Life Sciences Grade 11 P1 Eastern Cape November 2019 QP

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2019 LEWENSWETENSKAPPE V1 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur *ILFSCA1* Hierdie vraestel bestaan uit 15 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies noukeurig deur voordat die vrae beantwoord word. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in jou ANTWOORDEBOEK. 3. Begin ELKE vraag boaan ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. 5. Bied jou antwoorde aan volgens die instruksies van elke vraag. 6. ALLE sketse moet met potlood gemaak word en die byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme, tabelle of vloeidiagramme SLEGS wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy mag ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik waar nodig. 11. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2019) LEWENSWETENSKAPPE V1 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommer (1.1.1–1.1.10) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.11 D. 1.1.1 Die bloedvat wat bloed met suurstof en voedingstowwe na die niere vervoer, is die ... A nieraar. B inferior vena cava. C nierslagaar. D aorta. 1.1.2 Die vorm waarin oortollige glukose in die liggaam gestoor word. A Stysel B Vet C Proteïene D Glukagon VRAAG 1.1.3 EN 1.1.4 IS OP DIE TABEL HIERONDER GEBASEER. Gas Konsentrasie in Konsentrasie in ingeasemde lug (%) uitgeasemde lug (%) Suurstof 21 16 Koolstofdioksied 0,04 4 Stikstof 78 78 Waterdamp 0,96 2 1.1.3 Die rede waarom die hoeveelheid stikstof dieselfde is in ingeasemde en uitgeasemde lug, is as gevolg van: A Stikstof word in die bloedstroom opgeneem en dieselfde hoeveelheid beweeg na die alveoli om uitgeasem te word B Stikstofgas bereik nie die alveoli nie maar bly in die brongiole totdat uitaseming plaasvind C Stikstofgas word in die liggaam gebruik, maar dieselfde hoeveelheid word in die liggaam geproduseer as 'n afvalproduk, wat dan uitgeasem word D Stikstof kan nie in gasvorm deur die liggaam opgeneem word nie, dus is die hoeveelheid wat ingeasem word dieselfde as die hoeveelheid wat uitgeasem word Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 4 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 1.1.4 Waarom is die hoeveelheid water in die uitgeasemde lug meer as in die ingeasemde lug? A Water vanuit die selle word as waterdamp uitgeskei B Bloedplasma syfer in die alveoli, wat dan as waterdamp uitgeskei word C ʼn Klein hoeveelheid water wat tydens sellulêre respirasie geproduseer word, word uitgeskei D Die asemhalingsoppervlak moet te alle tye klam gehou word en ʼn deel van hierdie vog verdamp en word uitgeasem 1.1.5 Watter EEN van die volgende faktore sal optimale groei in kweekhuise veroorsaak? A Verryking met koolstofdioksied B Temperatuur tussen 10 °C en 15 °C C Dowwe beligting in die kweekhuis D Besproei slegs een keer per week 1.1.6 Die onderstaande eienskappe is almal op chloroplaste van toepassing. (i) Bevat ʼn dubbele membraan (ii) Bevat ʼn vloeistofmatriks met ensieme (iii) Bevat parallelle sakkies wat lamellae genoem word (iv) Bevat ʼn groen pigment wat chlorofil genoem word (v) Bevat styselkorrels Watter kombinasie van eienskappe maak die chloroplast geskik om sy funksie te verrig? A (i), (ii), (iv) en (v) B (ii), (iii) en (iv) C (ii), (iii) (iv) en (v) D (i), (ii), (iii) en (v) 1.1.7 ʼn Siekte-tekort wat veroorsaak word deur ʼn gebrek aan alle voedselgroepe en ʼn tekort aan energie, word ... genoem. A Kwasjiorkor B Bulimie C Anoreksie D Marasmus 1.1.8 Watter EEN van die volgende eienskappe maak die blaar geskik vir fotosintese om plaas te vind? A Die sponsagtige mesofil is langwerpig B Die blaar het baie stoma vir gaswisseling in die onderste epidermis C Die boonste epidermis het ʼn wit kutikula D Xileem is aanwesig om die produkte van fotosintese te vervoer Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2019) LEWENSWETENSKAPPE V1 5 1.1.9 ʼn Sekere persoon is oorgewig en het vernoude slagare weens oormatige voeding. Watter EEN van die volgende toestande kan hieruit voortvloei? A Anorexia nervosa B Lae bloeddruk C Hoë bloeddruk D Lae bloedsuiker 1.1.10 Waarom het ʼn tienerseun meer proteïene in sy dieet as ʼn volwasse man nodig? A Tienerseuns het meer proteïene in hul dieet nodig om ʼn siekte- tekort soos ragitis te voorkom B Die seun groei steeds en benodig die aminosure vir spierontwikkeling C Volwasse mans het slegs ʼn klein hoeveelheid proteïene vir sellulêre respirasie nodig, terwyl seuns groot hoeveelhede proteïene benodig, aangesien proteïene die belangrikste brandstof vir die proses is D Tienerseuns benodig meer proteïene in hul dieet om beenskade te voorkom (10 x 2) (20) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.9) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.2.1 Die toestand wanneer die niere ophou funksioneer 1.2.2 ʼn Organisme wat sy prooi jag, vang en doodmaak 1.2.3 Die eenvoudige suiker wat tydens fotosintese by groen plante gevorm word 1.2.4 Die hormoon wat deur die pankreas vrygestel word, wat die bloedglukosekonsentrasie verminder 1.2.5 Die permanente beweging van organismes uit 'n spesifieke gebied 1.2.6 Die proses om groot vetmolekules in klein druppels op te breek 1.2.7 Die struktuur in die menslike asemhalingstelsel wat die larinks toemaak 1.2.8 Die kouproses wat voedselmolekules meganies opbreek 1.2.9 Die finale waterstofontvanger tydens sellulêre respirasie (9 x 1) (9) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 6 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 1.3 Dui aan of elk van die beskrywings in KOLOM I van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A EN B of GEENEEN van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen langs die vraagnommer (1.3.1–1.3.4) in die ANTWOORDEBOEK neer. KOLOM I KOLOM II 1.3.1 Die longsiekte waar die alveoli A: Longkanker beskadig word deur groot B: Emfiseem ongelyke sakkies te vorm 1.3.2 Die plek in die menslike A: Die maag spysverteringstelsel waar die B: Die dikderm meeste absorpsie van verteerde voedsel plaasvind 1.3.3 Die tipe energie wat tydens A: Chemiese energie fotosintese in voedselmolekules B: Potensiële energie gestoor word 1.3.4 Maniere waarop suurstof in die A: Los in die bloedplasma op bloed vervoer word B: Vorm ʼn verbinding met hemoglobien (8 x 1) (8) 1.4 Die grafiek hieronder toon die bevolkingsgroei van ʼn kolonie bakterieë. 1.4.1 Watter tipe groeikurwe word in die grafiek getoon? (1) 1.4.2 Watter fase (A, B, C of D) het die volgende kenmerke? (a) Bevolkingsgroei word stadiger (1) (b) Die bevolking groei stadig weens die nuwe omgewing (1) (c) Die fase waarin omgewingsweerstand begin toeneem (1) (d) Die fase waar groei vinnig plaasvind omdat daar geen beperkende faktore is nie (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2019) LEWENSWETENSKAPPE V1 7 1.5 Die diagram hieronder toon ʼn opstelling van ʼn eksperiment om vas te stel of koolstofdioksied vir fotosintese nodig is. Die plant is ontstysel voordat die apparaat opgestel is soos in die diagram getoon en in ʼn sonnige kamer geplaas. 1.5.1 Noem vloeistof C. (1) 1.5.2 Gee die funksie van vloeistof C. (1) 1.5.3 Watter resultaat kan by A gesien word? (1) 1.5.4 Verduidelik EEN rede vir die resultaat by B. (2) 1.5.5 In watter fase van fotosintese word koolstofdioksied gebruik? (1) 1.5.6 Waar in die sel sal die fase genoem in VRAAG 1.5.5 plaasvind? (1) 1.5.7 Waarom is die plant eers ontstysel voordat die eksperiment uitgevoer is? (1) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 8 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) AFDELING B VRAAG 2 2.1 Bestudeer die onderstaande diagramme wat die bevolkingspiramides van Malawi en Japan in 2017 toon. Manlik Vroulik Manlik Vroulik 25-29 15-19 15-19 2.1.1 Watter van die lande wat in die bevolkingspiramides hierbo verteenwoordig is, is ʼn ontwikkelde land? (1) 2.1.2 Gee EEN sigbare rede vir jou antwoord in VRAAG 2.1.1. (1) 2.1.3 Wat kan jy uit die grafiek aflei, oor die ouderdomsgroep 0–19 jaar in Malawi? (2) 2.1.4 Noem DRIE faktore wat die samestelling van die grootte van ʼn bevolking kan verander. (3) 2.1.5 Verduidelik waarom dit belangrik is vir die regering van ʼn land om toegang tot bevolkingspiramides te hê. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2019) LEWENSWETENSKAPPE V1 9 2.2 Bestudeer die volgende diagram oor ʼn deel van die menslike spysverteringstelsel. B 2.2.1 Gee byskrifte vir die volgende dele: (a) A (1) (b) B (1) (c) C (1) (d) E (1) 2.2.2 Gee die LETTER van die deel met die volgende funksie of kenmerk: (a) Verantwoordelik vir die opname van die meeste water (1) (b) Verantwoordelik vir die afbreek van voedselmolekules deur meganiese en chemiese vertering (1) (c) Bevat die kringspier wat verantwoordelik is vir die beheer van defekasie (1) 2.2.3 Teken ʼn benoemde diagram van die strukture in E wat verantwoordelik is vir die absorpsie van verteerde molekules. (4) 2.2.4 Bulimie is ʼn kondisie waar ʼn persoon groot hoeveelhede voedsel eet, gevolg deur ʼn skuldgevoel en dan probeer om van die kos uit te braak of lakseermiddels te gebruik. Verduidelik die gevolge van hierdie toestand op struktuur A. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 10 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 2.3 Die foto hieronder toon ʼn stinklelie. Hierdie blomplant het geen blare nie en gebruik ander plantgashere om voedsel te kry. 2.3.1 Watter soort voedingsverhouding bestaan tussen die stinklelie en sy gashere? (1) 2.3.2 Verduidelik waarom hierdie plant hierdie soort voeding sal moet gebruik. (2) 2.3.3 Die gashere van die stinklelie is hoofsaaklik wingerde van baie lande. Verduidelik hoe dit die ekonomie van hierdie lande kan beïnvloed. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2019) LEWENSWETENSKAPPE V1 11 2.4 Die diagram hieronder toon ʼn fotosintese-eksperiment wat gedoen is om te ondersoek of ʼn gas tydens die proses geproduseer word. Voordat die eksperiment begin is, is ʼn klein hoeveelheid natriumkarbonaat by die water gevoeg. 2.4.1 Noem die gas wat deur die plant geproduseer word. (1) 2.4.2 Beskryf ʼn toets vir die gas in VRAAG 2.4.1 genoem. (2) 2.4.3 Verduidelik waarom natriumkarbonaat by die water gevoeg is. (2) 2.4.4 Waarom is hierdie eksperiment onder water gedoen? (1) 2.4.5 Verduidelik TWEE maniere waarop die tempo van hierdie eksperiment verhoog kan word. (4) [40] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 12 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) VRAAG 3 3.1 ʼn Eksperiment is in ʼn laboratorium uitgevoer om die effek van die konsentrasie sukrose op die respirasietempo in gisselle te ondersoek. Die volgende stappe is gevolg:  Vier proefbuise is gebruik, elk met ʼn verskillende sukrose konsentrasie.  Proefbuis A het 100 mℓ water gehad en geen sukrose is bygevoeg nie; proefbuis B het 0,5 g sukrose opgelos in 100 mℓ water gehad, proefbuis C het 1 g sukrose in 100 mℓ water gehad en proefbuis D het 1,5 g sukrose in 100 mℓ water gehad.  Dieselfde spesie gis is by elke proefbuis gevoeg.  ʼn Klein hoeveelheid sout is by elke proefbuis gevoeg om die tempo van sellulêre respirasie te vertraag.  Elke apparaat is vir tien minute laat staan.  Die volume gas wat deur die gisselle in elke proefbuis geproduseer word, is gemeet en die resultate is getabuleer soos hieronder getoon. Volume gas geproduseer deur die gisselle (m ) Tyd (min) 0 g sukrose 0,5 g 1 g sukrose 1,5 g per 100 m sukrose per per 100 m sukrose per 100 m 100 m 0 2,0 2,0 2,0 2,0 1 2,0 2,1 2,2 2,8 2 2,0 2,2 2,4 3,0 3 2,0 2,4 2,6 3,1 4 2,0 2,6 2,9 3,4 5 2,0 2,8 3,0 3,7 6 2,0 3,0 3,6 4,6 7 2,0 3,5 4,0 5,5 8 2,0 3,8 4,6 6,7 9 2,0 4,3 5,2 8,2 10 2,0 5,0 6,2 9,4 [Inligting aangepas uit httpa://ngss.ntsa.org] 3.1.1 Identifiseer die: (a) Afhanklike veranderlike (1) (b) Onafhanklike veranderlike (1) 3.1.2 Noem die gas wat deur die gisselle geproduseer is. (1) 3.1.3 Verduidelik hoe die ondersoekers ʼn toets kan doen om die gas genoem in VRAAG 3.1.2 te verifieer. (2) 3.1.4 Noem TWEE maniere waarop die ondersoekers die geldigheid van hierdie ondersoek kon verhoog het. (2) 3.1.5 Verduidelik die belangrikheid van die insluiting van proefbuis A in die eksperiment. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2019) LEWENSWETENSKAPPE V1 13 3.1.6 Watter gevolgtrekking kan gemaak word op grond van die inligting in die tabel? (2) 3.1.7 Verduidelik hoe hierdie proses in gisselle gebruik kan word om alkoholiese drank soos bier te produseer. (3) 3.2 Die volgende tabel toon die hoeveelheid lug wat deur ʼn persoon binne ʼn tydperk van 120 sekondes ingeasem word. Tyd (sek) Volume lug ingeasem (liter) 10 3,5 20 3,5 30 3,5 40 3,5 50 3,5 60 5,0 70 5,0 80 5,0 90 4,5 100 4,0 110 3,5 3.2.1 Gebruik die inligting in die tabel om ʼn lyngrafiek vir 30 tot 100 sekondes te teken. (7) 3.2.2 Hoe lank het hierdie persoon geoefen? (2) 3.2.3 Verduidelik jou antwoord in VRAAG 3.2.2. (2) 3.2.4 Verduidelik hoe die inligting in die tabel anders sou wees as hierdie persoon aan asma sou ly. (2) 3.3 Lees die volgende uittreksel oor hulpbronverdeling onder roofdiere. ʼn Studie uit die laat 1990s in die Serengeti het getoon dat beide leeus en hiënas die jagluiperde uitkompeteer. Beide leeus en hiënas vang meer Thomson-gemsbokke, wat die gemeenskaplike prooi van al drie spesies is. Dieselfde studie het getoon dat jagluiperde die beste oorleef in gebiede met ʼn laer konsentrasie gemsbokke. Hierdie gebiede trek minder ander roofdiere aan, en die gemsbokke in hierdie gebiede sal waarskynlik nie deur die jagluiperde opgemerk word nie. [Aangepas uit Study & Master, bl. 25] 3.3.1 Definieer die term hulpbronverdeling. (1) 3.3.2 Noem die tipe kompetisie tussen leeus, jagluiperde en hiënas. (1) 3.3.3 Wat was die oorspronklike doel van die ondersoek volgens die inligting in die uittreksel? (2) 3.3.4 Verduidelik hoe plante met verskillende soorte wortels ook ʼn voorbeeld van hulpbronverdeling is. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 14 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 3.4 ʼn Groep studente het verskillende soorte plante in die binneland van ʼn sekere oewergebied ondersoek.  Op die oewer is ʼn klein plantspesie met die naam ‘Sand Couch’ (Elytrigia juncea) gevind.  Toe hulle weg van die oewer beweeg, het hulle Marram-gras gevind wat meer grond bedek het met ʼn paar kolle kaal sand.  Nog verder weg het hulle blomplante gevind, met ʼn beperkte ruimte tussen die plantegroei, en daarna kleiner en dan groter houtagtige plante soos bome. 3.4.1 Watter soort verskynsel word in hierdie ondersoek aangetoon? (1) 3.4.2 Gee EEN rede vir jou antwoord in VRAAG 3.4.1. (1) 3.4.3 Volgens hierdie verskynsel, as watter soort spesie kan die ‘Sand Couch’ geklassifiseer word? (1) 3.4.4 Verduidelik EEN faktor wat hierdie proses kan beïnvloed. (2) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2019) LEWENSWETENSKAPPE V1 15 AFDELING C VRAAG 4 Beskryf hoe die sout- en watervlakke van ʼn gedehidreerde persoon wat hoë konsentrasies sout verbruik het, gehandhaaf word. Inhoud: (17) Sintese: (3) LET WEL: GEEN punte word toegeken vir antwoorde in die vorm van ʼn tabel, vloeidiagramme of diagramme nie. TOTAAL AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com