweng ka puo e sebediswang tikolohong e itseng di amohelwe. • Haeba mohlahlobuwa a nehelane ka tlhaku kapa karabo e feletseng, potsong eo ho yona ho nehelanweng ka dikarabo tse ngata mme mohlahlobuwa a lokela ho kgetha e le nngwe, amohela tlhaku kapa karabo e feletseng KAPA di amohele ka bobedi ba tsona. Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 3 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2015 NSC – Memorandamo KAROLO YA A: TEKOKUTLWISISO POTSO YA 1 TEMA YA A 1.1 Ke kodiamalla.√ (1) 1.2 Ke dihlopha tse 6.√ (1) 1.3 Ditswere di ne di itjele ka moaparo o motle, o hohelang.√ (1) 1.4 Ha se taba e makatsang. Mokgwa oo sehlopha sa Ditswere se neng se bina pina eo ka ona, e ne e se o nepahetseng. Se ne se e binela hodimo se bile se tlerola mme ho sa utlwahale hore se bina kodiyamalla. KAPA Ke taba e makatsang. Sehlopha sa Ditswere se ne se hlola se hlotse ditlhodisanong tsa mofuta ona kahoo ho a makatsa hore se hlolwe ke sehlopha se qalang ho kenela ditlhodisano.√√ (2) 1.5 Ba belaetswa ke hore sehlopha sa bona se hlotswe ke setlabotjha sedikadikweng sa mmino./Ba lla ka hore sehlopha sa Melodiamelodi ke matlaila/Ba re motsamaisi wa sehlopha sa Ditswere o ne a sa keketehise batho, a sa shape mmeshara hantle/Ba re motsamaisi wa Melodiamelodi ha se titjhere kahoo ha a tsebe mmino wa dinoto.√√ (2) [Tshwaya a mabedi feela] 1.6 Ke hobane se ne se tlerola/√ Se ne se sa utlwahale hore se bina pina ya kodiamalla.√ (2) 1.7 Se ile sa fosa diteranseshene tse pedi mme se tlatlarietsa feela tjena/Bese e ile ya senya morethetho wa pina ho tu.√√ (2) 1.8 C/Se hlotswe ke sehlopha sa Melodiamelodi.√ (1) 1.9 E, o ne o fihla. Kodiamalla ke pina ya mahlomola mme sehlopha sa Melodiamelodi se e binne ntle le ho etsa diphoso/Dibini di ne di laola mantswe a tsona hantle/Dibini di ne di sa lahle morethetho ebile di ne di qapodisa mantswe hantle.√√ (2) 1.10 Le re tsebisa hore ke sehlopha se binang hamonate haholo se nang le mantswe a phefa.√√ (2) Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 4 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2015 NSC – Memorandamo 1.11 Ke mantswe a reng sehlopha sena ke setlabotjha mminong wa dinoto kahoo ha se tsebe mmino ona hohang/Ba re Melodiamelodi e tletse matlaila feela/Ba re motsamaisi wa Melodiamelodi o ne a sa keketehisi batho jwalo ka wa Ditswere/Ba re motsamaisi ha a shape mmeshara hantle/Ba re motsamaisi wa Melodiamelodi ha se titjhere kahoo o tsebella mmino wa dinoto hokae.√√ (2) [Tshwaya tse pedi feela] 1.12 Se re bolella hore ke sehlopha se tsebang ho bina mmino ona ebile se matla haholo mminong.√ Ho bina ha bona ho a tsejwa ke ka hona ho thweng babohi ba ne ba tla bona disala. √ (2) 1.13 Se ithutile hore se lokela ho ikwetlisa ka thata ha se na le ditlhodisano tseo se lokelang ho ya ho tsona/Ha se a lokela ho nyatsa dihlopha tse ding tsa mmino leha dihlopha tseo di e so ka di kenela ditlhodisano kapa e le ditlabotjha ditlhodisanong/Ha se hore tlholo ke ya sona se le seng.√√ (2) [Tshwaya e le nngwe feela] TEMA YA B 1.14 Meropa√ le tamborine. √ (2) 1.15 Meropa e letswang ke bahlankana ba foreiming ya 1 e entswe ka letlalo la kgomo mme e letswa ka ho tidinngwa ka matsoho. Athe moropa o letswang ke mohlankana ya foreiming ya 2 o entswe ke lesenke mme o tidinngwa ka dithutswana √√ (2) 1.16 Ke mohlankana ya foreiming ya bobedi. O kgona ho letsa mefuta e fapaneng ya diletswa ka nako e le nngwe ha ba foreiming ya 1 ba letsa moropa o le mong feela.√√ (2) 1.17 Ka bobedi ba tsona di bua ka mmino feela temeng ya pele re phetelwa ka tlhodisano ya mmino wa dinoto ha temeng ya bobedi e le mmino o binwang ka diletswa tse fapaneng tse tidinngwang ke batho, tse kang meropa le tamborine.√√ (2) MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A: 30 Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 5 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2015 NSC – Memorandamo KAROLO YA B: KGUTSUFATSO POTSO YA 2 Mehopolo e lebelletsweng Ho boima ho theola mmele mme o lokela ho ja hantle, o ikwetlise o be o laole le kgatello ya maikutlo.√ Tseba mmele wa hao o bapise mafura a mmele le bolelele le boima ba mmele. √ Ha mmele o tlwaela boikwetliso, ha o sa theoha kahoo fetola mokgwa wa boikwetliso.√ Iphuthumatse pele o qala ho ikwetlisa ho nyolla phallo ya madi.√ Tsosa methapokutlo hore o tjhese mafura a mmeleng.√ Itlhokomele ka nako tsohle o latele melao hantle.√Ha o ja sejo se siyo lenaneng la hao, e ja se senyane.√ Palo ya mantswe: (90) Ka sebopeho sa dintlha QOTSO DINTLHA 'Ho theola mmele ke taba e boima, e hlokang Ho boima ho theola mmele 1 boikemisetso bo boholo. Phepo e ntle, mme o lokela ho ja hantle, o boikwetliso, taolo ya kgatello ya maikutlo ke tse ikwetlise o be o laole le ding tsa dintlha tseo o lokelang ho di ela hloko kgatello ya maikutlo. √ ha o batla ho theola mmele wa hao.' 'Pele o ka qala ka lenanetsamaiso la ho Tseba mmele wa hao o bapise 2 ikwetlisa le ho itima dijo bakeng sa ho theola mafura a mmele le bolelele le mmele, o lokela ho tseba boholo boo mmele wa boima ba mmele. √ hao bo lokelang ho ba le bona. Boima ba mmele wa hao bo laolwa ke seo re se bitsang ka hore ke Body Mass Index. BMI ke mafura a mmele kaofela ha a bapiswa le bolelele le boima ba mmele wa hao. Ka baka lena BMI ya motho ha e tshwane la ya motho e mong.' 'Ha o theola mmele ka ho ikwetlisa, mmele wa Ha mmele o tlwaela 3 hao o ka tlwaela mokgwa oo o ikwetlisang ka boikwetliso, ha o sa theoha wona. Sena se ka etsa hore o se ke wa bona kahoo fetola mokgwa wa phetoho mmeleng wa hao. O se ke wa ikwetlisa boikwetliso. √ ka mokgwa o le mong nako e fetang beke. Ha o lemoha hore boikwetliso ba hao ha bo sa o sebeletsa, eketsa nako eo o ikwetlisang ka yona. Etsa bonnete ba hore o a fufulelwa.' 'Ho bohlokwa ho iphuthumatsa pele o ikwetlisa. Iphuthumatse pele o qala ho 4 Mmele o hloka ho futhumala hore phallo ya ikwetlisa ho nyolla phallo ya madi e phahame. madi.√ 'Methapokutlo e a tsoha mme mmele o qala ho Tsosa methapokutlo hore o 5 sebedisa matla ka tsela e loketseng. Sena se tjhese mafura a mmeleng.√ thusa ho tjhesa mafura a mmeleng. Ha o iphuthumatsa, o ka tsamaya butle e be o ntse o phahamisa sekgahla sa ho tsamaya hanyane- hanyane.' Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 6 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2015 NSC – Memorandamo 'Hopola ho dula o itebetse ka nako tsohle. O se Itlhokomele ka nako tsohle o ke wa ikwetlisa, ebe ka mora moo o ja dijo tse latele melao hantle.√ 6 hlokang phepo ka kgopolo ya hore o tla ikwetlisa ka mora moo. Sena se phahamisa mmele haholo ho na le hore o theohe. Tsepama boikwetlisong ba hao le phepong ya hao e nepahetseng.' 'Ha o ikutlwa o lakatsa sejo se itseng, se siyo Ha o ja sejo se siyo lenaneng 7 lenaneng la dijo tsa ho theola mmele, e ja la hao, e ja se senyane.√ sekotwana feela e seng sejo seo kaofela. Qoba ho ja dijo tse mafura a mangata le tse nang le tswekere e ngata.' Palo ya mantswe = 90 (Palo ya mantswe = 90) - Mohlahlobuwa o lokela ho ngola kgutsufatso ya hae ka sebopeho se seng le se seng feela. Kgutsufatso e ngotsweng ka sebopeho se seng ho tse hlahellang ka hara SKLT, e tshwauwe. - Mohlahlobuwa o lokela ho bontsha palo ya mantswe a sebedisitsweng ka nepo. HO TSHWAYA KGUTSUFATSO: Kgutsufatso e tlameha ho tshwauwa ka tsela e latelang: • Kabo ya matshwao: o Matshwao a 7 bakeng sa dintlha tse 7 (ntlha e le 1 bakeng sa ntlha ya sehlooho). o Matshwao a 3 bakeng sa puo o Matshwao kaofela: 10 • Kabo ya matshwao a puo ha bahlahlobuwa ba sebedisitse mantswe a bona: o Ha dintlha tse 1–3 di nepahetse: fana ka letshwao le 1 o Ha dintlha tse 4–5 di nepahetse: fana ka matshwao a 2 o Ha dintlha tse 6–7 di nepahetse: fana ka matshwao a 3 • Kabo ya matshwao a puo ha bahlahlobuwa ba sebedisitse diqotso di le jwalo: o Diqotso tse 6–7: se fane ka matshwao bakeng sa puo o Diqotso tse 1–5: fana ka letshwao le 1 bakeng sa puo ELA HLOKO: • Palo ya mantswe: o Batshwayi ba tlameha ho nnetefatsa palo ya mantswe a sebedisitsweng. o Se ke wa hula matshwao haeba bahlahlobuwa ba sa bontsha palo ya mantswe a sebedisitsweng kapa haeba palo ya mantswe a sebedisitsweng e ngotsweng e fosahetse. Ha palo ya mantswe e tlotswe, bala ho fihla palong ya mantswe e behilweng, ebe o emisa moo. Mohlala Puo Polelo/Polelwana Palo ya mantswe Sesotho Ke a tsamaya 3 MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B: 10 Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 7 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2015 NSC – Memorandamo KAROLO YA C: THUTAPUO LE TSHEBEDISO YA PUO POTSO YA 3 3.1 Ya lamunu. √ (1) 3.2 Kotikoti ya matla. √ (1) 3.3 Bana le batho ba baholo hore ba dule ba le mahlahahlaha ba bile ba le morolo letsheare lohle. √ (1) 3.4 Sepheo ke ho hohela bareki ka kgopolo ya hore ha ba ka reka sehlahiswa sena ba ipeha monyetleng wa ho hapa moputso oo. √√ (2) 3.5 Kotikoti e ka resaekelwa/e ka sebediswa hape kamora hore e ntjhafatswe. √ (1) [Tshwaya e le nngwe feela] 3.6 Puo eo e kgona ho susumetsa le ho hohela moreki ho reka sehlahiswa.√√ (2) 3.7 Ho tlisa kgatello ho seo a se buang kapa a se bapatsang. √ (1) 3.8 Ke mantswe a reng '100% lamunu'. √ (1) [10] POTSO YA 4 4.1 Moithuti e mong o tshwere selefounu ya hae o batla ho ya kantle a ilo letsetsa metswalle ya hae, mme e mong wa baithuti le yena o tshwere selefounu ya hae o ntse a ipeteta. √√ (2) 4.2 Maikutlo a ho lekeha/a ho teneha/a kgalefo.√√ (2) 4.3 Tjhe, ha ho a nepahala hobane molao wa motheo wa naha ha o dumelle thupa dikolong.√√ (2) 4.4 O shebahala eka o thabile. √ Sefahlehong sa hae ho bonahala pososelo. √ (2) 4.5 C/O sebedisa rejisetara e loketseng metswalle ya hae. √ (1) 4.6 Ke molao o reng tshebediso ya diselefounu ha e a dumellwa ka phaposing.√ (1) [10] Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 8 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2015 NSC – Memorandamo POTSO YA 5 5.1 O ile a tlola molao wa puso ya naha le wa Modimo/O ne a tlola molao wa puso ya naha le wa Modimo/A tlola molao wa puso ya naha le wa Modimo. √ (1) 5.2 A e batlisise hohle esita le ka hara dipokotho tsa baki. √ (1) 5.3 Thabo ke motho ya ithatang haholo. √√ [Tshwaya karabo e nngwe le e nngwe ya mohlahlobuwa e nang le leiketsi le nepahetseng.] (2) 5.4 Molao o tswa ntlwaneng o ye ntlokgolo/Tlwaelo e fetoha molao. √ (1) 5.5 Bobebenyana. √ Ho iketsetsa ho batla ho ba bobebenyana ho e na le ho etsetswa. √ [Tshwaya karabo e nngwe le e nngwe ya mohlahlobuwa e nang le lelatodi le nepahetseng.] (2) 5.6 Tau e hlola diphoofolo tse ngata ka matla/Modimo o ile a hlola mahodimo le lefatshe/Ke ntse ke hlola Mme ka mehla sepetlele/Sephooko ha se lla motseng se hlola lefu √√ [Tshwaya karabo e nngwe le e nngwe ya mohlahlobuwa e hlahisang moelelo o fapaneng le o hlahellang temeng] (2) 5.7 Morekisi o ile a fumana tjhelete ya hae e metse maoto moo a neng a e patile teng. √ [Tshwaya karabo e nngwe le e nngwe ya mohlahlobuwa e nang le sekapuo sena 'ho mela maoto' le tlhakisetso e momahantsweng polelong] (1) [10] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C: 30 MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA: 70 Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle le tumello