Sesotho HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Confidential SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) PAMPIRI YA PELE (P1) MOTSHEANONG/PHUPJANE 2024 MATSHWAO: 70 NAKO: Dihora tse 2 Pampiri ena e na le maqephe a 10. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 2 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential DITAELO HO MOHLAHLOBUWA 1. Pampiri ena e arotswe DIKAROLO TSE THARO, e leng: KAROLO YA A: Tekokutlwisiso (30) KAROLO YA B: Kgutsufatso (10) KAROLO YA C: Dibopeho le ditlwaelo tsa Tshebediso ya puo (30) 2. Bala ditaelo TSOHLE ka tlhoko. 3. Araba dipotso TSOHLE. 4. Qala KAROLO E NNGWE le E NNGWE leqepheng LE LETJHA. 5. Seha mola qetellong ya KAROLO E NNGWE le E NNGWE. 6. Nomora dikarabo tsa hao jwalo kaha dipotso di nomorilwe pampiring ya dipotso. 7. Tlola mola dipakeng tsa dikarabo tsa hao. 8. Tsepamisa maikutlo haholo mopeletong le popong ya dipolelo tse nepahetseng. 9. O eletswa ho sebedisa nako ya hao ka mokgwa ona: KAROLO YA A: Metsotso e 50 KAROLO YA B: Metsotso e 30 KAROLO YA C: Metsotso e 40 10. Ngola ka mongolo o makgethe, o balehang. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 3 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential KAROLO YA A: TEKOKUTLWISISO POTSO YA 1 Potsong ena o nehilwe mefuta e mmedi ya ditema. Bala tema e nngwe le e nngwe ka tlhoko o nto araba dipotso tsohle tse hlahang tlasa tema ka nngwe. Bala tema ena e latelang, mme ha o qetile o arabe dipotso tse e latelang. TEMA YA A HO QALA SELEMO KA MORA KERESEMESE 1 Nako ya Keresemese ke nako e monate haholo. Malapa a a kopana, metswalle e a etelana. Ha bana ba dikolo ba qeta ho ngola, difeme di qeta ho kwalwa, o no tsebe hore selemo se fedile. Nako ya Keresemese e a thakgoha, tangtang e kgangwa ke lerole mme e tla ba lehlanahlana la motimahlaha. 2 5 Nakong ena, bomme ba qala ka ho hlwekisa malapa. Ba hlatswa difensetere, dikgaretene kapa ba reka tse ntjha, ba penta mabota, jj. Bontate le bona ha ba itheke merwalo. Ba hlahisa tsa bona dihlooho ka ho hlwekisa dijarete. Ba kuta majwang le ho lokisa diterata tse kampetseng dijarete, le hona ho lokisa diratswana tsa bona. 3 10 Bana ba rata nako ena haholo hobane ba rekelwa diaparo le ho fumana dimpho, haholo ha ba sebeditse hantle dithutong tsa bona. Leha ho le jwalo, ha se bana kaofela ba natefelwang hobane ba bang ke dikgutsana, ha ba na mang wee ya ba etsetsang ntho tse ntle, ha ba bang bona batswadi ba felletswe ke mesebetsi. Re le setjhaba kapa baahisane, re lokela ho thusa 15 bana bana, le bona ba natefelwe ke nako ena hobane letsoho le fanang ke le hlohonolofetseng. Mosotho o re ho fana ke ho ipehela. 4 Batho ba bang ha ba rate ho ketekela Keresemese malapeng a bona. Ba rata ho hahlwa ke meya ya mawatle kwana. Ho monate ho raha leqhamu le ho tsamaya lehlabatheng la lewatle. Ho tsamaya moo lehlabatheng, ho thusa ka 20 ho tlosa disele tsa letlalo tse shweleng; ho boloka letlalo le le bonolo, le hlwekile ebile le phetse hantle. Motho a ka kenya maoto lehlabatheng moo ho hlwekisa letlalo. Leha ho le jwalo, ho ntse ho na le kotsi ya ho ikaneha lehlabatheng moo hobane ho na le dibaktheria, divaerase le dimaekrookaniseme (microorganisms))tse ka bakelang batho ho kula. Motho 25 a ka tshwarwa ke lefu la gastroenteritis le bakelang motho ho sehwa ke mala, ho tsholla le lehlatso. Ba ratang ho ya mawatle, ha ba emise leha ba ka kula. Ke nnete sehlapi se shwela metsing. 5 Kamora matsatsi ao a phomolo, batho ba lokela ho kgutlela malapeng. Ditseleng mona o tla fumana e le letlaburu la bakganni ba tsamaisang baeti. 30 Ba bang ba kganna ba bo futse ka dimpa. O tla fumana motho wa teng a re fu! Lebelo le hodimo lona? Ha ke sa bua. Balaolasephethephethe ba ba malalaalaotswe hee ka nako ena. Ha se ka tekete ke tlo o bone! Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 4 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential 6 Nako ya ho qala selemo jwale e fihlile. Re lokela ho se qala ka tsela e babatsehang, re etse le meralo e metjha. Ba bang ba etsa meralo, e re kaekae hara nako ba hlolehe ho e phethahatsa hobane motho o tla be a 35 ipehetse dipehelo tse mo hlolang. Boholo ba batho ka nako e nngwe ba etsisa ba bang, kapa ba ikenya ditlhodisanong tse sa hlokeheng kaha ha ba itekanye mesikaro. Batho ba bomme boholo, ke bona ba yeng ba rere ho fokotsa mmele kapa ho ya jiming. Ha re kena kgweding ya boraro kapa pele mariha a kena, o fumane hore ha ba sa di kena tseo, ba se ba iphapanya 40 jwalo ka beng ba dikolobe. 7 Setsebi, e leng Amy Glover o re, 'Ho iphekola matsatsing a ho ikgetlepanya ka mora matsatsi a Keresemese, ke ho phomola haholo o tsebe ho ntjhafala.' Motho a leke dintho tse kang ho ja ka nepo; ho robala boroko bo lekaneng; ho etsa ditlhakiso le ho nwa metsi haholo. Ka tsela ena, motho o tla kena 45 selemong se setjha ka mafolofolo. 8 Ka nako tse ding ho a etsahala hore ha o ikemiseditse ho qala selemo ka mafolofolo, ho hlahe dintho tse dihang moya wa hao. Dintho tse kang mafu, ho fellwa ke mosebetsi kapa ho hloleha ho lefa tjhelete ya bana ya sekolo le tse ding, ke tsona tse nyahamisang motho. Kaofela ha tsona di a tshwana 50 hobane di monya matla ao o lekileng ho a bokelletsa kamora matsatsi a monate ao o bileng le ona. Leha di se di hlahile, ha di a tshwanela ho o qeta matla. O lokela ho sebetsa ka thata hore o nne o ikutlwe o phetse hantle. Amy Glover o boela a eletsa batho ho ba le bukana moo ba ngolang maikutlo, mehopolo le tseo ba kileng ba feta ho tsona, tse ba thabisang hore ba hetle 55 morao ho tsona ha ho le hobe. 9 Ke nnete bophelo ha se ka mehla bo nang le botsitso. Leha tse bohloko di le teng, ha re a tshwanela ho ithatafaletsa, re ikotle hampe. Re lokela ho tsepamisa maikutlo ho tse re fang matla le morolo. Re se ke ra itshenyetsa matla ka ho batla ho fetola dintho tseo re ke keng ra di fetola. [E qotsitswe le ho hlophiswa ho tswa ho Bona, Jan. 2023] 1.1 Bolela ntho E LE NNGWE e atisang ho etsahala ka nako ya Keresemese seratswaneng sa 1. (1) 1.2 Ke hobaneng ha bana ba bang ba sa natefelwe ke Keresemese? Sheba seratswaneng sa 3. (2) 1.3 Hlalosa se bolelwang ke polelwana ena ke 'lehlanahlana la motimahlaha' moleng wa 4. (2) 1.4 Bolela ditlhophiso tsa Keresemese tse etswang ke bomme le bontate. (2) 1.5 Ke sekapuo sefe se re bolellang hore batho ba fumana ditekete tse ngata tsa ho kganna hampe ha ba nwele? Qotsa mola oo se hlahang ho wona. (2) 1.6 Hlalosa leeme le tshekamelo tse hlahang seratswaneng sa botshelela. (2) 2 024 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 5 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential 1.7 Polelo ee, 'sehlapi se shwela metsing' e hlahang moleng wa 26–27, e sebedisitswe ka sepheo sefe? (2) 1.8 Hlalosa hore 'ho itekanya mesikaro' moleng wa 37, ke ho etsa jwang. (2) 1.9 Tshohla tsela eo lehlabathe la lewatle le ka amang letlalo la maoto kateng. (2) 1.10 Kgetha karabo e nepahetseng ho (A–D). Ngola karabo e nepahetseng kapa tlhaku feela. 'Ho bo fula ka mpa' ke ho ... A nwa metsi haholo. B nwa letsina haholo. C nwa jwala haholo. D B le C di nepahetse. (2) 1.11 Tsenkolla/Sekaseka ditlamorao tsa ho kganna koloi motho a tahilwe. (3) Bala le ho boha tema ena e latelang, mme ha o qetile o arabe dipotso tse e latelang. TEMA YA B NAKO E KGETHEHILENG!!! [Setshwantsho se nkuwe ho http://www.christmas.com] 1.12 Ke eng e re bolellang hore ketsahalo e temeng ee, e etsahala nakong ya Keresemese? (1) 1.13 Puo ya mmele ya batho ba temeng e totobatsa maikutlo a jwang? Tshehetsa karabo ya hao. (2) Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 6 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential 1.14 Bolela hore polelo e latelang ke Nnete kapa Mafosi o be o fane ka lebaka la karabo ya hao. Keresemese ke nako e kgethehileng ho batho bohle. (2) 1.15 Hlalosa hore ditaba tsa TEMA YA B di tshehetsang mookotaba wa TEMA YA A ka tsela e jwang. (3) MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A: 30 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 7 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential KAROLO YA B: KGUTSUFATSO POTSO YA 2 Bala ditaba tsa tema e latelang, ebe o di kgutsufatsa ka ho ngola ka seratswana se momahaneng moo o behang batho leseding mabapi le tseo ba ka di etsang ho phema kotsi e ka hlahiswang ke motjheso o matla. ELA TLHOKO O lebeletswe ho etsa tsena tse latelang: 1. Kgutsufatso e be ya mantswe a sa feteng 90. 2. Dintlha e be TSE SUPILENG tse jereng mohopolo wa sehlooho. 3. Ngola ka mokgwa wa seratswana se momahaneng. 4. Bontsha palo ya mantswe ao o a sebedisitseng qetellong ya kgutsufatso ya hao. TEMA YA C MOTJHESO O KENELLETSENG Ho bile le mahlatsipa a supileng a ileng a fumanwa Provenseng ya Kapa Leboya a ileng a bolawa ke motjheso. Motjheso ona e ne e le o kenelletseng, o sa mamelleheng hohang! Batho ba qetelletse e ba mahlatsipa ka lebaka la wona. Bomadimabe ke hore ka dinako tse ding batho ha ba nwe metsi mme ha motjheso o ba fihlela ba qetella e le mahlatsipa ao ka dinako tse ding a bolawang ke motjheso. Mayo Clinic, ya Minnesota, naheng ya USA, e fana ka tlhahisoleseding mabapi le tseo batho ba ka di etsang ho phema kotsi e ka hlahiswang ke motjheso o kenelletseng. Mayo Clinic e eletsa hore batho ba apare diaparo tse bobebe, tse sa mamareleng. Hona ho thusa hore motho ya hlasetsweng ke motjheso a se ke a bipetsana, a nne a fihlelwe ke moya o mosesane o ka nnang wa fokaela le hara motjheso. Ba tswela pele ka hore batho ba sa sebetseng ba ka balehela lebatama la motjheso ka ho dula tlasa meriti le dibakeng tseo motjheso o sa kenelleng ho tsona. Batho ba ka itlotsa ka mafura a sireletsang letlalo, ba be ba rwale dikatiba tse lephephe le phatlalletseng ho itshirelletsa kgahlano le lebatama lena. Ba nwang tahi, ba lemoswa ho fokotsa, ba mpe ba nwe lero kapa metsi a mangata. Batho ba tsamayang ka makoloi le dipalangwang tse ding ba se ke ba etsa phoso ya ho siya bana ba banyenyane le metsofe ka hara tsona, ha di eme. Bana le metsofe ba ka tjha le ho fufulelwa hoo ba ka lahlehelwang ke metsi ohle mmeleng. Hona ho ka ba etsa mahlatsipa. Ba phatsitsweng ka naka la ho tsekela ba ke ba ipoloke, ba tlohele ho tsekelaka motjhesong o kenelletseng kaha ba ka tloha ba idibana. Basebeletsi ba Mayo Clinic ba dihela dikgala ka hore, mang kapa mang ya sebedisang meriana ya mafu a sa alafeheng, a nke ka hore o se a ntse a le kotsing, mme a itlhokomele hobane motjheso oo o ka phahamisa motjheso wa mmele wa hae hampempe. Tsebo ke matla. Ithuise ka ho bala ditemoso tse hlokolosi! [E qotsitswe ya hlophisetswa tlhahlobo ho tswa ho http://www.mayoclinichealthsystem.org] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B: 10 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 8 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential KAROLO YA C: DIBOPEHO LE DITLWAELO TSA TSHEBEDISO YA PUO POTSO YA 3: PAPATSO Bala le ho boha papatso ena e latelang e be o araba dipotso tse thehilweng hodima yona. TEMA YA D LENGOLO LA HO KGANNA  Dithuto tse 5 Khoutu 8 (B) ke R1 500,00 feela  Dithuto tse 5 Khoutu 10 (C1) ke R2 000,00 feela  Dithuto tse 5 Khoutu 14 (EC) ke R2 500,00 feela SA.. SEKOLO SA HO KGANNA [Setshwantsho se nkuwe le ho hlophiswa botjha ho tswa ho memtrax.co] 3.1 Sepheo sa mmapatsi ke sefe ka ho hlahisa senotlolo se phahamisitsweng papatsong ee? (2) 3.2 Lentswe lena 'feela' le na le tshusumetso efe ho moreki ya habilweng? (2) 3.3 Manolla seabo sa letshwao la tsela le hlahang papatsong. (3) 3.4 Hobaneng ha mmapatsi a sebedisitse morabe o motsho papatsong ee? (3) [10] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 9 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential POTSO YA 4: KHATHUNU Bala le ho boha khathunu ena e latelang e be o araba dipotso tse thehilweng hodima yona. TEMA YA E [Setshwantsho se nkuwe le ho hlophiswa botjha ho tswa ho Cartoons.com] 4.1 Ke hobaneng ha mme a nahana hore ho ketekwa letsatsi la Valenthaene? (2) 4.2 Kamano ke efe dipakeng tsa matshwao a pelo le seo mosadi a se buang? (3) 4.3 Apostrofe polelong ee, 'Ke yona feela nako eo re ka o lebohang Eskom, e sebedisitswe ka sepheo sefe?' (2) 4.4 Ho ya ka wena, ebe ho nepahetse hore mokhathunu a bonahale a phoqisa Eskom ka setjhaba, ha o ipapisitse le letsatsi leo khathunu e phatlaladitsweng ka lona? (3) [10] Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 10 DBE/Motsheanong/Phupjane 2024 SC/NSC Confidential POTSO YA 5: TEMA YA PROSA Bala tema ena e be o araba dipotso tsa thutapuo le tshebediso ya puo tse botsitsweng hodimo yona. TEMA YA F TSHOTLO YA METSOFE 1 Mehleng ya kgale, maqheku le maqhekwana a ne a hlomphuwa haholo kaha a ne a na le seabo se seholo kgodisong ya tjhatjha ena e ntjha. A ne a fana ka maele le dikeletso ho batjha hobane a ne a tseba kaha motsebi wa tsela ke motsamai wa yona. 2 Jo! se seng se etsahalla metsofe ya rona hona jwale ke masetladibete. Ha e 5 sa nkelwa hloohong. E kopana le ditlhekefetso tsa mefuta maphelong a yona. Tabeng ya pele, e shapuwa ke ditloholo malapeng. Akere jwale dithena tsena di batla ho ya ithabisa ka tjhelete ya penshene ya maqheku. Dijong teng ha ke sa bua, batho bana ba baka mohau hobane ha ba tsholelwe. Ba tsholelwa mohlang ba yang ho kgola tjhelete ya mmuso feela. 10 3 Moo ba dulang teng? Ho re phu! Akere jwale ha ba sa na matla a ho itlhatswa mme nnete ke hore 'Belo le a fela, thota e sale'. Bana kapa ditloholo tsa bona ha di re letho ka letsuka leo. Ruri taba ena ya tshotlo ya maqheku le maqhekwana ha e jese ditheohelang. Leha ba ka iswa mahaeng a maqheku, ho ntse ho itshwanela feela, ebile moo ho shebahala ho le hobe ho feta. 15 Basebetsi ba sa thabang ba ntshetsa malokobe ho bona. Mehlolo ha e fele! [E qotsitswe ho tswa ho https://homeinstead.com] 5.1 Sepheo sa mongodi ke sefe ka ho sebedisa mantswe aa, 'Tabeng ya pele …' a hlahang moleng wa 7? (2) 5.2 Kgetha karabo e nepahetseng ho (A–D). Ngola karabo e nepahetseng kapa tlhaku feela. Polelwana ena 'Moo ba dulang teng?' e sebedisitswe ka sepheo sa … A ho bontsha maemo a mabe. B ho hokela ditaba tsa diratswana tse hlahlamanang. C ho totobatsa tshwaro e mpe le ho feta ya metsofe. D B le C di nepahetse. (2) 5.3 Tshohla tshebediso ya leetsisa 'phu' le moleng wa 11. (3) 5.4 Sekaseka tshebediso ya maele ana, 'Belo le a fela, thota e sale' a hlahang moleng wa 12. (3) [10] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C: 30 MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA: 70 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello