MTG Life Sciences Afr

GraAd a p p e 12 n s we t e n s k Lewe St u d i e g i d S

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Hierdie publikasie is nie in die handel beskikbaar nie en mag nie verhandel word nie. Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids Lewenswetenskappe ISBN 978-1-4315-1928-6 Dié publikasie is gepubliseer met ’n Creative Commons Attribution NonCommercial ShareAlike-lisensie. Jy kan die inhoud gebruik, modifiseer, oplaai en aflaai, en ook met ander deel maar slegs met toepaslike erkenning van die Departement van Basiese Onderwys, die outeurs en die bydraers. As jy enige aanpassings van die inhoud maak, moet die Departement van Basiese Onderwys daarvan in kennis gestel word. Die inhoud mag nie verkoop of vir kommersiële doeleindes aangewend word nie. Besoek die webwerf http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/ vir meer inligting oor die lisensievoorwaardes. Copyright © Departement van Basiese Onderwys Strubenstraat 222 Pretoria Suid-Afrika Navrae: Dr Patricia Watson Epos: watson.p@dbe.gov.za Tel: 012 357 4502 http://www.education.gov.za Inbelsentrum: 0800202933 Eerste uitgawe 2012 Lewenswetenskappe-Studiegids vir Hersiene Nasionale Kurrikulumverklaring (HNKV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids Lewenswetenskappe ISBN 978-0-621-40907-9 Tweede uitgawe 2014 Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids Lewenswetenskappe ISBN 978-1-4315-1928-6 Mind the Gap-span Produksiebestuurder: Dr Patricia Watson Produksiekoördineerders vir die KABV-uitgawe: Lisa Treffry-Goatley en Radha Pillay Skrywers: Alfie Bouwer, Sivalingam Chetty, Marlena Ford, Jean Goliath, Gayle Lombard, Nontobeko Mjali, Gonasagaren Pillay, Ronel Pretorius, Susan Wiese Vakkundige lesers: Esther Makhanywa, Kanthan Naidoo, Christina Nono Redakteurs: Julia Grey, Herbert Opland Vertalers: Ronel Pretorius, Johan Steenkamp and Susan Wiese Proefleser: Jenny de Wet Ontwerpers: Alicia Arntzen, Philisiwe Nkosi, Michele Dean, Nomalizo Ngwenya Studievaardighede: Margarita Karnasopoulos Illustreerders: Michele Dean, Kenneth Kunene, Vusi Malindi, Bié Venter Omslagillustrasie: Alastair Findlay Werkswinkelondersteuning op perseel: Wayne Cussons

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Ministeriële voorwoord Die Departement van Basiese Onderwys is verheug om die tweede uitgawe van die Mind the Gap-studiegidsreeks vir Graad 12-leerders bekend te stel. Die studiegidse is ’n voortsetting van die Departement van Basiese Onderwys se innoverende en toegewyde poging om die akademiese prestasie van Graad 12-kandidate in die Nasionale Senior Sertfikaat- (NSS) eksamen te verbeter. Die studiegidse is geskryf deur ’n span vakkundiges wat bestaan uit onderwysers, eksaminators, moderators, vakadviseurs en vakkoördineerders. Navorsing wat in 2012 begin het, toon dat die Mind the Gap-reeks sonder twyfel ’n positiewe bydrae tot prestasieverbetering gelewer het. Dit is my vurige wens dat die Mind the Gap-studiegidse sal verseker dat geen leerder agtergelaat word nie, veral in die lig daarvan dat Matsie Angelina Motshekga, LP ons vooruitstreef tydens die viering van 20 jaar van demokrasie. Minister van Basiese Onderwys Die tweede uitgawe van Mind the Gap is in ooreenstemming met die 2014 Kurrikulum en Assesseringbeleidsverklaring (KABV). Dit beteken die skrywers het die Nasionale Beleid van toepassing op die program, bevordering en protokol vir assessering van die Nasionale Kurrikulumverklaring vir Graad 12 in 2014 in ag geneem. Die Mind the Gap-studiegidsreeks spruit deels voort uit die 2013 Nasionale Diagnostiese verslag oor leerderprestasie en is ook gebaseer op die 2014 Graad 12-eksamineringsriglyne. Elk van die Mind the Gap-studiegidse verskaf omskrywings van basiese terminologie, eenvoudige verduidelikings en voorbeelde van tipiese vrae wat leerders in die eksamen kan verwag. Voorgestelde antwoorde is ook ingesluit om leerders te help om beter te verstaan. Leerders word ook verwys na spesifieke vrae in vorige nasionale eksamenvraestelle en eksamenmemorandums wat op die Departement se webwerf, www.education.gov.za, beskikbaar is. Die KBVA-uitgawes sluit in Rekeningkunde, Ekonomie, Geografie, Lewenswetenskappe, Wiskunde, Wiskunde-Geletterdheid en Fisiese Wetenskappe. Die reeks is in Engels en Afrikaans gepubliseer. Daar is ook nege Engels Eerste Addisionele Taal-studiegidse. Dit sluit in EFAL Paper 1 (Language); EFAL Paper 3 (Writing) en ’n studiegids vir elk van die voorgeskrewe litaratuurstudies vir Graad 12. Die studiegidse is doelmatig saamgestel om leerders wat onderpresteer as gevolg van te min blootstelling aan die inhoudvereiste van die kurrikulum te ondersteun, en om die gaping tussen slaag en druip te oorkom deur leemtes in die leerders se kennis van algemene konsepte te oorbrug, sodat leerders kan slaag. Al wat nou nodig is, is dat ons Graad 12-leerders soveel moontlik tyd gebruik om toegewyd voor te berei vir die eksamens. Leerders, maak ons trots – studeer hard. Ons wens julle alle sterkte toe met julle Graad 12-eksamens. ____________________________ Matsie Angelina Motshekga, LP Minister van Basiese Onderwys Mei 2014

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Inhoudsopgawe Beste Graad 12-leerder.......................................................................................................vii Hoe om hierdie studiegids te gebruik..............................................................................viii Top 10 studiewenke. ............................................................................................................ix Sleutelwoorde wat jou help om vrae te beantwoord........................................................x Vir die eksamendag …........................................................................................................xiii Studietegnieke wat jou help om te leer . ........................................................................xiv Leerder se kontrolelys.........................................................................................................xv Hoofstuk 1: DNA: Die kode van lewe. .............................................................. 1 1.1 Die struktuur van DNA en RNA. .............................................................................1 1.2 Verskille tussen DNA en RNA.................................................................................2 1.3 DNA-replisering. ......................................................................................................3 1.4 Belangrikheid van DNA-replisering........................................................................3 1.5 Proteïensintese . ....................................................................................................5 Hoofstuk 2: Meiose............................................................................................ 9 2.1 Wat is meiose?........................................................................................................9 2.2 Die proses van meiose in dierselle........................................................................9 2.2.1 Eerste meiotiese deling................................................................................10 2.2.2 Tweede meiotiese deling..............................................................................11 2.3 Die belangrikheid van meiose............................................................................. 12 2.4 Abnormale meiose............................................................................................... 12 2.5 Verskille tussen meiose I en meiose II............................................................... 13 Hoofstuk 3: Voortplanting in gewerweldes.................................................... 17 Hoofstuk 4: Menslike voortplanting. .............................................................. 19 4.1 Manlike voortplantingstelsel............................................................................... 19 4.2 Vroulike voortplantingstelsel............................................................................... 21 4.3 Puberteit............................................................................................................... 21 4.4 Menstruele siklus. ............................................................................................... 22 4.5 Hormonale beheer van die menstruele siklus................................................... 23 4.6 Ontwikkeling van die fetus. ................................................................................. 25 Hoofstuk 5: Genetika....................................................................................... 27 5.1 Sleutelkonsepte. .................................................................................................. 27 5.2 Genetiese kruisings............................................................................................. 29 5.2.1 Volledige dominansie........................................................................... 30 5.2.2 Onvolledige dominansie........................................................................ 31 5.2.3 Ko-dominansie....................................................................................... 31 5.2.4 Oorerwing van geslag............................................................................ 32 5.2.5 Oorerflikheid van geslagsgekoppelde kenmerke. ............................... 32 5.2.6 Dihibriede kruising. ............................................................................... 35 5.3 Mutasies............................................................................................................... 37 5.4 Stamboomdiagramme......................................................................................... 38 5.5 Genetiese ingenieurswese.................................................................................. 40 5.6 Genetiese berading. ............................................................................................ 40 Hoofstuk 6: Reaksie op die omgewing: Mense............................................. 41 6.1 Die brein .............................................................................................................. 41 6.1.1 Die struktuur en funksies van die brein............................................... 41 6.2 Neurone ............................................................................................................... 42 6.3 Refleksboog ......................................................................................................... 44 6.4 Die menslike oog . ............................................................................................... 46 6.4.1 Akkommodasie...................................................................................... 47 6.4.2 Pupilmeganisme.................................................................................... 47 6.4.3 Gesigsgebreke....................................................................................... 48 6.5 Die menslike oor.................................................................................................. 49 6.5.1 Struktuur van die oor. ........................................................................... 49 6.5.2 Gehoor.................................................................................................... 50 6.5.3 Balans. ................................................................................................... 51 6.5.4 Gehoorgebreke...................................................................................... 51 © Departement van Basiese Onderwys 2014 inhouds opgawe v Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 7: Menslike endokriene stelsel....................................................... 53 7.1 Die menslike endokriene stelsel......................................................................... 53 7.2 Negatiewe terugvoer............................................................................................ 54 7.2.1 Algemene volgorde van gebeure in ’n negatiewe terugvoermeganisme. ........................................................................... 54 7.2.2 Voorbeeld van ’n negatiewe terugvoermeganisme............................. 54 Hoofstuk 8: Homeostase in die mens............................................................ 56 8.1 Inleiding................................................................................................................ 56 8.2 Negatiewe terugvoermeganismes. ..................................................................... 56 8.2.1 Die regulering van glukosevlakke in die interne omgewing................ 56 8.2.2 Die regulering van koolstofdioksiedvlakke in die interne omgewing............................................................................................... 57 8.2.3 Die regulering van die waterbalans in die interne omgewing (osmoregulering).................................................................................... 58 8.2.4 Die regulering van die soutbalans in die interne omgewing............... 59 8.3 Die proses van temperatuurregulering............................................................... 60 Hoofstuk 9: Reaksie op die omgewing: Plante. ............................................................ 62 9.1 Groei en ontwikkeling van plante........................................................................ 62 9.2 Die rol van ouksiene in fototropisme en geotropisme....................................... 63 9.3 Verdedigingsmeganismes van plante................................................................. 64 Hoofstuk 10: Evolusie...................................................................................... 65 10.1 Bewyse vir evolusie. ...........................................................................65 10.2 Bronne van variasie............................................................................65 10.3 Teorieë van Lamarck en Darwin........................................................66 10.4 Toepassing van Lamarck en Darwin se idees .................................67 10.5 Verskille tussen natuurlike seleksie en kunsmatige seleksie.........69 10.6 Gepunkte ewewig. ..............................................................................69 10.7 Spesiasie (spesievorming).................................................................70 10.7.1 Spesiasie. ...............................................................................70 10.7.2 Meganismes vir voortplantingisolasie..................................70 10.8 Menslike evolusie...............................................................................72 10.8.1 Ooreenkomste tussen mense (Homo sapiens) en Afrika-ape 72 10.8.2 Verskille tussen mense (Homo sapiens) en Afrika-ape.......73 10.8.3 Belangrike fases in Hominiede-evolusie. ............................. 76 10.8.4 ‘Uit Afrika’-hipotese................................................................78 10.8.5 Filogenetiese stambome.......................................................78 Hoofstuk 11: Menslike impak op die omgewing........................................... 83 11.1 Atmosfeer en klimaatsverandering..................................................................... 83 11.2 Waterkwaliteit en -beskikbaarheid . ................................................................... 87 11.2.1 Beskikbaarheid van water. ................................................................... 87 11.2.2 Waterkwaliteit. ....................................................................................... 89 11.3 Voedselsekerheid................................................................................................. 93 11.4 Biodiversiteitsverlies............................................................................................ 97 11.4.1 Faktore wat ons biodiversiteit verminder............................................. 97 11.4.2 Maniere waarop biodiversiteit onderhou kan word............................. 98 11.5 Soliede afvalverwydering .................................................................................. 101 Hoofstuk 12: Vaardighede............................................................................. 105 12.1 Trek van grafieke................................................................................................ 105 12.1.1 Hoe om ’n lyngrafiek te trek................................................................ 105 12.1.2 Hoe om ’n kolomgrafiek te trek. ......................................................... 107 12.1.3 Hoe om ’n histogram te trek............................................................... 108 12.1.4 Hoe om ’n sirkelgrafiek te trek............................................................ 109 12.2 Beantwoording van opstelvrae.......................................................................... 110 12.3 Lyndiagramme....................................................................................................113 Bylae 1: Blanko diagramme. ......................................................................... 114 Bylae 2: Graad 12-voorbeeldeksamenvraestel. .......................................... 133 vi inhoudsopg awe © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Beste Graad 12-leerder Ons is oortuig dat hierdie Hierdie Mind the Gap-studiegids sal jou help om vir die finale KABV studiegids jou sal help om goed voor te berei Lewenswetenskappe-eksamen voor te berei. sodat jy die einde van die jaar sal Hierdie studiegids dek NIE die totale KABV kurrikulum nie, maar fokus op slaag. die kernkonsepte van elk van die kennisareas en wys jou in watter areas jy maklik punte kan verdien. Jy moet deur die studiegids werk om jou kennis te verbeter, jou swakpunte te identifiseer en jou eie foute te korrigeer. Om goed te slaag, beveel ons aan dat jy jou handboek en klasnotas gebruik om self deur die ander aspekte van die kurrikulum te werk. Oorsig van die KABV Lewenswetenskappe-eksamen Graad 12 Die volgende temas kom in die TWEE eksamenvraestelle wat jy aan die einde van die jaar sal skryf, voor: VRAESTEL 1 Gewigstoekenning VRAESTEL 2 Gewigstoekenning Onderwerp % PUNTE Onderwerp % PUNTE Kwartaal 1 Kwartaal 1 Meiose 7 11 DNA: Die Kode van Lewe 19 27 Voortplanting in Gewerweldes 4 6 Meiose 7 12 Menslike Voortplanting 21 31 Kwartaal 2 Kwartaal 2 Genetika en Oorerwing 30 45 Reaksie op die Omgewing: Kwartaal 3/4 (Mense) 27 40 Evolusie 44 66 Kwartaal 3 Menslike Endokriene Stelsel 10 15 Homeostase in die Mens 7 11 Reaksie op die Omgewing: 7 11 (Plante) Kwartaal 4 Menslike Impak (Graad 11) 17 25 100 150 100 150 Beide Vraestel 1 en Vraestel 2 sal die volgende tipe vrae insluit: Afdeling Tipe vrae Punte A Kort antwoorde, objektiewe vrae soos meervuldige keuse, terminologie, kolom of stelling 50 en items. B ’n Verskeidenheid van vraagtipes. Daar sal twee vrae van 40 punte elk wees. Albei vrae sal verdeel word in twee tot vier 2 × 40 onderafdelings. C Opstel 20 © Departement van Basiese Onderwys 2014 inleiding vii Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoe om die studiegids te Kyk uit vir hierdie ikone in gebruik die studiegids. Hierdie studiegids dek slegs sekere aspekte van die verskillende temas van die KABV Graad 12 kurrikulum. Hierdie aspekte word aangebied in die volgorde waarin hulle deur die loop van die jaar onderrig word. Die geselekteerde aspekte van elke tema word soos volg aangebied: • ’n Verduideliking van terme en konsepte • Uitgewerkte voorbeelde om te verduidelik en te demonstreer • Aktiwiteite met vrae wat jy moet beantwoord HINT! wenk HINT! • wenk Antwoorde wat jou in staat stel om jou werk te kontroleer. Wenke om jou te help om ’n Skenk spesiale PAY SPECIAL ATTENTION HINT! v.b. EG - worked examples NB v.b. NB wenk konsep EG - worked te onthou of om jou examples Uitgewerkte voorbeelde aandag te lei om probleme op te los eksamen Stapsgewyse eksamen Aktiwiteite met vrae wat HINT! instruksies v.b. EG - worked examples Verwys jou na eksamenvrae jy moet beantwoord hint eksamen nota comment • notaKontrolelys gebaseer op die eksamenriglyne vir ’n comment e.g. EG - worked examples Lewenswetenskappe word op bladsy xvii gegee om jou vordering te monitor. Wanneer jy die konsep bemeester het en die vrae met comment selfvertroue nota beantwoord, maak ’n regmerkie in dieactivity kanactivity laaste kolom. exams ACTIVITIES boy • Die aktiwiteite is op tipiese ACTIVITIES eksamenvrae boy and girl-left and gebaseer. Maak die and girl-left and right of page antwoorde toe en beantwoord eers die vraag op jou eie. Kontroleer right of page dan jou antwoorde. Beloon jouself vir die dinge wat jy reg activity doen. As jy activity activity enige verkeerde antwoorde and het,girl-left and maak seker dat jy verstaan waarom ACTIVITIES boy right of page activity dit verkeerd is voordat jy met die volgende afdeling aangaan. • In Hoofstuk 12 sal jy ACTIVITIES boy activity ’n afdeling oor die trek van grafieke vind Step by step wat Step by step and girl-left and right of page jy vir beide Vraestel 1 en Vraestel 2 moet bemeester. Dié hoofstuk activity sluit ook PAY riglyne in oor hoe om ’n opstelvraag SPECIAL ATTENTION NB in die eksamen te PAY SPECIAL ATTENTION NB NB beantwoord. NB Step by step • Jy kan ook in die eksamen gevra word om ’n tekening met byskrifte te doen. OpPAY SPECIAL bladsy 95 tot 115 is ’n stel blanko diagramme wat jy kan ATTENTION NB comment NB Step by step comment gebruik om jou tekenvaardighede te oefen. Die benoeming van die Gebruik jou sketse is ’n goeie manier om jouself te toets en om vas te stel wat jy studiegids as ’n werkboek. goed ken en waarin jy nog moet oefen. Maak notas, teken prente • Voorbeeld-eksamenvraestelle is in die studiegids ingesluit. en lig belangrike konsepte met ’n glanspen uit. Kontroleer jou antwoorde deur weer jou notas en die eksamenmemorandum te raadpleeg. Vorige eksamenvraestelle is baie nuttig om jou met jou voorbereiding te help en maak jou minder angstig oor die eksamen. Besoek die webwerf www.education.gov.za om nog eksamenvraestelle af te laai. viii inleiding © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Top 10 studiewenke Hierdie wenke kan jou help om makliker 1. Hou al die skryfbehoeftes wat jy nodig het om te studeer, soos te leer. penne, potlode, glanspenne en papier, ensovoorts, byderhand. 2. Wees positief. Maak seker dat jou brein die inligting vaslê deur jouself voortdurend te herinner hoe belangrik dit is om die werk te onthou en die punte te kry. 3. Stap nou en dan buite rond. ’n Verandering van omgewing sal jou leervermoë stimuleer. Jy sal verbaas wees hoeveel meer jy inneem nadat jy ’n bietjie vars lug geskep het. 4. Deel jou leertyd in hanteerbare eenhede op. As jy probeer om alles op een slag te leer, sal dit net jou brein moeg, ongefokus en angstig maak. 5. Hou jou studietye kort maar effektief, en beloon jouself met kort, konstruktiewe ruspouses. 6. Verduidelik aan enigeen wat bereid is om te luister, die konsepte wat jy geleer het. Dit kan dalk aan die begin vreemd voel, maar dit is beslis die moeite werd om jou hersieningsnotas hardop te lees. 7. Prente en verskillende kleure help jou brein om te leer. Gebruik dit oral waar jy kan. 8. Volstaan met die leerareas wat jy goed ken, en fokus jou breinkrag op die afdelings wat jy sukkel om te onthou. 9. Herhaling is die sleutel om die werk wat jy ken, te onthou. Hou die pas vol en moenie opgee nie. 10. Slaap elke nag ten minste 8 uur lank, eet gesond en drink baie water – dit is alles belangrike dinge wat jy kan doen om jou brein te ondersteun. Voorbereiding vir die eksamen is amper soos harde fisiese oefening, en daarom moet jy fisies voorbereid wees. As jy dit nie kan verduidelik nie, dan verstaan jy dit nie goed genoeg nie. Albert Einstein © Departement van Basiese Onderwys 2014 inleidi ng ix Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Studietegnieke wat jou help om te leer Hierdie studiegids maak gebruik van drie studietegnieke wat jy ook kan gebruik om die materiaal te bemeester: 1. Sakpas-notas 2. Geheuerympies 3. Breinkaarte Sakpas-notas Hierdie Sakpas-notas is ’n tegnieke sal jou help om makliker uitstekende manier om al te studeer! die kernkonsepte in die studiegids te leer. Sakpas- notas is maklik om te maak en hulle pas in jou broek-, hemp- of baadjiesak sodat jy hulle orals saam met jou kan dra: 1. Vou ’n blanko vel papier in die helfte. Vou dit weer in die helfte, en weer. 2. Vou die papier oop. Dit is nou in agt dele verdeel. 1. Vou ’n A4–papier in 3. Sny of skeur die stroke 8 vierkante. langs die gevoude lyne. 4. Skryf die naam van die konsep op die een kant. 5. Skryf die betekenis of verduideliking van die gene konsep op die ander kant. 6. Gebruik verskillende kleure en prente om jou te help onthou. 2. Skryf die naam van 7. Neem jou sakpas-notas die konsep op die een orals met jou saam en kant van ’n vierkant. haal hulle uit wanneer jy ook al ’n kans kry. ’n Klein gede DNA-ko dereinlte 8. Soos wat jy leer, plaas jy ’n spesifiekge vir die notas in drie hopies: karaktertrek . • Ek ken dit goed. • Amper daar. • Moet nog meer leer en oefen. 3. Skryf die definisie 9. Hoe meer jy die notas van die konsep op uithaal en daarna kyk, die agterkant van die hoe beter sal jy die vierkant. konsepte onthou. x inlei ding © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Geheuerympies ’n Geheuerympie is ’n waardevolle leertegniek vir inligting wat moeilik is om te onthou. Hier is ’n opgemaakte woord om jou te help om die struktuur van ’n spermsel te onthou – elke letter van die woord dui ’n deel van die sel aan: M – Mitochondria A – Akrosoom K – Kern S – Stert Hier is ’n sin wat jou sal help om die 4 stikstofbasisse in DNA te onthou – elke woord in die sin begin met dieselfde letter as elk van die stikstofbasisse: Op bladsy 12 is nog ’n voorbeeld Alle Tone Groei Stomp van dié soort geheuerympie. Adenine Thymine Guanine Cytosine Geheuerympies kodeer inligting, wat dit makliker maak om te onthou. Hoe meer kreatief jy is en hoe meer jou ‘kodes’ jou aan bekende dinge herinner, hoe makliker gaan jy die werk onthou. In hierdie gids is daar voorbeelde van geheuerympies. Laat hulle jou inspireer om jou eie geheuerympies te skep. Opleiding help mens om nie meer geïntimideer te wees deur vreemde situasies nie. Maya Angelou © Departement van Basiese Onderwys 2014 inleidi ng xi Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Breinkaarte Hierdie studiegids bevat verskeie breinkaarte (ook genoem geheuekaarte) wat die werk in sommige afdelings opsom. Kyk na die prente van ’n neuron (’n breinsel) en ’n breinkaart: Figuur 1: ’n Neuron of breinsel Figuur 2: Reëls vir ’n breinkaart Breinkaarte werk omdat dit inligting aanbied op dieselfde wyse as waarop ons brein die inligting ‘sien’. Wanneer jy die breinkaarte in hierdie studiegids leer, kan jy prente vir elke vertakking byvoeg om jou te help om die inhoud te onthou. Ontwikkel jou eie breinkaarte soos wat jy elke afdeling voltooi. Hoe om jou eie breinkaart te ontwikkel: 1. Draai jou papier dwars sodat jou breinkaart in alle rigtings kan uitsprei. Jou notas 2. Besluit op ’n beskrywende naam vir die breinkaart wat die inligting op ’n breinkaart wat jy daarop gaan plaas bondig saamvat. maak hulle interessanter en makliker om 3. Skryf die naam in die middel en teken ’n sirkel, borrel of prent te onthou. rondom die naam. 4. Skryf net sleutelwoorde op die sytakke neer, nie volsinne nie. Hou dit kort en kragtig. 5. Elke tak moet ’n ander idee toon. Gebruik ’n ander kleur pen vir elke idee. Verbind die inligting wat saamhoort. Dit sal jou help om die konsepte in te skerp en te verstaan. 6. Voeg gerus prente by; dit maak nie saak as jy nie goed kan teken nie. xii inleiding © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Op die eksamendag … 1. Sorg dat jy al die skryfbehoeftes vir jou eksamen byderhand het, byvoorbeeld pen, potlood, uitveër, liniaal, gradeboog, passer en sakrekenaar (met vars batterye). Bring ook jou ID-dokument en eksamentoelatingsbrief. 2. Wees betyds, arriveer ten minste ’n uur voordat die eksamen begin by die eksamenlokaal. 3. Gaan toilet toe voordat jy die eksamenlokaal binnegaan. Jy wil nie waardevolle tyd verloor deur gedurende die eksamen die lokaal te moet verlaat nie. 4. Gebruik die tien minute leestyd om die instruksies noukeurig deur te lees. Dit help jou om die inligting in jou brein te ‘ontsluit’. Begin met die maklikste vraag om jou denkprosesse aan die gang te sit. 5. Breek die vraag in kleiner dele op om seker te maak jy verstaan presies wat gevra word. As jy die vraag nie behoorlik beantwoord nie, sal jy nie punte daarvoor kry nie. Kyk na die sleutelwoorde in die vraag vir riglyne oor hoe jy dit moet beantwoord. Sien bladsy xiv van die studiegids vir ’n lys sleutelwoorde. 6. Probeer om al die vrae te beantwoord. Elke vraag het sekere maklike punte; maak dus seker jy doen ten minste ’n deel van elke vraag in die eksamen. 7. Moenie paniekerig raak nie, selfs al lyk die vraag aanvanklik moeilik. Dit sal wel verband hou met iets wat jy geleer het. Vind die verband. 8. Bestuur jou tyd versigtig. Moenie tyd mors met vrae waaroor jy onseker is nie. Beweeg aan en kom terug as die tyd dit toelaat. Jy het 150 minute (2½ uur) om ’n 150-punt Lewenswetenskappe- vraestel te beantwoord. Spandeer die volgende tyd aan elke vraag: STERKTE! • Vraag 1: 50 punte – 45 minute • Vraag 2: 40 punte – 35 minute • Vraag 3: 40 punte – 35 minute • Vraag 4: 20 punte – 15 minute Gebruik die oorblywende 20 minute om jou antwoorde na te gaan of om te probeer om enige vrae wat jy oorgeslaan het, te beantwoord. 9. Kyk na hoeveel punte aan elke antwoord toegeken word. Die regmerkies in hierdie studiegids se antwoorde gee jou ’n riglyn van hoe punte toegeken word. Moet nie meer of minder inligting gee as wat vereis word nie. 10. Skryf groot en duidelik. Jy sal meer punte kry as die nasiener jou antwoord maklik kan lees. © Departement van Basiese Onderwys 2014 inleiding xiii Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Sleutelwoorde wat jou help om vrae te beantwoord Dit is belangrik om die aksiewoorde (die woorde wat jou sê wat om te doen) te identifiseer en te begryp sodat jy presies weet wat die eksaminator verwag. Gebruik die verduidelikings in die tabel as riglyn wanneer jy vrae beantwoord. Sleutelwoord Wat word van jou verwag Analiseer Skei, ontleed, interpreteer Bepaal Om iets te bereken, of om die antwoord bloot te lê deur bewyse te ondersoek Bereken Hier moet jy ’n numeriese antwoord gee. Gewoonlik moet jy jou berekeninge toon, veral as daar twee of meer stappe is Beskryf Stel die hoofpunte van ’n struktuur, proses, verskynsel of ondersoek in woorde (gebruik diagramme waar nodig) Bespreek Neem alle inligting in aanmerking en maak ’n gevolgtrekking Definieer Gee ’n duidelike beskrywing Identifiseer Noem die belangrikste kenmerke Klassifiseer Groepeer dinge gebaseer op gedeelde kenmerke Lys Noem punte sonder om te verduidelik Meld Verwys na relevante punte Noem Gee die naam (selfstandige naamwoord) van iets Onderskei Gebruik verskille om kategorieë te bepaal Ontleed Verdeel, bestudeer en interpreteer Stel Skryf inligting neer sonder ’n bespreking Suggereer Gee jou eie verduideliking of oplossing Tabuleer Trek ’n tabel en toon die antwoorde as direkte pare Verduidelik Maak dit duidelik; interpreteer en beskryf HINT! Vergelyk Dui ooreenkomste en verskille tussen dinge, konsepte of wenk verskynsels aan v.b. Voorbeelde EG - worked examples van aksiewoorde Omkring die Vrae eksamen aksiewoord en onderstreep 1. Figuur 2.12 toon ’n lengtesnit deur die menslike oog. Bestudeer enige ander belangrike die diagram en beantwoord die vrae wat volg. sleutelwoorde in die vraag. a) Benoem dele 2, 3, 4 en 5. (4) Hierdie woorde sê jou presies b) Noem en beskryf die proses wat veroorsaak dat deel 1 wat gevra word. nota verwyd (wyer word). comment (5) 2. Figuur 2.13 toon ’n lengtesnit deur die menslike oog, maar die strukture wat dit vir die oog moontlik maak om op voorwerpe te fokus, is in die diagram uitgelaat. Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae wat activity volg. Teken ’n lengtesnit van die dele wat in Figuur 6.13 uitgelaat is om ACTIVITIES boy and girl-left and die voorkoms van die strukture aan te toon wanneer jy... right of page a) ’n boek lees (6) b) na ’n voorwerp kyk watactivity meer as 6 meter ver is. (6) [21] Step by step xiv inleiding © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe PAY SPECIAL ATTENTION

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Leerder se kontrolelys Gebruik hierdie kontrolelys wanneer jy vir die eksamen voorberei. Die regmerkies (3) dui aan watter aspekte van die kurrikulum in die studiegids gedek word. Die sterretjies (*) dui aan dat jy jou handboek en klasnotas moet raadpleeg. ONDERWERP ASPEK Ingesluit in die studiegids Ek verstaan nie Ek verstaan DNA: Die kode van lewe Ontdekking van DNA-struktuur * Nukleïensure-terminologie 3 Die struktuur van DNS (Engels: DNA) en RNS (Engels: RNA) 3 Verskille tussen DNA en RNA 3 DNA-replisering en die belangrikheid daarvan 3 DNA-profilering 3 Proteïensintese 3 Meiose Die proses van meiose aan die hand van diagramme 3 Belangrikheid van meiose 3 Abnormale meiose 3 Verskille tussen meiose I en meiose II 3 Voortplanting in Diversiteit van voortplantingstrategieë 3 gewerweldes Menslike voortplanting Manlike voortplantingstelsel 3 Vroulike voortplantingstelsel 3 Puberteit 3 Menstruele siklus 3 Ontwikkeling van die fetus 3 Swangerskap 3 Rol van die plasenta 3 Genetika en oorerflikheid Genetiese terminologie 3 Volledige dominansie 3 Onvolledige dominansie 3 Ko-dominansie 3 Oorerwing van geslag 3 Geslagsverwante kenmerke 3 Dihibriede-kruising 3 Mutasies 3 Stamboomdiagramme 3 Genetiese ingenieurswese 3 Genetiese berading 3 Vaderskaptoetse en DNA-vingerafdrukke 3 Reaksie op die Die brein 3 omgewing: Mense Neurone, refleksbeweging en refleksboog 3 Perifere senuweestelsel * Outonome senuweestelsel * Breinafwykings en -beserings * Effek van dwelms op die sentrale senuweestelsel * Strukture en funksies van dele van die oog 3 Akkommodasie 3 © Departement van Basiese Onderwys 2014 inleiding xv Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Pupilmeganisme 3 Gesigsgebreke 3 Struktuur en funksies van dele van die oor 3 Gehoor 3 Balans 3 Gehoorgebreke 3 Menslike endokriene Kliere en die hormone wat hulle afskei 3 stelsel Negatiewe terugvoer – glukose 3 Negatiewe terugvoer – tiroksien 3 Homeostase in die mens Negatiewe terugvoer – glukose 3 Negatiewe terugvoer – koolstofdioksied 3 Negatiewe terugvoer – water 3 Negatiewe terugvoer – soute 3 Die rol van die vel op warm en koue dae 3 Reaksie op die Funksies van ouksiene, gibberelliene en absisiensuur 3 omgewing: Plante Die rol van ouksiene in fototropisme en geotropisme 3 Plante se verdedigingsmeganismes 3 Evolusie Bewyse vir evolusie 3 Bronne van variasie 3 Lamarck en Darwin se teorieë 3 Natuurlike en kunsmatige seleksie 3 Gepunkte ewewig 3 Spesiasie 3 Meganismes van reproduktiewe isolasie 3 Evolusie in die huidige tyd 3 Menslike evolusie: ooreenkomste met Afrika-ape 3 Menslike evolusie: verskille van Afrika-ape 3 Hooffases in hominied-evolusie 3 Uit Afrika-hipotese 3 Filogenetiese bome 3 Menslike impak op die Atmosfeer en klimaatsverandering 3 omgewing Waterbeskikbaarheid 3 Waterkwaliteit 3 Voedselsekerheid Biodiversiteitsverlies 3 Afvalverwydering 3 Vaardighede Trek ’n lyngrafiek 3 Trek ’n staafgrafiek 3 Trek ’n histogram 3 Trek ’n sirkelgrafiek 3 Beantwoording van opstelvrae 3 xvi inleiding © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 1 Vraestel 2 Nukleïensure 1.1 Die struktuur van DNA en RNA • Twee verskillende nukleïensure word in ’n sel aangetref, naamlik DNA en RNA. • Hierdie nukleïensure bestaan uit boustene (monomere) wat nukleotiede P genoem word. N • Figuur 1.1 (regs) stel ’n nukleotied voor. S Tabel 1.1 toon die stikstofbasisse van DNA en RNA. P – Fosfaatgroep DNA het vier verskillende stikstofbasisse, RNA het vier verskillende stikstofbasisse, S – Deoksiribose of ribose naamlik adenien, timien, guanien en sitosien. naamlik adenien, urasiel, guanien en sitosien. (suiker) N – Stikstofbasis (adenien, A Adenien A Adenien timien, guanien, sitosien en urasiel) T Timien U Urasiel Figuur 1.1 ’n Nukleotied Adenien verbind altyd met timien. In RNA word die timien van DNA met urasiel vervang. G Guanien G Guanien C Sitosien C Sitosien Guanien verbind altyd met sitosien. Tabel 1.1 Stikstofbasisse van DNA en RNA VERGELYK & KONTRASTEER Nukleïensure DNA RNA DIESELFDE In hierdie studiegids gebruik ons die afkortings Stikstofbasisse: DNA en RNA ter wille van Adenien, Sitosien, duidelikheid, aangesien dit Guanien so in die eksamenvraestel voorkom. Die Afrikaanse VERSKILLEND afkortings is eintlik DNS en RNS. Stikstofbasis: Stikstofbasis: Timien Urasiel Bevat die suiker Bevat die suiker deoksiribose ribose Dubbelheliks- Enkelstring- molekuul molekuul © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 1 nukleÏensure ( vraeste l 2) 1 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

1 Hoofstuk Figuur 1.2 toon die struktuur van ’n DNA- en ’n RNA-molekuul. Bestudeer die diagramme in Figuur 1.2 en lees dan die inligting in die raampies onder die diagramme om uit te vind hoe om ’n DNA-molekuul van ’n RNA- molekuul te onderskei. DNA (deoksiribonukleïensuur) RNA (ribonukleïensuur) Fosfaatgroep Fosfaatgroep A T A Stikstofbasis G C Deoksiribose G Ribose A Stikstofbasis G Swak waterstof- verbindings U Hoe ’n DNA-molekuul uitgeken kan Hoe ’n RNA-molekuul uitgeken word word • Enkelstringmolekuul • Dubbelstringmolekuul • Besit die stikstofbasis urasiel (U) • Besit die stikstofbasis timien (T) in in plaas van timien (T) plaas van urasiel (U) • A verbind altyd met T • G verbind altyd met C Figuur 1.2 Die struktuur van DNA en RNA 1.2 Verskille tussen DNA en RNA Tabel 1.2 gee ’n opsomming van die verskille tussen DNA- en RNA- molekule. DNA RNA 1. Dubbelstringmolekuul 1. Enkelstringmolekuul 2. Besit deoksiribose (suiker) 2. Besit ribose (suiker) 3. Besit die stikstofbasis timien 3. Besit die stikstofbasis urasiel 4. Heliks vorm 4. Reguit string Tabel 1.2 Verskille tussen DNA- en RNA-molekule 2 Hoofstuk 1 nukl eÏensure ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 1 1.3 DNA-replisering DNA-replisering vind plaas tydens ’n interfase voor mitose of meiose begin. DNA-replisering is die proses waartydens ’n DNA-molekuul ’n presiese kopie (replika) maak. Dit word in Figuur 1.3 aangetoon. 1 Dubbelheliks draai af. CG A–T 2 Swak AT waterstofbindings tussen die 1 Draai af stikstofbasisse breek G-C en twee DNA-stringe G–C rits los (skei). T–A 3 Elke oorspronklike G–C DNA-string dien as ’n G– –C 2 Rits los templaat waarop die T– –A komplement gebou G– 3 Templaat word. T– –C 3 Templaat A –A A– 4 Vry nukleotiede bou T A–T ’n DNA-string op elk C–G C–G van die oorspronklike T–A T–A twee DNA-stringe A–T A–T deur aan hulle A–T A–T 4 Komplementêre komplementêre T–A T–A string vorm stikstofbasisse (A aan A–T A–T T en C aan G) te heg. 5 Die resultaat is twee T-A T-A identiese DNA- C–G C–G molekules. Elke G-C G-C molekuul bestaan uit een oorspronklike string en een nuwe string. 5 Twee identiese DNA-molekule Figuur 1.3 DNA-replisering Belangrikheid van DNA-replisering DNA-replisering is belangrik omdat dit: • Die genetiese materiaal verdubbel sodat dit tussen die twee gevormde dogterselle tydens seldeling verdeel kan word. • Tydens mitose, die vorming van twee identiese (eenderse) dogterselle tot gevolg het. 1.4 DNA-profilering Elke mens (behalwe identiese tweelinge) beskik oor sy of haar eie, unieke DNA-profiel. ’n DNA-profiel kan beskryf word as ’n rangskikking van swart stafres op ’n rooster – die swart blokkies verteenwoordig DNA-fragmente. ’n DNA-profiel word gebruik om: • Misdadigers te identifiseer • Lyke te identifiseer • Naasbestaandes te identifiseer • Vaderskap te bepaal © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 1 nu kleÏensure (vraestel 2) 3 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

1 Hoofstuk 1 4 3 2 Aktiwiteit 1 1. ’n DNA-molekuul bevat 600 gram stikstofbasisse. As 20% hiervan adenien is, bepaal die hoeveelheid van elke stikstofbasis in die 5 C DNA-molekuul. (3) 2. Figuur 1.4 stel ’n nukleïensuurmolekuul voor. Bestudeer die 6 A diagram en beantwoord die vrae wat volg. 2.1 Identifiseer die nukleïensuur soos dit in Figuur 1.4 voorgestel SLEUTEL word. (1) A – Adenien 2.2 Benoem die volgende: C – Sitosien a) Deel 1 (1) b) Deel 2 (1) Figuur 1.4 ’n Gedeelte van ’n c) Die stikstofbasisse 4, 5 en 6 (3) nukleïensuurmolekuul 2.3 Wat is die gesamentlike naam vir die dele wat 1, 2 en 3 genommer is? (1) 3. Vrae 3.1 en 3.2 is gebaseer op Figuur 1.5. Dit is ’n diagrammatiese voorstelling van ’n gedeelte van twee verskillende A nukleïensuurmolekule wat gedurende die proses van proteïensintese in die selle van organismes aangetref word. 3.1 Benoem die molekules 1 en 2. (2) G 3.2 Verskaf ’n rede vir jou antwoord in vraag 3.1. (2) 4. Die resultaat van die profilering van verskeie DNA-monsters tydens U ’n misdaadondersoek word hieronder getoon. 1 2 3 4 5 Sleutel: 1. Bloedmonster van slagoffer C 2. Boedmonster van verdagte X 3. Bloedmonster van verdagte Y 4. Eerste DNA-monster van die misdaadtoneel T 5. Tweede DNA-monster van die misdaadtoneel 4.1 Wie van verdagte X of verdagte Y was by die misdaad betrokke? (1) Molekuul 1 Molekuul 2 4.2 Pas die DNA van die verdagte (van antwoord 4.1) by die eerste of tweede monster? (2) Figuur 1.5 Twee [17] nukleïensuurmolekules Antwoorde: aktiwiteit 1 1. 20% adenien = 20% timien3 30% sitosien3 = 30% guanien3 20 × 600 = 120A = 120T 30 × 600 = 180C = 180G (3) 100 100 2.1 DNA3 (1) 2.2 a) Fosfaatgroep3 (1) b) Deoksiribose3 (1) c) 4 –Adenien 5 – Guanien 6 – Timien3 (3) 2.3 Nukleotied3 (1) 3.1 1 – DNA3 2 – mRNA/RNA3 (2) 3.2 DNA besit die stikstofbasis timien (T)3 RNA besit die stikstofbasis urasiel (U)3 (2) 4.1 Verdagte X was betrokke.3 (1) 4.2 Die DNA van verdagte X pas by die tweede monster.33 (2) [17] 4 Hoofstuk 1 nukl eÏensure ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 1 1.5 Proteïensintese Tydens proteïensintese word proteïene in elke sel van ’n organisme vervaardig om ensieme, hormone en nuwe strukture vir selle te vorm. In die kern Onthou dié volgorde: Volgorde Voorbeeld 1. DNA DNA AGT mRNA (kodon) UCA 2. tRNA AGU A. TRANSKRIPSIE U C A G G C A C A In die sitoplasma 3. mRNA Kodon (drietal) Kodon Ribosoom 4. U C A G G C A C A B. TRANSLASIE Antikodon A G U 5. tRNA 6 Proteïen Figuur 1.6 Die proses van proteïensintese Tydens proteïensintese is daar twee hoofprosesse betrokke, naamlik transkripsie en translasie. Dit is as A en B in Figuur hierbo genommer. mRNA (boodskapper-RNA) Die nommers op die diagram stem ooreen met die onderstaande beskrywing. – dra die boodskap oor. A. Transkripsie (vind in die kern plaas): 1. DNA draai los en skei van mekaar. 2. Een DNA-string dien as ’n templaat vir die vorming van mRNA. 3. Vry nukleotiedes rangskik volgens die DNA-templaat om mRNA te vorm. Hierdie proses word transkripsie genoem. 4. Die mRNA verlaat die kern deur deur die kernporieë. Stadium B vind nou plaas, waartydens mRNA in die sitoplasma aan die ribosoom heg. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 1 nu kleÏensure (vraestel 2) 5 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

1 Hoofstuk B. Translasie (vind in die sitoplasma op die ribosome plaas): tRNA (oordrag-RNA) 5. Elke tRNA bring ’n spesifieke aminosuur na die mRNA. Hierdie – vervoer die proses word translasie genoem. aminosure. 6. Die aminosure word aan mekaar geheg om ’n bepaalde proteïen te vorm. Die diagram in Figuur 1.6 (op bladsy 5) kan op verskillende maniere in vrae voorkom. Moenie dat die verskillende voorstellings jou verwar nie. Probeer net die volgende komponente identifiseer deur na hierdie kenmerke te soek: • DNA – dubbelstring (heliks); kyk vir die teenwoordigheid van timien; slegs in die kern aanwesig. • Kernmembraan – het kernporieë waardeur mRNA beweeg. • mRNA – enkelstring; kyk vir die teenwoordigheid van urasiel; besit ’n drietal van basisse (kodon) wat in die kern en die sitoplasma aangetref word. • Ribosoom – gewoonlik is mRNA daaraan geheg. • tRNA – besit ’n drietal basisse (antikodon); kyk vir die aangehegte aminosuur. Aktiwiteit 2 Vraag 1 Bestudeer Figuur 1.7, wat die proses van proteïensintese aantoon, en beantwoord die vrae wat volg. D A F G G U U G U B UG U U CG Vir nog twee vrae oor proteïensintese, verwys C A G na die volgende Nasionale C Lewenswetenskappe- G eksamenvraestelle: G U E • Lewenswetenskappe CYS ALA Vraestel 1 Maart 2009 – Aminosure Vraag 2.2 op bladsy 9 • Lewenswetenskappe Figuur 1.7 Proteïensintese Vraestel 1 November 2010 1.1 Voorsien strukture A, B en D van byskrifte. (3) – Vraag 1.5 op bladsy 11 1.2 Gee EEN funksie van molekuul D. (1) 6 Hoofstuk 1 nukl eÏensure ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 1 1.3 Watter stadium van proteïensintese vind by F plaas? (1) 1.4 Identifiseer organel C. (1) 1.5 Noem en beskryf die stadium van proteïensintese wat in organel C plaasvind. (7) 1.6 Skryf die kodon vir die antikondon E van bo na onder neer. (1) 1.7 Noem die tipe verband (aangedui as G) tussen die aminosure. (1) [15] Antwoorde: vraag 1 1.1 A – Kernmembraan3 B – mRNA3 D – DNA3 (3) 1.2 Dra erflike eienskappe van ouers na nakomelinge oor3 of Beheer die sintese (produksie) van proteïene3 (1) 1.3 Transkripsie3 (1) 1.4 Ribosoom3 (1) 1.5 Translasie3 • die mRNA-string afkomstig van die kern heg3 aan die ribosoom waarvan die kodons blootgestel word • elke tRNA-molekuul dra ’n spesifieke aminosuur3 • volgens die antikodon3 Jy hoef nie • en vorm pasmaats met (komplementeer) die kodon van die die name van die mRNA3 aminosure wat met die basisdrietal • sodat die aminosure in die regte volgorde geplaas word3 verband hou, te • en aangrensende aminosure verbind word3 ken nie. • om ’n proteïen te vorm3 (7) 1.6 CAC3 (die antikodon is GUG, daarom is die komplementêre kodon CAC) (1) 1.7 Peptiede-verbinding (1) [15] Vraag 2 Tabel 1.3 verskaf die DNA-basisdrietal wat die kode vir verskillende aminosure verskaf. Aminosuur Basisdrietal op die DNA-templaat Leu (leusien) GAA His (histidien) GTA Lis (lisien) TTT Pro (prolien) GGG Ala (alanien) CGA Trp (triptofaan) ACC Phe (fenielalanien) AAA Gli (glisien) CCT Tabel 1.3 Verskillende aminosure met hulle DNA-basisdrietalle © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 1 nu kleÏensure (vraestel 2) 7 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

1 Hoofstuk Die volgende is ’n gedeelte van die aminosure wat deel uitmaak van ’n bepaalde proteïenmolekuul: Ala His Trp Leu Lis Onthou die volgorde 2.1 Gee die naam van die proses waartydens mRNA vanaf ’n DNA- templaat gevorm word. (1) Volgorde Voorbeeld 2.2 Hoeveel mRNA-kodons sal betrokke wees by die vorming van die DNA CGA gedeelte van die proteïen soos hierbo aangedui? (1) mRNA (kodon) GCU 2.3 Skryf die volgorde van die eerste DRIE mRNA-kodons (van links na tRNA CGA regs) vir hierdie gedeelte van die proteïen neer. (3) [5] Antwoorde: vraag 2 2.1 Transkripsie3 (1) 2.2 53 (1) 2.3 GCU3 – CAU3 – UGG3 (3) [5] Hou aan! 8 Hoofstuk 1 nukl eÏensure ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 2 Vr aestel 1 en 2 Meiose 2.1 Wat is meiose? Meiose is ’n soort seldeling waartydens ’n diploïede sel (somatiese sel) twee seldelings ondergaan, en verdeel om vier nie-identiese haploïede Chromosoom selle (geslagselle of gamete) te vorm. Diploïede selle het twee stelle chromosome, waar elke chromosoom ’n homoloë maat het. Haploïede Chromatied selle het slegs een stel chromosome. Dit wil sê, die chromosome in Sentromeer haploïde selle het geen homoloë maat nie. Voordat meiose begin (gedurende interfase) vind DNA-replisering plaas. Die gevolg is dat elke chromosoom uit twee identiese chromatiede Homoloë bestaan wat deur ’n sentromeer saamgebind word. Dit word in Figuur 2.1 chromosome – een aangetoon. van die moeder en die ander van die vader 2.2 Die proses van meiose in Figuur 2.1 Homoloë chromosome dierselle Meiose is die tipe selverdeling wat gamete of geslagselle (sperm- en eierselle) produseer. ’n Meiose Sel wat meiose ondergaan, verdeel twee keer – die eerste selverdeling is meiose I en die tweede is meiose II. In die eerste meiotiese verdeling verdubbel die DNA-replisering en aantal selle, maar die aantal chromosome bly rekombinasie dieselfde. Die resultaat is dat elke sel net die Meiose I helfte aantal chromosome bevat. In die tweede meiotiese verdeling is daar nie ’n vermindering in die aantal chromosome nie. Die diagram langsaan wys hoe meiose begin met ’n diploïede sel wat dan twee keer verdeel Meiose II (meiose I en II) om vier haploïede selle te vorm. Blaai nou om en kyk wat gebeur tydens elke fase van meiose I en II. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 2 meiose (vraeste l 1 en 2) 9 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

2 Hoofstuk 2.2.1 Eerste meiotiese deling Profase 1 • Chromosome verkort en word sigbaar as twee Spoeldrade chromatiede, wat deur ’n sentromeer verbind word. • Homoloë chromosoompare is nou sigbaar. • Die kernmembraan en kernliggaampie (nukleolus) verdwyn. • Die spoel begin vorm. Homoloë chromosome • Die chromatiede van elke homoloë paar maak kontak. Die punt waar hulle aan mekaar raak, word ’n chiasma genoem. Figuur 2.2 Profase 1 • By die chiasma word die DNA uitgeruil of oorkruis. • Die spoel hou aan om te ontwikkel. Metafase 1 • Die spoel strek oor die hele sel. • Die homoloë chromosome rangskik hulself in homoloë pare op die ewenaar van die spoeldrade. • Een chromosoom van elke paar lê aan weerskante van die ewenaar. • Die sentromeer van elke chromosoom verbind aan die spoeldrade. Figuur 2.3 Metafase 1 Anafase 1 • Die spoeldrade verkort en trek elke chromosoom van elke chromosoompaar na teenoorgestelde pole van die sel. Figuur 2.4 Anafase 1 Telofase 1 • Die chromosome bereik die pole van die sel. • Elke pool het nou slegs die helfte van die Vernouing oorspronklike aantal chromosome van die oorspronklike sel. • Die selmembraan vernou en verdeel die sitoplasma in twee om twee selle te vorm. Figuur 2.5 Telofase 1 10 Hoofstuk 2 m ei ose (vraeste l 1 en 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 2 2.2.2 Tweede meiotiese deling Profase 2 • Elke sel wat tydens meiose I gevorm is, verdeel weer. • Spoelvesels ontwikkel in elk van die nuwe selle. Figuur 2.6 Profase 2 Metafase 2 • Individuele chromosome rangskik hulself op die ewenaar van elke sel, met die sentromere aan die spoeldrade verbind. Figuur 2.7 Metafase 2 Anafase 2 • Die spoeldrade begin saamtrek. • Die sentromere verdeel en dogterchromosome of chromatiede word na die teenoorstaande pole van elke sel getrek. Figuur 2.8 Anafase 2 Telofase 2 • Die dogterchromosome of chromatiede bereik die pole en ’n nuwe kern word gevorm. • Die selmembraan van elke sel vernou en die sitoplasma verdeel in twee selle. • Vier dogterselle word gevorm. • Elke sel het die helfte van die aantal chromosome wat nukleus in die oorspronklike sel was. • Die dogterselle verskil geneties van mekaar. Figuur 2.9 Telofase 2 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 2 meiose (vraeste l 1 en 2) 11 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

2 Hoofstuk Die gebeure tydens meiose kan maklik onthou word deur die geheue-rympie IPMAT te gebruik. Letter Naam Betekenis Gebeure van fase I Interfase I vir tusseninDie deel van die selsiklus wat tussenin twee opeenvolgende seldelings plaasvind. P Profase P vir preparasie Die chromosome berei hulself vir (voorbereiding) meiose voor deur te ontrafel en duidelik sigbaar te word. Oorkruising vind ook plaas. M Metafase M vir middel Die chromosome beweeg na die ‘middel’ of ewenaar toe. A Anafase A vir apart Die chromosome of chromatiede beweeg weg van mekaar (beweeg na teenoorstaande pole). T Telofase T vir terminaal Die finale fase van meiose I of meiose II. 2.3 Die biologiese belangrikheid van meiose Daar is twee redes waarom meiose belangrik is: 1. Dit verminder die aantal chromosome met die helfte, d.w.s. van diploïed na haploïed. Dit verseker dat die geslagselle die helfte van die aantal chromosome as ander liggaamselle bevat, sodat die sigoot wat gevorm word die regte aantal chromosome besit wanneer bevrugting plaasvind. Dit balanseer die verdubbelingseffek van bevrugting. 2. Oorkruising verseker genetiese variasie. Genetiese variasie lewer nakomelinge wat beter vir ’n spesifieke omgewing aangepas is en verseker dat hulle ’n beter kans op oorlewing het. a) Nie-disjunksie in b) Nie-disjunksie in meiose I meiose II 2.4 Abnormale meiose • Soms vind foute gedurende die proses van nie-disjunksie meiose plaas. • Dit kan in Anafase 1 gebeur waar die homoloë chromosoompare dalk nie skei nie, ook genoem nie-disjunksie. • Dit kan ook in Anafase 2 gebeur wanneer daar nie-disjunksie van die suster chromatiede plaasvind. nie-disjunksie • As daar nie-disjunksie van chromosoompaar 21 by mense voorkom, lei dit tot die vorming van’n abnormale gameet met ’n ekstra kopie van chromosoom 21. • As ’n normale gameet met ’n abnormale XX XX O O XX O X X gameet saamsmelt (met ’n ekstra kopie van Figuur 2.10 Nie-disjunksie meiose I en meiose II chromosoom 21), is Down-sindroom die gevolg. 12 Hoofstuk 2 m ei ose (vraeste l 1 en 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 2 2.5 Verskille tussen meiose I en meiose II Meiose 1 Meiose 2 Meiose II issoortgelyk Die chromosome rangskik hulself in Individuele chromosome rangskik aan mitose. homoloë pare op die ewenaar van die hulself op die ewenaar van die sel. sel. Volledige chromosome beweeg na die Dogterchromosome of chromatiede teenoorgestelde pole van die sel. beweeg na die teenoorstaande pole van die sel. Twee selle word aan die einde van die Vier selle word aan die einde van seldeling gevorm. hierdie seldeling gevorm. Tydens meiose I word die aantal Tydens meiose II bly die aantal chromosome gehalveer. chromosome dieselfde. Oorkruising vind plaas. Oorkruising vind nie plaas nie. HINT! wenk Tabel 2.1 Die verskille tussen meiose I en meiose II v.b. Uitgewerkte voorbeeld EG - worked examples Figuur 2.11 toon twee fases van meiose. Bestudeer die diagramme en beantwoord die eksamen vrae wat volg. comment nota A activity ACTIVITIES boy and girl-left and right of page Diagram I Diagram II activity Figuur 2.11 Twee fases van meiose 1. Gee EEN sigbare rede wat aandui dat meiose in Diagram I plaasvind. (1) 2. Hoeveel chromosome sal aan die einde van meiose in elke dogtersel teenwoordig wees? Step by step (1) 3. Beskryf wat sal plaasvind ná die fase wat in Diagram I aangetoon word. (3) 4. Tabuleer TWEE sigbare verskilleATTENTION PAY SPECIAL tussen die fases van meiose soos aangetoon in NB Diagramme I en II. NB (5) [10] © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 2 meiose (vraeste l 1 en 2) 13 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

2 Hoofstuk Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 1. Die chromosome is in hul homoloë pare op die ewenaar gerangskik.3 OF Die chromosome toon sigbare bewyse dat oorkruising plaasgevind het.3 (1) 2. Twee 3 chromosome (1) 3. Die volgende fase is Anafase 1. Die spoeldrade trek saam (vernou of verkort)3 en trek elke chromosoom3 van die chromosoompare na teenoorstaande pole3 van die sel. (3) 4. 3 Diagram I (metafase 1) Diagram II (metafase 2) 1. Chromosome word in pare op 1. Chromosome is individueel op die ewenaar gerangskik3 die ewenaar gerangskik3 2. Vier chromosome is 2. Twee chromosome is teenwoordig3 teenwoordig3 (5) [10] Aktiwiteit 1 Vraag 1 Gee die korrekte woord of term vir elk van die volgende stellings of definisies: 1.1 Die struktuur wat die twee helftes van die dubbelstring-chromosoom saambind. (1) 1.2 ’n Paar chromosome, waarvan een van elke ouer oorgeërf word, en wat dieselfde geen op dieselfde lokus besit. (1) 1.3 ’n Enkelstring-chromosoom wat gedurende Anafase 2 gevorm word. (1) 1.4 Die kontakpunt tydens oorkruising, tussen die twee chromosome van ’n homoloë paar. (1) 1.5 Een helfte van ’n dubbelstring-chromosoom. (1) 1.6 Die meiose-fase waar oorkruising plaasvind (1) [6] Antwoorde: vraag 1 1.1 Sentromeer3 (1) 1.2 Homoloë chromosome3 (1) 1.3 Dogterchromosoom3 of chromatied3 (1) 1.4 Chiasma3 of chiasmata3 (1) 1.5 Chromatied3 (1) 1.6 Profase3 (1) [6] 14 Hoofstuk 2 m ei ose (vraeste l 1 en 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 2 Vraag 2 Figuur 2.12 toon ’n fase wat tydens meiose plaasvind. Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae wat volg. C 2.1 Verskaf byskrifte vir dele A, B, C en D. (4) D 2.2 Benoem die proses tydens meiose wat in bogenoemde diagram B voorgestel word. (1) 2.3 Gee EEN rede waarom die proses wat in vraag 2.2 genoem word, A belangrik is. (2) Figuur 2.12 Diagram van ’n 2.4 Teken ’n diagram van die struktuur wat A genommer is om sy proses wat tydens meiose voorkoms direk ná die proses genoem in vraag 2.2 aan te toon. (2) plaasvind [9] Antwoorde: vraag 2 2.1 A – chromosoom3 B – sentromeer3 C – chromatied3 D – chiasma3 of chiasmata (4) 2.2 Oorkruising3 (1) 2.3 Dit verseker genetiese3 variasie.3 (2) 2.4 l ’n Dubbelstring-chromosoom wat deur ’n sentromeer3 verbind word • Daar is tekens van oorkruising.3 (2) [9] Vraag 3 Figuur 2.13 stel ’n diersel in ’n fase van meiose voor. Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae wat volg. A 3.1 Dui aan of die fase van meiose wat in Figuur 2.13 aangedui word meiose I of meiose II is. (1) 3.2 Gee EEN sigbare rede vir jou antwoord in vraag 3.1. (1) B 3.3 Identifiseer die dele wat A en B genommer is. (2) Figuur 2.13 Diagram van ’n 3.4 Hoeveel chromosome: fase van meiose a) was teenwoordig in die moedersel voordat meiose begin het? (1) b) sal teenwoordig wees in elke sel teen die einde van meiose? (1) 3.5 Gee EEN plek in die vroulike geslag van die mens waar meiose sal plaasvind. (1) 3.6 Kan Figuur 2.13 ’n voorstelling wees van ’n sel wat by die mens aangetref word? (1) 3.7 Verduidelik jou antwoord op vraag 3.6. (2) 3.8 Gee TWEE redes waarom meiose biologies belangrik is. (2) 3.9 Verskaf die term wat gebruik word vir die omstandighede waartydens sommige van die chromosome nie behoorlik tydens die fase wat in Figuur 2.13 aangetoon word, skei nie. (1) [13] © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 2 meiose (vraeste l 1 en 2) 15 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

2 Hoofstuk Antwoorde: vraag 3 3.1 Meiose II3 (1) 3.2 Dogterchromosome of chromatiede word na die teenoorstaande pole getrek.3 (1) 3.3 A – spoeldrade3 B – selmembraan3 (2) 3.4 a) 83 b) 43 (2) 3.5 Ovariums3 (1) 3.6 Nee3 (1) 3.7 Daar is slegs 4 chromosome teenwoordig3 in plaas van 23.3 (2) 3.8 Dit verseker genetiese variasie.3 Dit balanseer die verdubbelingseffek van bevrugting deurdat dit die aantal chromosome in geslagselle3 halveer. (2) 3.9 Nie-disjunksie3 /nie-verdeling (1) [13] Vraag 4 Die diagram hieronder toon die kerns van die vier selle wat ontstaan as Vir nog vier vrae oor gevolg van meiose van chromosomepaar 21 by ’n vrou. meiose, verwys na die volgende Nasionale M N O P Lewenswetenskappe- eksamenvraestelle. • Lewenswetenskappe Vraestel 1 Februarie/Maart 2012 Uitgawe 1 – Vraag 2.1 op bladsy 9 • Lewenswetenskappe Dogter- Vraestel 1 November 2010 chromosome – Vraag 2.1 op bladsy 10 Figuur 2.14: Diagram wat die ontstaan van die kerns van die vier selle as gevolg • Lewenswetenskappe van meiose wys Vraestel 1 Februarie/Maart 2010 – Vraag 1.4 op 4.1 Verduidelik hoekom kern N nie ’n chromosoompaar 21 het nie. (2) bladsy 6 4.2 Noem en verduidelik die wanorde wat sal ontstaan as diagram M • Lewenswetenskappe ’n eiersel voorstel wat met ’n normale spermsel verenig. (3) Vraestel 1 November 2009 [5] – Vraag 1.5 op bladsy 7 Antwoorde 4.1 Gedurende Anafase 1 skei die chromosomepaar 21 nie 3/ nie- disjunksie Gameet M sal ’n ekstra kopie hê van chromosomepaar 3 21 en daarom sal gameet N nie ’n kopie van chromosomepaar 21 hê nie. (2) 4.2 Down-sindroom3/ Trisomie 21 As gameet M met ’n normale spermsel verenig wat 1 kopie van chromosomepaar 21 3 het, sal die gevolglike sigoot 3 3kopieë van chromosomepaar 21 hê. (3) Hou aan!! [5] 16 Hoofstuk 2 m ei ose (vraeste l 1 en 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 3 Vrae el 1 st Voortplanting in gewerweldes Verskillende groepe in die diereryk het verskillende strategieë om voortplantingsukses in verskillende omgewings te maksimaliseer. Hierdie is ’n paar strategieë wat deur gewerweldes gebruik word. Strategie Hoe werk dit? Watter voordeel hou dit in? Uitwendige Die sperm bevrug die eier buite die wyfie se Water verhoed dat die eiers uitdroog en laat bevrugting liggaam, gewoonlik in water. die sperms toe om na die eiers te swem. Inwendige Die mannetjie plaas sy sperm binne die wyfie Dit laat landdiere toe om in ’n droë bevrugting se voortplantingsorgane, bevrugting geskied omgewing, sonder dat water nodig is, voort binne die wyfie se voortplantingsorgane. te plant. Die kans vir suksesvolle bevrugting is beter met interne bevrugting as uitwendige bevrugting. Ovipariteit Eiers word gelê en broei mettertyd uit, buite Die eier voorsien die ontwikkelende embrio die wyfie se liggaam. van nutriënte en beskerm die embrio. Die eierdop skakel die nodigheid om in water te reproduseer uit. Vivipariteit Die kleintjies ontwikkel binne die wyfie se Meer effektiewe ontwikkeling van die embrio uterus nadat die eiers inwendig bevrug is. is moontlik aangesien dit vir ’n langer tydperk nutriënte vanaf die ma se bloed deur die plasenta kry. Die embrio word beskerm deur die ma se liggaam. Ovovivipariteit Kleintjies ontwikkel uit eiers wat inwendig Embrio’s verkry nutriënte vanaf die eiergeel bevrug word en dan binne die wyfie se (dooier). Die eiers word teen roofdiere liggaam gehou word totdat dit uitbroei. beskerm totdat hulle uitbroei. Amniotiese Die embrio word deur die dop van die eier Die amniotiese eier beskerm die embrio teen eier beskerm. Die eier bestaan uit verskeie ekstra- dehidrasie. Die dooiersak voorsien nutriënte, embrionale membrane wat elk ’n verskillende allantoïs is vir ekskresie en chorion vir funksie verrig. gaswisseling. Prekosiale Kleintjies betreklik goed ontwikkel by Kleintjies is meer voorbereid om die ontwikkeling uitbroei – oë oop, kan beweeg, vind self kos. uitdagings van hulle omgewing te hanteer en Breingrootte en intelligensie bly deur hulle is meer onafhanklik. lewe dieselfde. Altrisiële Kleintjies nie baie goed ontwikkel by uitbroei Ouers versorg en beskerm kleintjies teen ontwikkeling nie – vind nie self kos, en beweeg nie. roofdiere. Breingrootte en intelligensie neem baie toe van geboorte af. Ouerlike sorg Ouerlike sorg word voorsien deur die Verhoog die kleintjies se kanse op oorlewing. bou van neste, beskerming van eiers en kleintjies, ouers leer ook die kleintjies lewensvaardighede. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 3 voortp lanting in gewer we ldes (v raestel 1) 17 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

3 Hoofstuk Aktiwiteit 1 Vrae Dui aan of elk van die stellings in KOLOM I toepaslik is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A en B of GEEN van die items in KOLOM II. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of GEEN langs die vraag nommer (1 tot 5). KOLOM I KOLOM II 1. Oviparies A Eiers word geproduseer B Eiers word altyd deur die wyfie uitgebroei 2. Ovoviviparies A Eiers word gebroei in neste B Eiers word binne die wyfie se liggaam gebroei 3. Prekosiaal A Klein, hulpelose nageslag word gebore B Intensiewe ouersorg word vereis 4. Viviparies A Draagtyd word benodig B Lewendige nageslag word gebore 5. Altrisieel A Intensiewe ouersorg word vereis B Nageslag kan na hulself omsien 5×2 [10] Antwoorde: aktiwiteit 1 1. Slegs A (B is verkeerd, aangesien sekere diere, soos insekte, slegs hul eiers lê, maar dit nie uitbroei nie. By sommige voëls broei beide die mannetjie en die wyfie.) 2. Slegs B (A is verkeerd, aangesien die eiers nie deur die wyfie se liggaam vrygestel word nie.) 3. Geen (Prekosiale diere word redelik goedontwikkeld gebore, hulle kan onafhanklik van hul ouers lewe en hulle eie kos vind, ouersorg is dus nie nodig nie.) 4. Beide A en B. 5. Slegs A (B is verkeerd, aangesien altrisiële diere klein en hulpeloos gebore word. Hulle kan nie na hulself omsien of hulle eie kos soek nie. Hulle ouers moet hulle versorg, beskerm en voed.) 5×2 [10] Hou aan! 18 Hoofstuk 3 voortplanting in gewer weldes (v raestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 4 Vraestel 1 Voortplanting 4.1 Manlike voortplantingstelsel Figuur 4.1 toon die verskillende dele van die manlike voortplantingstelsel en hul funksies. Funksies van testosteroon Prostaatklier: Produseer ’n alkaliese vloeistof wat suur in die Seminale vesikel vagina neutraliseer, wat andersins (saadblasie): ’n Klier wat die sperms sal doodmaak ’n voedingryke vloeistof produseer wat die Saadbuis: Vervoer die sperms van spermselle van energie die epididimis na die uretra voorsien Cowper se klier: Produseer Uretra: Vervoer semen en urine uit slym wat help met die liggaam die beweging van die spermselle Epididimis: Plek waar die spermselle gestoor en ryp word Skrotum: Velsak wat die testes beskerm en die testes ‘buite’ die liggaam hou by ’n temperatuur wat 2°C laer is as 37°C; dit is die beste temperatuur vir Testes: Produseer spermselle en die produksie van sperms die hormoon testosteroon Figuur 4.1 Struktuur van die manlike geslagstelsel Die testes produseer die hormoon testosteroon, wat die volgende funksies verrig: 1. Dit is verantwoordelik vir die ontwikkeling van die manlike sekondêre seksuele kenmerke soos ’n baard, skaamhare, diep stem en ’n gespierde liggaam. 2. Dit stimuleer die rypwording van die spermselle. Struktuur van ’n spermsel Figuur 4.2 toon die verskillende dele van ’n spermsel en hul funksies. Figuur 4.2 Struktuur van ’n spermsel © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 4 voortp lanting (vraestel 1) 19 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

4 Hoofstuk Akrosoom: Bevat ensieme wat die wand van die ovum verteer Kop Nukleus: Bevat 23 chromosome Mitochondria: Verskaf Middelste deel energie om te kan swem van liggaam Stert: Word gebruik om te swem Stert Aktiwiteit 1 Vrae 1. Noem die kliere van die manlike geslagstelsel en gee EEN funksie van elk. (10) 2. Noem die orgaan wat testosteroon produseer. (1) 3. Gee TWEE funksies van testosteroon. (2) 4. Noem al die dele van ’n spermsel wat vir voortbeweging verantwoordelik is. Gee elke deel se funksie. (4) 5. Verduidelik die rol van die nukleus gedurende bevrugting. (3) [20] Antwoorde: aktiwiteit 1 1. Seminale vesikel/saadblasie3 produseer ’n vloeistof wat voedingstowwe bevat3 vir die spermselle vir energie om te kan swem.3 Prostaatklier3 produseer ’n alkaliese vloeistof3 wat sure in die vagina neutraliseer3, sodat die spermselle beskerm word.3 Cowper se klier3 produseer slym 3 wat help met die beweging3van spermselle. (10) 2. Testes3 (1) 3. Testosteroon is verantwoordelik vir die ontwikkeling van die manlike seksuele kenmerke3 en dit stimuleer die rypwording van spermselle.3 (2) 4. Mitochondria3 voorsien energie vir swem.3 Stert3 beweeg met ’n sweepslagbeweging om die spermsel voorwaarts te dryf. (4) 5. Die nukleus bevat 23 chromosome (n)3, wat saamsmelt met die nukleus van die eiersel, wat ook 23 chromosome besit (n). Die resultaat is ’n sigoot met 46 chromosome (2n).3 (3) [20] 20 Hoofstuk 4 voortplanting ( vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 4 4.2 Vroulike voortplantingstelsel Figuur 4.3 toon die verskillende dele van die vroulike voortplantingstelsel en hul funksies. Buis van Fallopius: Verbind die ovariums met die uterus, vervoer die eierselle van die Uterus: Dra die embrio ovarium; is plek van bevrugting en fetus gedurende swangerskap Ovarium: Produseer die eierselle, skei progesteroon en Endometrium: Binneste estrogeen af voering van die uterus; plek van inplanting van die embrio en waar die plasenta vorm Serviks: Laer, nouer deel Vagina: Ontvang die penis en van die uterus; dit strek semen gedurende seksuele en laat die baba tydens omgang; dit is ook die geboorte deur geboortekanaal Figuur 4.3 Struktuur van die vroulike voortplantingstelsel Aktiwiteit 2 Vrae Voorsien die korrekte biologiese terme vir die volgende definisies. 1. Die binneste voering van die uterus (1) 2. Buis wat die ovariums met die uterus verbind (1) 3. Die orgaan wat die vroulike voortplantingshormone produseer (1) 4. Die orgaan waar ontwikkeling van die embrio/fetus normaalweg in mense plaasvind. (1) [4] Antwoorde: aktiwiteit 2 1. Endometrium3 2. Buis van Fallopius3 3. Ovarium/plasenta3 4. Uterus3 [4] 4.3 Puberteit Puberteit is die stadium in menslike ontwikkeling waartydens fisiese en fisiologiese veranderinge in die liggaam plaasvind wat die mens in staat stel om seksueel voort te plant. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 4 voortpl anting (vraestel 1) 21 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

4 Hoofstuk Puberteit in seuns Puberteit in meisies Gestimuleer deur testosteroon Gestimuleer deur estrogeen Groei van manlike geslagsorgane Groei van vroulike geslagsorgane Spermproduksie begin Begin van die menstruele siklus en ovulasie Groei van die skaam- (pubis), gesig- en liggaamshare Groei van skaam- (pubis) en onderarmhare Ontwikkeling van spierweefsel en verdieping van die Groei en ontwikkeling van die borste en heupe word stem breër 4.4 Menstruele siklus Die reeks diagramme in Figuur 4.4 toon die gebeure in die ovarium (ovarium-siklus) en uterus (uterus-siklus) gedurende die menstruele siklus. Die dae is nie presies nie, maar gemiddeldes. Dag 8–13 Ovariums: ’n Ryp Graaf se follikel ontwikkel: • Graaf se follikel beweeg na die kant van die ovarium Dag 14 • Dit skei estrogeen af Ovariums: Graaf se Uterus: Estrogeen stimuleer die follikel bars en stel ’n endometrium om dikker te word eiersel vry. Die proses en meer bloedvate en kliere te word ovulasie genoem ontwikkel Dag 1–7 Dag 15–22 Ovariums: Ovariums: Graaf se Nuwe follikels follikel word ’n korpus ontwikkel en skei luteum wat progesteroon Begin estrogeen af afskei. hier! Uterus: Voering word Uterus: Progesteroon stimuleer die afgebreek en endometrium om nog word uitgeskei dikker te word, nog meer (menstruasie) bloedvate en kliere ontwikkel, gereed om die embrio te ontvang indien bevrugting plaasgevind Dag 23–28 het Ovariums: As bevrugting nie plaasvind nie: • Die korpus luteum krimp en hou op om progesteroon af te skei As bevrugting plaasvind: • Die korpus luteum bly aktief in die ovarium en hou aan om progesteroon af te skei • Geen ander follikels ontwikkel in die ovariums nie • Geen menstruasie vind plaas nie Figuur 4.4 Die menstruele siklus 22 Hoofstuk 4 voortplanting ( vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 4 4.5 Hormonale beheer van die menstruele siklus Die grafiek in Figuur 4.5 toon die veranderinge in die ovarium, uterus en hormoonvlakke gedurende ’n 28-dag menstruele siklus. A FSH LH Pituïtêre klier/ hipofise: hormoonvlakke B Groei van follikel Estrogeen C Progesteroon Hormoonvlakke in die ovarium D Dikte van die uterusvoering/ endometrium 0 7 14 21 28 Dae Figuur 4.5 Hormonale beheer van die vroulike voortplantingsiklus Die hormonale veranderinge wat plaasvind by A, B, C en D in die grafiek in Figuur 4.5 word in Tabel 4.1 verduidelik. A B C D Dag 0–11 Die pituïtêre klier Die follikel ontwikkel in ’n Estrogeenvlakke neem toe, Die dikte van die produseer FSH, Graaf se follikel, wat ’n eiersel omdat die hormoon deur die endometrium neem toe ná wat die follikel bevat. follikel geproduseer word. Dag 7 (ná menstruasie) stimuleer om te as gevolg van die ontwikkel. estrogeenproduksie. Dag FSH- en LH-vlakke Die follikel se ontwikkeling Die estrogeenvlakke bereik ’n Endometrium verdik nog 11–17 (geproduseer deur is voltooi as gevolg van die maksimum op ongeveer Dag verder. die pituïtêre klier) invloed van FSH op Dag 14. 14 totdat ovulasie plaasvind, is die hoogste op Ovulasie word gestimuleer maar begin dan afneem, Dag 14. deur die hoë vlakke van FSH omdat die Graaf se follikel en LH op Dag 14. ophou funksioneer. LH stimuleer die ontwikkeling van die korpus luteum. Dag LH-vlakke verlaag Die korpus luteum produseer Die estrogeenvlakke neem Die progesteroon berei 17–28 en bly dan progesteroon. weer toe en neem dan af aan die endometrium voor vir konstant om die Die korpus luteum begin die einde van die siklus. swangerskap. korpus luteum te geleidelik disintegreer Die progesteroonvlakke neem Verminderde onderhou. aangesien bevrugting nie toe tot op Dag 21. progesteroonvlakke vanaf plaasgevind het nie. Die progesteroonvlakke Dag 21 laat die endometrium neem af wanneer die korpus afbreek, wat ná Dag 28 deur luteum disintegreer en ophou menstruasie uitgeskei word, funksioneer. aangesien geen bevrugting plaasgevind het nie. Tabel 4.1 Hormonale veranderinge gedurende die menstruele siklus © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 4 voortpl anting (vraestel 1) 23 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

4 Hoofstuk Aktiwiteit 3 Bestudeer Figuur 4.6 en beantwoord die vrae wat volg. Hormonale regulering van die menstruele siklus Groei van die follikel B A Hormoonvlakke in ovarium 0 7 14 21 28 Dae Figuur 4.6 Hormonale veranderinge gedurende die menstruele siklus Vrae 1. Noem die hormone A en B. (2) Maak seker jy weet hoe 2. Gee redes vir jou antwoord in Vraag 1. (2) om die grafiek in Figuur 3. Watter gebeurtenis vind plaas op Dag 14? (1) 4.6 te interpreteer voordat 4. Noem die twee hormone betrokke in die siklus. (2) jy die vrae beantwoord: 5. Het bevrugting plaasgevind in die siklus getoon in Figuur 4.6? (1) • Al die inligting verwys na 6. Verduidelik jou antwoord in Vraag 5. (2) die ovarium. [10] • Die inligting word in ’n grafiek weergegee. Die dae van die menstruele Antwoorde: aktiwiteit 3 siklus word op die X-as 1. A – Estrogeen3 B – Progesteroon3 (2) aangedui. 2. A: Graaf se follikel skei estrogeen af3/estrogeen bereik die • Die grafiek moet van links maksimum vlak voor ovulasie. na regs gelees word, net B: Die korpus luteum produseer progesteroon3/progesteroon soos jy ’n sin sou lees. bereik die maksimum vlak na ovulasie. (2) • Die grafiek illustreer 3. Ovulasie3 (1) die konsentrasies 4. LH3en FSH3 (2) van twee hormone, 5. Nee3 (1) naamlik estrogeen en progesteroon. 6. Progesteroonvlakke verlaag3 aan die einde van die siklus. Die korpus luteum verklein3. (2) [10] Hier is ’n idee om jou te help om die name van die twee hormone te onthou: • O staan vir Oestrogen (estrogeen in Afrikaans) en as dit hoog is, vind Ovulasie plaas. • P staan vir Progesteroon en dit sal hoog bly as daar swangerskap (Pregnancy) plaasvind. 24 Hoofstuk 4 voortplanting ( vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 4 4.6 Ontwikkeling van die fetus Figuur 4.7 toon die fases in die ontwikkeling van die fetus. Buis van Fallopius Embrio Bevrugting Spermselle Eiersel Ovulasie Fetus Chorion Naelstring Ovarium Amnion Plasenta Amniotiese vloeistof Figuur 4.7 Fases in die ontwikkeling van die fetus Verduideliking van Figuur 4.7 1. In die ovarium bars ’n ryp Graaf se follikel (gewoonlik op Dag 14 van die menstruele siklus) en stel ’n eiersel vry. Die proses word ovulasie genoem. 2. Bevrugting vind hoog in die buis van Fallopius plaas. Die eiersel (besit 23 chromosome) en die spermsel (besit 23 chromosome) versmelt en vorm ’n sigoot (besit 46 chromosome). 3. Die sigoot verdeel deur mitose en vorm ’n morula, dan ’n blastosist, en eindelik ’n embrio soos dit in die buis van Fallopius afbeweeg. 4. Dit neem ongeveer 5 tot 7 dae vir die embrio om die uterus te bereik. 5. In die uterus sink die embrio in die endometrium in. Dit word inplanting genoem. 6. Ná inplanting vorm die embrio vingeragtige strukture, wat villi genoem word, vanuit die buitenste membraan van die embrio wat as die chorion bekend staan. 7. Die villi groei in die weefsel van die uterus in en vorm ’n plasenta. 8. Die plasenta word deur die naelstring aan die embrio vasgeheg. Die naelstring bevat twee naelstringslagare (wat die suurstofarme bloed van die embrio na die plasenta neem) en een naelstringaar (wat suurstofryke bloed van die plasenta na die embrio neem). 9. Die embrio is omring deur ’n vloeistofgevulde sak, naamlik die amnion. Die vloeistof word die amniotiese vloeistof genoem. 10. Na ongeveer agt weke ontwikkel die embrio strukture soos ledemate en al die organe van die liggaam. Dit staan nou bekend as ’n fetus. 11. Swangerskap is die tydperk tussen bevrugting en geboorte van die baba. Dit duur gewoonlik 9 maande (39-40 weke) lank. 12. Die stadiums betrokke in natuurlike geboorte is: • Verwyding van die serviks (kraam). • Uitstoting van die fetus. • Nageboorte (plasenta) en ekstra-embrionale membrane. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 4 voortpl anting (vraestel 1) 25 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

4 Hoofstuk Aktiwiteit 4 Vrae 1. Op watter dag van die menstruele siklus vind ovulasie gewoonlik plaas? (1) 2. Wat gebeur met die Graaf se follikel na ovulasie? (1) 3. Noem die TWEE hormone wat deur strukture in die ovariums vrygestel word. (2) 4. Noem DRIE funksies van die amniotiese vloeistof. (3) 5. Noem TWEE stowwe wat deur die plasenta van die moeder na die fetus beweeg. (2) 6. Noem TWEE stowwe wat deur die plasenta van die fetus na die moeder beweeg. (2) [11] Antwoorde: aktiwiteit 4 1. Dag 143 (1) 2. Dit verander in ’n korpus luteum3. (1) 3. Estrogeen3 en progesteroon3. (2) 4. Die amniotiese vloeistof beskerm die fetus teen skokke3, uitdroging3 en temperatuurveranderinge3. (3) 5. Suurstof, voedingstowwe3 (aminosure, glukose, ander suikers), virusse3 en dwelms3. (2) 6. Koolstofdioksied3 en afvalprodukte3 (ureum). (2) [11] Vir nog vrae oor die vroulike voortplantingstelsel, verwys na die volgende Nasionale Lewenswetenskappe-vraestelle: • Lewenswetenskappe Vraestel 1 November 2010 – Vraag 3.1 op bladsy 12 • Lewenswetenskappe Vraestel 1 Maart 2011 Weergawe 1 – Vraag 3.1 op bladsy 11 Hou aan! 26 Hoofstuk 4 voortplanting ( vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 5 Vraestel 2 Genetika 5.1 Sleutelkonsepte Gebruik jou sakpas-notas (sien bladsy x vir instruksies) om hierdie sleutelkonsepte te leer. Term Verduideliking Diagram/Addisionele notas Geen ’n Klein gedeelte van DNA Kern wat die kode vir ’n bepaalde Geen kenmerk dra. Sel Chromosoom DNA Alleel Alternatiewe (verskillende) Dominante alleel (L) – lang plant vorms van ’n geen wat op Resessiewe alleel (l) – kort plant dieselfde lokus (posisie) op homoloë chromosome voorkom. Allelle Genotipe Genetiese samestelling van • Homosigoties dominant (beide L L allele is dominant) ’n organisme. • Genotipe – LL Fenotipe Die fisieke voorkoms van ’n organisme wat bepaal word • Fenotipe – lank deur die genotipe, bv. lank, kort. Dominante ’n Alleel wat in die fenotipe alleel uitgedruk word wanneer dit in die heterosigotiese (Ll) of l l • Homosigoties resessief (beide homosigotiese (LL) toestand allele is resessief) voorkom. • Genotipe – ll Resessiewe ’n Alleel wat nie uitgedruk • Fenotipe – kort alleel word of wat in die fenotipe weggesteek word wanneer dit in die heterosigotiese toestand (Ll) voorkom. Dit word slegs uitgedruk in die L l • Heterosigoties (een dominante homosigotiese (ll) toestand. en een resessiewe alleel) Heterosigoties Twee verskillende allele vir • Genotipe – Ll ’n spesifieke kenmerk, bv. • Fenotipe – lank Ll. Homosigoties Twee eenderse allele vir ’n spesifieke kenmerk, bv. LL of ll. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 5 genetika (vraeste l 2) 27 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

5 Hoofstuk Term Verduideliking Diagram/Addisionele notas Monohibried- Slegs een kenmerk (eienskap) Voorbeeld: Slegs blomkleur, bv. geel blomkleur, wit kruising word in die genetiese kruising blomkleur of slegs vorm van sade, bv. ronde sade, aangetoon. verrimpelde sade. Volledige ’n Genetiese kruising waar In hierdie soort kruising is die Lank (LL) × kort (ll) dominansie die dominante alleel die alleel vir lank (L) dominant uitdrukking van die resessiewe oor die alleel vir kort (l). Die alleel in die heterosigotiese nakomelinge sal dus lank toestand onderdruk of wees, omdat die dominante oorskadu. alleel (L) die uitdrukking van die Lank (Ll) resessiewe alleel (l) oorskadu. Onvolledige ’n Genetiese kruising tussen Voorbeeld: As ’n plant met rooi Rooi blomme × Wit blomme dominansie twee ouers wat fenotipies blomme gekruis word met ’n verskil, wat nakomelinge plant met wit blomme, is daar met ’n intermediêre fenotipe onvolledige dominansie – die produseer wat van beide die nakomelinge sal pienk blomme ouers verskil. (intermediêre kleur) hê. Pienk blomme Ko-dominansie ’n Genetiese kruising waar Voorbeeld: As ’n plant met rooi Rooi blomme × Wit blomme beide die allele in gelyke mate blomme gekruis word met ’n in die fenotipe uitgedruk word. plant met wit blomme, is daar ko-dominansie wanneer die nakomelinge blomme dra wat rooi en wit vlekke het. Blomme met rooi en wit vlekke Meervoudige Meer as twee alternatiewe Voorbeeld: Bloedgroepe word beheer deur drie allele, nl. IA, allele vorms van ’n geen op dieselfde IB en i. lokus. Geslags- Kenmerke of eienskappe wat Voorbeelde: Hemofilie en kleurblindheid. Die allele vir gekoppelde op die geslagschromosome hemofilie (of kleurblindheid) word aangedui as boskrifte kenmerke voorkom. op die geslagschromosome, bv. XHXH (normale vrou), XHXh (normale vrou), XhXh (vrou met hemofilie) , XHY (normale man), XhY (man met hemofilie). Kariotipe Die getal, vorm en rangskikking van al die chromosome in die kern van ’n somatiese sel. Chromosome Kloning Die proses waartydens Voorbeeld: Dolly die skaap is gekloon deur ’n diploïede geneties identiese organismes sel van een ouer te gebruik, en daarom is die genetiese gevorm word deur van materiaal identies aan dié van die ouer. biotegnologie gebruik te maak. Genetiese Die manipulering van die Voorbeeld: Die invoeging van die menslike insuliengeen in modifisering genetiese materiaal van ’n die plasmied van ’n sekere bakterium sodat die bakterium organisme om die gewenste menslike insulien kan produseer. veranderinge te kry. Menslike Die kartering van die presiese Voorbeeld: Geen nommer 3 op chromosoom nommer 4 is genoom posisie van al die gene in al die verantwoordelik vir ’n bepaalde kenmerk. chromosome van ’n mens. 28 Hoofstuk 5 genetika (vraestel 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 5 Aktiwiteit 1 Kies ’n item in KOLOM 2 wat die beste pas by die beskrywing in KOLOM 1. Skryf slegs die letter (A tot I) langs die vraagnommer (1– 5) neer, byvoorbeeld 6.J. KOLOM 1 KOLOM 2 1. Die alleel wat nie sigbaar is of uitgedruk word in die A Geen fenotipe wanneer dit in ’n heterosigotiese toestand B Resessiewe voorkom nie. C Hemofilie 2. Alternatiewe of verskillende vorme van ’n geen D Dominant wat op dieselfde lokus (posisie) op homoloë E Homoloë chromosome voorkom. F Genotipe 3. ’n Geslagsgekoppelde toestand waar bloed nie G Fenotipe behoorlik kan stol nie. H Allele 4. Die paar chromosome in ’n diploïede organisme wat I Kariotipe dieselfde grootte en vorm het en wat dieselfde stel eienskappe beheer. 5. Die fisieke en funksionele uitdrukking van ’n geen. [5] Antwoorde: aktiwiteit 1 1. B3 2. H3 3. C3 4. E3 5. G3 (5 × 1) [5] Deur hierdie 5.2 Genetiese kruisings formaat te gebruik, het jy reeds 2 punte verdien, nl. deur slegs die P1 en F1 en Die volgende formaat kan by genetiese probleme gebruik word om enige meiose en bevrugting monohibried-kruisingsprobleem op te los: aan te dui! P1 Fenotipe ×3 Genotipe ×3 Gamete Meiose 3 3 Gamete ×3 Bevrugting OF 1 punt vir korrekte gamete F1 Genotipe 3 1 punt vir korrekte genotipes Fenotipe 3 [6] 1. Die probleem op die volgende bladsy dui daarop dat ’n kruising tussen ’n heterosigotiese ouer (Tt) en ’n homosigoties resessiewe (tt) ouer F1-nakomelinge voortbring waarvan 50% heterosigoties (Tt) en 50% homosigoties resessief (tt) is. 2. ’n Kruising tussen ’n homosigoties dominante (TT) ouer en ’n homosigoties resessiewe (tt) ouer bring ’n F1-nageslag voort wat 100% heterosigoties (Tt) is. 3. ’n Kruising tussen ’n homosigoties dominante (TT) en ’n heterosigotiese (Tt) ouer bring ’n F1-nageslag voort wat 50% homosigoties dominant (TT) en 50% heterosigoties (Tt) is. 4. ’n Kruising tussen twee heterosigotiese (Tt) ouers bring ’n F1-nageslag voort wat 25% homosigoties dominant (TT), 50% heterosigoties (Tt) en 25% homosigoties resessief (tt) is. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 5 genetika (vraeste l 2) 29 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

5 Hoofstuk 5.2.1 Volledige dominansie Dit verwys na ’n genetiese kruising waar die dominante alleel die uitdrukking van die resessiewe alleel in die heterosigotiese toestand oorskadu of onderdruk. Die onderstaande HINT! probleem verteenwoordig ’n genetiese kruising wat wenk volledige dominansie aandui. v.b. Genetiese probleem 1 EG - worked examples Die vermoë van mense om hul tong te rol, word toegeskryf aan ’n dominante alleel. eksamen ’n Man wat heterosigoties is vir tongrol en ’n vrou wat nie haar tong kan rol nie, het kinders. Gebruik die simbole T en t vir die allele van die tongrolkenmerke en toon deur middel van die genetiese kruising die moontlike genotipes en fenotipes van die kinders aan. [6] comment nota Lees die probleem noukeurig deur en let op na die volgende stappe: • Identifiseer die fenotipe van die man en die vrou (ouers/Pactivity1 ). D.w.s. die man is ’n tongroller en die vrou is ACTIVITIES boy ’n nie-tongroller. and girl-left and right of page Stap 1 • Identifiseer die genotipes van die twee ouers. D.w.s. die man is heterosigoties (Tt) en die vrou kan slegs ’n nie-tongroller wees as activity sy homosigoties resessief vir hierdie kenmerk is, m.a.w. sy moet die genotipe (tt) besit. �� Stap 2 • Die volgende stap is om te wys hoe die allele d.m.v. die proses van meiose in gamete geskeiStep word. by step D.w.s. in die man sal die gamete (sperms) óf die ‘T’-alleel óf die ‘t’-alleel besit. In die vrou kan die eiersel slegs die ‘t’ alleel besit. �� Stap 3 • Die NBvolgendePAYstap SPECIAL ATTENTION dui die bevrugtingNB wat sal plaasvind aan. Dui al die moontlike kombinasies van hoe die sperms met ’n moontlike eiersel kan versmelt aan, om die moontlike genotipes van die F1- generasie aan te toon. �� Stap 4 • Interpreteer die fenotipes van al die moontlike genotipes van die kruising �� Stap 5 Oplossing: genetiese probleem 1 P1 Fenotipe Tongroller × nie-tongroller3.........Stap 1 Genotipe Tt × tt3..................Stap 2 Meiose 3 3 Gamete T and t × t 3..................Stap 3 Bevrugting . ................Stap 4 F1 Genotipe Tt tt 3.................Stap 4 Fenotipe Tongroller Nie-tongroller3.............. Stap 5 (Maks. 6 punte) 30 Hoofstuk 5 genetika (vraestel 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 5 5.2.2 Onvolledige dominansie Dit verwys na ’n genetiese kruising tussen twee fenotipies verskillende ouers wat nakomelinge voortbring wat van beide ouers verskil deurdat HINT! wenk hulle ’n intermediêre fenotipe besit. Die onderstaande probleem verteenwoordig ’n genetiese kruising wat onvolledige dominansie aandui. Die oplossing v.b. Genetiese probleem 2 EG - worked examples vir onvolledige dominansie en ko-dominansie is presies dieselfde, behalwe vir die ’n Homosigotiese leeubekkieplant met rooi blomme (R) is met ’n homosigotiese interpretasie van die fenotipe eksamen leeubekkieplant met wit (W) blomme gekruis. Al die plante wat uit die kruising ontwikkel F1-generasie het, het pienk blomme gedra. Stel ’n genetiese kruising van die moontlike genotipes (stap 5). en fenotipes van die F1-generasie plante voor. nota comment Oplossing: genetiese probleem 2 P1 Fenotipe Rooi × Wit3................................Stap 1 Genotipe RR × WW3 .............................. Stap 2 Meiose activity ACTIVITIES boy and girl-left and 3 3 Gamete R × W3..................................Stap 3 right of page Bevrugting .......................................Stap 4 activity F1 Genotipe RW3 ........................................ Stap 4 Fenotipe Pienk3 ....................................... Stap 5 Step by step 5.2.3 Ko-dominansie Dit verwys na ’n genetiese PAY kruising waar beide allele in gelyke mate SPECIAL ATTENTION NB HINT! NB (ewe wenkveel) in die fenotipe uitgedruk word. Die onderstaande probleem verteenwoordig ’n genetiese kruising wat ko-dominansie aandui. v.b. Genetiese probleem 3 EG - worked examples ’n Plant met wit blomme is gekruis met ’n plant met rooi blomme. Al die plante wat uit eksamen hierdie kruising ontwikkel het, het gelyke verspreiding van rooi en wit kleur. Stel ’n genetiese kruising voor waar die moontlike genotipes en fenotipes van die F1-generasie plante aangetoon word. comment Oplossing: nota genetiese probleem 3 P1 Fenotipe Rooi × Wit3 ................................Stap 1 Genotipe RR × WW3 ...............................Stap 2 Meiose activity ACTIVITIES boy and girl-left and 3 3 Gamete R × W3 ..................................Stap 3 right of page Bevrugting .........................................Stap 4 activity F1 Genotipe RW3 ........................................ Stap 4 Fenotipe Blomme met gelyke verspreiding van rooi en wit kleur3 ............Stap 5 Step by step PAY SPECIAL ATTENTION NBvan Basiese Onderwys 2014 © Departement NB Hoofstuk 5 genetika (vraeste l 2) 31 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

5 Hoofstuk 5.2.4 Oorerwing van geslag Die onderstaande probleem verteenwoordig ’n genetiese kruising wat die HINT! wenk oorerwing van geslag aandui. v.b. Genetiese probleem 4 EG - worked examples ’n Ouerpaar het drie seuns en die vrou is weer swanger. Toon diagrammaties deur eksamen middel van ’n genetiese kruising aan wat is die moontlikheid, persentasie-gewys, dat hulle ’n dogtertjie kan hê. comment Oplossing: nota genetiese probleem 4 P1 Fenotipe Manlik × Vroulik3............................ Stap 1 Genotipe XY × XX3. .............................. Stap 2 Meiose activity ACTIVITIES boy 3 3 Gamete X en Y × X3. ............................... Stap 3 and girl-left and right of page Bevrugting ...................................Stap 4 activity F1 Genotipe XX, XY3. ..............................Stap 4 Fenotipe Vroulik, Manlik3............................ Stap 5 50%Stepmoontlikheid3 by step 5.2.5NBOorerflikheid van PAY SPECIAL ATTENTION NB geslagsgekoppelde kenmerke Geslagsgekoppelde kenmerke is kenmerke wat op die geslagschromosome gedra word. Die onderstaande probleem verteenwoordig ’n genetiese kruising wat die HINT! wenk van geslagsgekoppelde kenmerke aandui. oorerwing v.b. Genetiese probleem 5 EG - worked examples Hemofilie is ’n geslagsgekoppelde oorerflike siekte wat a.g.v. ’n resessiewe alleel op die eksamen X-chromosoom (Xh) voorkom. ’n Normale pa en heterosigotiese ma verwek kinders. Stel ’n genetiese kruising van die moontlike genotipes en fenotipes van hul kinders voor. Die allele vir hemofilie word as ’n boskrif op die geslagschromosome aangedui, bv. XHXH (normale vrou), XHXh (draer/heterosigotiese normale vrou), XhXh (vrou met hemofilie), XHY comment nota man), XhY (man met hemofilie). (normale activity ACTIVITIES boy and girl-left and right of page activity 32 Hoofstuk 5 genetika (vraestel 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe Step by step

Hoofstuk 5 Oplossing: genetiese probleem 5 P1 Fenotipe normale pa x draer/heterosigotiese3......... Stap 1 normale ma Genotipe XHY x XHXh 3.............................. Stap 2 Meiose 3 3 Gamete XH en Y x XH en Xh3. .......................... Stap 3 Bevrugting .................................... Stap 4 F1 Genotipe XH XH, XH Xh, XH Y, Xh Y3........Stap 4 Fenotipe 2 normale 1 normale 1 seun met dogters seun hemofilie3 ....Stap 5 Aktiwiteit 2 Die kruising Vraag 1 tussen ’n muis met swart pels en ’n muis met bruin Probeer om hierdie probleem op te los voordat jy na die oplossing kyk. pels het oorsprong gegee aan Pelskleur in muise word beheer deur ’n geen met twee allele. ’n nakomelinge met swart pels. Dit dui daarop dat die alleel Homosigotiese muis met swart pels word gekruis met ’n homosigotiese vir swart pels (B) dominant muis met bruin pels. Alle nakomelinge het swart pels. Gebruik die simbole is oor die alleel vir B en b om die twee allele vir pelskleur aan te dui. Toon ’n genetiese kruising bruin pels (b). tussen ’n heterosigotiese muis en ’n muis met bruin pels diagrammaties aan. Wys die moontlike genotipes en fenotipes van die nageslag. [6] Vraag 2 By konyne produseer die dominante alleel (B) swart pels en die resessiewe alleel (b) wit pels. Gebruik ’n genetiese kruising om al die moontlike fenotipes en genotipes van die F1-generasie vir pelskleur aan te dui wanneer twee heterosigotiese konyne gekruis word. [6] Vir nog twee probleme ten opsigte van genetiese kruising, verwys na die volgende Nasionale Lewenswetenskappe-eksamenvraestelle: • Lewenswetenskappe Vraestel 1 November 2010 – Vraag 2.2 op bladsy 11 • Lewenswetenskappe Vraestel 1 November 2011 Uitgawe 1 – Vraag 2.1 op bladsy 8 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 5 genetika (vraeste l 2) 33 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

5 Hoofstuk Antwoorde: aktiwiteit 2 Vraag 1 P1 Fenotipe Swart × Bruin3 Genotipe Bb × bb3 Meiose 3 3 Gamete B en b × b3 Bevrugting F1 Genotipe Bb en bb3 Fenotipe Swart en bruin3 (Maks. 6 punte) Vraag 2 P1 Fenotipe Swart × Swart3 Genotipe Bb × Bb3 3 Meiose 3 Gamete B, b × B, b 3 Bevrugting F1 Genotipe BB; Bb; Bb ; bb3 Fenotipe Swart ; Wit3 enige (6) 34 Hoofstuk 5 genetika (vraestel 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 5 5.2.6 Dihibriede kruising • ’n Dihibriede kruising behels die oorerflikheid van twee eienskappe. Mendel verduidelik die resultate van die dihibriede kruisings volgens sy Wet van Onafhanklike Sortering. • Volgens die Wet van Onafhanklike Sortering, skei die allele van ’n geen vir een eienskap onafhanklik van die allele van ’n geen vir ’n ander eienskap. Die allele vir die twee gene sal gevolglik lukraak bymekaarkom tydens gameetvorming. • Dit beteken dat die twee eienskappe onafhanklik van mekaar na die nageslag oorgedra word. • Die bogenoemde wet is slegs van toepassing as die gene vir die twee eienskappe nie op dieselfde chromosoom geleë is nie. DieHINT! stappe wat jy moet volg wanneer jy ’n dihibriede kruising wenk uitwerk: v.b. Voorbeeld EG - worked examples In ertjieplante is die alleel vir lang plante (T) dominant en die alleel vir kort plante (t) resessief. Die alleel vir pers blomme is eksamen dominant (P) en die alleel vir wit blomme is resessief (p). Twee plante, heterosigoties vir beide lang plante en pers blomme word gekruis. STAP Wat om in die algemeen te doen Wat om in hierdie probleem te doen comment nota Stap 1 Identifiseer die fenotipes van die twee plante Volgens die probleemstelling is beide vir elk van die twee eienskappe. ouerplante lank met pers blomme. Stap 2 Kies letters om die allele van die geen vir elke Gebruik die letters, b.v. T for lank, t for kort, P activity eienskap voor te stel. ACTIVITIES boy vir pers, p vir wit soos in die vraag aangedui. and girl-left and Stap 3 Skryf die genotipes van elke ouer. right of page Volgens die probleemstelling is beide ouers heterosigoties vir elke eienskap. Daarom sal activity hulle genotipe TtPp wees. Stap 4 • Bepaal die moontlike gamete wat elke ouer • Elke ouer se genotipe is TtPp. kan produseer. • As ons die allele vir elke geen in die volgende • Onthou dat elke ouer twee allele vir elke Step by step formaat voorstel, kan ons sien hoe die geen sal hê. allele lukraak bymekaar kon kom (Wet • As gevolg van segregasie tydens meiose van onafhanklike sortering) om die vier tipes gamete: TP; Tp; tP en tp te vorm soos NB sal elke ouer se gamete slegs een NB alleel vir PAY SPECIAL ATTENTION elke geen hê. hieronder aangetoon. • Onthou dat volgens die beginsel van Allele T t onafhanklike sortering, ’n alleel vir een P TP tP geen kan voorkom in dieselfde gamete saam met enige van die allele vir die ander p Tp tp geen. Stap 5 Vul die moontlike gamete aan die bo- en Verwys asseblief na die oplossing wat volg. sykante van die Punnet-vierkant in. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 5 genetika (vraeste l 2) 35 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

5 Hoofstuk Stap 6 As gevolg van lukrake bevrugting, kan gamete van Verwys asseblief na die oplossing wat volg. albei ouers in verskillende kombinasies saamsmelt om die nageslag te vorm. Skryf die genotipes van die nageslag wat sal voorkom as gevolg van elke moontlike kombinasie van gamete in die Punnet-vierkant neer. Stap 7 Bepaal die fenotipes van die nageslag vanaf die Verwys asseblief na die oplossing wat genotipes verkry in die Punnet-vierkant. volg.. Oplossing vir die probleem P1 Fenotipe Lank, Pers × Lank, Pers................................ Stap 1 Genotipe TtPp × TtPp ................................. Stap 2, 3 Meiose en bevrugting Gamete TP Tp tP tp TP TTPP TTPp TtPP TtPp Tp TTPp TTpp TtPp Ttpp Steps 4-6 tP TtPP TtPp ttPP ttPp tp TtPp Ttpp ttPp ttpp F1 Genotipe 9 verskillende genotipes, soos in die bostaande tabel Fenotipe 9 lang, persgeblomde plante (T–P–); 3 kort, persgeblomde plante (ttP–); 3 lang, witgeblomde plante (T–pp), en 1 kort, witgeblomde plant (ttpp).. ................ Stap 7 Aktiwiteit 3 Vraag By hamsters is die alleel vir swart pelskleur (B) dominant oor die alleel vir wit pelskleur (b). Die alleel vir ’n growwe pels (R) is dominant oor die alleel vir ’n gladde pels (r). Wat sal die fenotipes en genotipes van die nageslag wees wanneer jy ’n heterosigotiese swart en homosigoties growwe hamster met ’n heterosigotiese swart en heterosigotiese growwe hamster kruis? (Gebruik stappe 1–7 om by die antwoord uit te kom). 36 Hoofstuk 5 genetika (vraestel 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 5 Antwoorde: aktiwiteit 3 P1 Fenotipe Swart, Growwe pels × Swart, Growwe pels ... Stap 1 Genotipe BbRR × BbRr.........................Stap 2,3 Meiose en Bevrugting gamete BR BR bR bR BR BBRR BBRR BbRR BbRR Br BBRr BBRr BbRr BbRr Steps 4-6 bR BbRR BbRR bbRR bbRR br BbRr BbRr bbRr bbRr F1 Genotipe 6 verskillende genotipes, soos in die bostaande tabel Fenotipe 12 met ’n swart, growwe pels en 4 met ’n wit, growwe pels..................................................... Stap 7 5.3 Mutasies ’n Mutasie is enige skielike, onvoorspelbare verandering in die genetiese selstruktuur (DNA). Mutasies gebeur skielik en lukraak en kan veroorsaak word deur talle omgewingsagente, soos X-strale en seker chemikalieë. Mutasies kan skadelik of skadeloos wees vir die organisme waarin dit voorgekom het. Skadelike mutasies veroorsaak DNA-veranderinge wat foute in aminosuur-volgorde kan meebring, wat weer gedeeltelike of gehele nie-funksionele proteïene tot gevolg kan hê. Skadelose mutasies het nie ’n effek op die struktuur en funksionering van ’n organisme nie. Nuttige mutasies kan ’n voordeel vir die organisme inhou en word gevolglik oorgedra van die ouer na sy nageslag. Geen-mutasies is mutasies wat slegs ’n enkele of ’n paar basispare in ’n enkele geen affekteer, terwyl chromosomale afwykings verwys na veranderinge in die normale struktuur of aantal chromosome. Mutasies het die gevolg dat nuwe genotipes gevorm word namate van een generasie na ’n volgende beweeg word. Dit lei tot genetiese variasie in ’n spesie. Geen-mutasies kan genetiese afwykings veroorsaak: • Hemofilie: Afwesigheid van die proteïen wat benodig word vir die stolling van bloed as gevolg van ’n mutante geen. • Kleurblindheid: Afwesigheid van die proteïene wat die rooi of groen keëltjies/ fotoreseptore in die oog opmaak. • Albinisme: Afwesigheid van die proteïen wat die pigment melanien vorm. Chromosomale afwykings, bv. Down-sindroom, is wanneer daar ’n ekstra chromosoom (47 in plaas van 46) in die sigoot is. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 5 genetika (vraeste l 2) 37 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

5 Hoofstuk 5.4 Stamboomdiagramme ’n Stamboomdiagram word gebruik om die oorerwing van ’n kenmerk in ’n familie oor ’n aantal nageslagte te bestudeer. Onthou die volgende stappe wanneer jy ’n stamboomdiagram moet vertolk: Stap 1. Bestudeer die sleutel en inleidende stelling/s (indien enige) en soek vir dominante en resessiewe kenmerke en fenotipes. Stap 2. Vul al die fenotipes van al die individue in, soos in die probleem aangedui. Stap 3. Voltooi die genotipes van al die individue met die responsiewe toestand – dit moet twee resessiewe allele besit (twee klein lettertjies, bv. ff). Stap 4. Vir elke individu in die diagram wat die resessiewe toestand het, beteken dit dat elke geen van elk van die ouers verkry is. Werk terugwaarts en vul een resessiewe alleel vir elke ouer in. Stap 5. As die ouers die dominante kenmerk toon, vul die tweede letter in, wat die dominante alleel moet wees (’n hoofletter, bv. F). Stap 6. Enige ander individu wat die dominante kenmerk toon, sal heel waarskynlik homosigoties dominant (FF) of heterosigoties dominant (Ff) wees. Aktiwiteit 4 Die stamboomdiagram in Figuur 5.1 toon die oorerwing van oogkleur in mense oor drie generasies van ’n familie aan. Bruin oogkleur (B) is dominant oor blou oogkleur (b). Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae wat volg. Joshua Ronel Sarah Peter Veronica Marlena Frank Jack John Gayle Manlik met blou oë Vroulik met blou oë Manlik met bruin oë Vroulik met bruin oë Figuur 5.1 Stamboomdiagram wat die oorerwing van oogkleur aandui 38 Hoofstuk 5 genetika (vraestel 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 5 Let op na die volgende in die stamboomdiagram op bladsy 38: • Vierkante verteenwoordig mans en sirkels verteenwoordig vrouens. • Die horisontale lyn tussen die vierkant (Joshua) en ’n sirkel (Ronel) dui daarop dat hulle voortgeplant het. • Die vertikale lyne wat uit die horisontale lyn vloei, dui op die nakomelinge of kinders (Sarah en Peter) van die twee ouers (Joshua en Ronel). • Bruin oogkleur (B) is dominant oor blou oogkleur (b) – soos aangedui in die probleem............................................................Stap 1 • Joshua, Jack en John is mans met blou oë. • Veronica en Marlena is vrouens met blou oë. • Peter en Frank is mans met bruin oë. 2 Stap • Ronel, Sarah en Gayle is vrouens met bruin oë. • Joshua, Veronica, Marlena, Jack en John sal die genotipe ‘bb’ besit. Die resessiewe kenmerk is slegs in die homosigotiese toestand 3 sigbaar...........................................................................................Stap • Voorbeeld: Die genotipe van Peter is ‘Bb’ – werk terugwaarts vanaf die nakomeling Marlena of Jack of John wat homosigoties resessief is. Dit beteken dat een van die resessiewe allele van Marlena, Jack Dit sal maklik en John (d.w.s. ‘b’) vanaf die ouer Peter en die ander een van die wees om die volgende ouer Veronica moet kom............................................... Stappe en 4 5 vrae uit te werk indien • Ronel kan homosigoties dominant (BB) of heterosigoties dominant jy die stappe soos 6 (Bb) wees. . ...................................................................................Stap verduidelik op bladsy 38, gevolg het. Vrae 1. Hoeveel lede van die familie het blou oë? (1) 2. Is Veronica homosigoties of heterosigoties vir die oogkleur? (1) 3. Gee die genotipe van: a) Joshua (2) b) Ronel (2) c) Frank (2) 4. Indien Frank met ’n vrou sou trou wat dieselfde genetiese samestelling as Sarah het, wat sal die moontlike persentasie kinders wees met bruin oë? (1) [9] Antwoorde: aktiwiteit 4 1. 53 (1) 2. Homosigoties3 (1) Vir nog twee probleme 3. a) bb33 (2) ten opsigte van stamboomdiagramme, verwys b) BB/Bb33 (2) na die volgende Nasionale c) Bb33 (2) Lewenswetenskappe- 4. 753(%) (1) eksamenvraestelle: [9] • Lewenswetenskappe Vraestel 1 Maart 2010 – Vraag 1.5 op bladsy 7 • Lewenswetenskappe Vraestel 1 Maart 2012 Uitgawe 1 – Vraag 2.4 op bladsy 11 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 5 genetika (vraeste l 2) 39 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

5 Hoofstuk 5.5 Genetiese manipulering Genetiese manipulering is die proses waardeur die gene op die DNA verander, oorgedra of gemanipuleer word om ’n nuwe organisme te produseer. Aktiwiteit 5 Vraag Gee VIER nadele en VIER voordele van genetiese manipulering. [8] Antwoorde: aktiwiteit 5 Vier nadele van genetiese manipulering: • Duur3/navorsingsgeld kan vir ander behoeftes gebruik word. • Meng in met die natuur3/immoreel. • Moontlike gesondheidsimpak.3 • Onseker van die langtermyneffekte.3 (4) Vier voordele van genetiese manipulering: • Goedkoop vervaardiging van medikasie/hulpbronne.3 • Plaagbeheer deur die invoeging van spesifieke gene in die oesplante.3 • Gebruik van spesifieke gene om die oesopbrengs te verhoog3/ voedselsekuriteit. • Uitkies van gene wat die rakleeftyd van plantprodukte verleng.3 (4) [8] 5.6 Genetiese berading Paartjies wat die risiko loop van ’n genetiese siekte kan genetiese berading ondergaan om hulle te help om ’n ingeligte besluit te neem of hulle kinders wil hê of nie. Aktiwiteit 6 Vraag ’n Jong paartjie wil kinders hê, maar hulle is bewus van ’n ernstige genetiese afwyking in een van hul families wat na hul nakomelinge oorgedra kan word. Gee DRIE voordele van genetiese berading in hierdie geval. [3] Antwoorde: aktiwiteit 6 Drie voordele van genetiese berading: • Om inligting in te win oor die risiko van die oordrag van die foutiewe geen3/ om vas te stel wat die moontlikheid is dat die foutiewe geen na die nakomelinge oorgedra sal word. • Om ’n verduideliking te ontvang van die prosedure betrokke by DNA-toetsing.3 • Om ’n verduideliking van die resultate van die DNA-toetsing te ontvang.3 [3] Hou aan! 40 Hoofstuk 5 genetika (vraestel 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 6 Vraestel 1 Reaksie op die omgewing – mense Die menslike senuweestelsel Die senuweestelsel is verantwoordelik vir die prosessering en oordrag van inligting na alle dele van die liggaam. • Dit sê vir die liggaam hoe om op stimuli te reageer (’n stimulus is enige verandering in die omgewing waarop die liggaam reageer). Byvoorbeeld, dit reguleer die liggaamstemperatuur op ’n warm of koue dag. Dit is ook verantwoordelik vir die refleksbeweging (of refleksaksie), soos wanneer jy op ’n duimspyker trap of aan ’n warm stoofplaat raak. • Die senuweestelsel koördineer ook die verskillende liggaamsaktiwiteite, soos loop, hoor, sien, en so aan. Die sentrale senuweestelsel bestaan uit die brein en die rugmurg. 6.1 Die brein 6.1.1 Die struktuur en funksies van die brein Figuur 6.1 dui die verskillende dele van die brein en hulle funksies aan. A Serebrum E. Corpus callosum • Oorsprong van Verbind die linker willekeurige aksies en regter hemisfere • Ontvang en interpreteer van die brein – laat sensasies vanaf die kommunikasie tussen die sintuie twee hemisfere toe • Hoër denkprosesse D. Hipotalamus Beheersentrum vir honger, dors, slaap, Pituitêre/Hipofise klier liggaamstemperatuur en emosie C. Medulla oblongata • Dit dra senuwee-impulse B. Serebellum tussen die rugmurg en • Koördineer alle die brein oor willekeurige bewegings • Beheer die onwillekeurige • Dit beheer aksies soos hartklop en spierspanning om asemhaling balans te handhaaf Figuur 6.1 Die struktuur en funksies van die brein © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 6 rea ksie op die omgewing – mense (vraestel 1) 41 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

6 Hoofstuk Aktiwiteit 1 Vrae Gee die naam van die deel wat: 1. Die hartklop beheer (1) 2. Die sentra vir balans, spiertonus en ekwilibrium huisves (1) 3. Sig interpreteer (1) 4. Willekeurige spierbewegings koördineer (1) 5. Liggaamstemperatuur beheer (1) [5] Antwoorde: aktiwiteit 1 1. Medulla oblongata3 2. Serebellum3 3. Serebrum3 4. Serebellum3 5. Hipotalamus3 [5] 6.2 Neurone Neurone is gespesialiseerde selle wat die brein en die rugmurg aan al die Oor breinkaarte: ander dele van die liggaam verbind. Kyk na die breinkaart op bladsy Selliggaam xii. Kyk nou na die vorm van Dendriete: Vervoer impulse na die die neuron in Figuur 6.2. Die selliggaam van die neuron wyse waarop inligting op ’n breinkaart voorgestel word, Nukleus stem ooreen met die manier waarop ’n mens se brein inligting berg. ’n Breinkaart is Akson vervoer impulse weg van die ’n uitstekende studietegniek. selliggaam van die neuron Sien bladsy xii vir meer Miëlienskede inligting oor breinkaarte. Figuur 6.2 ’n Neuron 42 Hoofstuk 6 reaksie op d ie omgewing – mense (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 6 Daar is drie tipes neurone, naamlik sensoriese (afferente) neurone, motoriese (efferente) neurone en interneurone (verbindingsneurone). Tabel 6.1 toon die struktuur en funksie van hierdie neurone. Tipe neuron Funksie Struktuur Sensoriese Vervoer impulse (afferente) neuron vanaf die sintuie of reseptore na die rugmurg en Rigting van Neem die stimulus impulse die brein. waar Selliggaam Figuur 6.3 Sensoriese neuron Motoriese Vervoer impulse (efferente) neuron vanaf die brein en die rugmurg Rigting na die effektore Selliggaam van Reageer op die (spiere en kliere). impuls stimulus Die effektore is verantwoordelik vir die reaksie. Jy moet die struktuur en die Figuur 6.4 Motoriese neuron funksie van die neuron ken om die refleksbeweging Interneuron Verbind die wat volgende bespreek (verbindingsneuron) sensoriese word, te verstaan. neuron met die motoriese neuron. Selliggaam Word aangetref in die brein en rugmurg Figuur 6.5 Interneuron Tabel 6.1 Die struktuur en funksie van verskillende soorte neurone ’n Sinaps is is die funksionele verbinding tussen die akson van die neuron met die dendriete van ’n ander neuron. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 6 rea ksie op die omgewing – mense (vraestel 1) 43 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

6 Hoofstuk 6.3 Refleksboog ’n Refleksbeweging is ’n baie vinnige, outomatiese aksie wat die rugmurg betrek, maar nie die brein nie. Dit het die belangrike funksie om die liggaam teen gevaar of skade te beskerm. Voorbeelde sluit in oogknip, hoes, nies, verwyding en vernouing van die pupil van die oog, en om jou hand vinnig weg te ruk as jy aan ’n warm oppervlak raak. Die refleksboog is die pad waarlangs die impulse vervoer word om gedurende ’n refleksbeweging ’n reaksie teweeg te bring. Figuur 6.6 wys wat gebeur wanneer jy jou vinger naby aan ’n kersvlam hou. Die grys pyle verteenwoordig die refleksbeweging. Die pad van ’n refleksboog: Reseptor (A) → Sensoriese neuron (B) → Interneuron (C) → Motoriese neuron (D) → Effektor (E) A Reseptor: ’n Struktuur wat ’n stimulus C Interneuron: Dra impulse van ontvang en dit omsit in ’n impuls (hitte- die sensoriese neuron na die sensor van vinger voel die hitte) motoriese neuron in die rugmurg B Sensoriese neuron: Dra impuls van die reseptor na die rugmurg Grysstof Witstof E Effektor: Struktuur wat die reaksie veroorsaak (spiere in D Motoriese neuron: vinger trek Dra impulse vanaf die saam en rugmurg na die effektore vinger word weggeruk) Figuur 6.6 Die refleksbeweging om ’n vinger weg te ruk as dit naby ’n vlam kom 44 Hoofstuk 6 reaksie op d ie omgewing – mense (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 6 Aktiwiteit 2 Vrae Gebruik die diagram van die refleksboog in Figuur 6.6 om die onderstaande vrae te beantwoord. 1. Deel B dui die ... aan. A dendriet van die motoriese neuron B akson van die motoriese neuron C dendriet van die sensoriese neuron D akson van die sensoriese neuron (2) 2. Die korrekte volgorde waarin die impuls in Figuur 6.6 vanaf die reseptor na die effektor in die refleksboog oorgedra word, is soos volg... A A → B → C → D→ E B C → A → B → E→ D C C → B → E → D→ A D A → D → E → B→ C (2) 3. Gee die korrekte term vir die volgende beskrywings: a) ’n Struktuur wat die stimulus ontvang en dit na ’n impuls omskakel b) ’n Struktuur wat op ’n stimulus reageer, bv. ’n spier of ’n klier c) ’n Neuron wat die impuls vanaf die sentrale senuweestelsel na die effektore oordra d) ’n Neuron wat die impulse vanaf die reseptore na die sentrale senuweestelsel oordra e) ’n Neuron wat die impulse vanaf die sensoriese neuron na die motoriese neuron in die rugmurg oordra f) ’n Baie vinnige outomatiese aksie wat die rugmurg betrek, maar nie die brein nie g) Die pad waarlangs die impuls vervoer word om ’n reaksie op ’n stimulus teweeg te bring 7 × 1 = (7) [11] Antwoorde: aktiwiteit 2 1. C33 (2) 2. A33 (2) 3. a) Reseptor3 b) Effektor3 c) Motoriese/efferente neuron3 d) Sensoriese/afferente neuron3 e) Interneuron3/verbindingsneuron f) Refleksbeweging3 g) Refleksboog3 7 × 1 = (7) [11] © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 6 rea ksie op die omgewing – mense (vraestel 1) 45 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

6 Hoofstuk 6.4 Die menslike oog Figuur 6.7 toon die dele van die menslike oog en hulle funksies. Retina: Bevat Sklera: die stewige Kornea: ligsensitiewe wit buitenste laag Verantwoordelik selle, nl. stafies en wat die oog teen vir die refraksie keëltjies beskadiging beskerm (breking) van Choroïed: ligstrale vanaf Donkerkleurige die voorwerp laag wat: om die beeld • weerkaatsing op die retina te verhoed vorm • bloedvate het wat die selle van die oog van voedingstowwe en suurstof Suspensoriese voorsien ligament: Hou die lens in posisie Geelvlek: Het Pupil: Die ronde die grootste opening in die hoeveelheid iris waardeur keëltjies. Dit bied lig die oog die beste beeld binnegaan Optiese senuwee: Watervog: Dra senuwee- ’n Waterige impulse vanaf die vloeistof wat retina na die brein die kornea en oor die voorste oogkamer ondersteun Blinde vlek: Hierdie area het geen stafies Iris: Die Lens: Verander Glasvog: ’n en keëltjies nie en gekleurde van vorm vir Jellie-agtige daarom is daar geen deel van naby en ver sig stof wat vorm visie hier nie die oog aan die oog gee Figuur 6.7 Die struktuur van die oog 46 Hoofstuk 6 reaksie op d ie omgewing – mense (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 6 6.4.1 Akkommodasie Akkommodasie is die aanpassing van die vorm van die lens om voorwerpe duidelik te sien, ongeag of dit ver of naby is. Dit word aangedui in Tabel 6.2 en Figure 6.8 en 6.9. Ver visie (voorwerpe verder as 6 m) Naby visie (voorwerpe nader as 6 m) 1. Siliêre spiere ontspan 1. Siliêre spiere trek saam 2. Suspensoriese ligamente word styf 2. Suspensoriese ligament verslap 3. Spanning op lens vermeerder 3. Spanning op lens verminder 4. Lens is minder konveks (platter) 4. Lens word meer konveks (ronder) 5. Ligstrale word minder gebreek (gebuig) 5. Ligstrale word meer gebreek (gebuig) 6. Ligstrale word op die retina gefokus 6. Ligstrale word op die retina gefokus Siliêre spiere Siliêre spiere ontspan trek saam Suspensoriese Suspensoriese ligamente word ligamente styf verslap Lens word Lens word minder konveks meer konveks Figuur 6.8 Ver visie Figuur 6.9 Naby visie Tabel 6.2 Akkommodasie van die oog vir ver en naby visie 6.4.2 Pupilmeganisme Die pupilmeganisme (of pupilrefleks) reguleer die hoeveelheid lig wat die oog binnegaan deur die grootte van die pupil te verstel. Dit word aangetoon in Tabel 6.3 en Figure 6.10 en 6.11. Lig is helder (hoë ligintensiteit) Lig is dof (lae ligintensiteit) 1. Radiale spiere van die iris ontspan 1. Radiale spiere van die iris trek saam 2. Kringspiere van die iris trek saam 2. Kringspiere van die iris ontspan 3. Pupil vernou (word kleiner) 3. Pupil verwyd (word groter) 4. Minder lig gaan die oog binne 4. Meer lig gaan die oog binne Sklera Sklera Radiale Radiale spiere spiere van van iris trek Pupil Pupil saam iris ontspan verwyd vernou (word Kringspiere (word Kringspiere kleiner) van iris trek groter) van iris saam ontspan Figuur 6.10 Die pupil in helder lig Figuur 6.11 Die pupil in swak lig Tabel 6.3 Pupilmeganisme © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 6 rea ksie op die omgewing – mense (vraestel 1) 47 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

6 Hoofstuk 6.4.3 Gesigsgebreke Bysiendheid Gesigsgebrek Aard van gebrek Korreksie/Behandeling Bysiendheid • Wanneer die kornea of lens Dra ’n bril met divergerende Naby te konveks is en nie platter lense – bikonkawe (hol) voorwerpe kan raak nie/oogbal is lense kan duidelik verleng van voor na agter Figuur 6.12A gesien word. • Die lens buig die ligstrale (miope) te veel • Gevolglik word lig vanaf ver voorwerpe voor die retina konkawe lens gefokus Figuur 6.12 A • Dit veroorsaak dat die beeld uit fokus is Versiendheid • Kan naby voorwerpe nie duidelik sien nie Versiendheid • Onvermoë van lens om Dra ’n bril met Vervoerwerpe platter te word/ oogbal is konvergerende lense – kan duidelik langer as normaal. bikonvekse (bolvormige) gesien word. • Die lens buig ligstrale nie lense (hiperope) genoeg nie, Figuur 6.12B • Gevolglik fokus ligstrale agter die retina • Dit veroorsaak dat die konvekse lens beeld uit fokus is Figuur 6.12 B • Kan ver voorwerpe nie duidelik sien nie Astigmatisme • Die ronding van die lens of ’n Bril met spesifiek kornea is ongelyk wat lei gevormde lense wat die tot dowwe en verwronge probleem korrigeer beelde Katarakte • Die lens word dof en Chirurgie om die lens met ’n ondeursigtig sintetiese lens te vervang 2 1 3 Aktiwiteit 3 4 Vrae 5 1. Figuur 6.13 toon ’n lengtesnit deur die menslike oog. Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae wat volg. Figuur 6.13 ’n Lengtesnit a) Benoem dele 2, 3, 4 en 5. (4) deur die menslike oog b) Noem en beskryf die proses wat veroorsaak dat deel 1 verwyd (wyer word). (5) 2. Figuur 6.14 toon ’n lengtesnit deur die menslike oog, maar die strukture wat dit vir die oog moontlik maak om op voorwerpe te fokus, is in die diagram uitgelaat. Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae wat volg. Teken ’n lengtesnit van die dele wat in Figuur 6.14 uitgelaat is om die voorkoms van die strukture aan te toon wanneer jy ... a) ’n boek lees (6) Figuur 6.14 Lengtesnit deur b) na ’n voorwerp kyk wat meer as 6 meter ver is. (6) ’n menslike oog [21] 48 Hoofstuk 6 reaksie op d ie omgewing – mense (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 6 Antwoorde: aktiwiteit 3 1. a) 2 – Kornea3 3 – Lens 3 4 – Suspensoriese ligamente 3 5 – Siliêre spiere3/liggaam (4) b) Pupilmeganisme 3/Pupilrefleks Die radiale spiere 3van die iris trek saam 3 en die kringspiere 3 ontspan.3 Die pupil verwyd en meer lig gaan die oog binne.3 (5) 2. a) b) Suspensoriese Siliêre spiere3 ligamente3 verslap3 verstyf3 Lens3meer Lens3minder konveks konveks3 Suspensoriese Siliêre spiere3 ligamente3 trek saam3 verslap3 (6) (6) [21] 6.5 Die menslike oor 6.5.1 Struktuur van die oor Die menslike oor bestaan uit drie hoofdele: • Die uitwendige oor • Die middeloor • Die inwendige oor Uitwendig Middel Inwendig © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 6 rea ksie op die omgewing – mense (vraestel 1) 49 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

6 Hoofstuk Figuur 6.15 toon die struktuur en funksie van elke deel van die menslike oor. Gehoorbeentjies Pinna: Kanaliseer Hamer Aambeeld Stiebeuel klankgolwe na die oordrom Gehoorbeentjies: Timpanum Dra vibrasies oor (oordrom): Dra van die oordrom klankgolwe oor na na die inwendige die middeloor oor Uitwendige oorkanaal Buis van (gehoorkanaal): Eustachius: Dra klankgolwe Hou druk aan A. Uitwendige oor oor na die oordrom B. Middeloor weerskante van die oordrom konstant Halfsirkelvormige kanale: Ovaalvenster: Balanseer die liggaam Dra klankgolwe oor na die inwendige oor Sakkulus en utrikulus: Balanseer die liggaam Ronde venster: Verminder die Gehoorsenuwee: Dra druk in die impulse oor na die brein inwendige oor Koglea: Besit die orgaan van Corti wat klankgolwe na senuwee-impulse omskakel C. Inwendige oor Figuur 6.15 Struktuur van die oor 6.5.2 Gehoor Figuur 6.15 toon hoe die drie dele van die oor saamwerk om dit moontlik te maak om te hoor. Die grys pyle toon die pad van die klankgolf aan. Gehoorbeentjies hamer aambeeld stiebeuel Pinna Halfsirkelvormige kanale Timpanum (oordrom) Sakkulus en utrikulus Oorkanaal Gehoorsenuwee Koglea Ovaalvenster Ronde venster Buis van Uitwendige oor Middeloor Inwendige oor Eustachius Figuur 6.16 Hoe gehoor plaasvind 50 Hoofstuk 6 reaksie op d ie omgewing – mense (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 6 Bestudeer Figuur 6.15 en lees die inligting in Tabel 6.4 om te verstaan hoe gehoor plaasvind. Deel van oor Wat dit tydens die gehoorproses doen Pinna Vang die klankgolwe vas en stuur hulle in die rigting van die gehoorkanaal Timpanum (oordrom) Vibreer en dra die vibrasies oor na die gehoorbeentjies in die middeloor Gehoorbeentjies Die gehoorbeentjies versterk die vibrasies en dra hulle na die membraan van die ovaalvenster oor Ovaalvenster Vibreer en veroorsaak drukgolwe in die inwendige oor Koglea Hierdie vibrasies stimuleer die sensoriese selle in die orgaan van Corti in die koglea en so word senuwee- impulse opgewek Gehoorsenuwee Senuwee-impulse word oorgedra na die serebrum om geïnterpreteer te word Tabel 6.4 Die gehoorproses 6.5.3 Balans Die menslike oor is verantwoordelik vir balans op die volgende maniere: 1. Die kristae in die halfsirkelvormige kanale word gestimuleer deur veranderinge in die rigting en spoed van die kop se beweging 2. Die makulas in die sakkulus en utrikulus word deur veranderinge van die kop se posisie gestimuleer Wanneer gestimuleer, omskep die kristae en makulas die prikkel wat ontvang is in senu-impulse. Die senu-impulse word met die gehoorsenuwee aan die serebellum oorgedrae vir interpretasie Die serebellum stuur impulse na die skeletspiere om die liggaamsbalans te handhaaf of te herstel. 6.5.4 Gehoorgebreke Gehoorgebrek Oorsaak Behandeling Middeloorontsteking • Bakteriese of virale • Inplanting van infeksie wat vloeistof dreineringsbuisie in die middeloor laat (grommet) opbou. • Antibiotika Doofheid • Besering van oordele, • Gehoorapparaat senuwees of die • Kogleêre inplanting breindeel wat vir gehoor verantwoordelik is. • Opbou van oorwas. • Verharding van oordele, soos die ossikels (gehoorbeentjies). Tabel 6.45 Die gehoorproses © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 6 rea ksie op die omgewing – mense (vraestel 1) 51 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

6 Hoofstuk Aktiwiteit 4 Vrae Bestudeer Figuur 6.17 en beantwoord die vrae wat volg. C D E Vir nog twee probleme ten opsigte van senuweestelsel, verwys na die volgende Nasionale Lewenswetenskappe- A B G F eksamenvraestelle: Figuur 6.17 Dele van die oor • Lewenswetenskappe Vraestel 2 Maart 2012 1. Identifiseer die dele wat B, C en F genommer is. (3) Uitgawe 1 – Vraag 2.1 op 2. Gee die funksie van die pinna. (2) bladsy 9 en Vraag 2.2 op 3. Skryf die letter neer van die deel wat: bladsy 10 a) die reseptore vir balans huisves. (1) • Lewenswetenskappe b) die druk aan weerskante van deel B balanseer. (1) Vraestel 2 November 2011 Uitgawe 1 – Vraag 2.1 op c) impulse na die brein oordra. (1) bladsy 11 en Vraag 2.2 op 4. Beskryf hoe gehoor plaasvind. (8) bladsy 12 [16] Antwoorde: aktiwiteit 4 1. B – Timpanum/oordrom3 C – Hamer/malleus/’n gehoorbeentjie3 F – Koglea3 (3) 2. Dit kanaliseer klankgolwe3 in die gehoorkanaal in3. (2) 3. a) D 3 b) G 3 c) E 3 (3) 4. • Klankgolwe word deur die pinna3 in die gehoorkanaal in gekanaliseer3. • Die klankgolwe veroorsaak dat die oordrom vibreer3, die vibrasies word na die gehoorbeentjies3 in die middeloor oorgedra. • Die gehoorbeentjies bring mee dat die ovaalvenster vibreer3 en dit veroorsaak dat drukgolwe3 in die inwendige oor gevorm word. • Hierdie vibrasies veroorsaak ook dat die orgaan van Corti3 gestimuleer word en dit wek impulse op3 wat langs die gehoorsenuwee3 na die serebrum gestuur word3. • Die serebrum interpreteer die impulse as klank3. (8) Hou aan! [16] 52 Hoofstuk 6 reaksie op d ie omgewing – mense (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 7 Endokriene stelsel 7.1 Menslike endokriene stelsel Die name Die endokriene stelsel is verantwoordelik vir chemiese koördinasie en reguleer van die hormone aktiwiteite wat in die liggaam plaasvind. Die endokriene stelsel bestaan uit is vet en skuins gedruk. kliere wat verskillende hormone afskei, wat optree as die liggaam se chemiese boodskappers. Figuur 7.1 toon die kliere van die endokriene stelsel, die hormone wat hulle afskei en die funksie wat dié hormone in die liggaam verrig. Hipotalamus: Pituïtêre klier (hipofise): ADH (antidiuretiese hormoon) GH (groeihormoon) • Teikenorgaan: nier • Reguleer groei • Reguleer die konsentrasie water TSH (tiroïed-stimuleringshormoon) in die bloed • Stimuleer die tiroïedklier om tiroksien af te skei Tiroïedklier: Voortplantingshormone: Tiroksien FSH, LH en prolaktien • Reguleer die basiese • FSH – stimuleer die metaboliese tempo ontwikkeling follistel van die ovarium Adrenale klier (bynier): • LH – stimuleer ovulasie en Adrenalien stimuleer die ontwikkeling van Verhoog: die korpus luteum • hartklop • Prolakteen – stimuleee die melk khore om melk af te slei • bloeddruk • omskakeling van glikogeen na glukose Pankreas: Eilande van Langerhans • bloedtoevoer na die hart- en Glukagon skeletspiere • Stimuleer die omskakeling • skeletspiertonus van glikogeen na glukose • tempo en diepte van asemhaling (verhoogde bloedglukose- vlakke) • omtrek van pupille Insulien Verlaag: • Stimuleer die omskakeling • bloedvloei na die van glukose na glikogeen spysverteringstelsel en die vel (verminder die bloedglukose- Aldosteroon vlakke) • Teikenorgaan: nier Testes (slegs mans): • Reguleer die soutkonsentrasie in Voortplantingshormoon: die bloed Testosteroon Ovarium (slegs vroue): • Stimuleer die ryp wording van Voortplantingshormone: spermselle Estrogeen en progesteroon • Stimuleer puberteit in mans • Estrogeen – stimuleer geslagsrypheid by vroue, bevorder verdikking van die endometrium • Progesteroon – bevorder verdikking van die endometrium, hou swangerskap in stand Figuur 7.1 Die menslike endokriene stelsel © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 7 en dokriene stelsel (vraeste l 1) 53 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

7 Hoofstuk 7.2 Negatiewe terugvoer Homeostase handhaaf ’n konstante interne omgewing (bloed en weefselvloeistof) in die liggaam. Dit stel die liggaam in staat om effektief te werk ten spyte van die veranderinge in die eksterne en interne omgewing. Negatiewe terugvoermeganismes vind in die liggaam plaas om veranderinge in die interne omgewing waar te neem en om die balans te herstel. 7.2.1 Algemene volgorde van gebeure in ’n negatiewe terugvoermeganisme Stap 1: ’n Wanbalans word waargeneem. Stap 2: ’n Beheersentrum word gestimuleer. Stap 3: Beheersentrum reageer. Stap 4: Boodskap word gestuur na die teikenorgaan(e). Stap 5: Die teikenorgaan reageer. Stap 6: Dit teikenorgaan begin die wanbalans omkeer. Stap 7: Balans word herstel. 7.2.2 Voorbeeld van ’n negatiewe terugvoermeganisme Ons gaan kyk na die regulering van tiroksienvlakke in die liggaam. Daar is twee kliere betrokke by die regulering van die tiroksienvlakke. • Klier 1: Tiroïedklier (stel tiroksien vry) • Klier 2: Pituïtêre klier/hipofise (stel TSH vry) Kom ons kyk nou na die volgorde van gebeure in hierdie terugvoer- meganisme. Wanneer jy die vloeidiagramme lees, begin by NORMALE TIROKSIENVLAK. Toestand 1 Pituïtêre klier/ Tiroïedklier skei Stap 1 Die tiroksienvlakke styg bo normale vlakke hipofise skei minder tiroksien af minder TSH af Stap 2 Pituïtêre klier word gestimuleer Stap 3 Pituïtêre klier vervaardig minder TSH Stap 4 Lae TSH-vlakke stimuleer die tiroïedklier Tiroksienvlak Tiroksienvlakke verhoog neem af Stap 5 Die tiroïedklier skei minder tiroksien af Stap 6 Die tiroksienvlakke neem dan af Stap 7 Tiroksienvlak keer terug na normaal NORMALE TIROKSIENVLAK 54 Hoofstuk 7 endokriene ste lsel (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 7 Toestand 2 NORMALE TIROKSIENVLAK Die tiroksienvlakke verlaag na vlakke onder Stap 1 normaal Stap 2 Pituïtêre klier word gestimuleer Tiroksienvlakke Tiroksienvlak Stap 3 Pituïtêre klier vervaardig meer TSH neem toe daal Stap 4 Hoë TSH-vlakke stimuleer die tiroïedklier Stap 5 Die tiroïedklier skei meer tiroksien af Tiroïedklier skei Pituïtêre klier/ Stap 6 Die tiroksienvlakke neem dus toe meer tiroksien af hipofise skei meer Stap 7 Tiroksienvlakke keer terug na normaal TSH af Aktiwiteit 1 Vraag Die vloeidiagram in Figuur 7.2 dui die beheer van glukosevlakke aan. Voorsien byskrifte vir 1 tot 6. [6] Lewer en spiere: Glukose Pankreas: skei 1 ............... af omgeskakel na 2 ................ Glukosevlak neem toe Glukosevlak 3 .................... Normale glukosevlak Glukosevlak 4 ................... Glukosevlak verhoog 5 .............................. Lewer en spiere: Glikogeen word stel glukagon vry omgeskakel na 6 ................. Figuur 7.2 Die negatiewe terugvoermeganisme vir die beheer van glukosevlakke in die liggaam Antwoorde: aktiwiteit 1 1. Insulien3 2. Glikogeen3 3. Neem af/verlaag3 4. Neem af/verlaag3 5. Pankreas3 6. Glukose3 [6] Hou aan! © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 7 en dokriene stelsel (vraeste l 1) 55 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

8 Hoofstuk Homeostase in die mens 8.1 Inleidig Homeostase is die proses waardeur ’n konstante interne omgewing in die liggaam gehandhaaf word. Die interne omgewing verwys na die bloed en weefselvloeistof wat liggaamselle omring. Homeostase stel die liggaam in staat om effektief te funksioneer ten spyte van veranderinge wat in die interne en eksterne omgewing mag gebeur. Veranderinge in temperatuur, glukosevlakke, koolstofdioksiedkonsentrasies, watervlakke en soutvlakke (natriumkonsentrasie) in die interne omgewing beïnvloed die homeostatiese balans van die liggaam. Veranderinge en wanbalanse word deur negatiewe terugvoer- meganismes waargeneem en herstel om sodoende die homeostatiese balans te handhaaf. 8.2 Negatiewe terugvoermeganismes Algemene volgorde van gebeure in ’n negatiewe terugvoermeganisme: Stap 1: ’n Wanbalans word geïdentifiseer (waargeneem). Stap 2: ’n Beheersentrum word gestimuleer. Stap 3: Beheersentrum reageer. Stap 4: ’n Boodskap word na die teikenorgaan(e) gestuur Stap 5: Die teikenorgaan reageer. Stap 6: Dit werk die wanbalans teen, korrektiewe optrede. Stap 7: Balans is herstel. 8.2.1 Die regulering van glukose- vlakke in die interne omgewing Wanneer die glukosevlakke bo die normale vlakke styg: Stap 1 Glukosevlakke in die bloed styg bo normale vlakke Stap 2 Die pankreas word gestimuleer (betaselle) Stap 3 om insulien in die bloed af te skei Stap 4 Insulien beweeg deur die bloed na die lewer Stap 5 Hier stimuleer insulien die omskakeling van die oormaat glukose na glikogeen wat dan in die lewer gestoor word Stap 6 Die glukosevlakke in die bloed daal Stap 7 en keer terug na normaal 56 Hoofstuk 8 home ostase in die mens (v raestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 8 Wanneer glukosevlakke onder die normale vlakke daal: Stap 1 Glukosevlakke in die bloed daal onder die normale vlakke Stap 2 Die pankreas word gestimuleer (alfaselle) Stap 3 om glukagon in die bloed in af te skei Stap 4 Glukagon beweeg deur die bloed na die lewer Stap 5 Hier stimuleer dit omskakeling van gestoorde glikogeen na glukose Stap 6 Die glukosevlakke in die bloed styg Stap 7 en keer terug na normaal Glukose word Pankreas skei omgeskakel na insulien af glikogeen Glukosevlak styg Glukosevlak daal Normale glukosevlakke in die bloed Glukosevlak daal Glukosevlak styg Glikogeen word Pankreas skei omgeskakel na glukagon af glukose Figuur 8.1: Negatiewe terugvoermeganisme om glukosevlakke te reguleer. 8.2.2 Die regulering van koolstofdioksiedvlakke in die interne omgewing Wanneer die CO2-vlak in die bloed bo die normale vlak styg: Stap 1 CO2-vlakke in die bloed styg bo die normale vlakke Stap 2 Reseptorselle in die karotis-arterie (kopslagaar) in die nek word gestimuleer Stap 3 Om impulse na die medulla oblongata in die brein te stuur Stap 4 Die medulla oblongata stimuleer die asemhalingspiere (tussenribspiere en diafragma) en die hart Stap 5 Asemhalingspiere trek meer aktief saam – dit versnel die tempo en diepte van asemhaling. Die hart klop vinniger. Stap 6 Meer CO2 word na die longe geneem en uitgeasem Stap 7 Die CO2-vlakke in die bloed keer terug na normaal © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 8 h omeostase in die mens (vraeste l 1) 57 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

8 Hoofstuk 8.2.3 Die regulering van die waterbalans in die interne omgewing (osmoregulering) Wanneer die bloed minder water as normaal bevat: Stap 1 Die bloed bevat minder water as normaal Stap 2 Die hipotalamus word gestimuleer Stap 3 en stuur impulse na die pituïtêre klier om meer ADH af te skei Stap 4 ADH word deur die bloed na die niere vervoer Stap 5 ADH verhoog die deurlaatbaarheid van die distale kronkelbuis en versamelbuise van die niere Stap 6 Meer water word geherabsorbeer en na die omliggende bloedvate gestuur. Stap 7 Die waterbalans in die bloed keer terug na normaal Wanneer die bloed meer water as normaal bevat: Stap 1 Die bloed bevat meer water as normaal Stap 2 Die hipotalamus word gestimuleer Stap 3 en stuur impulse na die pituïtêre klier om op te hou om ADH/minder ADH af te skei Stap 4 Geen/min ADH word deur die bloed na die niere vervoer Stap 5 en die wande van die distale kronkelbuis en versamelbuise raak minder deurlatend vir water Stap 6 Minder water word geherabsorbeer en na die omliggende bloedvate gestuur. Meer water gaan verlore (verdunde uriene) Stap 7 Die waterbalans in die bloed keer terug na normaal Pituïtêre klier skei Deurlaatbaarheid van meer ADH af die distale kronkelbuis en versamelbuise neem toe Meer water word Watervlak daal herabsorbeer in die bloed Normale Watervlakke in bloed Minder water word Watervlakke styg geherabsorbeer Meer water gaan verlore Deurlaatbaarheid van Pituïtêre klier skei die distale kronkelbuis nie meer ADH af nie/ en versamelbuise minder ADH afgeskei neem af Figuur 8.2 Negatiewe terugvoermeganisme om waterbalans te reguleer. 58 Hoofstuk 8 homeostase in die mens (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 8 8.2.4 Die regulering van die soutbalans (soutkonsentrasie) in die interne omgewing Wanneer soutvlakke in die bloed afneem: Stap 1 Die soutvlakke in die bloed neem af Stap 2 Reseptore in die afferente en efferente arteriole van die niere neem lae soutvlakke waar Stap 3 Die byniere word gestimuleer Stap 4 om meer aldosteroon af te skei Stap 5 Aldosteroon verhoog die herabsorpsie van natriumione vanaf die nierbuisies in die niere na die omliggende bloedvate (uriene minder gekonsentreerd) Stap 6 Die soutvlakke in die bloedvate styg Stap 7 en die soutbalans keer terug na normaal Wanneer soutvlakke in die bloed toeneem: Stap 1 Die soutvlakke in die bloed neem toe Stap 2 Reseptore in die afferente en efferente arteriole van die niere neem hoë soutvlakke waar Stap 3 Die byniere word gestimuleer Stap 4 om aldosteroonafskeiding te staak of te verminder Stap 5 Dit verminder die herabsorpsie van natriumione vanaf die nierbuisies na die omliggende bloedvate (uriene meer gekonsentreerd) Stap 6 Die soutvlakke in die bloedvate neem af Stap 7 en die soutbalans keer terug na normaal Toename in Bynierkorteks skei herabsorpsie van meer aldosteroon af natriumione Soutvlakke neem af Soutvlakke styg Normale soutvlakke in die bloed Soutvlakke styg Soutvlakke neem af Bynierkorteks hou Afname in op om aldosteroon herabsorpsie van af te skei/minder natriumione aldosteroon word af geskei Figuur 8.3: Negatiewe terugvoermeganisme om soutbalans te reguleer. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 8 h omeostase in die mens (vraeste l 1) 59 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

8 Hoofstuk 8.3 Die proses van temperatuurregulering Temperatuurregulering (of termoregulering) is die beheer van liggaams- temperatuur om dit so na as moontlik aan 37oC te hou sodat normale liggaamsfunksionering kan plaasvind. Liggaamstemperatuur word in die brein deur die hipotalamus, en in die vel deur die bloedvate en sweetkliere gereguleer. Figuur 8.4 toon hoe die liggaamstemperatuur deur die hipotalamus en vel gereguleer word. OP ’n WARM DAG word die hipotalamus OP ’n KOUE DAG word die gestimuleer, en stuur impulse na die hipotalamus gestimuleer en stuur bloedvate impulse na die bloedvate Minder Meer sweet word sweet word vrygestel. vrygestel. Minder Verdamping verdamping van sweet Bloedvate van sweet en Bloedvate koel die vel word wyer dus minder vernou (genoem af (genoem afkoeling van vasokonstriksie vasodilasie die vel of bloedvat- of bloedvat- vernouing). verwyding). • Minder bloed • Meer bloed Sweetklier vloei na die vloei na die word vel Sweetklier vel word meer minder • Minder hitte aktief • Meer hitte aktief gaan verlore gaan deur deur die vel die vel verlore • Minder bloed word na die • Meer bloed sweetkliere word na die gestuur sweetkliere gestuur Figuur 8.4 Die homeostatiese meganisme om liggaamstemperatuur te reguleer Aktiwiteit 1 Vrae 1. Gee die naam van die hitteregulerende sentrum in die brein. (1) 2. Wat gebeur met die bloedvate van die vel op ’n koue dag? (1) 3. Beskryf hoe die toestand van die bloedvate genoem in vraag 2 hitteverlies laat afneem. (4) 4. Wat gebeur met die bloedvate van die vel op ’n warm dag? (1) 5. Beskryf hoe die toestand van die bloedvate genoem in vraag 4 hitteverlies laat toeneem. (4) [11] 60 Hoofstuk 8 homeostase in die mens (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 8 Antwoorde: aktiwiteit 1 1. Hipotalamus3 (1) 2. Bloedvatvernouing3/vasokonstriksie (1) 3. l Minder bloed vloei na die oppervlak van die vel3 • Minder hitte gaan verlore vanaf die oppervlak van die vel3 • Minder bloed vloei na die sweetkliere3 • Sweetkliere stel minder sweet vry3 • Minder verdamping van sweet3 • Minder afkoeling van die vel op ’n koue dag3 (Enige 4) (4) 4. Bloedvatverwyding3/vasodilasie (1) 5. l Meer bloed vloei na die oppervlak van die vel3 • Meer hitte gaan verlore vanaf die oppervlak van die vel3 • Meer bloed vloei na die sweetkliere3 • Sweetkliere stel meer sweet vry3 • Meer verdamping van sweet3 • Koel die vel op ’n warm dag af3 (Enige 4) (4) [11] Hou aan! © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 8 h omeostase in die mens (vraeste l 1) 61 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

9 Hoofstuk Reaksie op die omgewing – plante Stingel Fototropisme: Plantstingel 9.1 Groei en ontwikkeling in groei na lig toe plante Groei en ontwikkeling van plante word deur hormone beheer. Ouksien is ’n Geotropisme: voorbeeld van ’n hormoon. Plantwortel ’n Tropisme is die groei- of draaibeweging van ’n plant of ’n deel van ’n groei afwaarts in die grond plant in reaksie op ’n stimulus uit die omgewing. Wortel in reaksie op • Fototropisme is die groeibeweging van ’n plant in die rigting van ’n swaartekrag ligbron. • Geotropisme is die groeibeweging van ’n plant in reaksie op Figuur 9.1 ’n Ontkiemende swaartekrag of gravitasie. saailing Hierdie groeibeweging van fototropisme en geotropisme is as gevolg van chemiese boodskappers (hormone), genaamd ouksiene, in ’n plant. Aktiwiteit 1 Vrae Voltooi die tabel: Term Beskrywing a) Chemiese boodskapper in die plant b) Groei van ’n plantstingel na die lig toe Geotropisme c) Tropisme d) [4] Antwoorde: aktiwiteit 1 a) Planthormoon3 b) Fototropisme3 c) Groei van ’n plantwortel in reaksie op swaartekrag3 d) Groeibeweging van ’n plant of ’n deel van ’n plant in reaksie op ’n omgewingstimulus3 [4] 62 Hoofstuk 9 rekasie op d ie omgewing – p lante (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 9 9.2 Die rol van ouksiene in fototropisme en geotropisme Die rol van ouksiene in fototropisme Die rol van ouksiene in geotropisme Vervaardig in die groeipunte van stingels Vervaardig in die groeipunte van wortels Ouksiene versprei egalig afwaarts Ouksiene versprei egalig opwaarts Hierdie egalige verspreiding veroorsaak gelyke Hierdie egalige verspreiding veroorsaak gelyke groei aan groei aan alle kante van die stingel. alle kante van die wortel. Gevolglik groei die stingel opwaarts Gevolglik groei die wortel afwaarts. Wanneer die stingel aan eensydige lig blootgestel Wanner die wortel horisontaal geplaas word (een kant word (lig van een kant alleen) onderworpe aan gravitasie) Die ouksienkonsentrasie is hoër aan die donker Die ouksienkonsentrasie is hoër aan die onderkant van die kant – ouksiene beweeg weg van die beligte kant. wortel – ouksiene beweeg a.g.v. gravitasie na die onderkant Die donker kant groei meer (vinniger) aangesien Meer groei vind plaas op die bokant van die wortel die ouksiene groei aan die donker kant stimuleer. aangesien die ouksiene aan die onderkant die groei inhibeer. Gevolglik buig die stingel na die lig. Gevolglik buig die wortel afwaarts Aktiwiteit 2 Vrae VRAE 1 tot 3 is gebaseer op Diagramme I en II wat die response van ’n jong stingelpunt in reaksie op ’n ligstimulus illustreer. lig 1 lig 4 2 3 X Diagram I Diagram II Resultaat 1. Die pyl X verteenwoordig die ongelyke verspreiding van... A absisiensuur. B minerale soute. C gibberelliene. D ouksiene. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 9 re kasie o p d ie omgewing – p lante (vraeste l 1) 63 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

9 Hoofstuk 2. Die buiging van die stingel in Diagram II is as gevolg van vinniger sel groei in die area(s)... A 1. B 2. C 1 en 4. D 3 en 4. 3. Die bostaande diagram verteenwoordig... A geotropisme. B apikale dominansie. C fototropisme. D gravitasie. 3×2 [6] Antwoorde: aktiwiteit 2 1. D33 2. B33 3. C33 3×2 [6] 9.3 Verdedigingsmeganismes van plante Plante word deur herbivore geëet, en deur patogeniese organismes soos virusse, bakterieë en swamme aangeval wat plantsiektes veroorsaak. Plante beskerm hulle teen dié bedreigings met dorings en chemikalieë. Aktiwiteit 3 Vrae 1. Beskryf twee metodes wat plante as verdedigingsmeganismes aanwend. [4] Antwoorde: aktiwiteit 3 1. Plante het dorings 3 aan hulle stingels en blare. Hulle kan nie van herbivore ontsnap nie en beskerm hulle met hulle dorings 3. Plante se chemiese afskeidings is giftig vir sommige organismes 3. Klewerige afskeidings van plante maak dit moeilik vir insekte en diere om die plante te eet.3 [4] Hou aan! 64 Hoofstuk 9 rekasie o p die omgewing – p lante (vraestel 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 Evolusie ’n Teorie is ’n verduideliking van iets wat in die natuur waargeneem is en deur feite, veralgemenings, bewese hipoteses, modelle en wette ondersteun word. ’n Hipotese is ’n moontlike oplossing vir ’n probleem. 10.1 Bewyse van evolusie • Fossielrekord as bewys: Die bewyse wat kenmerke toon dat ons baie dieselfde is, of verskil van Afrika-ape spruit grotendeels uit bestudering van fossiele (duisende fossielfragmente). • Genetiese bewyse: Wetenskaplikes sê dat organismes naverwant is en moontlik ’n gemeenskaplike voorouer het as hulle die volgende in gemeen het: –– Identiese DNA-strukture –– Soortgelyke geen-volgorde –– Soortgelyke DNA-gedeeltes sonder funksies Spesies wat naverwant is toon meer gemeenskaplike ooreenkomste met mekaar as spesies wat nie naverwant is nie. • Kulturele bewyse: Kulturele getuienis uit bestudering van gereedskap en wapens asook taal, word ook gebruik om ooreenkomste en verskille tussen mense en Afrika- ape uit te wys. 10.2 Variasiebronne Die genotipes en gevolglik die fenotipes (voorkoms) van individue verskil van mekaar omdat: • Oorkruising tydens Profase I van meiose behels die uitruiling van genetiese materiaal wat lei tot nuwe kombinasies van moederlike en vaderlike genetiese materiaal in elke nuwe sel wat deur meiose gevorm word • Ewekansige sortering van moederlike en vaderlike chromosome by die ewenaar tydens metafase laat verskillende kombinasies van chromosome/chromatiede toe om in elke nuwe sel wat deur meiose gevorm word in te gaan, dus verskil die selle van mekaar • Ewekansige bevrugting tussen verskillende eierselle en verskillende spermselle gevorm deur meiose, lei tot nakomelinge wat van mekaar verskil • Ewekansige paring tussen organismes binne ’n spesie lei tot ’n verskillende stel nasate vanaf elke broeipaar. • ’n Mutasie verander die struktuur van ’n geen of chromosoom en gevolglik die organisme se genotipe. Aangesien die genotipe die fenotipe beïnvloed, ontstaan nuwe organismes met nuwe en verskillende kenmerke van een generasie na ’n volgende. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 e volusie (vraeste l 2) 65 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk 10.3 Teorieë van Lamarck en Darwin Jean-Baptiste Lamarck het evolusie aan die hand van die volgende twee ‘wette’ verduidelik: 1. Die oorerwing van verworwe kenmerke: Kenmerke ontwikkel gedurende die leeftyd van die individu (verworwe kenmerke) en word dan deur die nakomelinge oorgeërf. 2. Die wet van gebruik en ongebruik: As ’n organisme ’n struktuur of orgaan meer dikwels gebruik, sal dit ontwikkel of vergroot. As ’n organisme ’n struktuur of orgaan nie gereeld gebruik nie, verklein dit of kan dit heeltemal verdwyn. Charles Darwin het evolusie beskryf in terme van natuurlike seleksie wat stel dat: • daar ’n groot mate van variasie tussen lede van dieselfde spesie is. • organismes met voordelige kenmerke, wat hulle in staat stel om uitdagings in die omgewing te hanteer, oorleef. • organismes wat nie voordelige kenmerke het wat hulle in staat stel om uitdagings in die omgewing te hanteer nie, uitsterf. gepunkte ewewig periodes van veranderinge periodes van veranderinge 66 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 10.4 Toepassing van die idees van Lamarck en Darwin Figuur 10.1 toon ’n reeks veranderinge in ’n kaktusplantbevolking oor ’n tydperk. Lees ook die teks oor die gebeure in raampies A, B en C. Daar is baie kaktusplante. Daar Slegs kaktusplante met langer Slegs die plante met langer wortels is variasie tussen die plante. wortels is teenwoordig. Dié met het voortgeplant en die nageslag Sommiges het lang wortels en die korter wortels is afwesig (het het almal langer wortels. sommiges het kort wortels. uitgesterf). A B C Wortels Nageslag Tyd Figuur 10.1 Veranderinge in kaktusplante oor ’n tydperk Ons kan Figuur 10.1 gebruik om te verduidelik hoe Darwin die ontwikkeling van moderne kaktusplante met langer wortels teenoor nageslagte met korter wortels sou beskryf het. Die tweede kolom in Tabel 10.1 verduidelik hoe Darwin die moderne kaktusplante met langer wortels se ontwikkeling sou verduidelik. Die eerste kolom bevat vrae wat die verklaring lei. Jy kan dieselfde vrae gebruik om enige ander voorbeeld rakende Darwin se teorie te verklaar, byvoorbeeld die langer nekke van kameelperde. Begeleidende vrae Darwin se verduideliking Beskryf die variasie in die bevolking. As gevolg van genetiese variasie3 in die kaktusbevolking het party kaktusse langer wortels gehad3 as ander. Wat is die uitdaging? As gevolg van droogte3 het kompetisie vir water onstaan. Wat was die resultaat van die Plante met korter wortels het gesterf3, uitdaging? terwyl dié met langer wortels oorleef3 het. Wat word dit genoem? Dit word natuurlike seleksie3 genoem. Wat gebeur met die voordelige Die allele vir langer wortels is oorgedra kenmerke? na opvolgende generasies3. Wat is die resultaat daarvan? Uiteindelik het al die plante langer wortels3. Tabel 10.1 Darwin se verduideliking van die veranderinge in kaktusse oor ’n tydperk © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) 67 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk Die tweede kolom in Tabel 10.2 stel hoe Lamarck sou verduidelik het hoe moderne kaktusplante langer wortels, vergeleke met hul voorouers met korter wortels, sou verwerf. Die eerste kolom bevat begeleidende vrae wat jou sal help om enige ander vrae oor Lamarck se teorie te beantwoord, byvoorbeeld oor langer nekke van moderne kameelperde. Begeleidende vrae Lamarck se verduideliking Wat was die oorspronklike kenmerk? Alle kaktusse het oorspronklik kort wortels3 gehad. Wat het die organisme gedoen? Die kaktusse het hul wortels dikwels gestrek3. Waarom het die organisme dit Hulle het dit gedoen om dieper te reik gedoen? om water in die grond3 te kry. Wat was die resultaat? Gevolglik het die wortels langer geword3. Wat gebeur met die nuwe kenmerk? Die kenmerk van langer wortels wat só verkry is, word dan na die volgende generasie oorgedra 3. Wat was die resultaat daarvan? Uiteindelik het die plante almal langer wortels 3gehad. Tabel 10.2 Lamarck se verduideliking van die verandering in kaktusplante oor ’n tydperk Aktiwiteit 1 Vrae 1. Beskryf hoe Lamarck die ontwikkeling van langer nekke by moderne kameelperde sou verduidelik. (5) 2. Beskryf hoe Darwin die ontwikkeling van langer nekke by moderne Gebruik die begelei-dende kameelperde sou verduidelik. (7) vrae van Tabel 10.1 en 10.2. 3. Verduidelik hoekom Lamarck se teorie verwerp is. (2) [14] Antwoorde: aktiwiteit 1 1. l Alle kameelperde het oorspronklik kort nekke 3gehad. • Kameelperde het dikwels gestrek3/hul nekke gebruik • om die hoë blare wat hoër op in die bome was te bereik,3 • met die gevolg dat hulle nekke langer geword het3. • Die lang nekke wat op dié wyse verkry is,3 is oorgedra na die volgende nageslag3/is oorgeërf. • Al die kameelperde het langer nekke gekry3. (5) 68 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 Antwoorde: aktiwiteit 1 (vervolg) 2. lA.g.v. genetiese variasie3 in die kameelperdbevolking het sekere kameelperde langer nekke3 as ander. Vir nog vrae oor Lamarck • As gevolg van blare wat net hoër in bome beskikbaar is,3 en Darwin, verwys na was daar kompetisie tussen die kameelperde, die volgende Nasionale • wat veroorsaak dat die kameelperde met korter nekke uitsterf3 Lewenswetenskappe-vraestelle: • en kameelperde met langer nekke oorleef3. • Lewenswetenskappe • Dit is natuurlike seleksie3/oorlewing van die sterkste. Vraestel 2 November 2008 • Die allele3/genotipe vir langer nekke word oorgedra na die – Vraag 2.3 op bladsy 12 volgende geslag3. • Lewenswetenskappe Vraestel 2 November 2009 • Al die kameelperde het nou langer nekke. 3 (7) – Vraag 2.2 op bladsy 9 3. Daar is geen bewyse3 wat toon dat verworwe kenmerke • Lewenswetenskappe Vraestel oorgeërf word nie3./Daar is geen bewyse dat strukture wat 2 Maart 2010 – Vraag 2.1 meer gebruik word, meer ontwikkel nie, of omgekeerd. (2) en 2.2 op bladsy 9 [14] • Lewenswetenskappe Vraestel 1 November 2010 – Vraag 3.1 en 3.2 op 10.5 Verskille tussen bladsy 11 • Lewenswetenskappe Vraestel 1 November 2011 natuurlike seleksie en Weergawe 1 – Vraag 3.3 op bladsy 10 kunsmatige seleksie • Lewenswetenskappe Vraestel 1 Maart 2012 Die mens doen al baie lank eksperimente om organismes te teel of te Weergawe 1 – Vraag 4.2 op bladsy 14 ontwikkel wat sekere geselekteerde gewenste kenmerke besit, byvoorbeeld beter gehalte en groter hoeveelhede melk wat deur melkkoeie geproduseer word; of suikerriet wat droogte kan weerstaan of ’n verhoogde suikerinhoud het. Dit word gedoen deur kunsmatige seleksie, wat soortgelyk is aan natuurlike seleksie. Natuurlike seleksie verskil egter op die volgende wyses van kunsmatige seleksie: Natuurlike seleksie Kunsmatige seleksie Die omgewing of natuur is die Die mens is die selektiewe krag. selektiewe krag. Die seleksie-respons is Die seleksie-respons is om die mens aanpasbaarheid aan die natuur. se behoeftes te bevredig. Gebeur binne ’n enkele spesie. Kan meer as een spesie insluit (kruisteling). Tabel 10.3 Die verskil tussen natuurlike seleksie en kunsmatige seleksie 10.6 Gepunkte ewewig Die verduidelikings van Lamarckisme and Darwinisme het die denke meegebring dat evolusie plaasvind deur akkumulasie van klein of geleidelike veranderinge wat oor ’n lang tydperk plaasvind. Dit word ondersteun deur die groot aantal oorgangsfossiele in die fossielrekord wat die progressiewe verandering oor tyd aandui. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) 69 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk Gepunkte ewewig is ’n hipotese wat die tempo waarteen evolusie deur natuurlike seleksie plaasvind, verduidelik. • Volgens gepunkte ewewig is evolusie nie geleidelik soos voorgesteel deur Lamarckisme en Darwinisme nie. • Evolusie behels lang tydperke waartydens spesies nie verander nie of nie veel verander nie (bekend as ewewig of ekwilibrium) • Dit is afwissellend (word onderbreek) met kort tydperke waartydens a) Geleidelikheid skielike, vinnige veranderinge plaasvind. • Gevolglik word nuwe spesies oor ’n kort tydperk gevorm, relatief tot die lang tydperke van min of geen verandering. • Dié siening word ondersteun deur die afwesigheid van oorgangsfossiele (verlore skakels of “missing links”) wat ’n tydperk van vinnige verandering aandui. Tydperke 10.7.1 Spesiasie b) Gepunkte ewewig Figuur 10.2 Filogenetiese (spesievorming) bome wat a) geleidelikheid, en b) onderbroke ewewig As gevolg van natuurlike seleksie wat oor ’n tydperk plaasvind, kan die kenmerke toon. van organismes só verander dat hulle nie meer met die oorspronklike lede van die spesie kan teel om ’n vrugbare nageslag te produseer nie. Ons sê dan dat hulle ’n nuwe spesie gevorm het. Dit staan bekend as spesiasie. Ons kan spesiasie soos volg voorstel: Vir nog vrae oor spesiasie, 10.7.1 Spesiasie verwys na die volgende Die bevolking van ’n spesifieke spesie kan deur ’n natuurlike versperring, Nasionale Lewenswetenskappe- bv. ’n rivier, verdeel word. Die twee bevolkingsdele kan daarom nie kruisteel eksamenvraestelle: nie. Daar vind dus nie geenvloei tussen die twee bevolkings plaas nie. • Lewenswetenskappe Vraestel 2 November 2008 Natuurlike seleksie vind onafhanklik in elke bevolking plaas weens – Vraag 3.3 op bladsy 13 verskillende omgewingstoestande. Gevolglik ontstaan genotipiese en • Lewenswetenskappe fenotipiese verskille met verloop van tyd tussen die bevolkings. Selfs al sou die bevolkings op ’n later tydstip weer met mekaar meng, sal Vraestel 2 November 2009 kruisteling nie meer moontlik kan wees nie. Een of albei bevolkingsdele – Vraag 2.1 op bladsy 9 het ontwikkel in ’n nuwe spesie – dus spesiasie. • Lewenswetenskappe Vraestel 2 Maart 2010 – Vraag 3.2 op bladsy 13 • Lewenswetenskappe 10.7.2 Meganismes vir Vraestel 2 Maart 2011 – Vraag 3.1 op bladsy voortplantingisolasie • Lewenswetenskappe Geografiese isolasie veroorsaak spesiasie. Voortplantingisolasie isoleer Vraestel 1 November 2011 die geenpoel van ’n spesie. Weergawe 1 – Vraag 3.4 op Voorbeelde van voortplantingisolasie: bladsy 10 • Voortplanting op verskillende tye van die jaar • Lewenswetenskappe • Spesiespesifieke hofmakery Vraestel 1 Maart 2012 • Plante se aanpassing aan verskillende bestuiwers Weergawe 1 – Vraag 3.4 op bladsy 12 • Onvrugbare nageslag. 70 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 Aktiwiteit 2 1. Gebruik die inligting in die diagramme om te verduidelik hoe ’n nuwe konynspesie deur spesiasie ontstaan het. [9] Rivier Rivier Grondverskuiwing Rivier Geen Geenvloei geenvloei kom voor Bevolking A Bevolking B Spesie X Spesie Y Diagram 1 Diagram 2 Diagram 3 Figuur 10.2: Spesiasie in ’n konynbevolking 2. Bestudeer die volgende diagram wat die uitwerking van antibiotika op ’n bevolking bakterieë illustreer. Oorspronklike bevolking Uiteindelike bevolking Sleutel Laag Hoog Antibiotiese weerstand Diagram A Diagram B Figuur 10.3: Antibiotiese weerstand in ’n bakteriebevolking Gebruik die inligting uit die diagram hierbo om te verduidelik hoe bakterieë weerstand teen antibiotika kan ontwikkel. [8] Antwoorde: aktiwiteit 2 1. l’n Bevolking konyne word verdeel 3 • deur ’n geografiese versperring/rivier 3 • Die gevolg is dat die twee dele van die bevolking nie kan inteel nie 3 • Daar is geen geenvloei 3 tussen die twee bevolkings nie • Natuurlike seleksie vind onafhanklik 3 in elke bevolking plaas • as gevolg van verskillende omgewingstoestande 3 aan weerskante van die rivier. • Die twee bevolkings word dus genotipies en fenotipies verskillend 3 oor tyd sodanig dat al sou die rivier na sy normale loop terugkeer, sal die konyne nie weer kan inteel nie 3 • Een deel, of al twee dele, van die konynbevolking het ’n nuwe spesie 3 geword. [9] 2. Groot mate van verandering in bakteriebevolking3 • Eerste gebruik van antibiotikum het ’n groot aantal bakterieë gedood3 • Van die bakterieë het die antibiotikum weerstaan3 en oorleef3 • Die oorleefdes kon voortplant3 • Toename in bestande bakteriebevolking3 • Weergebruik van die antibiotikum toon min effek op bestande bakterieë3 • Die betande bakterieë neem toe3 • En nie-bestande bakterieë verminder3 [8] © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) 71 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk 10.8 Menslike evolusie Vroeër in die hoofstuk het jy gesien dat: • Natuurlike seleksie bring mee dat die kenmerke van ’n organisme oor tyd kan verander as gevolg van omgewingstoestande. • Nuwe spesies kan vorm wanneer ’n groep organismes só verander dat hulle nie meer met die oorspronklike lede van die spesie kan teel nie (dit word spesiasie genoem). Natuurlike seleksie en spesiasie kan ook gebruik word om te verduidelik hoe die mens evolusionêr ontwikkel (geëvoleer) het. Wetenskaplikes identifiseer patrone in die mens se evolusie deur die mens met ander primate te vergelyk ten opsigte van ooreenkomste en verskille. Die verskille dui op die bestaan van verskillende spesies, terwyl die ooreenkomste dui op ’n moontlike gemeenskaplike voorouer. 10.8.1 Ooreenkomste tussen mense (Homo sapiens) en Afrika-ape Figuur 10.5 toon die kenmerke van die mens wat ooreenstem met dié van Afrika-ape (wanneer met alle ander organismes vergelyk word). Groot brein Oë voor Vrylik roterende arms Lang boarms Rotasie by die elmbooggewrig Kaal vingerpunte of naels in plaas van kloue Opponerende duim Regop postuur Figuur 10.5 Kenmerke wat mense en Afrik-ape gemeen het Probeer nou die volgende: 1. Bedek die byskrifte van Figuur 10.5 en probeer die ooreenstemmende kenmerke tussen mense en Afrika-ape neerskryf deur te kyk na die deel waarna die pyltjie wys. 2. Noem agt ooreenkomste sonder om na die diagram te kyk. 72 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 10.8.2 Verskille tussen mense (Homo sapiens) en Afrika-ape Die onderstaande tabel is ’n vergelyking tussen die anatomiese eienskappe van Mense (Homo sapiens) en Afrika-ape volgens die kenmerke soos gelys in die eerste kolom. Kenmerk Mense (Homo sapiens) Afrika-ape Kranium Groot kranium/brein Klein kranium/brein Oogbanke Oogbanke nie goed ontwikkel Oogbanke goed ontwikkel Ruggraat Meer gekromde ruggraat (S vormig) Minder gekromde ruggraat Bekkengordel Kort, breë bekkengordel (pelvis) Lang, smal bekkengordel (pelvis) Slagtande Klein slagtande Groot slagtande Verhemeltevorm Klein en halfsirkelvormig Lank en reghoekig Kake • Klein kake Groot kake • Minder uitstaande kake/minder Meer uitstaande kake / meer prognaties prognaties Kraniale riwwe Geen kraniale rif Kraniale riwwe oor die skedeldak Foramen Magnum Foramen magnum sentraal na voor geleë Foramen magnum meer na agter geleë Tabel 10.4: Die anatomiese verskille tussen mense en Afrika-ape Jy kan hier Probeer nou die volgende: maklike punte 1. Bestudeer die verskille soos in die bostaande tabel deur te verwys verdien. Leer hierdie kenmerke goed! na die kemerke getoon in die figuur hieronder. Kraniale rif Kranium – grootte Wenkbrouriwwe – grootte Foramen magnum – posisie Slagtande – grootte Kakebeen – uitstaande Figuur 10.6 Benoemde diagram van ’n primaatskedel. Figuur 10.7 Verskille tussen die ruggraatvorm. 2. Skryf nou die verskille neer deur van die bostaande diagramme gebruik te maak, maar nie na Tabel 10.4 verwys nie. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) 73 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk Aktiwiteit 3 Vraag 1 Bestudeer die twee skedels in Figuur 10.6 en beantwoord die vrae wat volg. Skedel A Skedel B Figuur 10.8 Skedeldiagramme van twee organismes 1.1 Watter skedel (A of B) is nie ’n menslike skedel nie? (1) 1.2 Noem VYF sigbare verskille (slegs verskille sigbaar op die diagram) om jou antwoord in vraag 1.1 te motiveer. (5) [6] Antwoorde: vraag 1 1.1 Skedel B3 (1) 1.2 Prominente wenkbrouriwwe3 Prominente/prognate kake3 Groot slagtande3 Klein kranium/skedel3 Kraniumrif oor die bokant van die kranium3 (5) [6] Vraag 2 Die diagramme in Figuur 10.9 verteenwoordig die skedels van drie organismes: Taung-kind (Australopithecus africanus), ’n moderne mens (Homo sapiens) en ’n gorilla (Gorilla gorilla). Die pyltjie toon die posisie van die foramen magnum (die opening wat toelaat dat die rugmurg met die brein verbind). Bestudeer die diagramme en beantwoord die vrae wat volg. Skedel A Skedel B Skedel C Figuur 10.9 Skedels wat posisie van foramen magnum toon 74 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 2.1 Identifiseer die organismes wat deur elk van die skedels A, B en C verteenwoordig word. (3) 2.2 Veronderstel die skedels is op skaal geteken. Noem DRIE sigbare verskille tussen die skedels van organismes A en B. (6) 2.3 Deur na die posisie van die foramen magnum (aangedui deur die pyle) te kyk, sê watter TWEE organismes is die beste aangepas vir loop met twee bene en nie vier nie. (2) 2.4 Verwys na die sigbare kenmerke en verduidelik waarom daar na die organisme met skedel C as ’n oorgangspesie verwys word (’n spesie wat ’n proses van verandering toon). (3) [14] Antwoorde: vraag 2 2.1 A – Homo sapiens/mens3 B – Gorilla gorilla/gorilla3 C – Australopithecus africanus (Taung-kind)3 (3) Vir nog vrae oor menslike 2.2 evolusie, verwys na die volgende Nasionale Skedel A Skedel B Lewenswetenskappe- Wenkbrouriwwe afwesig/nie Wenkbrouriwwe prominent3 eksamenvraestelle: prominent nie3 • Lewenswetenskappe Vraestel 2 November 2008 Minder uitstaande/nie-prognate Meer prominente/prognate kake3 – Vraag 3.1 op bladsy 13 kake3 • Lewenswetenskappe Vraestel 2 Maart 2009 – Kleiner slagtande (oogtande)3 Groter slagtande (oogtande)3 Vraag 1.5 op bladsy 8 Groter kranium/brein3 Kleiner skedel/brein3 • Lewenswetenskappe Vraestel 2 Maart 2010 – Geen kraniale rit3 Kraniale rimme3 Vraag 4.2 op bladsy 16 (enige 3 × 2) (6) • Lewenswetenskappe Vraestel 1 November 2010 2.3 Homo sapiens/mens3 EN Australopithecus africanus (Taung- – Vraag 3.3 op bladsy 12 kind)3 (2) • Lewenswetenskappe 2.4 Dit het kenmerke van ’n intermediêre skedel3 tussen die skedels Vraestel 1 Maart 2011 – van A en B, bv. kake is meer prominent in skedel A, maar minder Vraag 3.2 op bladsy 10 prominent in skedel B3 en die gesig is minder afgeplat in skedel • Lewenswetenskappe B, maar meer afgeplat in skedel A3. (3) Vraestel 1 November 2011 [14] Weergawe 1 – Vraag 3.1 en 3.2 op bladsye 9 en 10 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) 75 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk 10.8.3 Belangrike fases in hominiede evolusie Die tabel hieronder toon die kenmerke van verskillende organismes (verkry uit bestudering van hul fossiele) wat vermoedelik in dieselfde lyn is as wat tot die evolusie van moderne mense gelei het. Die fossiele word behandel in volgorde van verskyning op aarde (ouderdom van fossiele bereken met dateringstegnieke). Organisme Wanneer organisme Fossielplek Gevind deur Kenmerke bestaan het Ardipithecus 5-4 miljoen jaar Noord- Oostelike Tim White Breingrootte: 300-350 ml ramidus gelede Etiopië Foramen magnum na voor geleë Baie prognaties Swaar wenkbrouriwwe Bekkengordel: bipedaal en boomklim Australopithecus 4-2,7 miljoen jaar Etiopië, Kenia, Donald Breingrootte: 375-550 ml afarensis gelede Tansanië Johanson Foramen magnum na voor geleë Baie prognaties Swaar wenkbrouriwwe Oogtande groot en gepunt Lang arms Geen kraniale riwwe Australopithecus 3-2 miljoen jaar Taung; Raymond Breingrootte: 428-625 ml africanus gelede Sterkfontein Dart Foramen magnum na voor geleë Prognaties Wenkbrouriwwe Groot tande, oogtande nie lank Lang arms Geen kraniale riwwe Australopithecus 1,9-1,8 miljoen jaar Malapa-grot – in Lee Burger Breingrootte: 420 ml sediba gelede die Wieg van die Minder prognaties Mensdom Wenkbrouriwwe Groot tande, oogtande nie lank Lang arms Geen kraniale riwwe Homo habilis 2,2-1,6 miljoen jaar Tansanië Louis en Breingrootte: 650 ml gelede Mary Leakey Minder prognaties Minder prominente wenkbrouriwwe Mensagtige tande – kleiner oogtande Lang arms Homo erectus 2-0,4 miljoen jaar Java in Eugene Breingrootte: 900 ml gelede Indonesië en toe Dubois Prognaties Swartkrans Kraniale riwwe Kort oogtande Langer bene en korter arms Homo sapiens 200 000 jaar gelede Makapansgat in Tim White Breingrootte: 1 200-1 800 ml – huidig Limpopo; Border- Geen wenkbrouriwwe grot in KZN; Klein tande Blombos-grot in die Wes-Kaap Kort arms 76 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 Aktiwiteit 4 Vrae 1. Watter algemene waarneming kan jy maak oor die kenmerke wanneer mens beweeg van die vroeë na die latere organismes soos in die tabel gelys? (2) 2. Gebruik inligting uit die tabel om die spesifieke evolusionêre tendens ten opsigte van elk van die volgende kenmerke te beskryf (hoe elk van die kenmerke oor tyd verander het): 2.1 Breingrootte 2.2 Posisie van die foramen magnum 2.3 Prognatiese kakebeen 2.4 Tandstruktuur 2.5 Ontwikkeling van wenkbrouriwwe 5 × 2 (10) 3. Lys die belangrikheid van die veranderinge wat plaasgevind het soos dit op elk van die volgende kenmerke van toepassing is: 3.1 Breingrootte 3.2 Posisie van die foramen magnum 3.3 Prognatiese kakebeen 3.4 Tandstruktuur 3.5. Ontwikkeling van wenkbrouriwwe 5 × 2 (10) 4. Verduidelik hoe die inligting in die tabel bewyse voorsien ter stawing van die “Uit Afrika”-hipotese. (2) [24] Antwoorde: aktiwiteit 4 1. Daar is ’n geleidelike verandering in die kenmerke 3 oor ’n tydperk. 3 (2) 2. 2.1 Breingrootte: Toename3 in breingrootte3 2.2 Posisie van die foramen magnum: Beweeg na ’n meer 3 voorwaartse posisie3 2.3 Prognatiese kakebeen: Verandering van meer prognaties 3 na minder prognaties 3 2.4 Tandstruktuur: Afname in die grootte 3 van tande 3 OF afname3 in die grootte 3 van oogtande 2.5 Ontwikkeling van wenkbrouriwwe: Wenkbrouriwwe word minder3 ontwikkeld3 5 × 2 (10) 3. 3.1 Breingrootte: Toename in breingrootte maak dit moontlik om inligting vinniger 3 te prosesseer en om groter hoeveelhede informasie te prosesseer. 3 3.2 Posisie van die foramen magnum: ’n Meer voorwaartse posisie van die foramen magnum3 dui op bipedalisme. 3 ’n Korter armlengte dui op minder afhanklikheid van arms vir beweging wat ’n meer gevorderde stadium van bipedalisme aantoon. Dit gaan gewoonlik gepaard met langer bene. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) 77 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk 3.3 Prognatisme van die kakebeen: ’n Minder prognatiese kakebeen dui op ’n kleiner kakebeen. 3 ’n Kleiner kakebeen is voldoende aangesien daar ’n verandering was van eet van rou na gekookte kos.√ 3.4 Tandstruktuur: Die verandering van groot na kleiner tande 3 was as gevolg van verandering in dieet van rou na gekookte kos. 3 3.5 Ontwikkeling van wenkbrouriwwe: Wenkbrouriwwe het minder ontwikkel omdat die werking van die kleiner kake 3 nie soveel krag nodig gehad het dat die skedel krag moes verkry van die wenkbrouriwwe nie.3 5 × 2 (10) 4. Die informasie in die tabel wys dal al die organismefossiele wat vermoedelik in die selfde lyn as mense bestaan het3, almal in Afrika gevind is.3 (2) [24] 10.8.4 ‘Uit Afrika’-hipotese Die ‘Uit Afrika’-hipotese’ stel dat die moderne mens in Afrika ontwikkel het en daarna na ander kontinente migreer het. Die volgende bewyse word voorgehou om hierdie hipotese te ondersteun: • Die oudste fossiele van australopithecines/Homo habilis/ tweevoetige organismes is in Afrika gevind. • Die oudste fossiele van Homo erectus is in Afrika gevind. • Analise van mutasies in mitokondriese DNA toon dat die oudste vroulike voorouer van die mens uit Afrika kom. • Analise van mutasies op die Y-chromosoom toon dat die oudste manlike voorouer van die mens uit Afrika kom. 10.8.5 Filogenetiese stambome ’n Filogenetiese stamboom of (evolusieboom) verteenwoordig die evolusionêre verwantskappe tussen ’n groep of groepe organismes. Die ‘takke’ van die boom verteenwoordig die nakomelinge (dikwels spesies) en die punte van vertakking die gemeenskaplike voorouer van die nakomelinge. Hoe om ’n filogenetiese stamboom te interpreteer ’n Filogenetiese stamboom is soortgelyk aan ’n familiestamboom. Die wortel van die boom verteenwoordig die voorouer en die punte van die vertakkings verteenwoordig die nakomelinge van daardie voorouer. Soos wat jy van die boomwortel na die punte van die vertakkings beweeg, so beweeg jy van die verlede na die hede. Nakomelinge 1 2 3 4 Hede Voorouer Verlede Wanneer spesiasie plaasvind, word dit aangedui as ’n vertakking op die stamboom. ’n Enkele voorvaderlike geslagslyn gee aanleiding tot twee of meer dogtergeslagslyne. Spesiasie-gebeurtenis Voorvaderlike geslagslyn 78 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 Vir elke geslagslyn is daar ’n deel van sy geskiedenis wat uniek is en dele wat met ander geslagslyne gedeel word. A B C Unieke geskiedenis van B Unieke geskiedenis van C Gedeelde geskiedenis van B en C Net so het elke geslagslyn voorouers wat uniek is tot daardie geslagslyn en gemeenskaplike voorouers wat met ander geslagslyne gedeel word. A B C Unieke voorouer van B Gemeenskaplike voorouer van B en C Gemeenskaplike voorouer van A, B en C H. sapiens Uitgewerkte mjg mjg voorbeeld Bestudeer die filogenetiese stamboom in H. neanderthalensis Figuur 10.10 en lees die volgende inligting: H. erectus H. erectus • Begin in die verlede (4,5 mjg) en lees na (China) (Suidoos-Asië) die hede. Dit beteken dat A. ramidus die H. heidelbergensis oudste gemeenskaplike voorouer van al die hominiede op hierdie stamboom is. P. boisei • Elke tak van die boom verteenwoordig ’n P. robustus punt waar die gemeenskaplike voorouer H. ergaster in twee of meer groepe verdeel. In hierdie geval word die nuwe spesies wat evolusionêr ontwikkel as sytakke getoon, terwyl die oorspronklike spesie voortgaan H. rudolfensis H. habilis op sy evolusionêre lyn op met die stam van die boom. Byvoorbeeld, A. aethiopicus vorm ’n sytak met A. africanus. Albei het ontwikkel uit ’n gemeenskaplike voorouer wat by punt X bestaan het. (Dit was A. aethiopicus ongeveer 3 mjg.) A. africanus • Vordering op met die ‘stam van die boom’ verteenwoordig die beweging van die verlede na die hede. Dit toon die verwantskappe tussen hominiede A. afarensis oor tyd. Hominiede wat ’n onlangse gemeenskaplike voorouer deel, is nader verwant aan mekaar. Byvoorbeeld: P. robustus deel ’n onlangse gemeenskaplike voorouer met P. boisei, A. ramidus naamlik A. africanus. Figuur 10.10 Filogenetiese stamboom © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) 79 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk Vrae Let daarop dat soortgelyke vrae oor ander filogenetiese stambome gevra mjg = miljoen jaar kan word: gelede 1. Noem die gemeenskaplike voorouer van H. neanderthalensis en H. sapiens. (1) 2. Hoe lank gelede het H. rudolfensis van die gemeenskaplike voorouer vertak? (2) 3. Noem die direkte voorouer van H. ergaster. (1) 4. Hoe lank het dit H. heidelbergensis geneem om te evolueer van A. afarensis? (3) 5. Noem die gemeenskaplike voorouer van al die hominiede. (1) [8] Antwoorde 1. H. heidelbergensis3 (1) 2. 2,43 miljoen jaar gelede3/mjg (2) 3. H. habilis3 4. 3,8 miljoen jaar – 0,7 miljoen jaar 3 = 3,13 miljoen jaar 3 (3) 5. A. ramidus3 (1) [8] Aktiwiteit 5 Bestudeer die filogenetiese stamboom in Figuur 10.11 en beantwoord die vrae. Huidig 0 Ouwêreldse ape Langarmape Nuwewêreldse ape Nagape Oerang-oetangs Gorillas Sjimpansees Lemurs Mense 10 Miljoen jaar gelede 20 30 40 50 Voorouerprimaat Figure 10.11 Filogenetiese stamboom 80 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 10 Vrae 1. Hoe lank gelede het die voorouerprimate op aarde gelewe? (2) 2. Noem die organisme wat die verlangste gemeenskaplike voorouer met die mens deel. (1) Vir nog vrae oor filogenetiese 3. Noem die organisme wat die naaste verwant is aan die mens. (1) stambome, verwys na 4. Hoeveel jaar gelede het die Nuwewêreldse ape vertak vanaf die volgende Nasionale die gemeenskaplike voorouer wat oorsprong gegee het aan die Lewenswetenskappe-vraestelle: Ouwêreldse ape? (2) • Lewenswetenskappe 5. Vir hoe lank het die gemeenskaplike voorouer waaruit die langarmape Vraestel 2 November 2009 – Vraag 1.5 op bladsy 7 (gibbons) geëvolueer het, bestaan? Toon alle bewerkings. (3) • Lewenswetenskappe 6. Die mens en gorillas deel verskeie gemeenskaplike kenmerke as Vraestel 2 Maart 2009 – primate. Noem DRIE van die gemeenskaplike kenmerke. (3) Vraag 3.4 op bladsy 11 [12] • Lewenswetenskappe Vraestel 2 Maart 2010 – Antwoorde: aktiwiteit 5 Vraag 1.4 op bladsy 6 • Lewenswetenskappe 1. 503 miljoen jaar gelede3/mjg (2) Vraestel 2 Maart 2011 – 2. Lemurs3 (1) Vraag 1.4 op bladsy 5 3. Sjimpansee3 (1) • Lewenswetenskappe 4. 333 miljoen jaar gelede3/mjg (2) Vraestel 1 Maart 2012 5. 22 miljoen jaar – 15 miljoen jaar3 = 73miljoen jaar3 (3) Weergawe 1 – Vraag 1.4 op 6. l Groot brein3 bladsy 8 • Oë voor3 • Vrylik roterende arms3 Gee eers • Lang boarms3 jou eie antwoorde vir • Rotasie rondom die elmboë3 die terminologievrae in Aktiwiteit 5 voordat jy na die • Kaal vingerpunte of naels in plaas van kloue3 antwoorde op die volgende • Opponerende duim3 bladsy kyk. As jy nie die • Regop postuur3 (enige 3) (3) antwoord ken nie, probeer [12] om dit in jou handboek of klasnotas te vind. Aktiwiteit 6 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.1 tot 1.17). 1.1 Die ontwikkeling van nuwe spesies vanuit bestaande spesies in dieselfde habitat. 1.2 ’n Studie van die verspreiding van organismes oor die verskillende dele van die wêreld. 1.3 Ooreenstemmende strukture in verskillende organismes wat ’n gemeenskaplike voorouer aandui. 1.4 Besit ’n skuins gesig as gevolg van prominente kake en neus. 1.5 ’n Groep ooreenstemmende organismes wat kan teel en ’n vrugbare nageslag lewer. 1.6 ’n Groep organismes van dieselfde spesie wat in dieselfde habitat voorkom. 1.7 Slegs organismes met voordelige kenmerke oorleef. 1.8 Gebruik ouers met voordelige kenmerke om ’n kombinasie van die voordelige kenmerke in die nageslag te kry. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) 81 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

10 Hoofstuk 1.9 ’n Opening in die skedel waardeur die rugmurg gaan. 1.10 Beweging deur slegs die onderste ledemate te gebruik. 1.11 Meganismes wat verskillende spesies verhoed om te teel. 1.12 Die studie van fossiele wat bewyse vir evolusie lewer. 1.13 ’n Skielike verandering in die genetiese samestelling van ’n organisme. 1.14 ’n Vertakte diagram wat evolusionêre verwantskappe tussen organismes toon. 1.15 Oorblyfsels van organismes wat in die verlede bestaan het. 1.16 Genus waaraan Little Foot, mev. Ples, Karabo en Taung-kind behoort. 1.17 Genotipiese en fenotipiese verskille tussen organismes van dieselfde spesie. [17] Antwoorde: aktiwiteit 6 1.1 Spesiasie3 1.2 Biogeografie3 1.3 Homoloë3 1.4 Prognaat of vooruitstekend3 1.5 Spesie3 1.6 Bevolking3 1.7 Natuurlike seleksie3 1.8 Kunsmatige seleksie3 1.9 Foramen magnum3 1.10 Bipedaal/tweevoetig3 1.11 Voortplantingisolasie3 1.12 Paleontologie3 1.13 Mutasie3 1.14 Filogenetiese stamboom3 1.15 Fossiel3 1.16 Australopithecus3 1.17 Variasie3 [17] Hou aan! 82 Hoofstuk 10 evolusie ( vraeste l 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 Menslike impak op die omgewing Daar is konstante interaksie tussen organismes, en tussen organismes en die omgewing. Wanneer ons as mense in wisselwerking is met ons omgewing om ons behoeftes te bevredig, kan ons deur ons optrede ’n negatiewe invloed op ons omgewing hê. Ons kan die grond, water en atmosfeer besoedel. Ons plaas druk op die aarde vir ons voedselsekerheid. Al hierdie dinge kan ’n negatiewe impak op die biodiversiteit van ons planeet hê. 11.1 Die atmosfeer en klimaatsverandering Inleiding “Klimaat” verwys na die langtermyn weerstoestande van ’n gebied. Die atmosfeer bestaan uit stikstof, suurstof en ander gasse, wat die sogenaamde kweekhuisgasse, koolstofdioksied en metaangas, insluit. Kweekhuisgasse absorbeer die infrarooistrale (lang-golf uitstralings) wat die aarde uitstraal en verhoed dat dit na die atmosfeer terugkeer. Dit word die “kweekhuiseffek” genoem. Die kweekhuiseffek is belangrik aangesien dit die aarde warm hou sodat dit lewe kan ondersteun. ’n Verhoging in die konsentrasie van kweekhuisgasse lei egter tot die “verhoogde kweekhuiseffek”. Gevolglik kan ’n aansienlike styging in die gemiddelde temperature op die aardoppervlak oor ’n tydperk voorkom. Dit staan bekend as “globale verwarming”. Toename in konsentrasie van koolstofdioksied in die atmosfeer is grotendeels as gevolg van: • Die verbranding van fossielbrandstowwe (vir elektrisiteit en om motors en industriële prosesse aan te dryf). Die verbranding van koolstofryke brandstowwe soos steenkool en plante (hout), stel die koolstof wat daarin gestoor was as koolstofdioksied in die atmosfeer vry. • Ontbossing: Afkap van bome en verwydering van plantegroei verminder die hoeveelheid koolstofdioksied wat deur plante vir fotosintese opgeneem word. Dit verhoog die hoeveelheid koolstofdioksied wat in die atmosfeer beskikbaar is. Toename in konsentrasie van metaan in die atmosfeer is © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 mens like impak op die omgewing (vraestel 1) 83 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk grotendeels as gevolg van: • Toenemende aantal opvullingsterreine: Verottende organiese materiaal in waterdeurweekte gronde soos opvullings stel metaan vry. • Toename in veegetalle: Herkouers, soos beeste, laat metaangas deur hul spysverteringskanaal vry. • Die myn van steenkool. Temperatuurverhogings kan lei tot: • Meer verdamping van water kan lei tot verhoogde neerslag, wat uiteindelik die moontlikheid van oorstromings verhoog. • Stygende seevlakke a.g.v. die poolkappe en gletsers wat smelt, verhoog ook die moontlikheid van oorstromings. • Toename in veldbrande wat op hul beurt die moontlikheid van gronderosie en later woestynvorming vergroot. • Toenemende biodiversiteitsverlies aangesien spesies nie die vinnig stygende temperature kan hanteer nie en dit kan uiteindelik tot woestynvorming lei. • Meer droogtes in sekere gebiede wat tot woestynvorming en voedseltekorte lei. Koolstofvoetspoor Dit is ’n aanduiding van die totale hoeveelheid koolstofdioksied (direk en indirek) van ’n individu, ’n bepaalde bevolking of ’n maatskappy per jaar. Strategieë om die koolstofvoetspoor te verminder, sluit die volgende in: • Hergebruik en hersirkukleer – verbrand minder fossielbrandstowwe om materiale te vervaardig. • Ry minder – deur gebruik te maak van openbare vervoerstelsels, loop of fietsry. • Verminder die behoefte aan verwarming deur mure te isoleer en energie-effektiewe huise te bou. • Koolstofvervanging – deur alternatiewe energiebronne te gebruik (son- en windkrag), asook herbebossing om as koolstofopgaarbron te dien. • Tegnologiese ontwikkelinge – verminder die hoeveelheid energie wat benodig word vir produksie/ verminder afhanklikheid van brandstof wat koolstof vrystel. Vernietiging van die osoonlaag Osoon is ’n kweekhuisgas wat in lae konsentrasies, 15 tot 50 km bo die aardoppervlak aangetref word. Dit absorbeer die ultravioletstrale van die son. Ultravioletstrale beskadig DNA en veroorsaak velkanker. In sekere gebiede het metings ’n aansienlike afname in die osoonlaag getoon. Die skade aan die osoonlaag is grotendeels veroorsaak deur chemikalieë genaamd CFK’s (Chloorfluoorkoolstowwe) wat vrygestel word deur yskaste, aërosol, kitskosverpakkings en ander produkte. As die maatreëls om die vernietiging van die osoonlaag te verminder, misluk: 84 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 • Sal die aantal velkankergevalle aansienlike toeneem. • Ultravioletstrale wat die aardoppervlak bereik, kan ons oë permanent beskadig. Aktiwiteit 1 Vrae 1. Die onderstaande grafiek dui die gemiddelde koolstofdioksiedkonsentrasie in die atmosfeer sedert Januarie 2009 aan, soos deur die Mauna Loa Sterrewag in Hawaii gemeet. 400 Kodstafdioksied-konsentrasie 395 390 dele per miljoen (dpm) 385 380 2009 2010 2011 2012 2013 Tyd (Jare) Figuur 11.1: Gemiddelde koolstofdioksiedkonsentrasie in die atmosfeer vanaf Januarie 2009, by Mauna in Hawaii 1.1 Beskryf hoe ontbossing moontlik tot die toename in die koolstofdioksiedkonsentrasie in die atmosfeer kan lei. (2) 1.2 Noem EEN menslike aktiwiteit wat moontlik tot die verhoging in die CO2-konsentrasie soos op die grafiek gesien, kon gelei het.(1) 1.3 Wat was die CO2-konsentrasie in die atmosfeer in Julie 2012?(2) 1.4 Wat is die afhanklike veranderlike in hierdie ondersoek? (1) 1.5 Verduidelik hoe die oormaat koolstofdioksied in die atmosfeer tot klimaatsverandering kan lei. (4) 1.6 Noen EEN manier hoe mense die hoeveelheid koolstofdioksied wat in die atmosfeer vrystel word, kan verminder. (1) [11] Antwoorde: aktiwiteit 1 1. 1.1 Afkap van bome verminder die hoeveelheid koolstofdioksied3 wat deur plante opgeneem kan word gedurende fotosintese.3 (2) 1.2 Verbranding van fossielbrandstowwe3 (1) 1.3 393,53 ppm3 (2) 1.4 Koolstofdioksiedkonsentrasie in ppm3 (1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 menslike impak o p d ie omgewing (vraeste l 1) 85 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk Antwoorde: aktiwiteit 1 (vervolg) 1.5 • Koolstofdioksied is ’n kweekhuisgas3 • wat lang-golf bestraling, deur die aarde uitgestraal, absorbeer 3 • en verhoed dat dit na die atmosfeer terugkeer. 3 • ’n Verhoging in die konsentrasie CO2 veroorsaak ’n verhoging in die kweekhuiseffek, 3 • wat tot globale aardverwarming kan aanleiding gee.3 enige (4) 1.6 • Ry minder rond3/gebruik openbare vervoer, stap, ry meer fiets • Verminder die behoefte aan verwarming deur mure te isoleer 3 • Bou energie-effektiewe huise3 • Gebruik alternatiewe energiebronne3 (son- en windkrag) • Herbebossing3 om as koolstofopgaarbron te dien • Hergebruik en hersikleer3 enige (1) [11] Aktiwiteit 2 Vrae 1. ’n Ondersoek om die osoonkonsentrasie en chloorvlakke te meet word sedert 1950 in Antarktika uitgevoer. Die resultate word in die onderstaande grafiek getoon: 4,0 400 Osoonkonsentrasie (arbitêre eenhede) 3,5 350 osoon 3,0 300 Chloorvlakke (pppv) 2,5 250 2,0 200 1,5 150 chloor 1,0 100 0,5 50 0 0 1950 1960 1970 1980 1990 Tyd (Jaar) 1.1 Verskaf ’n opskrif vir die grafiek. (2) 1.2 Wat is die verwantskap tussen die chloorvlakke en die osoonkonsentrasie? (2) 1.3 Noem die afhanklike veranderlike(s) in die ondersoek. (2) 86 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 1.4 In watter 10-jaar tydperk was die osoonvermindering die meeste? (1) 1.5 Die Montreal Protokol is in 1987 onderteken om teikens te bepaal vir vermindering van lande se gebruik van CFK’s. Verskaf TWEE redes waarom daar steeds ’n afname in die osoonlaag is, ten spyte van die verminderde gebruik van CFK’s. (2) 1.6 Noem EEN item wat mense gebruik wat CFK’s bevat. (1) 1.7 Verduidelik hoekom die osoonlaag vir mense belangrik is. (2) [12] Antwoorde: aktiwiteit 2 1.1 Veranderinge in die chloorvlakke en osoonkonsentrasie3 vanaf 1950 tot 1990. 3 (2) 1.2 ’n Toename in die chloorvlakke3 gee aanleiding tot ’n afname in die osoonkonsentrasie. 3 (2) 1.3 Chloorvlakke3 Osoonkonsentrasie 3 (2) 1.4 Tussen 1970 en 19803 (1) 1.5 CFK’s kan moontlik lank in die atmosfeer bly. Sekere lande kon langer geneem het om die protokol te implementeer.3 Huishoudings het steeds die bestaande items met CFK’s gebruik.3 enige (2) 1.6 Aërosol3 Yskaste3 Voedselverpakking3 enige (1) 1.7 Die osoonlaag verskaf beskerming teen die son se skadelike ultravioletstrale 3 en verlaag sodoende die moontlikheid van velkanker. 3 (2) [12] 11.2 Waterkwaliteit en -beskikbaarheid Dit word beraam dat ongeveer 2 biljoen mense teen 2050 nie genoegsame toegang tot skoon water sal hê nie. Dié syfer kan teen 2080 tot 3.2 biljoen styg – bykans 3 keer soveel as wat tans met min water moet klaarkom. Baie pogings word aangewend om goeie kwaliteit drinkwater beskikbaar te stel. 11.2.1 Beskikbaarheid van water Die beskikbaarheid van water kan deur die volgende faktore beïnvloed word: Konstruksie van damme • Die bou van addisionele damme speel ’n groot rol in die vermeerdering van die hoeveelheid water wat gestoor en later beskikbaar gemaak kan word vir mense en vir landbou. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 menslike impak o p d ie omgewing (vraeste l 1) 87 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk Vernietiging van vleilande • Vleilande moet nie vernietig word nie aangesien hulle die beskikbaarheid én kwaliteit van water beïnvloed. Vermorsing van water • ’n Groot hoeveelheid besproeiingswater gaan verlore weens swak boerderypraktyke. Oop dreineringsbesproeiing lei tot waterverlies deur verdamping. Watergebruik vir besproeiing hoër op in ’n rivier verminder die beskikbaarheid van water vir verbruikers laer af in die rivier • Beskikbaarheid word ook geaffekteer deur vermorsing as gevolg van lekkende pype en toilette, en foutiewe pyplyne. • Vermorsing kan verminder word deur die druk in pype te verlaag, mense op te voed oor doeltreffende watergebruik, en te sorg dat pypleidings instand gehou word. Koste van water • Die koste van water hou verband met die koste verbonde aan beskikbaarstelling en waterkwaliteit. • Die koste per kiloliter (kℓ) water verhoog namate waterverbruik toeneem. Dit word gedoen om oorbenutting van water te ontmoedig, wat volhoubare verbruik moontlik maak. • ’n Sekere hoeveelheid water is kosteloos beskikbaar vir alle landsburgers, en dit verseker dat water ook vir die armes beskikbaar is. Swak boerderypraktyke • Kontaminasie van waterbronne deur kunsmis en plaagdoders het die hoeveelheid beskikbare skoon water verminder en gevolglik die watersuiweringskoste laat styg. • Oorbeweiding veroorsaak gronderosie. In erosietoestande loop water vinnig af en filtreer nie in die grond in nie, dus word die water vermors. Droogtes en vloede • Waterbeskikbaarheid is minder tydens droogtetye. Water wat gedurende dié tye uit damme onttrek word, kan nie maklik vervang word nie. • Natuurlike plantegroei kan vloedwater terughou, maar wanneer die natuurlike plantegroei verwyder is, gaan die vloedwater verlore. Boorgate en hul effek op ondergrondse waterdraers • Boorgate word gebruik om water beskikbaar te maak in gebiede wat nie direkte toegang het tot ander waterbronne nie. • Die konstante gebruik van boorgate veroorsaak dat ondergrondse waterdraers (die bron van boorgatwater) opdroog, wat die beskikbaarheid van water in die toekoms beïnvloed. Waterhersiklering • Die beskikbaarheid van water kan verhoog word as bestaande water vir meer as een doel aangewend word. Byvoorbeeld, die afvalwater wat in huise gebruik word, kan in tuine gebruik word en rioolwater kan behandel en weer gebruik word. 88 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 Uitheemse plantindringing en die daling van die watertafel • Sekere uitheemse plante gebruik groot hoeveelhede grondwater. Dit laat die watertafel daal, wat minder water bereikbaar maak vir ander plantegroei in die gebied. 11.2.2 Waterkwaliteit Waterkwaliteit kan deur die volgende faktore beïnvloed word: Eutrofikasie en algebloei • Water wat vir landbou gebruik word kan plaagdoders, onkruiddoders en bemestingstowwe bevat wat water in riviere, damme en mere besoedel en eutrofikasie veroorsaak. Die bykomende nutriënte lei tot ’n toename in alggroei. Die alge oorbenut en put die suurstof in die water uit. Dit verlaag die lewensondersteunende potensiaal van die water. Termiese besoedeling • Termiese besoedeling verwys na die verhitting van water wat gebruik word vir afkoeling in kragstasies en ander nywerhede. • Die waterkwaliteit word nadelig beïnvloed aangesien verhitte water ’n laer suurstofinhoud het, wat dit moeilik maak om lewe te ondersteun. Besoedeling van water deur huishoudelike, landbou- en industriële gebruik • Nadat water vir huishoudelike doeleindes aangewend is, kan dit skoonmaakmiddels (wasgoedseep/skottelgoedseep) en patogeniese bakterieë (soos in riool) bevat. Die besoedelde water moet eers behandel word voordat dit weer gebruik kan word. • Nadat water vir industriële prosesse gebruik is, kan dit baie swaarmetale, olie, hitte en kunsmis bevat. Dit het ’n nadelige effek op die watergehalte en alle lewe wat daarvan afhanklik is. • Kunsmis en plaagdoders kan afloop na riviere, poele en damme waar dit die water besoedel. Mynbou • Water wat van myne af terugkeer na die omgewing is oor die algemeen suur en toksies. Hierdie water is warm en dra dus ook by tot termiese besoedeling. Uitheemse plante • Uitheemse indringer-waterplante blokkeer waterweë en verminder die hoeveelheid lig wat vir ander waterplante beskikbaar is. Hierdie plante gaan uiteindelik dood en ontbind, maar die bakterieë wat hierdie plante ontbind, put uiteindelik die water se suurstofvoorraad uit. Watersuiwering • Watergehalte word deur suiweringsmetodes verbeter – ondrinkbare water kan weer drinkbaar gemaak word. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 menslike impak o p d ie omgewing (vraeste l 1) 89 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk Aktiwiteit 3 Vrae 1. ’n Groep leerders het ’n ondersoek gedoen om die gemiddelde hoeveelheid water wat deur ’n huishouding vir verskillende doeleindes gebruik word, te bepaal. Hulle het data oor die watergebruik van vyf gesinne in hul omgewing ingesamel. Die resultate word hieronder getoon. Doel waarvoor water gebruik word Gemiddelde hoeveelheid water gebruik (%) Spoel van toilette 30 Bad en stort 25 Tuinmaak 15 Was van klere en skottelgoed 20 Kosmaak en drinkwater 10 1.1 Identifiseer die: a) Afhanklike veranderlike (1) b) Onafhanklike veranderlike (1) 1.2 Noem TWEE maniere waarop die betroubaarheid van die resultate verbeter kan word. (2) 1.3 Teken ’n sirkelgrafiek om die data in die tabel voor te stel. Toon alle berekeninge. (7) 1.4 Beskryf EEN voordeel van die bekendmaking van die ondersoekresultate aan die verskillende huishoudings wat deelgeneem het. (2) [13] Antwoorde: aktiwiteit 3 1.1 a) Gemiddelde hoeveelheid water gebruik 3 (1) b) Doel waarvoor water gebruik word 3 (1) 1.2 • Herhaal die ondersoek3 • Kies die huishoudings lukraak3 • Vermeerder die aantal huishoudings wat by die ondersoek betrokke is 3 enige (2) 90 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 Antwoorde: aktiwiteit 3 (vervolg) 1.3 Berekenings vir die grootte van die sektore in die sirkelgrafiek. Doel waarvoor water gebruik is Berekening Gedeelte (grade) Spoel van toilette 30 × 360 108 100 Bad en stort 25 × 360 90 100 Tuinmaak 15 × 360 54 100 Was van klere en skottelgoed 20 × 360 72 100 Kosmaak en drinkwater 10 × 360 36 100 Gemiddelde hoeveelheid water wat deur ’n huishouding vir verskillende doeleindes gebruik word Kosmaak en drinkwater 10% Spoel van toilette Was van 30% klere en skottelgoed 20% Bad en Tuinmaak stort 15% 25% (7) 1.4 Huishoudings identifiseer waar die grootste waterverbruik plaasvind 3 wat dit moontlik maak om strategieë te ontwikkel om watergebruik daar te verminder 3 (2) [13] Aktiwiteit 4 Vrae 1. Beskryf hoe indringerplante die beskikbaarheid én gehalte van water kan verlaag. (4) 2. Beskryf hoe swak boerderypraktyke die beskikbaarheid én gehalte van water kan verlaag. (4) [8] © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 menslike impak o p d ie omgewing (vraeste l 1) 91 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk Antwoorde: aktiwiteit 4 1. • Uitheemse indringerplante kan water oormatig3 gebruik en gevolglik die hoeveelheid water wat vir die natuurlike plantegroei in die gebied beskikbaar is, verminder3 (2) • Uitheemse indringer-waterplante blokkeer waterweë en verminder die hoeveelheid lig wat vir ander waterplante beskikbaar is.3 Hierdie plante gaan uiteindelik dood en ontbind, maar die bakterieë wat hierdie plante ontbind, put uiteindelik die suurstofvoorraad in die water uit.3 enige (2) 2. • Oorbeweiding lei tot gronderosie.3 Water loop vinnig af eerder as om in die grond in te filtreer wanneer die grond verweer is,3gevolglik word die water vermors. (2) • Die gebruik van kunsmis en plaagdoders kan nabygeleë damme, poele en riviere besoedel3 en gevolglik die beskikbare watergehalte verlaag.3 (2) (8) Aktiwiteit 5 Vrae 1. Lees die onderstaande artikel getiteld “Durban gaan Rioolwater hersikleer vir Drinkwater”. Durban gaan Rioolwater hersikleer vir Drinkwater Durban beplan om die eerste Suid-Afrikaanse stad te word wat rioolwater hersikleer en suiwer tot drinkwaterkwaliteit kraanwater. Die stad is ook besig om ’n haalbaarheidstudie uit te voer oor die suiwering van seewater. Water gaan in Durban verlore as gevolg van lekkasies en diefstal. Die stad het onlangs miljoene rande spandeer om groot stukke van die ou, lekkende pype te vervang en het ook die druk in verskeie gebiede verlaag om waterverlies in te perk. Hoewel ’n groot nuwe dam, Spring Grove, naby Mooirivier gebou is, sal dit nie oor die kort termyn die risiko van watertoevoer tot ’n aanvaarbare vlak verminder nie. Windhoek is al sedert 1968 gedeeltelik afhanklik van hersikleerde riool-na-kraanwater. “Deurslaggewend tot die openbare aanvaarding is Windhoek se 42-jaar rekord wat toon dat daar geen uitbrake van wateroordraagbare siektes of negatiewe gesondheidsuitwerkings voorgekom het wat toegeskryf kan word aan die drink van herwonne rioolwater nie.” Volgens eThekwini se Departement van water, sal daar ten minste drie veiligheidsaspekte wees om die kwaliteit van behandelde afvalwater te verseker. Die semi–behandelde, helder water sal teen hoë druk deur ultrafiltreringsmembrane gepomp word wat drywende en opgeloste vastestowwe en bakterieë verwyder. Hierdie water sal dan deur baie klein porieë gefiltreer word, gevolg deur die finale stadium wat ontsmetting met ultraviolet lig behels. As ’n verdere veiligheidsmaatreël sal al die gesuiwerde afvalwater van die twee nuwe Durban-aanlegte vir ten minste 12 ure ná die behandeling gestoor word, sodat finale monsters vir analise geneem kan word voordat die water in die kraanwatervoorrade vrygestel word. The Mercury – 15 Maart 2012 92 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 1.1 Noem VYF verskillende strategieë waarna in die artikel verwys word en wat daarop gemik is om die beskikbaarheid van skoon drinkwater te verhoog. (5) 1.2 Beskryf DRIE argumente wat in die artikel aangevoer word om die leser van die veiligheid van herwonne rioolwater te oortuig. (6) 1.3 Noem DRIE prosesse wat gebruik sal word om te verseker dat die herwonne rioolwater geskik sal wees vir menslike gebruik. (3) [14] Antwoorde: aktiwiteit 5 1.1 • Herwinning van rioolwater 3 • Suiwering van seewater 3 • Vervanging van die ou, stukkende pype 3 • Vermindering van waterdruk 3 • Bou van nuwe damme 3 (5) 1.2 • Geen uitbreek van wateroordraagbare siektes 3 in Windhoek vir 42 jaar veiligheidsaspekte 3 om die gehalte 3 van behandelde uitvloeisel te verseker • Gestoor vir ten minste 12 uur 3 sodat daar genoeg tyd is vir herhaalde toetsing 3 (6) 1.3 • Teen hoë druk deur ultra-filtrering membrane3 gepomp om drywende, opgeloste vastestowwe en bakterieë te verwyder • Filtrering deur klein porieë3 • Ultraviolet-ontsmetting3 (3) [14] 11.3 Voedselsekerheid Voedselsekuriteit verwys na die deurlopende toegang deur verbruikers tot voldoende, veilige en voedsame voedsel vir ’n gesonde en produktiewe lewe. Voedselsekerheid kan deur die volgende faktore beïnvloed word: Eksponensiële groei van die menslike bevolking • Die wêreld se bevolking groei teen ’n eksponensiële tempo (baie vinnig) en gevolglik kan sommige lande nie genoeg voedsel produseer om hul groeiende bevolking te voed nie. Voedselproduksie moet teen dieselfde tempo as die wêreldbevolking toeneem, anders kan baie lande voedsel-onsekerheid ervaar. Droogtes en vloede • Klimaatsverandering het tot meer gereelde en ernstige droogtes en vloede gelei. Droogtes veroorsaak oesverliese en veesterftes, wat die beskikbare voedsel in ’n gebied verminder. Vloede kan groot skade in ’n kort tydperk aanrig en die hoeveelheid landbougrond verminder wat beskikbaar is vir gewasverbouing. Mense verloor ook gewoonlik hul huise, besittings en ekonomiese sekuriteit tydens vloede, wat ’n verdere impak op voedselsekerheid het. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 menslike impak o p d ie omgewing (vraeste l 1) 93 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk Swak boerderypraktyke – monokultuur, plaagbeheer, verlies van bogrond en die behoefte aan kunsmis • Monokultuur behels die kweek van een tipe gewas jaar na jaar op groot gebiede landbougrond. Monokultuur put die voedingstowwe en watervoorrade uit en het dus ’n negatiewe impak op die gehalte van die bogrond. • Plaagbeheer behels die gebruik van plaagdoders (chemikalieë) om plae te bestry wat met mense meeding vir voedsel. Plaagdoders kan gesonde plante doodmaak of hulle weefsel binnedring. Dit kan gewasproduksie verminder en aangesien plaagdoders duur is, die koste van voedsel verhoog en toegang daartoe vir arm verbruikers verminder. Baie boere gebruik tans biologiese beheermaatreëls, naamlik die plae se natuurlike vyande om die plae te bestry. Dit skakel duur plaagdoders uit. • Bogrond is die boonste 1,5 meter en dit bevat die voedingstowwe wat plante nodig het om te groei. Bewerking van die grond tussen aanplantings, asook swaar reënval veroorsaak dat baie van die bogrond verlore gaan. Met verloop van tyd lei dit tot verlies aan waardevolle nutriënte en gevolglike verminderde gewasopbrengste. • Gebruik van bemesting, anorganiese (chemiese) kunsmis sowel as organiese (kompos en mis) bemesting, kan die voedingstowwe in die grond vermeerder en die grond vrugbaar hou. Dit vervang die voedingstowwe wat deur gewasse absorbeer word. Kunsmis kan duur wees, wat bydra tot hoë voedselkoste en gevolglik toegang daartoe vir arm verbruikers verminder. Uitheemse plante en verlies aan landbougrond • Uitheemse plante stroop die bogrond van water en voedingstowwe. Die indringerplante uitkompeteer inheemse plante aangesien hulle geen natuurlike predatore het nie, vinnig groei en grond indring wat gebruik kon word vir gewasverbouing. Verlies van wilde spesies en die impak daarvan op geenpoele • Oesgewasse het wilde spesies vervang. Bewaring van wilde spesies is egter belangrik, want as veranderende omgewingstoestande die huidige gewasse vernietig, kan die wilde spesies gebruik word as alternatiewe voedselbronne. As wilde spesies uitgeroei word, sal genetiese diversiteit en die geenpoel verarm. Geneties gemanipuleerde voedsel • Geneties gemanipuleerde voedsel word geproduseer van geneties gemodifiseerde organismes (GMO’s). Genetiese manipulering behels die inplanting van ’n geen (met ’n gewenste eienskap) van een organisme in ’n ander organisme om die oesopbrengs te verhoog. Byvoorbeeld, ’n geen wat droogte-weerstandig is, kan ingeplant word in plante wat in gebiede groei waar water skaars is. Voedselvermorsing • Vermorsing kan voorkom tydens stoor, produksie en verwerking van voedsel. Vermorsing sluit kos wat weggegooi word en kos wat nie geëet word nie in. Vermorsing verhoog voedselpryse en kan voedselsekerheid verlaag. 94 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 Aktiwiteit 6 Vrae 1. Bestudeer die tabel hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Land/Streek Totaal Ontwikkelde/ Voedselverlies en (kg) Ontwikkelende -vermorsing per persoon Streek per jaar By die Deur produksie- verbruikers en verkoop- (kg) stadium (kg) Europa 280 Ontwikkelde 190 90 Noord-Amerika en 295 Ontwikkelde 185 110 Oseania Geïndustrialiseerde Asië 240 Ontwikkelde 160 80 Sub-Sahara Afrika 160 Ontwikkelende 155 5 Noord-Afrika, Wes- en 215 Ontwikkelende 180 35 Sentraal-Asië Suid- en Suid-Oos Asië 125 Ontwikkelende 110 15 Latyns-Amerika 225 Ontwikkelende 200 25 Aangepas uit CUP Biology: Jones and Jones, 2010 1.1 Bereken die kosvermorsing deur verbruikers vir Sub-Sahara Afrika as ’n persentasie van die totale voedselafval. (3) 1.1 Stel ’n rede voor vir hierdie lae persentasie soos bereken in VRAAG 1.1 hierbo. (2) 1.3 Verduidelik die verskil in die patroon van voedselvermorsing in ontwikkelde en ontwikkelende streke. (4) 1.4 Noem TWEE moontlike maniere waarop die hoë vlakke van voedselvermorsing wat in die ontwikkelde lande gevind word, voorkom kan word. (2) [11] 2. Die volgende vrae hou verband met die faktore wat voedselsekerheid in ’n land bedreig. 2.1 Gee EEN rede waarom daar oor die jare ’n toename in die vraag na voedsel is. (1) 2.2 Noem EEN manier waarop die gebruik van elk van die volgende help om voedselproduktiwiteit te verhoog: a) Plaagdoders (1) b) Kunsmis (1) 2.3 Beskryf hoe die gebruik van plaagdoders voedselkettings kan vernietig. (2) 2.4 Verduidelik waarom GMO’s as ’n bedreiging vir voedselsekerheid beskou kan word. (3) [8] © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 menslike impak o p d ie omgewing (vraeste l 1) 95 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk Antwoorde: aktiwiteit 6 1. 1.1 Voedselvermorsing in Sub-Sahara Afrika 5/1603 × 1003 = 3.1%3 (3) 1.2 Toegang tot voedsel is min en dit wat beskikbaar is, word deur internasionale hulpagentskappe of bestaansboerdery voorsien 3. Baie min voedsel is gekoop en nog minder word by supermarkte gekoop.3 Daar is niks voedsel oor om te mors nie.3 Enige (2) 1.3 In ontwikkelde gebiede: Voedsel word by markte, winkels en supermarkte gekoop, dikwels meer as wat benodig word en ongebruikte voedsel word weggegooi.3 Die markte, winkels en supermarkte gooi ook voedsel weg wat nie verkoop is nie. 3 In ontwikkelende gebiede: Mense is meer afhanklik van kleiner, lokale voedselbronne,3 hulle het minder voedselsekerheid en sal nie meer voedsel koop as wat nodig is om in hul behoeftes te voorsien nie.3 (4) 1.4 Moontlike maniere om voedselvermorsing te verminder: • Voorkoming – verhoed dat verbruikers voedsel weggooi, of weerhou hulle daarvan om meer kos as wat hulle nodig het, te koop of te produseer 3 • Bepaal wat jy nodig het voordat jy die winkel binnestap en verminder impulsiewe en spontane aankope.3 • Verstaan hoe om kos te stoor en te bewaar3 • Verseker dat ongebruikte kos op een of ander manier benut word, gee dit byvoorbeeld vir armes, gebruik dit vir veevoer of in komposhope. • Opvoeding/Opleiding3 enige (2) [11] 2. 2.1 Daar was ’n vinnige toename in die menslike bevolking 3 (1) 2.2 a) Plaagdoders maak die plaag dood wat die gewasse vernietig 3 (1) b) Kunsmis verhoog voedingstofinhoud van die grond 3 (1) 2.3 Sekondêre verbruikers, byvoorbeeld voëls, kan die gifbesmette pleste eet, 3 wat tot die dood van die voëls kan lei3, sodoende word die voëlbevolkings verminder. 3 OF Die pleste kan uitsterf, 3wat sal meebring dat die getalle (bevolkingsgrootte) van die sekondêre verbruiker wat op die plae voed, ook sal verminder.3 enige (1 × 2) (2) 2.4 • Verlies van fauna en flora biodiversiteit deur inteling van GMO’s 3 • Hele spesies kan uitgewis word indien hulle aan siektes blootgestel word. 3 • Geen variasie in die bevolking/GMO’s sal geen siekte weerstand hê nie. 3 (3) [8] 96 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 11.4 Verlies aan biodiversiteit Biodiversiteit verwys na die verskeidenheid van plante en diere op aarde. Biodiversiteit verseker dat ons voedsel, vars water, medisyne en brandstof uit die omgewing verkry. Dit sorg ook vir klimaatsgeregulering, vloedbeheer (vleilande), siektebeperking (roofdiere eet die siek diere) en watersuiwering (vleilandfiltrering). Biodiversiteit verseker saadverspreiding, sirkulasie van nutriënte (byvoorbeeld. stikstof en fosfor) en suurstof- en grondvorming. Dit help die verbetering van lewensgehalte aan deur toegang tot vorms van ontspanning en ekotoerisme. As biodiversiteit afneem, sal hierdie dinge nie gebeur soos dit moet nie, en die voortbestaan van die mensdom sal bedreig word. 11.4.1 Faktore wat ons biodiversiteit verminder Habitatvernietiging deur: Boerderymetodes Monokultuur: Monokultuur is die kweek van een tipe gewas jaar na jaar op groot dele van die land. Monokulture vervang inheemse plante en verminder biodiversiteit. Insekte wat spesialiseer in voeding op een soort gewas sal vinnig versprei, omdat hulle geen natuurlike vyande of hindernisse het nie. Die boer moet dus meer plaagdoders gebruik om hulle dood te maak. Intensiewe gebruik van landbouchemikalieë soos kunsmis en plaagdoders, beland dikwels in riviere, strome en grondwater, wat spesies in die omgewing vergiftig en eutrofikasie veroorsaak. Dit lei tot groot verliese van biodiversiteit. Oorbeweiding: Dit vind plaas wanneer diere soos skape of beeste vir te lank in een gebied gehou word. Die plantegroei word bewei tot op ’n punt waar dit nie weer kan teruggroei nie. Die verdwyning van die plantegroei waarvan die wortels die grond bind, lei tot gronderosie. Bogrond gaan verlore tydens reënstorms. Dit kan lei tot uitgebreide vernietiging van grond deur woestynvorming wat lei tot die verlies van biodiversiteit. Oorbeweide grond kan deur uitheemse plante ingedring word wat die habitat vernietig. Gholflandgoedere Ontwikkelings soos gholflandgoedere is ’n vorm van monokultuur wat die gebruik van groot hoeveelhede water, plaagdoders en kunsmis vereis wat kan afloop en akwatiese ekosisteme vergiftig. Behuising wat verband hou met golflandgoedontwikkelings vervang groot dele van die natuurlike plantegroei. Mynbou Mynbou omskep die omgewing en kan ’n negatiewe invloed hê op die biodiversiteit van ’n gebied. Besoedelingsagente in die vorm van stof en rook kan in die lug vrygelaat word terwyl plantegroei verwyder en met klip- en stortingsterreine vervang word. Ondergrondse waterbronne kan vergiftig word as gevolg van sulfate en swaarmetale wat daarin beland. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 menslike impak o p d ie omgewing (vraeste l 1) 97 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk Verstedeliking Groei van groot stede (verstedeliking) benadeel ook biodiversiteit. Oppervlakke word met beton bedek en natuurlike habitat word vernietig om huise en besighede te bou. Habitatfragmentasie veroorsaak verlies aan biodiversiteit, aangesien natuurlike plantegroei met eksotiese bome en plante vervang word. Ontbossing Ontbossing is die permanente vernietiging van inheemse woud- en bosveldgebiede. Ontbossing word deur menslike aktiwiteite soos landbou, oes van bome, en gebruik van bome as vuurmaakhout veroorsaak. Ontbossing lei tot vernietiging van ander organismes soos paddas en insekte se habitat en dus tot verlies aan biodiversiteit. Verlies van vleilande en grasvelde Vleilande en grasvlaktes het unieke plant-en dierelewe en bied baie ekologiese dienste aan die mens. Vernietiging van hierdie habitats sal lei tot die verlies van spesies. Stropery Stropery verwys na die onwettige jag van diere, hetsy vir voedsel of omdat sekere dele van die liggaam verkoop kan word. “Stropery” geld ook vir plante wat verwyder en vir wins verkoop word, byvoorbeeld medisinale plante. Sommige wilde diere word vir kos gejag (“wildsvleis”) en is op die randjie van uitwissing. Olifante word vir hulle ivoor gestroop om daaruit gekerfde beeldjies en juweliersware te maak, en renosters word vir hul horings gejag wat in die Verre Ooste vir medisinale redes gebruik word. Uitheemse plantindringing Hierdie plante is spesies wat in ’n gebied ingevoer word en met die natuurlike plante in die gebied kompeteer. Hulle kan inheemse plante oorweldig en die biodiversiteit verminder. 11.4.2 Maniere waarop biodiversiteit onderhou kan word Beheer van uitheemse plantindringing Indringerspesies kan deur meganiese, chemiese en biologiese metodes beheer word. Meganiese metodes behels afkap van plante of fisiese verwydering per hand en is baie tydrowend. Chemiese beheer behels bespuiting van plante met onkruiddoders, maar dit kan die omgewing besoedel en is baie duur. Biologiese metodes behels invoer van natuurlike vyande uit die uitheemse plant se natuurlike omgewing, en wat dan toegelaat word om aan te teel en op die indringerplante te voed. Volhoubare gebruik van die omgewing Volhoubare benutting van die omgewing beteken benutting van hulpbronne sonder benadeling van toekomstige geslagte se vermoë om die hulpbronne te benut. Bestanddele van inheemse plante soos die Afrika-aartappel, Hoodia, rooibos en duiwelsklou het ekonomiese en medisinale waarde. 98 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 Hierdie inheemse plante kan volhoubaar benut word deur tradisionele genesers aan te moedig om die plante te kweek, en deur beter opvoeding van die vroue wat gewoonlik die plante in die natuur oes. Aanmoediging van tradisionele genesers om deel te vorm van formele mediese programme sal deurlopende opleiding meebring en help om medisinale plante volhoubaar te gebruik. Wetgewing moet die aantal plante wat op ’n slag geoes mag word beperk. Medisinale plante se saad kan versamel en versprei word om sodoende die getalle te vermeerder. Aktiwiteit 7 Vrae 1. Bestudeer die volgende tabel wat ’n opsomming is van renosterstroop-voorvalle in Suid-Afrika van 2006-2010. Provinsie 2006 2007 2008 2009 2010 Total Kruger Nasionale Park (deel van 17 10 36 50 109 222 Limpopo) Gauteng 0 0 0 7 15 22 Limpopo 0 0 23 16 37 76 Mpumalanga 2 3 2 6 12 25 Noordwes 0 0 7 10 44 61 Oos-Kaap 0 0 1 3 2 6 Vrystaat 0 0 0 2 3 5 Kwa Zulu-Natal 5 0 14 28 23 70 Noord-Kaap 0 0 0 0 2 2 Totaal onwettig gejag 24 13 83 122 247 489 1.1 Hoeveel renosters is in 2009 onwettig gejag? (1) 1.2 Stel DRIE maniere voor om stropery van renosters te stop. (3) 1.3 Beskryf die algemene tendens wat in die tabel waargeneem word. (2) 1.4 Met watter persentasie het die renosterstroop-voorvalle in Noord-Wes van 2008 tot 2010 toegeneem? Toon alle bewerkings. (3) 1.5 Gebruik die data in die tabel en teken ’n staafgrafiek om die aantal renosters wat elke jaar vanaf 2006 tot 2010 in Suid- Afrika gestroop is te toon. (7) [16] 2. Lees die volgende uittreksel oor Rooibos (Aspalanthus linearis) en beantwoord die vrae wat volg. Die rooibosplant word gebruik om kruietee te maak. Suid-Afrika is die enigste kommersiële produsent van rooibosplante in die wêreld. Rooibostee is ’n kafeïenvrye drankie met gesondheids- en medisinale voordele. Sommige voordele van rooibostee: Dit het ’n kalmerende uitwerking, dit help met verteringsprobleme en dit help met koliek by babas. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 menslike impak o p d ie omgewing (vraeste l 1) 99 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk 2.1 Beskryf TWEE maniere waarop die oorbenutting van plante, soos rooibos, ’n impak op lewensvorms en die omgewing kan hê. (2) 2.2 Beskryf DRIE strategieë wat gebruik kan word om oorbenutting van plante soos rooibos te verhoed. (3) [5] Antwoorde: aktiwiteit 7 1. 1.1 1223 (1) 1.2 • Renosterhorings moet afgesaag word.3 • Plant ’n apparaat in om die bewegings van renosters te moniteer.3 • Stel swaar strawwe soos gevangenisstraf in plaas van boetes in werking.3 (3) 1.3 Renosterstropery het toegeneem 3 van 2008 tot 2010 (2) 1.4 44 3 × 100 3 = 628,53% 3 (3) 7 1 1.5 Renosterstroop-voorvalle in Suid Afrika van 2006 - 2010 300 Aantal renostersroop-voorvalle 250 200 150 100 50 0 2006 2007 2008 2009 2010 Tyd (Jare) (7) [16] 2. 2.1 • Plante kan uitsterf 3/lei tot ’n verlies in biodiversiteit • Voedselkettings/netwerke kan vernietig word 3 • Kan tot die agteruitgang van die omgewing lei 3 • Erosie van grondoppervlak as te veel plante verwyder word 3 • Verhoog afloop van water 3 • Uitheemse plante 3 in die habitats waaruit die plante verwyder word • Omverwerping van die suurstof- en koolstofdioksiedbalans 3/globale verwarming as te veel plante verwyder word enige (2) 100 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 2.2 • Volhoubare oes3 • Daarstel van kwotas/beperk getalle3 • Beperk die gebied waar plante geoes word3 • Beperk die grootte van plante geoes 3 • Beperk die versameltyd/tye3 • Doen navorsing oor voortplantingsiklus/ alternatiewe bron van aktiewe bestanddeel/ kloning3 • Wetgewing om oes te beheer3 • Permitte om oes te beheer3 • Monitering van oes3 • Boetes vir oortreding van wetgewing3 • Opvoeding/veldtog oor die impak en gevolge van oorbenutting3 • Vestig kwekerye/saadbanke om plante wat geoes word te vervang3 • Vestig meer natuurreservate waar inheemse plante bewaar word. 3 any (3) [5] 11.5 Vaste-afval verwydering Vaste afval is enige soliede materiaal wat vir mense van geen nut is nie en wat op ’n veilige en omgewingsvriendelike manier mee weggedoen moet word. Bestuur van stortingsterreine vir rehabilitasie en die voorkoming van grond- en waterbesoedeling Die eenvoudigste en mees koste-effektiewe manier om van vaste afval ontslae te raak, is om dit in opvullingsterreine te begrawe. ’n Opvullingsterrein is ’n gat in die grond waarin soliede afval gestort en met grond bedek word. Dié manier van soliede afval verwydering dra egter by tot grond- en grondwaterbesoedeling omdat reën deur die afval sypel en ’n toksiese middel (loog) produseer. Om te verhoed dat die toksiese middel die grondwater bereik, word die gat met plastiek uitgevoer. Opvullingsterreine word gerehabiliteer voordat dit gesluit word. Dit behels bedekking van die opvullingsterrein met kleigrond, wat ondeurdringbaar vir water is, en dan word dit met bogrond bedek. Gras of ander plantegroei word op die ou opvullingsterrein geplant. Die plantegroei stabiliseer die gebied en die ou opvullingsterrein kan as ’n ontspanningsgebied soos ’n park of gholfbaan gebruik word. Die behoefte aan hersiklering Verskeie metodes kan gebruik word om vaste afval te hanteer. Dit sluit in vermindering, hergebruik en herwinning van afval in. • Hergebruik van afvalprodukte sluit in herhaalde gebruik van plastiek- inkopiesakke en hergebruik van glas- en plastiekhouers – dit help om die geproduseerde afval te verminder. • Herwinning is ’n proses waardeur gebruikte materiaal-/afvalprodukte herwin word om nuwe produkte te maak, byvoorbeeld plastiek, glas, © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 mens like impak op die omgewing (vraestel 1) 101 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk tin en papier. Die voordele van herwinning is dat dit werk skep, die verbruik van rou materiale en energie verminder, en lug-, grond- en waterbesoedeling verminder. Die gebruik van metaan uit stortingsterreine vir huishoudelike gebruik: verhitting en beligting. Metaangas is ’n gas wat as gevolg van die ontbinding van organiese afval gevorm word. Die metaangas kan as brandstof gebruik word. Metaangas kan by stortingsterreine verkry en gebruik word om elektrisiteit vir huishoudelike gebruik te genereer – hitte vir kook en elektrisiteit vir beligting. Veilige verwydering van kernafval Suid-Afrika maak ook gebruik van radioaktiewe materiaal soos uraan om sy kernkragsentrale by Koeberg in die Wes-Kaap aan te dryf. Ongelukkig is kernafval ’n byproduk van die gebruik van uraan wat steeds radioaktief is en gevolglik gevaarlik is vir lewende organismes. Die kernafval word in dik staaldromme geberg en in slote op spesiaal beskermde gebiede begrawe. Aktiwiteit 8 Vrae 1. Noem VIER strategieë wat jy sou gebruik om vaste afval te hanteer as jy aangestel word as die hoof van die afvalafdeling van jou dorp. (4) 2. Die volgende tabel toon die totale hoeveelheid vaste afval en die hoeveelheid herwinbare materiaal wat in ’n Suid-Afrikaanse stad se stortingsterrein oor ’n aantal jare gestort is. JAAR TOTALE HOEVEELHEID HOEVEELHEID HERWINBARE SOLIEDE AFVAL MATERIAAL IN SOLIEDE (MILJOENE TON) AFVAL (MILJOENE TON) 2003 1,49 0,78 2004 1,59 0,82 2005 1,80 1,20 2006 1,93 1,30 2.1 Beskryf die algemene tendens in die totale hoeveelheid afval geproduseer en die hoeveelheid herwinbare materiale wat vanaf 2003 tot 2006 gestort is. (2) 2.2 Verduidelik TWEE voordele van herwinning. (4) 102 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 11 3. Die grafiek hieronder toon die persentasies van die verskillende tipes afval wat op ’n skool se gronde gevind is. 60 50 Hoeveel afval (%) 40 30 20 10 0 Papier Plastiek Organiese Aluminium- Glasbottels materiaal blikkies Tipe afval 3.1 Stel ’n tabel op om die afvalpersentasies getoon in die grafiek hierbo te illustreer. (5) 3.2 Die skool wil die groot hoeveelheid afval wat daaglikse gegenereer word, bestuur. Hulle besluit om die afval te herwin. 3.2.1 Definieer “herwinning”. (2) 3.2.2 Gee TWEE redes waarom herwinning van afval voordelig is. (2) [19] Antwoorde: aktiwiteit 8 1. • Ondersoek metodes oor die verkryging en benutting van metaangas as brandstof 3 • Moedig stadsburgers aan om hulle afval 3 te sorteer in verskillende afvalhouers 3 • Werk saam met die herwinningsmaatskappye om die versameling van verskillende afval te verbeter3 • Daarstel van boetes 3 vir mense wat nie die afval in verskillende dromme sorteer nie • Lei mense op om organiese afval 3 te gebruik deur byvoorbeeld kompos te maak • Moedig herwinning 3 van items soos papiere, blikke en glas aan • Moedig inwoners aan om 3 items soos glas te hergebruik • Hoër koste / boetes vir mense wat meer afval genereer 3 enige (4) 2. 2.1 Beide3 die totale hoeveelheid afval geproduseer en die hoeveelheid herwinbare materiale het van 2003 tot 2006 vermeerder 3 (2) 2.2 • Mense versamel en verkoop afval by terugkoopsentrums3 en baat ekonomies daarby3/ skep hul eie werk • Mense wat afval versamel en dit na herwinningsentrums neem3 dra by tot die volhoubare gebruik van materiale3 • Herwinning spaar energie 3 en verminder dus die hoeveelheid energie wat gebruik word om nuwe produkte te maak 3 enige 2 × 2 (4) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 11 mens like impak op die omgewing (vraestel 1) 103 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

11 Hoofstuk Antwoorde: aktiwiteit 8 (vervolg) 3.1 Persentasie/hoeveelheid van elke tipe afval op die skoolgronde. Tipe afval Persentasie (%) Papier 40 Plastiek 30 Organiese materiaal 5 Aluminiumblikkies 15 Glasbottels 10 (5) 3.2 3.2.1 Die proses waardeur afvalmateriaal 3 op so ’n manier behandel word dat dit weer gebruik kan word 3/ hergebruik (2) 3.2.2 • Om oorbenutting van die beperkte natuurlike hulpbronne te vermy 3 • Om geld te spaar/in te samel 3 • Om die hoeveelheid afvalmateriaal te verminder 3/ skoner omgewing • Om minder energie te gebruik 3/vermindering van koolstofvoetspoor • Om minder stortingsterreine daar te stel3 (enige 2) (2) [19] Hou aan! 104 Hoofstuk 11 m ensli ke im pak op die omgewing (vraeste l 1) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 12 Vaardighede 12.1 Trek van grafieke Jy moet weet hoe om die Grafieke vat groot hoeveelhede inligting saam in ’n formaat wat maklik is volgende vier tipes grafieke te teken. om te verstaan en wat belangrike feite duidelik en doeltreffend uitlig. 1. Lyngrafieke dui die verhouding tussen twee stelle inligting waar die onafhanklike veranderlike kontinu (aaneenlopend) is, aan. Lyngrafieke is nuttig om tendense oor tyd aan te dui en word dikwels vir biologiese data gebruik. 2. Kolomgrafieke of staafgrafieke toon verskillende kategorieë van data aan en word gebruik wanneer die onafhanklike veranderlike nie ’n stel kontinue getalle of groepe is nie (m.a.w. diskontinue data). Hierdie tipe grafiek word veral gebruik om waardes oor ’n aantal kategorieë te vergelyk. 3. Histogramme het aaneenlopende stawe wat kontinue data vertoon. Hierdie tipe grafiek word gebruik wanneer die waardes van die onafhanklike veranderlikes kontinu is, maar verdeel word in kategorieë of groepe wat op mekaar volg. 4. Sirkelgrafieke of sirkeldiagramme is, soos die naam aandui, rond en vergelyk dele van die geheel. ’n Sirkelgrafiek word in sektore verdeel waar die grootte van elke sektor gelyk is aan die hoeveelheid wat dit verteenwoordig. 12.1.1 Hoe om ’n lyngrafiek te trek Stap 1 Identifiseer die afhanklike en onafhanklike veranderlikes uit die gegewe inligting (meestal in ’n tabel). • Afhanklike: Dit is die veranderlike of faktor wat Tyd (ure) Temperatuur (°C) gemeet word, bv. temperatuur in grade Celsius in die 0 16 voorbeeld. • Onafhanklike: Dit is die veranderlike of faktor wat 5 24 die ondersoeker kan verander. Die afhanklike veranderlike verander wanneer die onafhanklike 9 28 veranderlike verander, bv. tyd in die voorbeeld. 13 26 Die onafhanklike 17 21 veranderlike is gewoonlik in die eerste kolom van 20 19 die tabel. 24 17 Tabel 12.1 Lugtemperatuur opgeteken oor ’n periode van 24 uur © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 12 vaar dighede (vraestel 1 en 2) 105 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

12 Hoofstuk Stap 2 30 Temperatuur (°C) Trek ’n stel asse en merk die X- en 25 Y-asse. Die afhanklike veranderlike word 20 op die Y-as en die onafhanklike veranderlike op die 15 X-as aangedui. Sluit die eenheid in by elke byskrif, 10 byvoorbeeld temperatuur in °C en tyd in ure. Moenie 5 vergeet om die asse te benoem nie! 0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 Stap 3 Tyd (ure) Kies ’n geskikte skaal vir die X- en die Y-asse. Maak seker die skaal sluit die Figuur 12.2 Trek die asse en kies ’n skaal hoogste getal vir elke veranderlike in die tabel in. Moenie die waardes van die Y-as net so gebruik nie, behalwe as hulle gereelde intervalle het. Die onafhanklike veranderlike word op die X-as { 0 5 9 13 17 } 20 24 X – verkeerd aangedui. Stap 4 30 Temperatuur (°C) Maak ’n kolletjie op die plek waar die 25 twee waardes vir elke resultaat kruis. In 20 die voorbeeld word die punt waar 5 ure en 24°C kruis 15 deur die tweede kol op die grafiek aangedui. Stip alle 10 punte uit deur die inligting in die tabel te gebruik. 5 0 Stap 5 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 Verbind die kolle deur ’n liniaal te gebruik Tyd (ure) totdat jy al die kolle verbind het. Figuur 12.3 Stip die punte op die grafiek uit en verbind hulle Stap 6 Gee die grafiek ’n opskrif. Die opskrif moet albei die veranderlikes insluit. In hierdie geval moet beide lugtemperatuur en die 24-uur periode in die opskrif genoem word. Lyngrafiek wat die verandering Indien die grafiek in lugtemperatuur oor ’n periode van twee lyne op het, moet jy 24 uur aantoon ’n sleutel trek om aan te dui wat elke lyn verteenwoordig. 30 Byvoorbeeld, as daar ’n ander lyn Temperatuur (°C) 25 op hierdie grafiek was vir reënval, 20 kan jou sleutel soos volg lyk: 15 SLEUTEL Temperatuur 10 Reënval 5 0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 Tyd (ure) Figure 12.4 Finale lyngrafiek met opskrif 106 Hoofstuk 12 vaardighe de (vraestel 1 en 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 12 12.1.2 Hoe om ’n kolomgrafiek te teken Stappe 1 tot 3 Om ’n kolomgrafiek te trek, moet jy die eerste drie stappe volg soos vir wanneer jy ’n lyngrafiek trek. Gebruik die tabel en identifiseer die afhanklike en onafhanklike veranderlikes. Trek die asse en kies ’n skaal. Let op dat in hierdie voorbeeld daar geen eenhede is wanneer jy die X-as en Y-as benoem nie. Pleknommer Getal organismes Getal organismes 10 1 10 8 2 12 6 3 8 4 4 8 2 0 5 4 0 1 2 3 4 5 Tabel 11.2 Aantal organismes in die water gevind by Plek langs die rivier verskillende plekke langs ’n rivier Figuur 12.5 Trek die asse en kies ’n skaal Stap 4 Trek ’n kolomgrafiek om te toon dat Getal organismes 10 10 organismes by plek 1 langs die rivier gevind is. Teken dan die kolomme om die organismes 8 gevind by al die plekke langs die rivier, te toon. 6 Omdat dit ’n kolomgrafiek is, moet die kolomme 4 nie aan mekaar raak nie, want dit het geen direkte 2 verwantskap met mekaar nie. 0 0 1 2 3 4 5 Plek langs die rivier Figuur 12.6 Trek die eerste kolom Stap 5 Kolomgrafiek om die aantal organismes by Gee die grafiek ’n opskrif. Sien die verskillende plekke langs in ’n rivier te toon instruksie hoe om ’n opskrif vir ’n grafiek te gee onder stap 6 vir lyngrafieke. 12 Let op na Getal organismes die volgende: 10 • Die spasies tussen die 8 kolomme moet dieselfde 6 wydte wees. 4 • Die kolomme moet ook dieselfde wydte 2 wees. 0 0 1 2 3 4 5 Plek langs die rivier Figuur 12.7 Finale kolomgrafiek met opskrif © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 12 vaard ighede (vraeste l 1 en 2) 107 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

12 Hoofstuk 12.1.3 Hoe om ’n histogram te trek ’n Histogram word op dieselfde manier as ’n kolomgrafiek getrek. Die enigste verskil is dat ’n histogram gebruik word wanneer die onafhanklike veranderlike inligting met ’n kontinue (aaneenlopende) skaal is. Let op dat in ’n histogram die kolomme sonder enige spasies langs mekaar getrek word. Gebruik die inligting in Tabel 12.3 om ’n histogram te trek. Jou grafiek moet lyk soos die een in Figuur 12.8. Reeks (%) Aantal leerders 0–19 0 20–39 5 40–59 11 60–79 16 80–100 3 Tabel 12.3 Die aantal leerders met ’n spesifieke persentasie (%) Histogram om die aantal leerders met ’n spesifieke persentasie (%) te toon Aantal leerders 20 15 10 5 0 0-19 20-39 40-59 60-79 80-100 Datareeks (%) Figuur 12.8 Finale histogram met opskrif LET WEL: Ons gebruik ’n lyngrafiek of ’n histogram wanneer die onafhanklike veranderlike kontinue data is (m.a.w. ’n oneindige aantal waardes wat eweredig versprei is). Ons gebruik ’n kolomgrafiek of sirkelgrafiek wanneer die onafhanklike veranderlike diskontinue data is (m.a.w. ’n vaste aantal waardes wat nie ’n geordende skaal vorm nie). 108 Hoofstuk 12 vaardighe de (vraestel 1 en 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 12 12.1.4 Hoe om ’n sirkelgrafiek te trek Stap 1 Voorbehoedmiddel Aantal vrouens Tel al die data in die tabel bymekaar. In hierdie Sterilisasie 34 geval sal jy die ‘aantal vrouens’ bymekaartel om uit te vind hoeveel vrouens aan die ondersoek deelgeneem Die Pil 38 het. Kondoom 22 34 + 38 + 22 + 30 + 76 = 200 Ritmemetode 30 Wanneer jy die berekeninge doen vir die sirkelgrafiek, sal ‘200’ Geen 76 die deler wees (getal waarmee jy deel). Tabel 12.4 Tabel om voorbehoedings-metode gebruik deur ’n aantal vrouens in ’n monstergroep te toon Stap 2 Verwerk jou data na hoeke. Deel elke getal deur 200. Dan, omdat daar 360° in ’n sirkel is, word die hoeke uitgewerk deur met 360 te maal. 34 30 200 × 360 = 61,2° (rond af na 61°) 200 × 360 = 54° 38 76 200 × 360 = 68,4° (rond af na 68°) 200 × 360 = 136,8 (rond af na 137°) 22 200 × 360 = 39,6°(rond af na 40°) Kontroleer dat jou berekeninge korrek is. Die totaal van al die grade behoort 360° te wees. In ons voorbeeld: 61° + 68° + 40° + 54° + 137° = 360° As die som van die grade nie 360° is nie, het jy iets verkeerd gedoen. Gaan terug en kontroleer jou werk. Stap 3 Gebruik ’n wiskundige passer om ’n sirkel te trek. Stap 4 Trek ’n radius in die sirkel. Begin in die middel en trek ’n lyn na die kant van die sirkel. Figure 12.9 Trek ’n sirkel en trek dan ’n radius Stap 5 Gebruik ’n wiskundige gradeboog en meet die sektore (skywe) van die sirkelgrafiek uit na aanleiding van die hoeke wat jy in Stap 2 bereken het. Figuur 12.10 Meet die sektore uit © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 12 vaard ighede (vraeste l 1 en 2) 109 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

12 Hoofstuk Stap 6 Benoem elkeen van die sektore (skywe) van die sirkelgrafiek met die korrekte inligting. In hierdie Sirkelgrafiek om die tipe voorbehoeding en die aantal vrouens geval word elke sektor met ’n voorbehoedmetode wat wat dit gebruik, aan te toon deur vrouens gebruik word, benoem (OF jy kan ’n sleutel vir die verskillende sektore insluit). Stap 7 Sterilisasie Voorsien die sirkelgrafiek van ’n opskrif. Onthou 34 dat beide veranderlikes in die opskrif ingesluit moet word. In die voorbeeld is die veranderlikes die tipe Geen voorbehoeding en die aantal vrouens. 76 Die Pil 38 Onthou om ’n sakrekenaar, passer en gradeboog Ritme- Kondoom saam te neem metode 22 eksamenlokaal toe. 30 Figuur 12.11 Finale sirkelgrafiek met opskrif 12.2 Beantwoording van ’n opstelvraag Die opstel in die finale eksamen tel 20 punte. Die beantwoording van die vraag vereis beplanning. Kom ons kyk na die stappe van beplanning deur die volgende opstelvraag as ’n voorbeeld te gebruik. Dit het in Lewenswetenskappe Vraestel 2 Maart 2012: Weergawe 1 verskyn. Beskryf die rol wat die hipotalamus en die byniere speel in die verandering van die bloedvate in die vel van die mens en verduidelik waarom die veranderinge plaasvind. Inhoud (17) Sintese (3) (20) 110 Hoofstuk 12 vaardighe de (vraestel 1 en 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 12 Stap 1 Maak seker jy beantwoord die Lees die opstelvraag deeglik deur en identifiseer die tema wat vraag. Verwys telkens terug na die vraag gevra word. Onderstreep die sleutelwoorde in die vraag wat om jou te lei. leiding gee oor die verskillende temas: Senuweestelsel – aangesien die hipotalamus (deel van die brein) betrokke is Endokriene stelsel – aangesien die byniere (adrenale kliere) betrokke is Temperatuurregulering – aangesien die bloedvate van die vel betrokke is Stap 2 Interpreteer en analiseer die opstelvraag. Identifiseer die aspekte of prosesse wat gevra word. Jy kan die vraag meer as een keer deurlees om jou te help om dit te doen. Hipotalamus – Watter effek het dit op die bloedvate in die vel? Adrenale kliere – Watter effek het dit op die bloedvate in die vel? As jy slegs bogenoemde in jou opstel insluit, het jy slegs die ‘beskryf’-deel in die opstel beantwoord. Die opstel vra ook ’n ‘verduideliking’ van waarom die veranderinge plaasvind. Vir die verduideliking moet jy die funksies van die hipotalamus verduidelik, asook dié van die byniere wat die bloedvate soos volg beïnvloed: ’n Breinkaart is ’n nuttige manier om Hipotalamus – beheer die liggaamstemperatuur deur ’n verandering in jou idees te breinstorm. Dit help jou om ’n die deursnee van die bloedvate van die vel te stimuleer. duidelike en logiese raamwerk vir jou opstel Die byniere skei adrenalien in die bloedstroom af, wat die deursnee van uit te werk. die bloedvate verminder sodat meer bloed (met suurstof en glukose) na ander dele van die liggaam, wat dit tydens ’n noodtoestand nodig het, vervoer word. Stap 3 Skryf die eerste plan of raamwerk van jou opstel op ’n logiese en georganiseerde wyse neer, en verbind al die dele met mekaar. Dit sal jou help om ’n goeie punt uit die 3 punte wat vir sintese van jou opstel toegeken word, te kry. Jou plan kan in die vorm van ’n vloeidiagram wees. Onthou egter dat jou finale antwoord NIE ’n VLOEIDIAGRAM MAG WEES NIE. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 12 vaard ighede (vraeste l 1 en 2) 111 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

12 Hoofstuk Hipotalamus – reguleer Byniere (adrenale kliere) – liggaamstemperatuur skei adrenalien af Stuur impulse Adrenalien – berei die via neurone liggaam voor vir ’n noodtoestand Bloedvate van die vel Verminder die diameter: Toename in diameter: minder bloed na die vel meer bloed na die sodat meer bloed (met oppervlakte van die vel glukose en suurstof) na die vir meer hitteverlies op ’n liggaamsdele wat voorberei warm dag. vir die noodtoestand Meer bloed na die gestuur word sweetkliere en daarom Verminder diameter: minder bloed is daar ’n toename in na die oppervlakte van die vel, so hitteverlies. minder hitte word op ’n koue dag verloor. Minder bloed na die sweetkliere. Verminderde sweetproduksie en daarom word hitte verloor. Stap 4 Skryf nou jou finale opstel. Trek ’n streep deur die plan van jou opstel sodat die nasiener slegs jou finale antwoord nasien en nie jou plan nie. Stap 5 Lees die vraag weer en kontroleer of jou antwoord die vraag volledig beantwoord. Proeflees jou opstel noukeurig. Dit is jou laaste kans om taal- en spelfoute reg te maak en vae sinne en idees beter uit te druk. 112 Hoofstuk 12 vaardighe de (vraestel 1 en 2) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Hoofstuk 12 12.3 Lyndiagramme In die eksamen kan jy gevra word om ’n benoemde lyndiagram te trek of om ’n diagram van byskrifte te voorsien. Hou die volgende in gedagte wanneer jy dit doen: • Teken met ’n potlood en gebruik netjiese, sigbare lyne. • Moenie skaduwees in jou diagram gebruik nie. • Die diagram moet nie te klein wees nie. Dit moet duidelik wees en in die regte verhouding. • Die byskriflyne moet direk wys na die struktuur waarna dit verwys. • Moenie jou byskrifte pylpunte gee nie. • Indien moontlik, moet alle lyne op dieselfde plek eindig sodat die byskrifte onder mekaar is. • Byskrifte se lyne mag nooit kruis nie. As twee lyne kruis, sal nie een van die twee byskrifte nagesien word nie. • Skryf die byskrifte netjies in pen. • Gee jou diagram ’n opskrif wat verduidelik wat dit aantoon. Om jou te help om diagramme te teken en te benoem, verskyn blanko weergawes van die belangrikste diagramme in hierdie studiegids op die volgende bladsye. Sterkte met die eksamen! Jy is daar, mooi so! © Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoofstuk 12 vaard ighede (vraeste l 1 en 2) 113 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 Bylaag 1: Blanko diagramme Hierdie afdeling bevat ’n aantal sleuteldiagramme uit die voorafgaande hoofstukke. Dié blanko diagramme kan jou op twee maniere help om vir die eksamen voor te berei: 1. Jy kan hulle gebruik om jou vaardighede in te oefen om diagramme te teken en te benoem. Maak seker jy volg die riglyne wat op bladsy 113 uiteengesit word indien jy in die eksamen gevra word om ’n diagram te teken en te benoem. 2. Hierdie diagramme is ook ’n waardevolle studiehulpmiddel. Hulle is in wese ’n samevatting van sleutelinligting en belangrike prosesse in Lewenswetenskappe. As jy die diagramme in hierdie afdeling foutloos kan benoem, sonder om eers na die gedrukte diagramme te loer, dan sal jy goed voorberei wees vir die eksamen. Die volgende diagramme is hier ingesluit: Voordat jy op die diagramme skryf, Tema 1: DNA: Die kode van lewe fotokopieer die bladsye Nukleotied sodat jy hulle kan DNA gebruik om te oefen, RNA oefen, oefen! DNA-replisering Proteïensintese Tema 2: Meiose Homoloë chromosome Fases van meiose I Fases van meiose II Tema 3: Voortplantin Manlike voortplantingstelsel Spermsel Vroulike voortplantingstelsel Hormonale beheer van die menstruele siklus Bevrugting en swangerskap Tema 4: Reaksie op die omgewing – mense Brein Neuron Refleksboog Oog Akkommodasie Pupilmeganisme Oor Tema 5: Endokriene stelsel Naame, posisie en funksies van kliere Tema 6: Homeostase in die mens Die proses van temperatuurregulering Tema 7: Evolution Ooreenkomste tussen die mens en Afrika-ape Verskille tussen mense en Afrika-ape 114 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 Tema 1: DNA: Die kode van lewe 1. Nukleotied 2. DNA 3. RNA © Departement van Basiese Onderwys 2014 bylaag 1 115 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 4. DNA-replisering CG A–T AT G-C G–C T–A G–C G– –C T– –A G– T– –C A –A A– T A–T C–G C–G T–A T–A A–T A–T A–T A–T T–A T–A T–A T–A T-A T-A C–G C–G G-C G-C 116 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 5. Proteïensintese © Departement van Basiese Onderwys 2014 bylaag 1 117 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 Tema 2: Meiose 1. Homoloë chromosome 2. Meiose I 118 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 3. Meiose II nukleus © Departement van Basiese Onderwys 2014 bylaag 1 119 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 Tema 3: Menslike voortplanting 1. Manlike voortplantingstelsel 2. Spermsel 120 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 3. Vroulike voortplantingstelsel © Departement van Basiese Onderwys 2014 bylaag 1 121 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 28 21 Dae 14 7 4. Hormonale beheer van die menstruele siklus 0 A B C D 122 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 5. Bevrugting en swangerskap © Departement van Basiese Onderwys 2014 bylaag 1 123 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 Tema 4: Menslike senuweestelsel 1. Brein 124 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 3. Refleksboog 126 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 5. Akkommodasie 6. Pupilmeganisme 128 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 Tema 5: Endokriene stelsel 1. Naam, posisie en funksies van die kliere 130 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 Tema 6: Homeostase in mense 1. Vel reguleer temperatuur op ’n warm en koue dag © Departement van Basiese Onderwys 2014 bylaag 1 131 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 1 Tema 7: Evolusie 1. Kenmerke wat mense en Afrika-ape in gemeen het 2. Kenmerke wat ons anders as Afrika-ape maak 132 Bylaag 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Bylaag 2 Bylaag 2: Vorige Graad 12 eksamenvraestelle Die 2014 Lewenswetenskappe-eksamens het ’n nuwe formaat in ooreenstemming met KABV. Die Departement van Basiese Onderwys het ’n voorbeeld van die Lewenswetenskappe vraestel en merkmemoranda aangebied. Gebruik hierdie eksamenvraestelle en memorandums om jou te help om vir die eksamen voor te berei: 1. Beantwoord die vrae in Lewenswetenskappe Vraestel 1. Neem dan ’n blaaskans voordat jy Vraestel 2 aanpak. Beskou die vraestelle as die ware Jakob – berei jouself voor asof jy die regte eksamen gaan skryf en maak seker jy het papier, penne, potlode, uitveër en ander benodigdhede byderhand. Hou die horlosie dop sodat jy elke vraestel binne die toegelate tyd van 2½ uur voltooi. Die doel van hierdie oefening is om jou kennis te toets – moenie jouself kul deur na die antwoorde te kyk voordat jy elke vraestel klaargemaak het nie. 2. Gebruik die memorandums om jou antwoorde na te sien. Let op waar jy die verkeerde antwoorde gegee het – dit is die afdelings van die kurrikulum waaraan jy meer aandag moet gee. Raadpleeg jou handboeke en die relevante hoofstukke in hierdie studiegids, en bestee tyd om weer die afdelings waar jy die laagste punte behaal het, te leer. © Departement van Basiese Onderwys 2014 bylaag 2 133 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe

Lewenswetenskappe/V1 2 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model INSTRUKSIES EN INLIGTING 134 Bylaag 2 Lees die volgende instruksies aandagtig deur voordat jy die vrae beantwoord. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDEBOEK. 3. Begin die antwoord op ELKE vraag boaan 'n NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. 5. Bied jou antwoorde volgens die instruksies by elke vraag aan. 6. Maak ALLE tekeninge met 'n potlood en die byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme en vloeidiagramme slegs wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy moet 'n nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik waar nodig. 11. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V1 3 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 4 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 1.1.3 Hieronder is 'n lys van die gebeure wat op bevrugting by die mens AFDELING A volg. VRAAG 1 1. Die embrio word ingeplant in die uteruswand. 2. 'n Sigoot word in die Fallopiusbuis gevorm. 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. 3. Seldeling vind plaas om 'n bal van 'n paar honderd selle te vorm. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A tot D) langs die 4. Die blastosist bly vir 'n paar dae vry in die uterus hang. vraagnommer (1.1.1 tot 1.1.9) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.10 D. Watter EEN van die volgende verteenwoordig die korrekte volgorde waarin die gebeure hierbo plaasvind? VRAAG 1.1.1 EN 1.1.2 VERWYS NA DIE DIAGRAM HIERONDER WAT DIE A 2, 3, 4, 1 STRUKTUUR VAN DIE MENSLIKE OOR TOON. B 2, 1, 3, 4 © Departement van Basiese Onderwys 2014 C 3, 2, 4, 1 D 1, 3, 2, 4 1 1.1.4 Die volgende is effekte van die sekresie van verskillende hormone: 2 1. 'n Toename in die bloedglukosevlak Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe 2. 'n Toename in die harttempo 3. 'n Toename in die hoeveelheid verteringsensieme 4. 'n Toename in die bloedvloei na die skeletspiere 5 Watter EEN van die volgende kombinasies van die effekte hierbo is die gevolg van adrenalien? 3 4 A 1, 3 en 4 B 2, 3 en 4 C 1, 2 en 4 1.1.1 Watter deel stuur vibrasies na die gehoorbeentjies? D 1, 2, 3 en 4 A 3 B 1 1.1.5 Die beheersentrum in die liggaam wat geaktiveer sal word wanneer 'n C 4 atleet ontwater is, is die ... D 5 A serebellum. B serebrum. 1.1.2 Watter deel hou druk aan albei kante van die trommelvlies C corpus callosum. dieselfde? D pituïtêre klier. A 4 1.1.6 Die volgende bloedvate vervoer bloed na of van die plasenta by B 3 mense: C 2 D 1 1. Ma se arterie 2. Ma se vene 3. Naelstringarterie 4. Naelstringvene Watter bloedvate bevat bloed met 'n groter hoeveelheid suurstof en voedingstowwe? A 1 en 3 in vergelyking met 2 en 4 B 1 en 4 in vergelyking met 2 en 3 C 2 en 3 in vergelyking met 1 en 4 D 2 en 4 in vergelyking met 1 en 3 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 135 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 5 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 6 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 1.1.7 Watter EEN van die volgende is 'n voordeel dat die testes in die 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. skrotum, buite die liggaamsholte gehou word? Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1 tot 1.2.9) in die 136 Bylaag 2 ANTWOORDEBOEK neer. A Meer sperm kan in die skrotum geberg word. 1.2.1 Die tydperk van die ontwikkeling van 'n embrio in die uterus tussen B Spermvorming is meer doeltreffend by temperature laer as die bevrugting en geboorte normale liggaamstemperatuur. C Die testes word beter in die skrotum as in die liggaamsholte 1.2.2 Siekte wat gekenmerk word deur 'n gebrek aan insulienproduksie beskerm. D Daar is meer tyd om prostaatsekresies by die sperm te voeg. 1.2.3 'n Buis wat die farinks met die middeloor verbind 1.1.8 Die resultaat van meiose in 'n diploïede sel is ... 1.2.4 'n Proses waardeur voedingstowwe hoogs gekonsentreerd raak in 'n gebied met water wat lei tot verhoogde groei van organismes A vier identiese gamete. soos alge B vier haploïede gamete. C twee verskillende diploïede gamete. 1.2.5 'n Stadium tydens die ontwikkeling van die mens waar die embrio D vier gamete met dieselfde getal chromosome as die ouersel. bestaan uit 'n laag selle wat 'n holte omring 1.1.9 Die lys hieronder gee enkele stadiums wat betrokke is by gameet- 1.2.6 Die struktuur op die punt van 'n spermsel wat ensieme bevat en en sigootvorming. met die eiersel kontak maak tydens bevrugting 1. Profase I 1.2.7 Die klier in die manlike voortplantingstelsel van die mens wat 'n 2. Profase II alkaliese vloeistof produseer om die suur omgewing van die vagina 3. Metafase I teen te werk 4. Bevrugting 1.2.8 Die buis in mans wat vanaf die testis tot by die uretra strek Watter EEN van die volgende kombinasies van die stadiums hierbo 1.2.9 Die proses waardeur die ovum tydens meiose in die ovarium dra tot genetiese variasie by? gevorm word (9 x 1) (9) A 1, 2 en 3 B 1, 3 en 4 C 2 en 3 D 3 en 4 (9 x 2) (18) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V1 7 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 8 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM I van toepassing is op slegs A, 1.4 Die diagram hieronder verteenwoordig 'n gedeelte van die sentrale slegs B, beide A en B of geeneen van die items in KOLOM II nie. Skryf senuweestelsel van die mens. slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen langs die vraagnommer (1.3.1 tot 1.3.6) in die ANTWOORDEBOEK neer. KOLOM I KOLOM II A 1.3.1 'n Tipe ontwikkeling wat lei tot 'n A Prekosiële nageslag wat in staat is om B Altrisiële rond te beweeg kort nadat hulle uitgebroei het 1.3.2 Skakel glukose om na A Glukagon © Departement van Basiese Onderwys 2014 glikogeen B Adrenalien 1.3.3 Faktore wat die beskikbaarheid A Vernietiging van vleilande van water beïnvloed B Swak boerderypraktyke 1.3.4 Bied groter kanse vir die sperm A Uitwendige bevrugting en die ovum om te versmelt B Inwendige bevrugting Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe 1.3.5 Kenmerkend van viviparie A Plasenta word gevorm B B Lewendige nageslag word gebore 1.3.6 Voorbeelde van A Koolstofdioksied C kweekhuisgasse B Metaan (6 x 2) (12) Gedeelte van die sentrale senuweestelsel van die mens Skryf slegs die LETTER neer van die deel wat: 1.4.1 Die hartklop- en asemhalingstempo reguleer (1) 1.4.2 Beweging koördineer terwyl jy loop (1) 1.4.3 Interpreteer wat jy sien (1) 1.4.4 Hemisfere het wat deur die corpus callosum verbind word (1) 1.4.5 Balans en ewewig beheer (1) (5) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 137 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 9 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 10 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 1.5 Die diagram hieronder toon die verskillende fases in die lewensiklus van 'n AFDELING B mens. 138 Bylaag 2 VRAAG 2 MANLIK VROULIK 2.1 Bestudeer die diagram hieronder wat 'n refleksboog voorstel. Fase 1 A Liggaamselle E A D Fase 2 B Gamete B C Fase 3 C 2.1.1 Gee byskrifte vir elk van die volgende: (a) Streek D (1) (b) Neuron E (1) 2.1.2 Skryf die LETTER neer van die deel wat: Fase 4 D (a) Impulse na die sentrale senuweestelsel vervoer (1) Liggaamselle (b) Wat serebrospinale vloeistof bevat (1) 2.1.3 Verduidelik die uitwerking op die refleksaksie indien deel B 1.5.1 Noem die chromosoomgetal van die selle wat deur A, B en C beskadig is. (2) voorgestel word. (3) 2.1.4 Die pad van die senuwee in die reaksie hierbo is sowat 1,5 m lank. 1.5.2 Benoem die struktuur in Fase 3. (1) 'n Senuwee-impuls beweeg teen 75 m s-1. 1.5.3 Tussen watter twee opeenvolgende fases vind meiose in die Gebruik hierdie inligting om die tyd wat dit vir hierdie refleksaksie lewensiklus plaas? (1) neem om plaas te vind, te bereken. Toon alle berekeninge. (3) 1.5.4 Tussen watter twee opeenvolgende fases vind mitose in die 2.1.5 Verduidelik die belangrikheid van 'n refleksaksie. (2) lewensiklus plaas? (1) (11) (6) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Lewenswetenskappe/V1 11 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 12 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 2.2 'n Leerder het 'n ondersoek uitgevoer om die reaksietyd van twee mense 2.3 Die diagram toon twee oë (X en Y) wat op die voorwerpe (verteenwoordig (A en B) te meet. Elke persoon moes 'n klokkie lui wanneer 'n lig geflits het. deur die pyle) op verskillende afstande van die oog gefokus is. Voorwerpe A en C was 2 meter weg van die oog af. Voorwerpe B en D was 7 meter weg Die tyd wat dit elke persoon geneem het om te reageer, is aangeteken en op van die oog af. die kolomgrafiek hieronder gestip. Die toets is 10 keer uitgevoer. Reaksietyd van Persoon A en Persoon B 0,45 0,4 © Departement van Basiese Onderwys 2014 0,35 0,3 A B 0,25 2 m van die 7 m van die X oog af oog af Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe 0,2 0,15 Reaksietyd (sekondes) 0,1 0,05 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Pogingnommer C D SLEUTEL: Persoon A Persoon B Y 2.2.1 Wat was die stadigste reaksietyd? (1) 2.3.1 Skryf slegs die LETTER neer van die voorwerp waarop: 2.2.2 Beskryf hoe die reaksietyd van Persoon B tydens die 10 pogings (a) Oog X gefokus is (2) verander het. (3) (b) Oog Y gefokus is (2) 2.2.3 Stel 'n moontlike rede voor vir die tendens beskryf in VRAAG 2.2.2. (2) 2.3.2 Noem en beskryf die proses wat veroorsaak dat oog Y 'n duidelike 2.2.4 Wat was die stimulus/prikkel in hierdie ondersoek? (1) beeld op die retina vorm. (5) (9) 2.2.5 Hoe sou die reaksietyd van Persoon A verskil het as hy/sy tydens die eksperiment onder die invloed van dwelms was? (1) (8) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 139 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 13 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 14 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 2.4 'n Graad 12-leerder het 'n ondersoek uitgevoer om die effek van lig op die VRAAG 3 groei van plantlote te bepaal. Die leerder het die plante wat gebruik is soos volg in drie groepe verdeel: 3.1 Die diagram hieronder stel die interaksie tussen twee belangrike endokriene kliere voor. Die klier gemerk A word aan die onderkant/basis van die brein 140 Bylaag 2 aangetref, terwyl die klier gemerk C aan die voorkant van die nek voorkom. Groep A – Die punt van die loot was ongeskonde. Groep B – Die punt van die loot is verwyder. Groep C – Die punt van die loot is deur 'n doppie bedek wat geen lig A deurgelaat het nie. Die diagram hieronder toon elke loot aan die begin van die ondersoek en langs elkeen, dieselfde loot aan die einde van die ondersoek. Die pyltjies dui die rigting van lig in elke ondersoek aan. B C D 3.1.1 Gee 'n byskrif vir klier A. (1) Begin Einde Begin Einde Begin Einde 3.1.2 Benoem hormoon B. (1) A B C 3.1.3 Noem TWEE funksies van hormoon D. (2) 2.4.1 Noem die afhanklike veranderlike in hierdie ondersoek. (1) 3.1.4 Beskryf die negatieweterugkoppelingsmeganisme wat plaasvind wanneer die vlak van hormoon D hoër as normaal in die bloed is. (5) 2.4.2 Noem TWEE faktore wat in hierdie ondersoek konstant gehou (9) moet word. (2) 2.4.3 Watter planthormoon se invloed word ondersoek? (1) 2.4.4 Verduidelik die resultate wat in ondersoeke A en C waargeneem is, soos in die diagram hierbo geïllustreer. (6) 2.4.5 Noem TWEE maniere waarop die leerder die betroubaarheid van hierdie ondersoek sou kon verbeter. (2) (12) [40] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V1 15 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 16 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 3.2 Die diagram hieronder toon 'n snit deur die soogdiervel. 3.3 Die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) het 'n opname oor voedselsekerheid in al die provinsies gedoen. Die resultate het getoon dat die algehele persentasie van huishoudings met voedselsekerheid in Suid-Afrika A 45,6% is teenoor 48% in 2008. Die resultate, wat die persentasie huishoudings met voedseltekorte in elke provinsie volgens die jongste opname aandui, word in die tabel hieronder aangedui. PROVINSIE HUISHOUDINGS MET VOEDSELTEKORTE (%) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Oos-Kaap 36 C Limpopo 31 B Mpumalanga 30 Vrystaat 29 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe KwaZulu-Natal 28 Noord-Kaap 21 Gauteng 19 Wes-Kaap 16 3.3.1 Wat word met voedselsekerheid bedoel? (2) 3.2.1 Gee byskrifte vir dele A, B en C. (3) 3.3.2 Gebruik die inligting in die tabel om 'n kolomgrafiek te teken van 3.2.2 Beskryf hoe dele B en C 'n rol speel in die verlaging van die die vier provinsies wat die hoogste persentasie huishoudings met liggaamstemperatuur terug na normaal toe wanneer dit tot bo die voedseltekorte het. (7) normale vlak styg. (6) (9) 3.3.3 Noem hoe die gebruik van kunsmis deur boere: (a) Voedselsekerheid vir 'n land kan laat toeneem (1) (b) Voedselsekerheid vir 'n land kan laat afneem (1) 3.3.4 Noem hoe die gebruik van plaagdoders deur boere: (a) Voedselsekerheid vir 'n land kan laat toeneem (1) (b) Voedselsekerheid vir 'n land kan laat afneem (1) 3.3.5 Noem TWEE faktore, behalwe die gebruik van kunsmis en plaagdoders, wat tot 'n afname in die persentasie huishoudings met voedselsekerheid in Suid-Afrika sedert 2008 kon gelei het. (2) (15) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 141 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 17 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model 3.4 Die koolstofdioksiedkonsentrasie in die atmosfeer is in Mei 2013 as 400 dele per miljoen (dpm) aangeteken in vergelyking met 316 dele per miljoen (dpm) 142 Bylaag 2 in 1958. Hierdie verandering is te wyte aan 'n toename in die gebruik van fossielbrandstowwe sowel as 'n toename in ontbossing. 3.4.1 Beskryf hoe ontbossing bydra tot die hoë koolstofdioksied- konsentrasie in die atmosfeer. (2) 3.4.2 Noem EEN ander uitwerking van ontbossing op die omgewing. (1) 3.4.3 Verduidelik waarom ons bekommerd moet wees oor die stygende koolstofdioksiedvlakke. (3) 3.4.4 Stel EEN manier voor waarop die regering koolstofvrystellings wat deur die opwekking van elektrisiteit veroorsaak word, kan verminder. (1) (7) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 AFDELING C VRAAG 4 Noem die hormone wat deur die testes en ovariums vervaardig word en beskryf die rol van elke hormoon tydens menslike voortplanting. Inhoud: (17) Sintese: (3) (20) LET WEL: GEEN punte sal toegeken word vir antwoorde in die vorm van vloeidiagramme of diagramme NIE. TOTAAL AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V1 2 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum BEGINSELS MET BETREKKING TOT DIE NASIEN VAN LEWENSWETENSKAPPE 1. Indien meer inligting as die puntetoekenning gegee word Hou op merk nadat die maksimum punte verkry is en trek 'n kronkellyn en dui 'maks'-punte in die regterkantse kantlyn aan. 2. Indien, byvoorbeeld, drie redes vereis en vyf word gegee Merk net die eerste drie ongeag of almal of sommige korrek/nie korrek is nie. 3. Indien die hele proses beskryf word terwyl slegs 'n deel vereis word Lees alles en krediteer die relevante dele. © Departement van Basiese Onderwys 2014 4. Indien vergelykings vereis word, maar beskrywings word gegee Aanvaar indien die verskille/ooreenkomste duidelik is. 5. Indien tabulering vereis word, maar paragrawe word gegee Kandidate sal punte verbeur indien nie getabuleer nie. Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe 6. As geannoteerde diagramme aangebied word, terwyl beskrywings vereis word Kandidate sal punte verbeur. 7. Indien vloeidiagramme i.p.v. beskrywings aangebied word Kandidate sal punte verbeur. 8. Indien die volgorde vaag is en skakelings nie sin maak nie Krediteer waar volgorde en skakelings korrek is. Waar volgorde en skakelings nie korrek is nie, moenie krediteer nie. As die volgorde en skakelings weer korrek is, gaan voort om te krediteer. 9. Onherkenbare afkortings Aanvaar indien dit aan die begin in die antwoord omskryf is. Indien dit nie omskryf is nie, moenie die onherkenbare afkorting krediteer nie, maar krediteer die res van die antwoord indien dit korrek is. 10. Verkeerd genommer Indien die antwoord die regte volgorde van die vrae pas, maar die verkeerde nommer word gegee, is dit aanvaarbaar. 11. Indien taal wat gebruik word, die bedoelde betekenis verander Moenie aanvaar nie. 12. Spelfoute Aanvaar as dit herkenbaar is, mits dit nie iets anders in Lewenswetenskappe beteken nie of as dit buite konteks is. 13. Indien gewone name gegee word in terminologie Aanvaar, mits dit by die nasionale memobespreking aanvaar is. 14. Indien slegs die letter vereis word, maar slegs die naam word gegee (en andersom) Moenie krediteer nie bylaag 2 143 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 3 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 4 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum 15. As eenhede nie in mate aangedui word nie AFDELING A Kandidate sal punte verbeur. Memorandum sal afsonderlik punte vir eenhede VRAAG 1 aandui. 144 Bylaag 2 1.1 1.1.1 D 16. Wees sensitief vir die betekenis van die antwoord, wat soms op 1.1.2 A verskillende maniere aangebied kan word. 1.1.3 A 1.1.4 C 17. Opskrif 1.1.5 D Alle illustrasies (diagramme, grafieke, tabelle, ens.) moet 'n opskrif hê. 1.1.6 B 1.1.7 B 18. Vermenging van amptelike tale (terme en konsepte) 1.1.8 B 'n Enkele woord of twee wat in enige amptelike taal voorkom anders as die 1.1.9 B (9 x 2) (18) leerder se assesseringstaal waarin die meeste van sy/haar antwoorde 1.2 1.2.1 Gestasie aangebied word, moet gekrediteer word, indien dit korrek is. 'n Nasiener wat 1.2.2 Diabetes mellitus in die relevante amptelike taal vaardig is, moet geraadpleeg word. Dit geld vir 1.2.3 Eustachius -buis alle amptelike tale. 1.2.4 Eutrofikasie 1.2.5 Blastosist 19. Veranderinge aan die memorandum 1.2.6 Akrosoom Geen veranderinge mag aan die goedgekeurde memorandum aangebring 1.2.7 Prostaat word sonder dat daar met die provinsiale interne moderator beraadslaag is, 1.2.8 Spermbuis/vas deferens wat op sy/haar beurt met die nasionale interne moderator (en die Umalusi- 1.2.9 Oögenese (9 x 1) (9) moderatore indien nodig) sal beraadslaag, nie. 1.3 1.3.1 Slegs A 1.3.2 Geen  20. Amptelike memorandums 1.3.3 Beide A en B  Slegs memorandums wat die handtekeninge van die nasionale interne 1.3.4 Slegs B moderator en die Umalusi-moderatore bevat en deur die Nasionale 1.3.5 Beide A en B Departement van Basiese Onderwys via die provinsies versprei word, mag 1.3.6 Beide A en B (6 x 2) (12) gebruik word. 1.4 1.4.1 C (1) 1.4.2 B (1) 1.4.3 A (1) 1.4.4 A (1) 1.4.5 B (1) (5) 1.5 1.5.1 A – 46 B – 23 C – 46 (3) 1.5.2 Sigoot (1) 1.5.3 Fases 1 en 2 (1) 1.5.4 Fases 3 en 4 (1) (6) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Lewenswetenskappe/V1 5 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 6 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum AFDELING B 2.4 2.4.1 Groei van die plantlote (1) 2.4.2 − Dieselfde omgewing waarin die lote geplaas is VRAAG 2 − Gebruik dieselfde soort loot (Merk slegs eerste TWEE) (2) 2.1 2.1.1 (a) Grysstof (1) (b) Interneuron/verbindingsneuron (1) 2.4.3 Ouksiene (1) 2.1.2 (a) A (1) (b) C (1) 2.4.4 In ondersoek A: − Lig vanaf die regterkant − veroorsaak dat ouksiene na die skadukant van die loot 2.1.3 Sensasie sal gevoel word beweeg maar daar sal geen reaksie wees nie (2) − wat lei tot verhoogde selverlenging en selverdeling © Departement van Basiese Onderwys 2014 -1 − Daar was dus meer groei aan die skadukant 2.1.4 − daarom groei/buig die loot na die ligbron = 0,02 s (3) (enige 4) 1.5 m ÷ 75 m.s  2.1.5 Help om die liggaam te beskermdeur vinnig te reageer (2) In ondersoek C: Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe (11) − Lig het geen invloed op die verspreiding van ouksiene nie − daarom groei die loot regop (2) (6) 2.2 2.2.1 0,42 sekondes (1) 2.4.5 − Herhaal die ondersoek 2.2.2 − Dit het eers afgeneem − Gebruik meer as een plant vir elke behandeling − toe afgeplat (Merk slegs eerste TWEE) (2) − en uiteindelik weer toegeneem. (3) (12) [40] 2.2.3 Oefening maak die reaksietyd vinniger maar later vertraag moegheid die reaksietyd. (2) 2.2.4 Lig (1) 2.2.5 Reaksietyd sal waarskynlik verhoog (1) (8) 2.3 2.3.1 (a) B (2) (b) C (2) 2.3.2 Akkommodasie (1) − Siliêre spier trek saam − Trekkrag op draagligamente verminder − Trekkrag op die lens verminder − Die lens word meer konveks − Brekingskrag van lens verhoog − 'n Duidelike beeld vorm nou op die retina (enige 4) (5) (9) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 145 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 7 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 8 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum VRAAG 3 3.3 3.3.1 Om toegang tot genoeg voedselop 'n daaglikse basis te hê, om sodoende 'n gesonde lewenswyse te verseker (2) 146 Bylaag 2 3.1 3.1.1 Pituïtêre klier/hipofise (1) 3.3.2 3.1.2 B – TSH/tiroïedstimulerende hormoon (1) 3.1.3 − Beheer metabolisme Persentasie huishoudings met voedseltekorte − Beïnvloed tempo van hartklop in 4 provinsies − Beïnvloed funksionering van sentrale senuweestelsel 40 (Merk slegs eerste TWEE) (enige 2) (2) 35 3.1.4 − Hoë vlakke van tirosien word waargeneem deur die hipofise 30 − wat lei tot 'n afname 25 − in die sekresie van TSH 20 − Aktiwiteit van die tiroïed neem af /minder tiroksien word vervaardig 15 − Vlak van tiroksien daal terug na normaal toe (5) 10 (9) 5 3.2 3.2.1 A – Sweetporie 0 B – Sweetklier Oos-Kaap Limpopo Mpumalanga Vrystaat Huishoudings met voedseltekorte (%) C – Bloedvat (3) Provinsies 3.2.2 − Impulse word vanaf die hipotalamusna C (bloedvate) gestuur − Bloedvate verwyd/vasodilasie vind plaas Puntetoekenning vir die grafiek − Meer bloed wat hitte dra, bereik die veloppervlak − dus vind groter warmteverlies vanaf die liggaam plaas  Kriterium Uitbreiding Punt (enige 3) Tipe grafiek Kolomgrafiek geteken 1 Data gebruik Grafiek slegs vir vier provinsies geteken (OK, LIM, 1 − B (Sweetkliere) produseer meer sweet MPU en VS) − Wanneer sweet vanaf die veloppervlak verdamp  Opskrif Bevat beide veranderlikes: 'Provinsies' en 'Persentasie 1 − Vind groter warmteverlies vanaf die vel plaas huishoudings met voedseltekorte' − wat lei tot 'n afname in die liggaamstemperatuur X-as Geskikte wydte van die kolomme en intervalle tussen 1 (enige 3) kolomme (6) EN (9) Korrekte byskrif: Provinsies Y-as Toepaslike skaal EN 1 Korrekte byskrif en eenheid: Huishoudings met voedseltekorte (%) Stip van punte 1–3 kolomme korrek geplot – 1 punt 2 Al 4 kolomme korrek gestip – 2 punte (7) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Lewenswetenskappe/V1 9 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 10 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum 3.3.3 (a) Kunsmis verskaf voedingstowwe wat oesopbrengste verhoog (1) AFDELING C (b) Kunsmis is duur – veroorsaak dat voedselpryse styg/te veel VRAAG 4 kunsmis (oorgebruik) kan 'n suurstoftekort in die grond Testosteroon veroorsaak wat uiteindelik die produksie van gewasse verminder (1) Vervaardig deur die semenbuisies in die testes 3.3.4 (a) Plaagdoders veroorsaak dat peste nie grootskaalse skade aan Tydens puberteit stimuleer testosteroon: gewasse veroorsaak nie (1) - Die stem wat dieper/growwer word soos wat die stembande in die larinks verleng (b) Plaagdoders kan peste sowel as hul predatore doodmaak – dus - Die ontwikkeling van spiere sal meer plaagdoders gebruik moet word, wat die koste van - Die groei van gesig-, skaam- en liggaamshare © Departement van Basiese Onderwys 2014 voedsel sal verhoog (1) - Ontwikkeling van die penis en testes - Die vervaardiging van sperm in die testes maks (5) 3.3.5 − Massiewe werkloosheid in die land − Toename in die grootte van die menslike bevolking Estrogeen − Plase word vernietig vir ontwikkeling Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe Vervaardig deur die Graafse follikels in die ovariums − Afname in bestaansboerdery  − Langdurige ongunstige omgewingstoestande - Veroorsaak dat die uteruswand/endometrium ( Merk slegs eerste TWEE ) (enige 2 x 1) (2) - dikker/klierryker word (15) - ter voorbereiding vir 'n moontlike inplanting van die embrio en die ontwikkeling van 3.4 3.4.1 − Daar sal minder bome wees die fetus − dus sal minder koolstofdioksied uit die atmosfeer vir fotosintese gebruik word (2) Tydens puberteit stimuleer estrogeen: − Kan lei tot 'n verlies aan biodiversiteit/habitatsvernietiging/ - Die verbreding van die pelvis/heupe 3.4.2 - Die groei en ontwikkeling van die borste gronderosie (1) - Die groei van die vroulike geslagsorgane (Merk slegs eerste EEN) - Die begin van die menstruele siklus, ovulasie en menstruasie maks (7) 3.4.3 − Verhoogde koolstofdioksiedvlakke lei tot 'n verhoging van die Progesteroon kweekhuiseffek  − wat veroorsaak dat die temperatuur wêreldwyd styg Vervaardig deur die corpus luteum en plasenta − Dit kan lei tot 'n styging van die seevlak omdat ys smelt/vloede/ verandering in klimaat - Progesteroon veroorsaak verdere verdikking van die endometrium − wat tot die uitwissing van sommige organismes kan lei. - sodat dit gereed is vir die inplanting van die embrio indien bevrugting plaasvind  (enige 3) (3) - Hoë vlakke van progesteroon - inhibeer die afskeiding van FSH 3.4.4 Gebruik alternatiewe bronne van energie - deur die pituïtêre klier (1) - wat op sy beurt verhoed dat enige nuwe ovum in die ovarium ontwikkel maks (5) (Merk slegs eerste EEN) (7) Inhoud (17) [40] Sintese (3) (20) TOTAAL AFDELING B: 80 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 147 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 11 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model – Memorandum ASSESSERING VAN DIE AANBIEDING VAN DIE OPSTEL Kriterium Uitbreiding Punt 148 Bylaag 2 Relevansie Geen ander hormone, behalwe testosteroon, estrogeen en 1 progesteroon word genoem nie. Logiese volgorde Elke hormoon wat genoem word, is aan sy korrekte rol 1 verbind. Begrip Al DRIE korrekte hormone word genoem met ten minste 1 DRIE rolle wat vir elke hormoon beskryf word. TOTAAL AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V2 2 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies aandagtig deur voordat jy die vrae beantwoord. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDEBOEK. 3. Begin die antwoord op ELKE vraag boaan 'n NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. © Departement van Basiese Onderwys 2014 5. Bied jou antwoorde volgens die instruksies by elke vraag aan. 6. Maak ALLE tekeninge met 'n potlood en die byskrifte met blou of swart ink. Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe 7. Teken diagramme en vloeidiagramme slegs wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy moet 'n nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik waar nodig. 11. Skryf netjies en leesbaar. bylaag 2 149 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V2 3 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V2 4 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model AFDELING A 1.1.5 Die tabel hieronder toon 'n gedeelte van die mitochondriale D N S / DNA (mtDNA) -volgorde vir 'n moderne mens, 'n sjimpansee VRAAG 1 en drie hominiedspesies. Die letter 'X' in die sjimpansee en die hominiedvolgordes beteken dat die DNS/DNA-basis dieselfde is as 150 Bylaag 2 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. dit gevind in die moderne mens se volgorde. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A tot D) langs die vraagnommer (1.1.1 tot 1.1.10) in die ANTWOORDEBOEK neer, ORGANISME GEDEELTE VAN mtDNA-VOLGORDE byvoorbeeld 1.1.11 D. Moderne mens AAT-TCC-CCG-ACT-GCA-ATT-CAC-CTT 1.1.1 Watter EEN van die volgende dien as bewys van kulturele evolusie by die vroeë Homo-spesies? Sjimpansee XXX-XXX-TXA-TTX-XXX-XAC-TGA-AAA A Rotstekeninge en -snywerk Hominiedspesie 1 GGX-CTT-TTA-TTC-XTC-TCC-GTA-TAG B Dieroorskotte naby 'n Homo-skelet C Manlike en vroulike skelette in dieselfde gebied Hominiedspesie 2 GGX-XGX-XXA-TTC-XTC-CCC-TGT-AAG D Meer as een Homo-skelet in 'n gebied Hominiedspesie 3 XTA-XXX-XXA-TTX-ATC-CXC-TGT-TCC 1.1.2 'n Vader het bloedgroep A. Hy het 4 kinders met die volgende bloedgroepe: Van die data in die tabel hierbo kan afgelei word dat … Kind 1 – A A sjimpansees nader verwant is aan hominiedspesie 3 as aan Kind 2 – O die moderne mens. Kind 3 – AB B hominiedspesie 1 waarskynlik die mees onlangse voorouer van Kind 4 – B sjimpansees en die moderne mens is. C die moderne mens nader verwant is aan hominiedspesie 2 as Wat is die bloedgroep van die moeder van die kinders hierbo? aan hominiedspesie 3. D die moderne mens nader verwant is aan hominiedspesie 3 as A A aan hominiedspesie 2. B B C O 1.1.6 Die volgende data verteenwoordig 'n klein gedeelte van die D AB volgorde van nukleïensuurbasisse geneem uit 'n diersel: 1.1.3 Nuwe allele ontstaan in 'n bevolking wat geslagtelik voortplant AGCUCGUU deur ... Van hierdie data kan met redelike sekerheid afgelei word dat … A mutasies in die DNA-volgorde voor meiose. B ewekansige bevrugting van gamete gedurende voortplanting. A hierdie gedeelte van nukleïensuur vir 'n ketting met agt C ewekansige rangskikking van homoloë chromosome aminosure sal kodeer. gedurende meiose. B die volgorde gegee, komplementêr sal wees aan D uitruiling van chromatied-segmente tussen homoloë die volgorde C T C G T G C T T. chromosome gedurende meiose. C die nukleïensuur getoon, die suikerribose bevat. D die nukleïensuur getoon, DNS/DNA is. 1.1.4 'n Lang ertjieplant is herhaaldelik met 'n kort ertjieplant gekruis. In elk van hierdie kruisings is slegs lang ertjieplante as nageslag voortgebring. Dit kan met redelike sekerheid afgelei word dat die … A lang ertjieplant in die kruising homosigoties is. B lang ertjieplant in die kruising heterosigoties is. C nageslag almal heterosigoties vir hoogte is. D kort ertjieplant in die kruising heterosigoties is. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V2 5 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V2 6 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 1.1.7 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Die lys hieronder toon inligting verwant aan die replisering van Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1 tot 1.2.6) in die DNS/DNA: ANTWOORDEBOEK neer. 1. Komplementêre nukleotiede heg aan elk van die twee stringe. 1.2.1 'n Alleel wat nie die fenotipe beïnvloed wanneer dit in die 2. Suikerfosfaatbande vorm tussen die nukleotiede. heterosigotiese toestand voorkom nie 3. Die nuutgevormde DNS/DNA-molekule is identies aan mekaar. 1.2.2 Die posisie van 'n geen op 'n chromosoom 4. Die DNS/DNA-molekuul draai los en vorm twee enkelstringe. 1.2.3 Die fisiese en funksionele uitdrukking van 'n geen Die korrekte volgorde van hierdie gebeure soos wat dit in DNS/DNA-replisering plaasvind, is … 1.2.4 Chromosome wat nie vir geslagsbepaling verantwoordelik is nie © Departement van Basiese Onderwys 2014 A 1, 2, 3 en 4. 1.2.5 Die proses om 'n gewenste geen te vind, dit te isoleer en dit dan in B 1, 2, 3 en 2. die selle van ander organisme te plaas C 4, 2, 1 en 3. 1.2.6 Die twee dele van 'n chromosoom wat deur 'n sentromeer verbind D 4, 1, 2 en 3. word (6 x 1) (6) Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe 1.1.8 Watter EEN van die volgende verklaar dat gamete 'n enkele alleel 1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM I van toepassing is op slegs A, slegs vir 'n spesifieke kenmerk het in plaas van twee? slegs B, beide A en B of geeneen van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen langs die vraagnommer A Die chromosoomgetal word gedurende Meiose II gehalveer (1.3.1 tot 1.3.8) in die ANTWOORDEBOEK neer. B Mendel se beginsel van segregasie C Mendel se beginsel van onafhanklike sortering KOLOM I KOLOM II D Die 'wet' van dominansie 1.3.1 Het die dubbelheliks-struktuur van A Francis Crick DNS/DNA ontdek B James Watson 1.1.9 In veelvuldige allele is … 1.3.2 Beskryf evolusie as bestaande uit A gepunte ewewig lang fases met min verandering wat B Darwinisme A daar meer as een geen wat 'n kenmerk beheer. afgewissel word met kort fases met B daar meer as twee verskillende allele vir dieselfde geen. vinnige verandering C die verskillende allele vir dieselfde kenmerk op verskillende 1.3.3 Variasie in 'n bevolking waarin daar A nie-deurlopende variasie posisies. 'n reeks intermediêre fenotipes B deurlopende variasie D daar slegs twee allele vir 'n spesifieke geen. voorkom 1.3.4 Bewys vir evolusie A mitochondriale DNS/DNA 1.1.10 In 'n situasie waar 'n kenmerk meer dikwels by mans as by vroue B kladogram voorkom, kan ons aflei dat … 1.3.5 Chromosoomtoestand van 'n sel wat A diploïed 'n enkele stel chromosome het B haploïed A een alleel dominant is oor die ander. 1.3.6 Twee allele van 'n geen wat ewe A kodominansie B die allele vir die kenmerk op die X-chromosome gedra word. dominant is B volledige dominansie C die allele vir die kenmerk op die outosome gedra word. 1.3.7 Die volle getal gene teenwoordig in 'n A kariotipe D die allele vir die kenmerk op die Y-chromosome gedra word. organisme B fenotipe (10 x 2) (20) 1.3.8 Bande wat aminosure in 'n A waterstofbande proteïenmolekuul bind B peptiedbande (8 x 2) (16) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 151 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V2 7 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V2 8 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 1.4 In ertjieplante is die alleel vir ronde saad (R) dominant oor die alleel vir AFDELING B gerimpelde saad (r). Die alleel vir geel saad (Y) is dominant oor die alleel vir VRAAG 2 groen saad (y). 152 Bylaag 2 2.1 Die diagram hieronder toon die proses van proteïensintese. Plant A, wat heterosigoties is vir beide saadvorm en saadkleur, is gekruis met plant B, wat gerimpelde, groen saad het. X 1.4.1 Skryf die genotipe neer vir: (a) Plant A (1) (b) Plant B (1) Proses V S 1.4.2 Skryf AL die moontlike genotipes van die gamete van plant A neer. (2) AU GC CAAGA Y Z 1.4.3 Noem die fenotipe van 'n nakomeling met die genotipe: AU GCC AAGA (a) rrYy (1) Proses W 1 2 3 (b) RrYy (1) 1.4.4 Wanneer plant B met plant C gekruis word, het al die nakomelinge ronde, geel saad gehad. Gebruik hierdie inligting en skryf die genotipe van plant C neer. (2) (8) 2.1.1 Identifiseer die volgende: TOTAAL AFDELING A: 50 (a) Molekuul X (1) (b) Organel Y (1) 2.1.2 Identifiseer die stikstofbasis genommer: (a) 1 (1) (b) 3 (1) 2.1.3 Beskryf die rol van DNS/DNA gedurende transkripsie. (3) 2.1.4 Beskryf die deel van proteïensintese wat as proses W getoon is en wat by organel Y plaasvind. (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Lewenswetenskappe/V2 9 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V2 10 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 2.1.5 Die tabel hieronder toon die aminosure wat met verskillende 2.2.3 (a) Vir hoe lank het A. africanus op Aarde bestaan? Toon alle DNS/DNA-kodes ooreenkom. bewerkinge. (3) (b) Noem EEN bewys wat gebruik kan word om te bevestig dat AMINOSUUR DNS/DNA-KODE A. africanus gedurende die tydperk bereken in Arginien TCT VRAAG 2.2.3(a), bestaan het. (1) Metionien TAC Glisien GGT 2.2.4 (a) Watter organisme, H. ergaster of H. neanderthalensis, is nader verwant aan die moderne mens? (1) Skryf die korrekte volgorde van aminosure neer wat deur (b) Verduidelik jou antwoord op VRAAG 2.2.4(a) deur die inligting struktuur S in die diagram op die vorige bladsy gekodeer word. (3) in die diagram te gebruik. (2) (14) © Departement van Basiese Onderwys 2014 (9) 2.2 Die filogenetiese stamboom hieronder toon een interpretasie van die 2.3 Die diagram hieronder toon die resultaat van abnormale meiose en begin met oorsprong van die mens. Die stippellyne toon die moontlike evolusionêre 'n sel wat chromosoompaar 21 toon. verwantskappe, en die vertikale kolomme toon die moontlike tydperk waarin die organismes op aarde bestaan het. Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe Sperm R Homo sapiens Tans Homo neanderthalensis Sperm S Homo Homo heidelbergensis erectus Sperm T 1 MYA Homo Paranthropus Paranthropus ergaster Homo robustus boisei Sperm U habilis 2 MYA 2.3.1 Verduidelik die getal chromosome teenwoordig in sperm R en Australopithecus africanus sperm T. (3) Paranthropus 2.3.2 Hoeveel kopieë van chromosoom 21 sou jy in 'n normale gameet aethiopicus verwag? (1) 3 MYA 2.3.3 Watter genetiese afwyking sal ontstaan as sperm U 'n normale Australopithecus ovum bevrug? (1) afarensis 4 MYA 2.3.4 Beskryf TWEE maniere waarop meiose tot genetiese variasie Australopithecus bydra. (7) SLEUTEL: anamensis (12) MYA = Miljoen Jaar Gelede 5 MYA 2.2.1 Gebruik die diagram om EEN organisme te identifiseer wat moontlik met Homo heidelbergensis vir hulpbronne gekompeteer het. (1) 2.2.2 Identifiseer die gemeenskaplike voorouer wat aan beide Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Paranthropus en Homo oorsprong gegee het. (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 153 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V2 11 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V2 12 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 2.4 Bestudeer die diagramme hieronder wat strukture van verskillende VRAAG 3 organismes toon. 3.1 Wetenskaplikes het 'n ondersoek gedoen om die weerstandigheid van muskiete vir DDT te bepaal. 154 Bylaag 2 Diagram 1 Diagram 2 Diagram 3 Diagram 4 Die volgende stappe is gevolg: • Hulle het 'n monster muskiete uit die omgewing gevang. • Die muskiete is aan 'n standaarddosis DDT (4% DDT vir 1 uur) in die laboratorium blootgestel. • Die getal muskiete wat gevrek het, is getel. • Dié wat oorleef het, het voortgeplant. • Elke twee maande is 'n monster uit hierdie bevolking geneem en die Skoenlappervlerk Vlermuisvlerk prosedure is vir 'n tydperk van 16 maande herhaal. Walvisledemaat Die resultate word in die tabel hieronder getoon. Menslike ledemaat TYD MORTALITEIT VAN MUSKIETE (IN MAANDE) (%) 2.4.1 Watter diagram verteenwoordig 'n analoë struktuur van die 0 95 struktuur in Diagram 4? (1) 2 87 4 80 2.4.2 Skryf die nommers van enige TWEE diagramme neer wat homoloë 6 69 strukture toon. (2) 8 60 10 54 2.4.3 Watter inligting verskaf homoloë en analoë strukture oor evolusie? (2) 12 35 (5) 14 27 [40] 16 22 3.1.1 Identifiseer die: (a) Onafhanklike veranderlike (1) (b) Afhanklike veranderlike (1) 3.1.2 Formuleer 'n hipotese vir hierdie ondersoek. (3) 3.1.3 Trek 'n lyngrafiek om te toon hoe die mortaliteit van muskiete as gevolg van die toediening van DDT oor die tydperk van die ondersoek verander het. (6) 3.1.4 Noem TWEE faktore, buiten dié wat genoem is, wat gedurende hierdie ondersoek gekontroleer moet word. (2) 3.1.5 Noem TWEE maniere waarop die wetenskaplikes die betroubaarheid van hul resultate kan verbeter. (2) 3.1.6 Verduidelik, in terme van natuurlike seleksie, hoe muskiete weerstandigheid teenoor DDT kan ontwikkel. (8) (23) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V2 13 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V2 14 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 3.2 Bestudeer die tabel hieronder wat enkele hominiedfossiele wat in verskillende dele van die wêreld gevind is, toon. AFDELING C SPESIE GEBIED WAAR DIT TYDPERK VAN BESTAAN VRAAG 4 GEVIND IS Australopithecus afarensis Oos-Afrika 3,4–2,8 mya Daar word gedink dat die moderne mens geleidelik oor miljoene jare van aapagtige wesens deur spesiasie geëvolueer het. Australopithecus africanus Suidelike Afrika 2,1–2,8 mya Australopithecus sediba Suidelike Afrika 2,0–1,9 mya Beskryf hoe 'n enkele spesie 'n nuwe spesie kan vorm, en verduidelik ook hoe die verskille in die skedel en ander dele van die skelet van primitiewe aapagtige wese en Homo habilis Sub-Sahara (Afrika) 2,3–1,4 mya die moderne mens die idee ondersteun dat die algemene tendens in menslike evolusie Homo erectus Afrika, Europa, Asië 1,5–0,2 mya na bipedalisme en 'n verandering in dieet van rou voedsel na gaar kos is. Homo heidelbergensis Europa, China 0,6–0,35 mya Inhoud: (17) Sintese: (3) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Homo neanderthalensis Europa, Wes-Asië 0,35–0,03 mya (20) Homo sapiens Wêreldwyd 0,2 mya–tans [Aangepas uit The Evolutionary Road, Jamie Shreeve, National Geographic, Julie 2010] LET WEL: GEEN punte sal toegeken word vir antwoorde in die vorm van vloeidiagramme of diagramme NIE. 3.2.1 Verduidelik waarom die inligting in die tabel die 'Uit Afrika'-hipotese ondersteun. (2) TOTAAL AFDELING C: 20 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe GROOTTOTAAL: 150 3.2.2 Beskryf hoe die analise van mitochondriale DNS/DNA gebruik word om die 'Uit Afrika'-hipotese te ondersteun. (3) (5) 3.3 Die stamboomdiagram hieronder toon die oorerwing van Daltonisme in 'n familie. Daltonisme (rooi-groen-kleurblindheid) is geslagsgekoppel. Die alleel vir Daltonisme is resessief aan die alleel vir normale kleurvisie. 1 2 3 4 SLEUTEL: Normale man Kleurblinde man Normale vrou 5 6 Kleurblinde vrou 3.3.1 Gebruik die simbole XD, Xd en Y en noem die genotipes van die volgende: (a) Individu 2 (2) (b) Individu 3 (2) 3.3.2 Hoeveel familielede wat nie aangetas is vir Daltonisme nie, is definitief draers? (2) 3.3.3 Gebruik 'n genetiese kruising en bepaal die moontlike genotipes en fenotipes van die nageslag wat deur individue 5 en 6 gevorm kan word. (6) (12) Copyright reserved [40] TOTAAL AFDELING B: 80 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief bylaag 2 155 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 2 DBE/2014 Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model – Memorandum BEGINSELS MET BETREKKING TOT DIE NASIEN VAN LEWENSWETENSKAPPE 1. Indien meer inligting as die puntetoekenning gegee word Hou op merk nadat die maksimum punte verkry is en trek 'n kronkellyn en dui 156 Bylaag 2 'maks'-punte in die regterkantse kantlyn aan. 2. Indien, byvoorbeeld, drie redes vereis en vyf word gegee Merk net die eerste drie ongeag of almal of sommige korrek/nie korrek is nie. 3. Indien die hele proses beskryf word terwyl slegs 'n deel vereis word Lees alles en krediteer die relevante dele. 4. Indien vergelykings vereis word, maar beskrywings word gegee Aanvaar indien die verskille/ooreenkomste duidelik is. 5. Indien tabulering vereis word, maar paragrawe word gegee Kandidate sal punte verbeur indien nie getabuleer nie. 6. As geannoteerde diagramme aangebied word, terwyl beskrywings vereis word Kandidate sal punte verbeur. 7. Indien vloeidiagramme i.p.v. beskrywings aangebied word Kandidate sal punte verbeur. 8. Indien die volgorde vaag is en skakelings nie sin maak nie Krediteer waar volgorde en skakelings korrek is. Waar volgorde en skakelings nie korrek is nie, moenie krediteer nie. As die volgorde en skakelings weer korrek is, gaan voort om te krediteer. 9. Onherkenbare afkortings Aanvaar indien dit aan die begin in die antwoord omskryf is. Indien dit nie omskryf is nie, moenie die onherkenbare afkorting krediteer nie, maar krediteer die res van die antwoord indien dit korrek is. 10. Verkeerd genommer Indien die antwoord die regte volgorde van die vrae pas, maar die verkeerde nommer word gegee, is dit aanvaarbaar. 11. Indien taal wat gebruik word, die bedoelde betekenis verander Moenie aanvaar nie. 12. Spelfoute Aanvaar as dit herkenbaar is, mits dit nie iets anders in Lewenswetenskappe beteken nie of as dit buite konteks is. 13. Indien gewone name gegee word in terminologie Aanvaar, mits dit by die nasionale memobespreking aanvaar is. 14. Indien slegs die letter vereis word, maar slegs die naam word gegee (en andersom) Moenie krediteer nie Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V1 3 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 4 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum AFDELING A 15. As eenhede nie in mate aangedui word nie Kandidate sal punte verbeur. Memorandum sal afsonderlik punte vir eenhede VRAAG 1 aandui. 1.1 1.1.1 A 16. Wees sensitief vir die betekenis van die antwoord, wat soms op 1.1.2 B verskillende maniere aangebied kan word. 1.1.3 A 1.1.4 A 17. Opskrif 1.1.5 D Alle illustrasies (diagramme, grafieke, tabelle, ens.) moet 'n opskrif hê. 1.1.6 C 1.1.7 D 1.1.8 B 18. Vermenging van amptelike tale (terme en konsepte) 1.1.9 B © Departement van Basiese Onderwys 2014 'n Enkele woord of twee wat in enige amptelike taal voorkom anders as die 1.1.10 B leerder se assesseringstaal waarin die meeste van sy/haar antwoorde (10 x 2) (20) aangebied word, moet gekrediteer word, indien dit korrek is. 'n Nasiener wat in die relevante amptelike taal vaardig is, moet geraadpleeg word. Dit geld vir 1.2 1.2.1 Resessief alle amptelike tale. 1.2.2 Lokus 1.2.3 Fenotipe Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe 19. Veranderinge aan die memorandum 1.2.4 Outosome Geen veranderinge mag aan die goedgekeurde memorandum aangebring 1.2.5 Genetiese manipulasie/DNS/DNA manipulasie word sonder dat daar met die provinsiale interne moderator beraadslaag is, Biotegnologie/rekombinante DNA wat op sy/haar beurt met die nasionale interne moderator (en die Umalusi- 1.2.6 Chromatiede (6 x 1) (6) moderatore indien nodig) sal beraadslaag, nie. 1.3 1.3.1 Beide A en B 1.3.2 Slegs A  20. Amptelike memorandums 1.3.3 Slegs B  Slegs memorandums wat die handtekeninge van die nasionale interne 1.3.4 Slegs A  moderator en die Umalusi-moderatore bevat en deur die Nasionale 1.3.5 Slegs B  Departement van Basiese Onderwys via die provinsies versprei word, mag 1.3.6 Slegs A  gebruik word. 1.3.7 Geeneen 1.3.8 Slegs B  (8 x 2) (16) 1.4 1.4.1 (a) RrYy (1) (b) rryy (1) 1.4.2 RY, Ry, rY, ry (2) 1.4.3 (a) Gerimpelde, geel saad (1) (b) Ronde, geel  saad (1) 1.4.4 RRYY (2) (8) [50] Copyright reserved Please turn over Copyright reserved Please turn over bylaag 2 157 Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 5 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 6 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model – Memorandum VRAAG 2 2.3 2.3.1 − Die homoloë chromosoompaar  − Verdeel nie/nie-disjunksie − gedurende anafase 1 (3) 2.1 2.1.1 (a) DNS/DNA (1) 158 Bylaag 2 (b) Ribosoom  (1) 2.3.2 1 (1) 2.1.2 (a) G (1) (b) U (1) 2.3.3 Down-sindroom (1) 2.1.3 − DNA kodeer vir 'n spesifieke proteïen maar kan nie die 2.3.4 − Gedurende oorkruising nukleus verlaat nie − in Profase 1 − Een string DNS/DNA word gebruik as 'n templaat − word segmente van chromatiede van homoloë chromosome − Om mRNA te vorm (3) − uitgeruil − wat daartoe lei dat elke gameet 'n mengsel het van genetiese 2.1.4 − Na aanleiding van die kodons op die mRNA materiaal van beide ouers (enige 4) − sal tRNA-molekule met passende antikodons − die nodige aminosure na die ribosoom bring − Gedurende Metafase I/II − Dit word translasie genoem  − kan elke paar van homoloë chromosome/elke chromosoom − Die aminosure heg deur peptiedbande − op verskillende maniere heg  by die middellyn van die spoelvesel − En vorm die nodige proteïen (enige 4) (4) − wat toelaat dat die gamete verskillende kombinasies van moederlike en vaderlike chromosome besit  (enige 3) (7) 2.1.5 Metionien,  Glisien,  Arginien (in die korrekte volgorde) (3) (12) (14) 2.4 2.4.1 Diagram 1 (1) 2.2 2.2.1 H. erectus (1) 2.4.2 Diagramme 2 & 3/ 2 & 4/ 3 & 4 (2) 2.2.2 A. afarensis (1) 2.4.3 Analoë strukture toon dat twee organisme onafhanklik evolueer van 2.2.3 (a) 3 mya – 2,4 mya = 0,6 my mekaar OF Homoloë strukture toon dat twee organismes 'n gemeenskaplike voorouer het. (2) 3 mya – 2,3 mya = 0,7 my (3) (5) [40] (b) Fossiele (1) 2.2.4 (a) H. neanderthalensis (1) (b) H. neanderthalensis en H. sapiens deel 'n gemeenskaplike (2) voorouer OF Beide evolueer van H heidelbergensis (2) (9) Copyright reserved Please turn over Copyright reserved Please turn over Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V1 7 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 8 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum Puntetoekenning vir grafiek VRAAG 3 Kriterium Uitbreiding Punt Tipe grafiek Lyngrafiek getrek 1 3.1 3.1.1 (a) Tyd  (1) Opskrif Het beide veranderlikes: 'Persentasie mortaliteit van muskiete' en 1 'Tyd' (b) Mortaliteit van muskiete  (1) X-as Toepaslike skaal EN 1 3.1.2 Muskietmortaliteit as gevolg van DDT/Weerstandigheid van Korrekte byskrif en eenheid vir X-as: Tyd (maande) muskiete teen DDTsal afneem  oor tyd Y-as Toepaslike skaal EN 1 OF Korrekte byskrif en eenheid vir Y-as: Mortaliteit van muskiete (%) Muskietmortaliteit as gevolg van DDT/Weerstandigheid van Stip van punte 1–8 punte korrek geplot – 1 punt 2 muskiete teen DDT sal toeneem  oor tyd Al 9 punte korrek gestip – 2 punte OF (6) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Muskietmortaliteit as gevolg van DDT/Weerstandigheid van muskiete teen DDT sal dieselfde bly  oor tyd (3) 3.1.4 − Dieselfde spesie van die muskiete − Identiese laboratoriumtoestande vir die volle tydperk van die 3.1.3 ondersoek − Dieselfde wetenskaplike moet vir die volle tydperk van die ondersoek gebruik word  Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe Lyngrafiek wat die persentasie mortaliteit van die muskiete − Muskiete moet nie beseer word vir die volle tydperk van die aan DDT oor 16 maande toon ondersoek nie  (Merk slegs eerste TWEE) (enige 2) (2) 3.1.5 − Gebruik 'n groter monster muskiete − Herhaal die ondersoek − Neem baie monsters elke keer en bereken die gemiddelde mortaliteit (Merk slegs eerste TWEE) (enige 2) (2) 3.1.6 − Meer muskiete word geproduseer as wat kan oorleef. − Daar is genetiese variasie tussen die muskiete. − Sekere muskiete is natuurlik weerstandig teenoor DDT. − Wanneer DDT toegedien word − sal dié wat weerstandig is, oorleef − en sal dan voortplant, − en so die alleel vir weerstandigheid aan die nageslag oordra. − Dié wat nie weerstandig is nie, sal doodgaan Muskietmortaliteit (%) − en hul allele is verlore uit die bevolking. − Die getal DDT-weerstandige muskiete neem dus toe met volgende generasies. (enige 8) (8) (23) 3.2 3.2.1 Die oudste fossiele van menslike voorouers is slegs in Afrika Tyd (maande) gevind  (2) 3.2.2 − Mitochondriale DNS/DNA word van moeder na kind oorgedra LET WEL: − mutasies op die mitochondriale DNS/DNA − word terug gevolg na 'n vroulike voorouer wat in Afrika bestaan Indien die verkeerde tipe grafiek getrek is: het  (3) - Word punte verbeur vir 'korrekte tipe grafiek' (5) Indien asse omgeruil is: - Word punte verbeur vir byskrifte van X-as en Y-as Copyright reserved Please turn over bylaag 2 159 Copyright reserved Please turn over Bylaag 2

Lewenswetenskappe/V1 9 DBE/2014 Lewenswetenskappe/V1 10 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum Bylaag 2 NSS – Graad 12 Model – Memorandum 3.3 3.3.1 (a) XdXd (2) AFDELING C VRAAG 4 160 Bylaag 2 (b) XDY (2) Die ontwikkeling van 'n nuwe spesie 3.3.2 3 (2) • As 'n populasie in twee populasies verdeel . • Vind daar nou geen geenvloei tussen die twee groepe plaas nie  3.3.3 P1 fenotipe Normale vrou x Normale man  • Want elke populasie kan aan verskillende omgewingstoestande blootgestel wees genotipe XDXd x XDY  • Elke bevolking ondergaan afsonderlik natuurlike seleksie • in so mate dat die individue van die twee bevolkings baie verskillend van mekaar Meiose word • genotipies en fenotipies . G1 XD , Xd x XD , Y  • As die twee bevolkings weer sou meng, • kan hulle nie voortplant met mekaar nie , en word dus verskillende spesies Bevrugting (enige 5) (5) XDXD, XDXd, XDY, XdY  Die ontwikkeling van bipedalisme F 1 genotipe 2 normale vroue 1 normale 1 kleurblinde • Die posisie van die foramen magnum is na agter op die skedel,  fenotipe man man • die nou pelvis • en die minder gebuigde rugstring Ouers en nageslag/P 1 & F 1 • dui aan dat die aapagtige wesens kwadripedaal (viervoetig) was (enige 3) Meiose en bevrugting (enige 6) • Die posisie van die foramen magnum is na vore op die skedel, OF • die wyer pelvis • en die gebuigde rugstring  P 1 /ouer fenotipe Grys liggaam x grys liggaam • dui aan dat die moderne mens bipedaal (tweevoetig) is (enige 3) (6) genotipe Gg x Gg  Verandering in die dieet van rou voedsel na gaar voedsel Meiose • Die groot tande, veral die oogtande • sowel as die groot en lang kake • toon meer prognatisme in die skedel gamete XD Xd • sowel as die kraniale/oogbanke geassosieer met groot spiere wat die kake XD XDXD XDXd beheer Bevrugting Y XDY XdY • toon dat die aapagtige wesens meer rou voedsel geëet het wat baie prosessering/skeur, byt en kou vereis het (enige 3) 1 punt vir korrekte gamete • Die kleiner tande, insluitend die oogtande  1 punt vir korrekte genotipes • sowel as die kleiner kaak  • wat die prognatisme van die skedel verminder F 1 genotipe 2 normale vroue 1 normale 1 kleurblinde • sowel as die afwesigheid van die kraniale/ oogbanke as gevolg van die teenwoordigheid van kleiner spiere vir kou fenotipe man man • toon dat die moderne mens 'n dieet van gaar voedsel volg wat minder prosessering/skeur, byt en kou vereis (enige 3) (6) Ouers en nageslag/P1 & F1 Meiose en bevrugting (enige 6) (6) Inhoud: (17) (12) Sintese: (3) [40] (20) TOTAAL AFDELING B: 80 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Copyright reserved Please turn over Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe © Departement van Basiese Onderwys 2014

Lewenswetenskappe/V1 11 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum ASSESSERING VAN DIE AANBIEDING VAN DIE OPSTEL Relevansie Logiese volgorde Begrip Slegs inligting wat van Oor die algemeen is die Al drie aspekte van die toepassing is op die ontwikkeling van 'n nuwe vraag word korrek opwikkeling van 'n nuwe spesie, die ontwikkeling beskryf. spesie, die ontwikkeling van bipedalisme en van bipedalisme en verandering in dieet logies verandering in dieet word verduidelik. gegee (geen irrelevante inligting nie). © Departement van Basiese Onderwys 2014 TOTAAL AFDELING C: 20 Mind the Gap KABV Graad 12 Lewenswetenskappe GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou bylaag 2 161 Bylaag 2

Die Mind the Gap studiegidsreeks help jou om die sprong te maak deur hard te studeer om sukses in die Graad 12 eksamen te behaal. Hierdie publikasie is nie te koop nie. © Kopiereg Departement van Basiese Onderwys www.education.gov.za Inbelsentrum 0800 202 933

MTG Life Sciences Afr

Study this subject

Recommended for this subject

Life Sciences Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Life Sciences Grade 12 Paper 1 Free State Mock 2025 Memo

Life Sciences Grade 12 Paper 2 Free State Mock 2025 Memo

Life Sciences Grade 12 Paper 2 Gauteng Mock 2025 Memo

Life Sciences Grade 12 KZN March Test 2025 Question Paper

Life Sciences Grade 12 Paper 2 KZN Mock 2025 Memo

Life Sciences Grade 12 P2 NSC June 2025 Question Paper (Afr)

Life Sciences Grade 12 Eastern Cape June 2023 Memo (Afrikaans)

Life Sciences Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2023 Memo (Afrikaans)

Life Sciences Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2023 QP (Afr)

Life Sciences Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2022 Memo (Afrikaans)

Life Sciences Grade 12 Paper 2 Gauteng Mock 2021 Memo (Afrikaans)

More from Grade 12 Life Sciences

Life Sciences Grade 12 Paper 2 Mpumalanga Mock 2025 Memo

Life Sciences Grade 12 P1 Mpumalanga Mock 2025 Question Paper

Life Sciences Grade 12 P1 North West Mock 2025 Question Paper

Life Sciences Grade 12 Free State June 2024 Memo

Life Sciences Grade 12 P1 November 2024 NSC MG Question Paper

Life Sciences Grade 12 P2 November 2024 NSC MG Question Paper