Skip to content

isiXhosa HL Grade 9 June Common 2010 Question Paper

Question paperisiXhosa HLGrade 9201010 pages

Grade 9 isiXhosa HL question paper from the June Common 2010, 10 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Loading document…

Loading document…

June Common 2010

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Province of the EASTERN CAPE EDUCATION ISIGABA ESIPHEZULU IBAKALA 9 EYESILIMELA 2010 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA AMANQAKU: 100 IXESHA : 2 iiyure Olu viwo lunamaphepha ali - 10.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010) IMIYALELO 1. Funda kakuhle yonke imibuzo. 2. Cinga uqiqe phambi kokuba ubhale. 3. Phendula yonke imibuzo, ubhale ngokucacileyo.
(JUNI 2010) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA 3 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA UMBUZO 1 1.1 Funda isicatshulwa esingezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo. ISICHUMISO SEMFENE 1. Wayethiywe nalusana uDyongosi kwelaseCala. Kwakusithiwa unequku lemfene egqusha iintsimi zabantu ngobusuku kuse zibubuso. Kwakusithiwa yinkuntsela yegqwirha eliphume izandla eliza kuyiqulusisa ilali yakwaNodwezana, ilali ewayehlala kuyo. Babesithi unetyhukumfa lelidwi, ekungafanelekile abantwana babo basondele kwabakhe. Ngenxa yoku wahlala ubom bentshontsho uDyongosi kuloo lali yakwaNodwezana engunkangana nosapho lwakhe. UDyongosi watshona iminyaka emininzi kwelaseGoli. Mhla wabuya waxakana nentlalo yelali aweyehlala kuyo, kuba wafika ifudukile. Akubona oku waya kuma kwilali yakwaNodwezana eSiphafeni, apho wafika wacandelwa isiza nentsimi ngusibonda uMhluzi. 2. Apha wafika amadoda ebulalana ngemfuyo, iyileyo idlisela kwenye. Wafika nje yena wamisa indlu enye, wantingela eGoli njengomsebenzi wakhona eyishiya intsapho yakhe apho kwaNodwezana. 3. Apho eGoli wayesebenza kwifama yesityebi esaziwayo uMnu J.T. Grobelaar, ifama le eyayinenyambalala yeenkomo, amahashe kunye nempahla emfutshane. Ngaphandle koku umnumzana lo wayenethafa lentsimi eyayisoloko iluhlaza lonke ixesha. Zonke iindidi zemifuno zazilapho, umbona kunye namazimba. Umnu Grobelaar lo wayekhankanywa njengentloko yabalimi engekatyi umhlala-phantsi, athe ukuba ekuwo wazabela ukutya ngamava. 4. Apho wasebenza ngenyameko uDyongosi, efuna ukuyilandela yonke indlela yokulima khona ukuze afike ayisebenzise akuba efikile emaXhoseni. Wasebenza apho iminyaka emithandathu, wabuyela emaXhoseni emva kwayo. 5. Apho kwaNodwezana, eSiphafeni kwakumnyama ebantwini ngakwicala lolimo. Amadoda ayezigqoloza nje iintsimi. Babefanele ukwenza njalo kuba kwakungekho namnye umlimi onguye apho. 6. Ngaphezulu kwidolophu yaseKhowa, kwakukho uMsimbothi owayesandula kuvela emfundweni kwisikolo solimo eFort Cox. Wayenyawo zinodaka kulo msebenzi, iyindawo yokuqala yempangelo kuye. Wayesala zibekwa emsebenzini wakhe. 7. Waya kuye uDyongosi efuna ukuboniswa lukhulu ngolimo. Akuba efikile kwaMsimbothi wayibeka intsusa kwiZizi elo, layamkela. Akuba ebuyele emzini wakhe UDyongosi wawatshaya eqhuma amacebo kaMsimbothi. Zange ibe madolwa-nzima yona inyanga yokulima. Yaba yileyo indoda yabila isoma ixokomezelela amatyathanga endawo
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010) ezivikivekileyo. 8. Lathi lakuthi tha ilanga, zaphithizela izipani, iyileyo indoda ibonga iinkabi zayo. uDyongosi wayeyindoda engatshiswa ngumlomo wayo, elukrobele olo dliselo, iindlebe zakhe zibukhali nengqondo yakhe imvumisela. 9. Zazibongwa iinkabi ngamadoda, eyame UDyongosi ngezibongo. “Watshona edolophini, buya Velebhayi. Watya amankanyanisi ngeli xa amanye amadoda edimbaza izisele.” Naye uDyongosi wangena kweyakhe intsimi. Lafika ixesha lokuvuna nalo. Zantsintsitheka iinqwelo zisindwa sisivuno. Axhoma amehlo amadoda kukubona uDyongosi ekhupha iibhokuva kuloo ntsimi yakhe zizele sisivuno. Emva kwesivuno wawulungisa umhlaba, ewuvanga ngesichumiso esiwufaneleyo. 10. Lafika kwakhona ixesha lokulima. Izibongo zeenkabi zazingasagudli yena ngoku. Sabuphehla ubutyebi isichumiso. Lo ulandelayo unyaka zange ufane nodlulileyo, kuba imvula yasuka yachwechwela kude. Yamana ukusigqwagqwa isixeko. Wathi umhlaba owawulinywe nzulu, walungiswa kangako waluginya walufukama ufazana olo. 11. Ukutshona kukaDyongosi eGoli nokutsha kwentsimi kaHelushe kwathungelana ukuba uDyongosi unengwadluma yenyoka, ityukumfa leligwi kwanequku lemfene. Zonke ezi zinto bakholelwa ukuba wabuya ezithwele eGoli kuba eleqa ubutyebi. 1.1.1 Sithini isihloko sesi sicatshulwa? (1) 1.1.2 Yintlalo kabani le kuthethwa ngayo kweli bali? (1) 1.1.3 Yintoni le yayisenza ukuba abenezothe uDyongosi kwilali yakwaNodwezana? (1) 1.1.4 Kha ucacise ngawakho amazwi le ntetho “unequku lemfene egqusha iintsimi zabantu ngobusuku”. (2) 1.1.5 Xa umjonga uDyongosi lo ungathi wayeyindoda enjani? Xhasa uluvo lwakho ngokucaphula apha kwisicatshulwa. (2) 1.1.6 Zingxaki zini awahlangabezana nazo akufika kwilali entsha uDyongosi? (1) 1.1.7 UHelushe lo, ingaba wayecinga ukuba yintoni eyenza impumelelo kuDyongosi? Xhasa uluvo lwakho. (1) 1.1.8 Kanti ke eneneni ingaba yintoni esi sichumiso semfene? (1) [10]
(JUNI 2010) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA 5 1.2 Funda kwakhona esi sicatshulwa singezantsi wakugqiba uphendule imibuzo elandelayo. 1. Amadoda amabini uKhuhlane noSaqhaga ayekwalapho elalini ade azincama aya kuvumisa, akuba loo mcimbi kaDyongosi ewuntlantlathe ngokwaneleyo. Ayakugalelwa ziinyawo zawo eMbenge. ngeenjongo zokugatyulelwa obu bubi nguHlokomakude, wawaxelela ukuba uDyongosi usebenzisa u ‘Mazitshabalale’ ukutshabalalisa ezo ntsimi zawo, kwaye imfene anayo isuka amadlu ekugqusheni ezi ntsimi zawo. Akuba ewanezisile loo madoda uHlokomakude wawanika iyeza athi ‘nguxhazonke’ ewayesithi lakubanceda kule mbuqe. Babulela, bagoduka. 2. Bakuba befikile emizini yabo baxelela abafazi babo inkcazo kaHlokomakude. Bakuba bevile abafazi zange banyamezele bazimisela ukuvusa umfazi kaHelushe, uMaqhinebe ngokumchubela yonke inkcazo ka Hlokomakude. Okwenene bafika ekho endlwini yakhe. Bamxelela konke abazimisele ukumxelela kona. Bamshiya ezibetha isifuba esithi uza kuxelela indoda yakhe ngoko bamxelele kona. 3. UHelushe wayeyindoda engakholelwa ekuxoxeni izinto zentlalo nomfazi. Akuba ekuvile oku, wazimisela ukuyiba ingqondo kaDyongosi ngalo mcimbi. Kwalile ngosuku olulandelayo ehlakula entsimini yakhe uHelushe wabona uDyongosi ekwahlakula kweyakhe. Wavakala embiza, “Khawusondele ngapha mmelwane. Andizi kukulibazisa. Kukho ndawana nje endifuna ukuyiqhawula.” Wasondela uDyongosi. “Wathwala phi? Ngasilo sini? Masihlebe singamadoda.” Wamgangxa ngaloo mazwi. “Utsho kuba?”“Le nto intsimi yakho ichuma kangaka minyaka le!” Waphendula eHelushe. “Andizange ndithwale mmelwane. Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho. Kufuneka uwondle ukuba ufuna ukunike isivuno esisiso. Zininzi iindlela zokuwondla umhlaba. Izichumiso zomhlaba zikho, zaye zinceda ngamandla ekuchumiseni umhlaba. Xa ulimayo, kufuneka ulime ngenyameko.” Waqhuba yonke ingcombolo yakhe yaseGoli nomdla awaba nawo yena ekulimeni. Wamthembisa ummelwane lowo wakhe ekumncediseni kwizinto ezimxakayo ezinxulumene nolimo. 4. Yaqala intsimi kaHelushe yanomtsalane emehlweni. Wavuna isivuno esibonakalayo. Aqala kaloku amadoda esixeko axhoma amehlo. Anxusa uHelushe. Wawaphokozela kulawo anawo amacebo. Zachuma iintsimi zawo. Onke athi bhada kwisichumiso-mhlaba. Azisebenza neentsimi zawo. Saziwa njalo isichumiso semfene. Atsho amadoda emana ukuthi gquzu ukuhleka oku ekhumbula ubumnyama obabusibekele iingqondo zawo. “Wasinceda uDyongosi nemfene yakhe!” Yatsho enye indoda ibona isivuno sayo sivumile.
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010) 1.2.1 Kwesi sicatshulwa singentla kukho amagama akrwelelwe umgca wabhale kwakhona uze uxele isimaphambili sesibizo nehlelo laso ngoku hlobo: Umzekelo: Isibizo Isimaphambili Ihlelo (a) (b) (c) (d) (e) (10) 1.2.2 Nika izithetha ntonye zala magama akwesi sicatshulwa: - ngokumchubela - ukuyiqhawula (2) 1.2.3 Vala izikhewu kule ntetho ilandelayo ukunika intsingiselo evakalayo Izichumiso zomhlaba __kho zaye __nceda ngamandla ekuchumiseni umhlaba. (2) [14] UMBUZO 2 Shwankathela esi sicatshulwa “ISICHUMISO SEMFENE” (UMBUZO 1.1) ngamagama angama 70. [10]
(JUNI 2010) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA 7 UMBUZO 3 Qwalasela ezi zivakalisi zilandelayo, ze uchaze ukuba la magama akrwelelwe umgca ngaphantsi aziziphi na izigaba zentetho:- Umzekelo: Mntu mni lo? lo - isikhombisi 3.1 Ndihlala apha ekhaya mna yonke imihla. 3.2 Indoda yelali ilima intsimi. 3.3 UViwe yena uyathumeka. 3.4 Isuke yee tha kum yonke into eyayisenzeka ngaloo mini. 3.5 Ingca eluhlaza. 3.6 Ezi ntombi zintle zezakwa Bhenya. [6] UMBUZO 4 Tshintsha–tshintsha esi senzi sikwizibiyeli UDyongosi u (lima) sibe kula maxesha alandelayo:-Elangoku, elizayo, elidlulileyo, eliya kudlula, eliza kuza. Umzekelo: UDyongosi u(lima). Ixesha eladlulayo: UDyongosi walima. [5] AMANQAKU ECANDELO A: 45
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010) ICANDELO B: UNCWADI: PF 3 PF 5 UMBUZO 5 ISICHUMISO SEMFENE ngu Michael V. Mabusela 5.1 Lenzeka phi eli bali, emaphandleni okanye edolophini? (1) 5.2 Bhala igama lomlinganiswa oyintloko kule tekisi? Xhasa impendulo yakho. (2) 5.3 Ngoobani abadlali abangabachasi baka Dyongosi? (2) 5.4 Bhala zibe MBINI izinto ezibanga impixano kule lali? (2) 5.5 Xela zibe NTATHU iindlela ekuphilwa ngazo kule lali? (3) 5.6 Chaza ukuba zizafobe zini na ezi zilandelayo. Umzekelo: Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho. Inkcazelo Isafobe Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho. Isifaniso 5.6.1 iintsimi zabantu kusa zibubuso (2) 5.6.2 sabuphehla ubutyebi isichumiso (2) 5.6.3 amadoda ebulalana ngemfuyo (2) 5.7 Ngubani iqhawe kweli balana? Utsho ngokuba kutheni? (2) 5.8 Ingaba yintoni imfundiso eziswa ngumbhali ebantwini? (2) [20]
(JUNI 2010) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA 9 UMBUZO 6 Funda umbongo olandelayo uze uphendule imibuzo. UMLIMI 1. Yiya embovaneni vilandini! Umntu udla ukubila kwakhe! Ayikho inkwal’ephandel’enye, eyenjenjalo yenethole! Kanti intaka yakha ngoboya benye, loo nto idaliwe ke mntan’am! 2. Kulula ukuhlwayela kunzim’ukuhlakula. Zanda ngokulandelwa ndiya kuyala mntwan’am. Lumka ke kodwa wenzakala! Mbewu enjani na le uyigushileyo? Ukhozo lwenzondo luzala ukufa. Ukhozo lwentiyo luzal’intshabalalo. Ukhozo lobuxoki ludal’umbhodamo. Ukhozo lothingazo luzala iziphithiphithi. 3. Ukhumbule ke mntan’am yonke imihla, Tyala ithemba, isiqhamo yimpilo. Tyala indzondelelo, isiqhamo yimpumelelo. Tyala intobeko, isiqhamo luzuko oluyinene. Tyala uvakalelo, isiqhamo yintlonipho Tyala uxolo, isiqhamo bubomi obungunaphakade. Ucikiziwe umntu onalo uthando! Uyinzwana yenene umntu onoxolo! Vuya ke xa unazo zonke ezi ziqhamo kuba wena unguvimba wobomi!!! 6.1 Chonga amaqhalo abe MABINI kwistanza/kwindinyana-1. (2) 6.2 Chonga isimntwiso esisetyenziswe kwistanza/kwindinyana-2. (2) 6.3 Bhala izivakalisi zibe ZIBINi ezinemvano-siqalo kulo mbongo. Khetha kwistanza/kwindinyana-3. (2) 6.4 Kule ndinyana yesi-3 kukho amagama athetha into enye, wabhale. (2) 6.5 Ithi imbongi umnt’onentiyo wenza kubekho intshabalalo. Xela zibe MBINI. (a) Ingaba umntu olixoki wenza kubekho ntoni? (1) (b) Ingaba umntu onenzondo wenza kubekho ntoni? (1) 6.6 Kha ubhale zibe ZIBINI kwiziyalo ezisixhenxe ezibhalwe apha yimbongi. (2) 6.7 Kha ubhale uchaze ukuba ingaba ufunde ntoni na kulo mbongo. (2) 6.8 Nika intsingiselo yesi sivakalisi, ‛vuya ke xa unazo zonke ezi ziqhamo kuba wena unguvimba wobomi’. (1)
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010) [15] AMANQAKU ECANDELO B: 35 ICANDELO: C UBHALO PF 4 UMBUZO 7 Ubhalo lwesincoko: 7.1 Apha kule ndawo uhlala okanye ufunda kuyo ukhona umntu ombona njengomntu owenza izinto ezingumzekelo olungileyo eziluphuhlisayo uluntu. Bhala ke isincoko esingangama-250 amagama uchaze ngesimo nesimilo salo mntu uze ukhankanye kananjalo ezo zinto zilungileyo azenzayo. [20] OKANYE 7.2 Ngenye imini apha esikolweni sakho kwabakho usuku lokuwonga abafundi abaphumeleleyo ngokwamacandelo nezakhono ezahlukeneyo. Bhala isincoko esingangama-250 amagama uchaze, ukwabalisa ngokwakusenzeka ngolu suku nendlela owathi wavakalelwa ngayo xa wawubukele esi siganeko. [20] AMANQAKU ECANDELO C: 20 AMANQAKU EWONKE: 100

Study this subject

More from Grade 9 isiXhosa HL

View all