Province of the
EASTERN CAPE
EDUCATION
ISIGABA ESIPHEZULU
IBAKALA 9
EYESILIMELA 2010
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA
AMANQAKU: 100
IXESHA : 2 iiyure
Olu viwo lunamaphepha ali - 10.
Skip to contentAll 2010 papers 





View all





isiXhosa HL Grade 9 June Common 2010 Question Paper
Grade 9 isiXhosa HL question paper from the June Common 2010, 10 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Isixhosa Hl · Grade 9 · June Common · 2010. Question paper, 10 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 9
- Document type
- Question paper
- Year
- 2010
- Exam period
- June Common
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 10
- File size
- 354.4 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 10
This exam
June Common 2010
- Other filesQuestion paperMemo
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010)
IMIYALELO
1. Funda kakuhle yonke imibuzo.
2. Cinga uqiqe phambi kokuba ubhale.
3. Phendula yonke imibuzo, ubhale ngokucacileyo.
(JUNI 2010) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA 3
ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA
UMBUZO 1
1.1 Funda isicatshulwa esingezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICHUMISO SEMFENE
1. Wayethiywe nalusana uDyongosi kwelaseCala. Kwakusithiwa unequku
lemfene egqusha iintsimi zabantu ngobusuku kuse zibubuso.
Kwakusithiwa yinkuntsela yegqwirha eliphume izandla eliza kuyiqulusisa
ilali yakwaNodwezana, ilali ewayehlala kuyo. Babesithi unetyhukumfa
lelidwi, ekungafanelekile abantwana babo basondele kwabakhe. Ngenxa
yoku wahlala ubom bentshontsho uDyongosi kuloo lali yakwaNodwezana
engunkangana nosapho lwakhe. UDyongosi watshona iminyaka emininzi
kwelaseGoli. Mhla wabuya waxakana nentlalo yelali aweyehlala kuyo,
kuba wafika ifudukile. Akubona oku waya kuma kwilali yakwaNodwezana
eSiphafeni, apho wafika wacandelwa isiza nentsimi ngusibonda uMhluzi.
2. Apha wafika amadoda ebulalana ngemfuyo, iyileyo idlisela kwenye.
Wafika nje yena wamisa indlu enye, wantingela eGoli njengomsebenzi
wakhona eyishiya intsapho yakhe apho kwaNodwezana.
3. Apho eGoli wayesebenza kwifama yesityebi esaziwayo uMnu J.T.
Grobelaar, ifama le eyayinenyambalala yeenkomo, amahashe kunye
nempahla emfutshane. Ngaphandle koku umnumzana lo wayenethafa
lentsimi eyayisoloko iluhlaza lonke ixesha. Zonke iindidi zemifuno
zazilapho, umbona kunye namazimba. Umnu Grobelaar lo
wayekhankanywa njengentloko yabalimi engekatyi umhlala-phantsi, athe
ukuba ekuwo wazabela ukutya ngamava.
4. Apho wasebenza ngenyameko uDyongosi, efuna ukuyilandela yonke
indlela yokulima khona ukuze afike ayisebenzise akuba efikile
emaXhoseni. Wasebenza apho iminyaka emithandathu, wabuyela
emaXhoseni emva kwayo.
5. Apho kwaNodwezana, eSiphafeni kwakumnyama ebantwini ngakwicala
lolimo. Amadoda ayezigqoloza nje iintsimi. Babefanele ukwenza njalo
kuba kwakungekho namnye umlimi onguye apho.
6. Ngaphezulu kwidolophu yaseKhowa, kwakukho uMsimbothi owayesandula
kuvela emfundweni kwisikolo solimo eFort Cox.
Wayenyawo zinodaka kulo msebenzi, iyindawo yokuqala yempangelo
kuye.
Wayesala zibekwa emsebenzini wakhe.
7. Waya kuye uDyongosi efuna ukuboniswa lukhulu ngolimo.
Akuba efikile kwaMsimbothi wayibeka intsusa kwiZizi elo, layamkela.
Akuba ebuyele emzini wakhe UDyongosi wawatshaya eqhuma amacebo
kaMsimbothi. Zange ibe madolwa-nzima yona inyanga yokulima. Yaba
yileyo indoda yabila isoma ixokomezelela amatyathanga endawo
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010)
ezivikivekileyo.
8. Lathi lakuthi tha ilanga, zaphithizela izipani, iyileyo indoda ibonga iinkabi
zayo. uDyongosi wayeyindoda engatshiswa ngumlomo wayo, elukrobele
olo dliselo, iindlebe zakhe zibukhali nengqondo yakhe imvumisela.
9. Zazibongwa iinkabi ngamadoda, eyame UDyongosi ngezibongo.
“Watshona edolophini, buya Velebhayi. Watya amankanyanisi ngeli xa
amanye amadoda edimbaza izisele.”
Naye uDyongosi wangena kweyakhe intsimi.
Lafika ixesha lokuvuna nalo. Zantsintsitheka iinqwelo zisindwa sisivuno.
Axhoma amehlo amadoda kukubona uDyongosi ekhupha iibhokuva kuloo
ntsimi yakhe zizele sisivuno. Emva kwesivuno wawulungisa umhlaba,
ewuvanga ngesichumiso esiwufaneleyo.
10. Lafika kwakhona ixesha lokulima. Izibongo zeenkabi zazingasagudli yena
ngoku. Sabuphehla ubutyebi isichumiso. Lo ulandelayo unyaka zange
ufane nodlulileyo, kuba imvula yasuka yachwechwela kude. Yamana
ukusigqwagqwa isixeko. Wathi umhlaba owawulinywe nzulu, walungiswa
kangako waluginya walufukama ufazana olo.
11. Ukutshona kukaDyongosi eGoli nokutsha kwentsimi kaHelushe
kwathungelana ukuba uDyongosi unengwadluma yenyoka, ityukumfa
leligwi kwanequku lemfene. Zonke ezi zinto bakholelwa ukuba wabuya
ezithwele eGoli kuba eleqa ubutyebi.
1.1.1 Sithini isihloko sesi sicatshulwa? (1)
1.1.2 Yintlalo kabani le kuthethwa ngayo kweli bali? (1)
1.1.3 Yintoni le yayisenza ukuba abenezothe uDyongosi kwilali
yakwaNodwezana? (1)
1.1.4 Kha ucacise ngawakho amazwi le ntetho “unequku lemfene egqusha
iintsimi zabantu ngobusuku”. (2)
1.1.5 Xa umjonga uDyongosi lo ungathi wayeyindoda enjani? Xhasa uluvo
lwakho ngokucaphula apha kwisicatshulwa. (2)
1.1.6 Zingxaki zini awahlangabezana nazo akufika kwilali entsha uDyongosi? (1)
1.1.7 UHelushe lo, ingaba wayecinga ukuba yintoni eyenza impumelelo
kuDyongosi? Xhasa uluvo lwakho. (1)
1.1.8 Kanti ke eneneni ingaba yintoni esi sichumiso semfene? (1)
[10]
(JUNI 2010) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA 5
1.2 Funda kwakhona esi sicatshulwa singezantsi wakugqiba uphendule
imibuzo elandelayo.
1. Amadoda amabini uKhuhlane noSaqhaga ayekwalapho elalini ade
azincama aya kuvumisa, akuba loo mcimbi kaDyongosi ewuntlantlathe
ngokwaneleyo. Ayakugalelwa ziinyawo zawo eMbenge. ngeenjongo
zokugatyulelwa obu bubi nguHlokomakude, wawaxelela ukuba uDyongosi
usebenzisa u ‘Mazitshabalale’ ukutshabalalisa ezo ntsimi zawo, kwaye
imfene anayo isuka amadlu ekugqusheni ezi ntsimi zawo. Akuba
ewanezisile loo madoda uHlokomakude wawanika iyeza athi
‘nguxhazonke’ ewayesithi lakubanceda kule mbuqe. Babulela, bagoduka.
2. Bakuba befikile emizini yabo baxelela abafazi babo inkcazo
kaHlokomakude. Bakuba bevile abafazi zange banyamezele bazimisela
ukuvusa umfazi kaHelushe, uMaqhinebe ngokumchubela yonke inkcazo ka
Hlokomakude. Okwenene bafika ekho endlwini yakhe. Bamxelela konke
abazimisele ukumxelela kona. Bamshiya ezibetha isifuba esithi uza
kuxelela indoda yakhe ngoko bamxelele kona.
3. UHelushe wayeyindoda engakholelwa ekuxoxeni izinto zentlalo nomfazi.
Akuba ekuvile oku, wazimisela ukuyiba ingqondo kaDyongosi ngalo
mcimbi.
Kwalile ngosuku olulandelayo ehlakula entsimini yakhe uHelushe wabona
uDyongosi ekwahlakula kweyakhe. Wavakala embiza, “Khawusondele
ngapha mmelwane. Andizi kukulibazisa. Kukho ndawana nje endifuna
ukuyiqhawula.”
Wasondela uDyongosi. “Wathwala phi? Ngasilo sini? Masihlebe
singamadoda.” Wamgangxa ngaloo mazwi. “Utsho kuba?”“Le nto intsimi
yakho ichuma kangaka minyaka le!” Waphendula eHelushe. “Andizange
ndithwale mmelwane. Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho. Kufuneka
uwondle ukuba ufuna ukunike isivuno esisiso. Zininzi iindlela zokuwondla
umhlaba. Izichumiso zomhlaba zikho, zaye zinceda ngamandla
ekuchumiseni umhlaba. Xa ulimayo, kufuneka ulime ngenyameko.”
Waqhuba yonke ingcombolo yakhe yaseGoli nomdla awaba nawo yena
ekulimeni. Wamthembisa ummelwane lowo wakhe ekumncediseni
kwizinto ezimxakayo ezinxulumene nolimo.
4. Yaqala intsimi kaHelushe yanomtsalane emehlweni. Wavuna isivuno
esibonakalayo. Aqala kaloku amadoda esixeko axhoma amehlo. Anxusa
uHelushe. Wawaphokozela kulawo anawo amacebo. Zachuma iintsimi
zawo. Onke athi bhada kwisichumiso-mhlaba. Azisebenza neentsimi
zawo. Saziwa njalo isichumiso semfene. Atsho amadoda emana ukuthi
gquzu ukuhleka oku ekhumbula ubumnyama obabusibekele iingqondo
zawo. “Wasinceda uDyongosi nemfene yakhe!” Yatsho enye indoda ibona
isivuno sayo sivumile.
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010)
1.2.1 Kwesi sicatshulwa singentla kukho amagama akrwelelwe umgca
wabhale kwakhona uze uxele isimaphambili sesibizo nehlelo laso ngoku
hlobo:
Umzekelo:
Isibizo Isimaphambili Ihlelo
(a)
(b)
(c)
(d)
(e) (10)
1.2.2 Nika izithetha ntonye zala magama akwesi sicatshulwa:
- ngokumchubela
- ukuyiqhawula (2)
1.2.3 Vala izikhewu kule ntetho ilandelayo ukunika intsingiselo evakalayo
Izichumiso zomhlaba __kho zaye __nceda ngamandla ekuchumiseni
umhlaba.
(2)
[14]
UMBUZO 2
Shwankathela esi sicatshulwa “ISICHUMISO SEMFENE” (UMBUZO 1.1)
ngamagama angama 70.
[10]
(JUNI 2010) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA 7
UMBUZO 3
Qwalasela ezi zivakalisi zilandelayo, ze uchaze ukuba la magama akrwelelwe
umgca ngaphantsi aziziphi na izigaba zentetho:-
Umzekelo: Mntu mni lo? lo - isikhombisi
3.1 Ndihlala apha ekhaya mna yonke imihla.
3.2 Indoda yelali ilima intsimi.
3.3 UViwe yena uyathumeka.
3.4 Isuke yee tha kum yonke into eyayisenzeka ngaloo mini.
3.5 Ingca eluhlaza.
3.6 Ezi ntombi zintle zezakwa Bhenya. [6]
UMBUZO 4
Tshintsha–tshintsha esi senzi sikwizibiyeli UDyongosi u (lima) sibe kula
maxesha alandelayo:-Elangoku, elizayo, elidlulileyo, eliya kudlula, eliza kuza.
Umzekelo: UDyongosi u(lima). Ixesha eladlulayo: UDyongosi walima. [5]
AMANQAKU ECANDELO A: 45
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010)
ICANDELO B: UNCWADI: PF 3 PF 5
UMBUZO 5
ISICHUMISO SEMFENE ngu Michael V. Mabusela
5.1 Lenzeka phi eli bali, emaphandleni okanye edolophini? (1)
5.2 Bhala igama lomlinganiswa oyintloko kule tekisi? Xhasa impendulo
yakho. (2)
5.3 Ngoobani abadlali abangabachasi baka Dyongosi? (2)
5.4 Bhala zibe MBINI izinto ezibanga impixano kule lali? (2)
5.5 Xela zibe NTATHU iindlela ekuphilwa ngazo kule lali? (3)
5.6 Chaza ukuba zizafobe zini na ezi zilandelayo.
Umzekelo: Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho.
Inkcazelo Isafobe
Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho. Isifaniso
5.6.1 iintsimi zabantu kusa zibubuso (2)
5.6.2 sabuphehla ubutyebi isichumiso (2)
5.6.3 amadoda ebulalana ngemfuyo (2)
5.7 Ngubani iqhawe kweli balana? Utsho ngokuba kutheni? (2)
5.8 Ingaba yintoni imfundiso eziswa ngumbhali ebantwini? (2)
[20]
(JUNI 2010) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA 9
UMBUZO 6
Funda umbongo olandelayo uze uphendule imibuzo.
UMLIMI
1. Yiya embovaneni vilandini!
Umntu udla ukubila kwakhe!
Ayikho inkwal’ephandel’enye, eyenjenjalo yenethole!
Kanti intaka yakha ngoboya benye, loo nto idaliwe ke mntan’am!
2. Kulula ukuhlwayela kunzim’ukuhlakula.
Zanda ngokulandelwa ndiya kuyala mntwan’am.
Lumka ke kodwa wenzakala!
Mbewu enjani na le uyigushileyo?
Ukhozo lwenzondo luzala ukufa.
Ukhozo lwentiyo luzal’intshabalalo.
Ukhozo lobuxoki ludal’umbhodamo.
Ukhozo lothingazo luzala iziphithiphithi.
3. Ukhumbule ke mntan’am yonke imihla,
Tyala ithemba, isiqhamo yimpilo.
Tyala indzondelelo, isiqhamo yimpumelelo.
Tyala intobeko, isiqhamo luzuko oluyinene.
Tyala uvakalelo, isiqhamo yintlonipho
Tyala uxolo, isiqhamo bubomi obungunaphakade.
Ucikiziwe umntu onalo uthando!
Uyinzwana yenene umntu onoxolo!
Vuya ke xa unazo zonke ezi ziqhamo kuba wena unguvimba wobomi!!!
6.1 Chonga amaqhalo abe MABINI kwistanza/kwindinyana-1. (2)
6.2 Chonga isimntwiso esisetyenziswe kwistanza/kwindinyana-2. (2)
6.3 Bhala izivakalisi zibe ZIBINi ezinemvano-siqalo kulo mbongo.
Khetha kwistanza/kwindinyana-3. (2)
6.4 Kule ndinyana yesi-3 kukho amagama athetha into enye, wabhale. (2)
6.5 Ithi imbongi umnt’onentiyo wenza kubekho intshabalalo. Xela zibe MBINI.
(a) Ingaba umntu olixoki wenza kubekho ntoni? (1)
(b) Ingaba umntu onenzondo wenza kubekho ntoni? (1)
6.6 Kha ubhale zibe ZIBINI kwiziyalo ezisixhenxe ezibhalwe apha yimbongi. (2)
6.7 Kha ubhale uchaze ukuba ingaba ufunde ntoni na kulo mbongo. (2)
6.8 Nika intsingiselo yesi sivakalisi, ‛vuya ke xa unazo zonke ezi ziqhamo
kuba wena unguvimba wobomi’. (1)
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (JUNI 2010)
[15]
AMANQAKU ECANDELO B: 35
ICANDELO: C UBHALO PF 4
UMBUZO 7
Ubhalo lwesincoko:
7.1 Apha kule ndawo uhlala okanye ufunda kuyo ukhona umntu ombona
njengomntu owenza izinto ezingumzekelo olungileyo eziluphuhlisayo
uluntu.
Bhala ke isincoko esingangama-250 amagama uchaze ngesimo nesimilo
salo mntu uze ukhankanye kananjalo ezo zinto zilungileyo azenzayo. [20]
OKANYE
7.2 Ngenye imini apha esikolweni sakho kwabakho usuku lokuwonga
abafundi abaphumeleleyo ngokwamacandelo nezakhono ezahlukeneyo.
Bhala isincoko esingangama-250 amagama uchaze, ukwabalisa
ngokwakusenzeka ngolu suku nendlela owathi wavakalelwa ngayo xa
wawubukele esi siganeko.
[20]
AMANQAKU ECANDELO C: 20
AMANQAKU EWONKE: 100
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiXhosa HL Grade 9 June Common 2010 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 9 June Common 2011 Question Paper

Memorandum
isiXhosa HL Grade 9 June Common 2011 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 9 Paper 3 November EC 2016 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 9 Paper 2 November EC 2014 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 9 Paper 3 November EC 2014 Question Paper
More from Grade 9 isiXhosa HL

CAPS document
CAPS SP HOME ISIXHOSA GR 7 9 web

Memorandum
isiXhosa HL Grade 9 GEC Test 2023 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 9 GEC Test 2022 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 9 Paper 2 November EC 2019 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 9 Paper 3 November EC 2019 Memo

Memorandum