Life Sciences Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2016 QP (Afr)

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 12 SEPTEMBER 2016 LEWENSWETENSKAPPE V1 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur *LFSCA1* Hierdie vraestel bestaan uit 15 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2016) INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies noukeurig deur voordat die vrae beantwoord word. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in jou ANTWOORDEBOEK. 3. Begin ELKE vraag boaan ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. 5. Bied jou antwoorde aan volgens die instruksies van elke vraag. 6. ALLE sketse moet met potlood gemaak word en die byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme, tabelle of vloeidiagramme SLEGS wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy mag ʼn nie-programmeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik waar nodig. 11. Skryf netjies en leesbaar. 12. Rond alle berekenings af tot twee desimale na die komma. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2016) LEWENSWETENSKAPPE V1 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A tot D) langs die vraagnommer (1.1.1 tot 1.1.10 ) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.11 D. 1.1.1 Die proses waartydens manlike gamete in die mens gevorm word, staan bekend as ... A vasektomie. B spermatogenese. C oögenese. D mitose. 1.1.2 Indien die buis van Eustachius geblokkeer word, sal dit die heel waarskynlikste tot watter liggaamsgebrek lei? A Die beweging van die voedselbolus na die maag sal verhoed. B Gehoor sal aangetas word. C Versteuring van die liggaam se balans. D Uitskeiding van urine sal onmoontlik wees. 1.1.3 Die fase in meiose waartydens die chromatiennetwerk sigbaar word as chromosome: A Profase I B Telofase II C Anafase D Metafase II 1.1.4 Inwendige bevrugting is die versmelting van haploïede kerne van ... A manlike en vroulike gamete in die vroulike geslagsorgaan. B manlike gamete en vroulike gamete buite die vroulike geslagsorgaan. C ʼn haploïede manlike gameet met ʼn diploïede vroulike gameet in die vroulike geslagsorgaan. D ʼn haploïede manlike gameet met ʼn vroulike somatiese sel in die vroulike geslagsorgaan. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 4 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2016) VRAAG 1.1.5 EN VRAAG 1.1.6 VERWYS NA DIE ONDERSTAANDE GRAFIEK WAT DIE MENSTRUELE SIKLUS EN DIE INVLOED WAT VERSKILLENDE HORMONE DAAROP HET, AANDUI. Die invloed van hormoonvlakke op die menstruele siklus X Y Pituitêre klier/ hipofise hormoon- vlakke Groei van follikel 1 2 Ovariale hormoonvlakke Dikte van uteruswand/ endometrium 0 7 14 21 28 Dae 1.1.5 Op watter TWEE dae is die vlakke van hormone 1 en 2 die hoogste? A 12 en 13 B 13 en 21 C 11 en 23 D 7 en 27 1.1.6 Watter EEN van die volgende toon die tendens van die vlak van die hormone X en Y van dag 13 tot 14? A X neem af en Y neem toe B Albei X en Y neem af C X neem toe en Y neem af D Albei X en Y neem toe Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2016) LEWENSWETENSKAPPE V1 5 1.1.7 Die volgende funksies word deur die verskillende dele van die brein uitgevoer: (i) Om bewus te wees van wat rondom jou gebeur (ii) Beheer die asemhalingsproses (iii) Beheer willekeurige beweging (iv) Beheer spiertonus vir effektiewe postuur Watter EEN van die volgende kombinasies verteenwoordig die funksies wat deur die serebrum uitgevoer word? A (i) en (iii) B (i), (ii), (iii) en (iv) C (i), (iii) en (iv) D (ii), (iii) en (iv) 1.1.8 Die deel van die oor waarin klankgolwe omgeskakel word in senuwee- impulse, is die ... A drie gehoorbeentjies. B orgaan van Corti. C drie halfsirkelvormige kanale. D middeloor. 1.1.9 Die volgende gasse word in die atmosfeer aangetref: (i) Koolstofdioksied (ii) Metaan (iii) Suurstof (iv) Osoon Watter EEN van die volgende kombinasies verteenwoordig kweekhuisgasse? A Slegs (i) en (iv) B (i), (iii) en (iv) C (i), (ii) en (iv) D (ii), (iii) en (iv) 1.1.10 Indringerplante floreer in ʼn nuwe habitat omdat hulle ... A nie natuurlike vyande het nie en daarom in staat is om die inheemse spesies uit te kompeteer. B in staat is om beter te fotosinteer as inheemse spesies. C in staat is om hulself teen siektes te verdedig. D in staat is om met beperkte hulpbronne te oorleef. (10 x 2) (20) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 6 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2016) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1 tot 1.2.10) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.2.1 Die vertakking van ʼn selliggaam van ʼn neuron wat impulse weglei van die selliggaam af 1.2.2 Strukture wat veranderinge in die omgewing waarneem en inligting na die sentrale senuweestelsel stuur 1.2.3 ʼn Maatstaf van die totale hoeveelheid kweekhuisgasse wat deur ʼn individu of ʼn maatskappy oor ʼn gegewe tydperk geproduseer word 1.2.4 Die permanente vernietiging van woude 1.2.5 Die verskeidenheid lewende spesies in die omgewing 1.2.6 ʼn Deel van die senuweestelsel wat onwillekeurige handelinge beheer en ʼn homeostatiese funksie het 1.2.7 Die hormoon wat verantwoordelik is vir die omskakeling van glikogeen na glukose 1.2.8 ʼn Hol bal selle waarin die bevrugte eiersel ontwikkel 1.2.9 Die membrane wat die sentrale senuweestelsel omsluit en beskerm 1.2.10 Die deel van die brein wat spiertonus, balans en ewewig handhaaf (10 x 1) (10) 1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM І van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A en B of GEENEEN van die items in KOLOM ІІ nie. Skryf SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A en B of GEENEEN langs die vraagnommer in die ANTWOORDEBOEK neer, bv. 1.3.4 SLEGS B. KOLOM І KOLOM ІІ 1.3.1 Beheer die metaboliese tempo in die A Groeihormoon liggaam B Insulien 1.3.2 Die ontwikkeling in voëls waar die A Prekosiale ontwikkeling kleintjies kort na geboorte kan beweeg B Altrisiële ontwikkeling 1.3.3 Eiers in neste uitgebroei A Ovovivipaar B Ovipaar (3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2016) LEWENSWETENSKAPPE V1 7 1.4 Die onderstaande diagram stel ʼn roete voor wat ʼn proses moontlik maak wat in die mens plaasvind. Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae: B A C D E F 1.4.1 Watter proses word deur die pad wat in die diagram getoon word moontlik gemaak? (1) 1.4.2 Identifiseer die LETTER wat die ... (a) stimulus/prikkel verteenwoordig. (1) (b) effektor verteenwoordig. (1) 1.4.3 Gee die naam van die mikroskopiese gaping wat deur die deel gemerk D aangedui is. (1) 1.4.4 Skade aan watter neuron (B, C of E) sal … veroorsaak (i) die onvermoë om te reageer (1) (ii) verlies aan sensasie (1) (iii) verlies aan beide sensasie en die vermoë om te reageer (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 8 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2016) 1.5 Die diagram hieronder verteenwoordig die chromosome in verskillende fases van meiose. (Die geskakeerde chromosome is moederlik in oorsprong en die ongeskakeerde chromosome is vaderlik in oorsprong). 3 1 2 A B C D E F 1.5.1 Skryf die LETTER neer wat die volgende voorstel: (a) Die paring van homoloë chromosome (1) (b) Oorkruising (1) (c) Chromosoom in anafase 2 (1) (d) Chromosome in metafase 1 (1) 1.5.2 Identifiseer die dele genommer: (a) 1 (1) (b) 2 (1) (c) 3 (1) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2016) LEWENSWETENSKAPPE V1 9 AFDELING B VRAAG 2 2.1 Die onderstaande diagram toon die struktuur van die manlike voortplantingstelsel by die mens. A B C D E 2.1.1 Identifiseer die struktuur en gee EEN funksie vir elk van die volgende byskrifte: (a) A (2) (b) C (2) 2.1.2 Identifiseer die deel B. (1) 2.1.3 Gee die LETTER van die deel wat ... (a) die spermselle produseer. (1) (b) as ʼn tydelike stoorplek van sperms dien. (1) 2.1.4 Noem die struktuur wat verantwoordelik is vir die oordrag van die sperms tot binne in die vroulike voortplantingskanaal. (1) 2.1.5 Verduidelik wat sal gebeur met die vermoë om voort te plant as die deel wat C gemerk is permanent geblokkeer is. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 10 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2016) 2.2 Thando voer ʼn eksperiment uit om te bepaal watter geslag die vinnigste reaksie-tyd onder sy klasmaats het. Uit 15 leerders in sy klas het hy lukraak ʼn toetsmonster van 5 meisies en 5 seuns gekies. Die volgende stappe is vir elke lid van die toetsmonsters gedurende die eksperiment gevolg:  Thando het ʼn meterstok tussen sy duim en wysvinger net bokant die 100 cm- merk vasgehou.  Die leerling het sy duim en wysvinger aan weerskante van die meterstok op die 0 cm merk geplaas, sodat slegs die duim daaraan raak.  Soos Thando die meterstok laat val, het die leerder dit gegryp deur die duim en wysvinger te sluit.  Tydens elke poging het Thando die afstand aangeteken waar die meterstok gevang is.  Die prosedure is vyf keer vir elke leerling herhaal. Die onderstaande tabel toon die gemiddelde afstand waar die meterstok deur 5 seuns en 5 dogters tydens vyf pogings gevang is. Gemiddelde afstand waar die meterstok tydens 5 pogings gevang is (cm) Seuns Dogters Seun 1 5,8 Dogter 1 4,8 Seun 2 5,0 Dogter 2 4,7 Seun 3 4,9 Dogter 3 4,2 Seun 4 4,8 Dogter 4 4,0 Seun 5 4,6 Dogter 5 3,9 Gemiddelde (cm) 5,02 Gemiddelde (cm) 4,32 2.2.1 Thando se aanvanklike hipotese is verwerp weens die resultate wat verkry is. Stel voor wat die aanvanklike hipotese van Thando moontlik kon gewees het. (2) 2.2.2 Identifiseer die … (a) afhanklike veranderlike van die eksperiment, en (1) (b) onafhanklike veranderlike van die eksperiment. (1) 2.2.3 Gee TWEE redes waarom die resultate van hierdie eksperiment as betroubaar beskou kan word. (2) 2.2.4 Noem TWEE faktore wat tydens die eksperiment konstant gehou moet word. (2) 2.2.5 Gee ʼn rede waarom die reaksietyd van elke individu waarskynlik al beter word namate die proefnemings/pogings vorder. (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2016) LEWENSWETENSKAPPE V1 11 2.3 Lees die onderstaande uittreksel en beantwoord die vrae wat daarop volg. Herwinning van afvalmateriaal Elke ton (1 000 kg) papier wat herwin word, spaar 17 bome en gebruik 40 persent minder energie, en 50 persent minder water. As alle huishoudelike papier/karton herwin word, kan 750 000 kubieke meter opvullingsterrein spasie ʼn jaar gespaar word, wat Suid-Afrikaanse munisipaliteite R60-miljoen per jaar in die versameling en opvullingsterrein koste kan spaar. Die energie wat deur papierherwinning gespaar word in ʼn jaar, is voldoende om elektrisiteit aan 512 huise vir ʼn jaar te verskaf. [http://treevolution.co.za] 2.3.1 Wat word met ʼn stortingsterrein bedoel? (1) 2.3.2 Wat is die moontlike bedrag geld wat oor twee jaar deur Suid-Afrikaanse munisipaliteite gespaar kan word as alle huishoudelike papier/karton herwin sou word? (1) 2.3.3 Stel TWEE redes voor vir die herwinning van huishoudelike afval, buiten wat alreeds in die uittreksel genoem is. (2) 2.3.4 Afgesien van herwinning, watter TWEE daaglikse inkopiegewoontes kan aangekweek word om huishoudelike afval te verminder? (2) 2.3.5 Verduidelik hoe stortingsterreine en opvullingsterreine tot aardverwarming kan bydra. (2) 2.3.6 Die herwinningskoerse vir verskillende afvalmateriale tydens die herwinningproses word hieronder gegee: Afvalmateriaal herwin Persentasie herwin Blikkies 69 Papier 59 Glas 25 Plastiek 17 [http://treevolution.co.za] Gebruik die bostaande inligting om ʼn kolomgrafiek te trek wat die data voorstel. (6) 2.3.7 Watter EEN van die afvalmateriale is die … (i) minste herwin? (1) (ii) meeste herwin? (1) 2.4 Definieer die volgende terme (begrippe): 2.4.1 Kariotipe (2) 2.4.2 Eutrofikasie (2) [40] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 12 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2016) VRAAG 3 3.1 ʼn Eksperiment is uitgevoer deur ʼn leerder om die groeibewegings in plante te ondersoek. ʼn Saailing is horisontaal in die donker geplaas soos in diagram A. Diagram B toon die resultate na 5 dae. DIAGRAM A DIAGRAM B Gravitasiekrag Gravitasiekrag 3.1.1 Gee die term vir die beweging van ʼn deel van ʼn plant in reaksie op ʼn stimulus. (1) 3.1.2 Watter planthormoon stimuleer die groeibeweging getoon in Diagram B? (1) 3.1.3 Gee enige ander TWEE funksies van die hormoon wat in VRAAG 3.1.2 genoem is. (2) 3.1.4 Veroorsaak die versameling van die hormoon genoem in VRAAG 3.1.2 dat selverlenging in die groeipunt van ʼn stingel geïnhibeer of gestimuleer word? (1) 3.1.5 Verduidelik waarom die deel van die plant wat ʼn reaksie soos in Diagram B geïllustreer, sal reageer soos aangetoon. (6) 3.2 Beskryf die negatiewe terugvoermeganisme tussen tiroksien en die tiroïedstimulerende hormoon (TSH). (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2016) LEWENSWETENSKAPPE V1 13 3.3 Die grafiek hieronder illustreer die afskeiding van groeihormoon met ouderdom. Bestudeer die onderstaande grafiek en beantwoord die vrae wat volg: Bron: buylegalhgh.com 3.3.1 Beskryf die tendens wat in die grafiek waargeneem word. (2) 3.3.2 Die hoogste groeitempo word onder tieners waargeneem. Gee ʼn waarneembare rede uit die grafiek om hierdie stelling te staaf. (1) 3.3.3 Noem die siekte wat voortspruit uit ʼn … (a) oorafskeiding van die hormoon vroeg in ʼn mens se lewe. (1) (b) onder-afskeiding van die hormoon vroeg in ʼn mens se lewe. (1) 3.3.4 Noem EEN funksie van die hormoon tydens die fisiese ontwikkeling van ʼn tiener. (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 14 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2016) 3.4 Lees die onderstaande uittreksel en beantwoord die vrae wat volg. Verskeie onlangse studies het daarop gedui dat daar ʼn geleidelike afname in die produksie van sperms in mans is. Endokriene ontwrigters asook lewenstyl is voorgestel as risikofaktore. Een lewenstylfaktor wat vrugbaarheid by die mens kan beïnvloed, is die bestuur van ʼn voertuig oor ʼn lang tydperk. Daar word voorgestel dat die posisie van die bestuurder die skrotumtemperatuur kan verhoog. 3.4.1 Noem enige EEN risikofaktor wat deur die navorsers geïdentifiseer word. (1) 3.4.2 Verduidelik waarom die gereelde bestuur oor lang afstande, met geen onderbrekings, moontlik die spermtelling in gesonde mans kan verlaag. (3) 3.4.3 Stel voor ʼn moontlike gevolg van ʼn laer spermtelling by mans. (2) 3.4.4 Noem enige EEN daaglikse lewenstyltendens of roetine (behalwe die een wat in die uittreksel genoem word) wat vermy moet word om sodoende die optimale skrotumtemperatuur te handhaaf. (1) 3.5 Temperatuurregulering is ʼn voorbeeld van ʼn homeostatiese proses. 3.5.1 Wat word bedoel met die biologiese term homeostase? (2) 3.5.2 Watter orgaan in die liggaam is verantwoordelik vir die handhawing van ʼn konstante liggaamstemperatuur? (1) 3.5.3 Verduidelik waarom die liggaamstemperatuur konstant gehou moet word? (2) 3.6 ʼn Leerder het twee pakkies skyfies tydens pouse geëet. 3.6.1 Beskryf hoe die liggaam die soutkonsentrasie in die liggaamsvloeistowwe reguleer wanneer die vlakke hoog is. (4) 3.6 .2 Watter ander hormoon werk saam met die hormoon wat in VRAAG 3.6.1 genoem is om homeostase teweeg te bring? (1) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2016) LEWENSWETENSKAPPE V1 15 AFDELING C VRAAG 4 ʼn Bal word 50 m hoog tydens ʼn dag-aand krieketwedstryd die lug in geslaan. Amla hardloop baie vinnig, posisioneer homself onder die bal en vang dit teen die helder spreilig. Beskryf die veranderinge wat plaasvind in Amla se oë terwyl hy op die bal fokus soos dit sy hande tref en beskryf die veranderinge wat plaasvind terwyl hy na die helder lig kyk. Beskryf ook die rol wat adrenalien speel om hom in staat te stel om vinnig te hardloop. Inhoud: (17) Sintese: (3) LET WEL: GEEN punte sal toegeken word vir antwoorde in die vorm van vloeidiagramme of diagramme nie. TOTAAL AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com