Physical Science Afrikaaans Learner Guide

Downloaded from hlayiso.com FISIESE WETENSKAPPE SKOOLGEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – KABV GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com

Downloaded from hlayiso.com FISIESE WETENSKAPPE SKOOLGEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – KABV GRAAD 12 LEERDERGIDS FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 1 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com INHOUD 1. Inleiding.......................................................................................................................................3 2. Doelstellings................................................................................................................................3 3. Assesseringstake vir Graad 12 Praktiese Werk..........................................................................4 4. Voorbeelde van Praktiese Werk as Formele Assesseringstake..................................................5 4.1 Kwartaal 1 Bereiding van esters en identifisering deur middel van reuk. .....................................................5 4.2 Kwartaal 2 Behoud van lineêre momentum..................................................................................................11 4.3 Kwartaal 3 Elektrisiteit en magnetisme Deel 1 .........................................................................................................................................15 Bepaal die interne weerstand van ‘n battery. Deel 2 .........................................................................................................................................17 Stel ‘n serie-parallelnetwerk met ‘n bekende weerstand op. Bepaal die ekwivalente weerstand met behulp van ‘n ammeter en ‘n voltmeter en vergelyk dit met die teoretiese waarde. FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 2 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com PRAKTIESE WERK AS FORMELE ASSESSERINGSTAKE 1. INLEIDING Assessering van die leerder se vordering in graad 12 Fisiese Wetenskappe bestaan uit twee komponente: • ‘n Skoolgebaseerde assesseringsprogram wat uit ses take bestaan en wat 25% (punt uit 100) van die totale punt vir Fisiese Wetenskappe vorm. Drie van die ses take behels voorgeskrewe eksperimente. • ‘n Eksterne eksamen (uit 300 punte), wat die oorblywende 75% vorm. 2. DOELSTELLINGS Fisiese Wetenskappe ondersoek fisiese en chemiese verskynsels. Dit word gedoen deur middel van wetenskaplike ondersoek en die toepassing van wetenskaplike modelle, teorieë en wette om gebeure in die fisiese omgewing te verk- laar en te voorspel. Praktiese werk in Fisiese Wetenskappe moet met die teorie geïntegreer word om die konsepte te versterk wat geleer word. Dit kan die vorm van eenvoudige praktiese demonstrasies of ook ‘n eksperiment of praktiese ondersoek aanneem. Vanaf 2014 moet DRIE voorgeskrewe eksperimente per jaar as praktiese aktiwiteite vir formele assessering gedoen word. • Een Chemie-prakties in die eerste kwartaal • ‘n Fisika- of ‘n Chemie-prakties in die tweede kwartaal • ‘n Fisika-prakties in die derde kwartaal. Hierdie leerdergids bied hulp aan die leerder en onderwyser in die uitvoer van hierdie praktiese aktiwiteite. FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 3 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com 3. ASSESSERINGSTAKE VIR GRAAD 12 PRAKTIESE WERK Die tabel hieronder toon die voorgeskrewe formele assesseringsaktiwiteite vir praktiese werk en die gewigswaarde van die jaarlikse SGA. KWARTAAL VOORGESKREWE PRAKTIESE AKTIWITEITE GEWIGS- VIR FORMELE ASSESSERING WAARDE 1 EKSPERIMENT (CHEMIE) 15% van Die bereiding van esters en identifisering deur reuk jaarlikse SGA 2 EKSPERIMENT (CHEMIE) 20% van Hoe gebruik jy die titrasie van oksaalsuur teen natriumhidroksied om die jaarlikse SGA konsentrasie van die natriumhidroksied te bepaal? OF EKSPERIMENT (FISIKA) Die behoud van lineêre momentum 3 EKSPERIMENT (FISIKA) 15% van Deel 1 jaarlikse SGA Bepaal die interne weerstand van ‘n battery. Deel 2 Stel ‘n serie-parallelnetwerk met ‘n bekende weerstand op. Bepaal die ekwivalente weerstand met behulp van ‘n ammeter en ‘n volt- meter en vergelyk dit met die teoretiese waarde. FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 4 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com 4. VOORBEELDE VAN PRAKTIESE WERK AS FORMELE ASSESSERINGSTAKE KWARTAAL 1: PRAKTIESE WERK KENNISAREA: MATERIE EN MATERIALE 4.1 DIE BEREIDING VAN ESTERS EN IDENTIFISERING DEUR REUK INLEIDING Esters ‘n het sterk vrugtereuk. Esters kom van nature in vrugte voor. Esters kan sinteties berei word deur die reaksie tussen ‘n karboksielsuur en ‘n alkohol. Hierdie reaksie staan as estervorming of verestering bekend. Die reaksie kan deur gekonsentreerde swawelsuur gekataliseer word. DOEL Berei verskillende esters deur verskillende karboksielsure en alkohole te gebruik. Identifiseer die esters wat gevorm word aan hulle reuk. ApparaAt • Veiligheidsbril • Proefbuise • Druppipette • 250 ml-beker • Proefbuisrakkie • Bunsenbrander • Hittebestande matjie/teël • Driepoot • Metaalgaas • Retortstaander • Chemikalieë: metanol, etanol, propanol, etanoësuur, salisielsuur, swawelsuur en 0,5 mol.dm-3 natriumkarbonaat FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 5 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com MetodE 1. Plaas 1 druppel gekonsentreerde swawelsuur in ‘n proefbuis. 2. Voeg 10 druppels etanoësuur by dieselfde proefbuis. 3. Voeg 10 druppels etanol by die mengsel. 1 DRUPPEL GEKONSENTREERDE SWAWELSUUR + 10 DRUPPELS ETANOËSUUR + 10 DRUPPELS ETANOL BEREI ‘N WATERBAD 1. Gooi ongeveer 100 cm3 water in die 250 cm3-beker. 2. Laat die proefbuis versigtig in die beker sak sodat dit regop staan. 3. Verhit die beker geleidelik op ‘n driepoot en metaalgaas tot die water begin kook. Stop dan die verhitting. 4. Laat dit vir 1 minuut in die warm water staan. Indien die mengsel in die proefbuis kook, gebruik ‘n tang om dit uit die water te haal totdat dit ophou kook, en sit dit dan terug in die warm water. 5. Haal die proefbuis na 1 minuut versigtig uit en laat dit afkoel. PROEFBUIS MET REAKSIEMENGSEL BEKER WATER METAALGAAS DRIEPOOT BUNSENBRANDER 6. As dit afgekoel het, gooi die mengsel in ‘n proefbuis halfvol met 0,5 mol.dm-3- natriumkarbonaatoplossing. Dit sal ‘n bietjie bruis. Meng goed. ‘n Esterlaag sal afgeskei word en bo-op die waterlaag dryf. FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 6 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com REAKSIEMENGSEL 0,5 mol.dm-3 Na2Co3 WAARSKUWING! MOENIE DIE OPENING VAN DIE PROEFBUIS ONDER JOU NEUS HOU NIE! Met hierdie tegniek gebruik jy jou hand om die lug oor die opening van ’n houer in die rigting van jou neus te waai. Lug wat met die stof gemeng is, word in jou neus ingetrek sodat die reuk van die oorspronklike middel verdun word. Ruik die produk deur die reuk liggies met jou hand na jou neus toe te waai. 7. Herhaal stap 1 tot 10, maar gebruik METANOL en PROPANOL as die alkohol. 8. Herhaal stap 1 tot 10, maar gebruik SALISIELSUUR en METANOL. ResultATE EN DIE VERTOLKING VAN RESULTATE Voltooi die tabelle hieronder. Kies EEN van die volgende om die ester wat gevorm is, aan sy reuk te identifiseer: • Verf • Peer • Pynappel • Aarbei • Roomys • Naellakverwyderaar • Wintergroen FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 7 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com EKSPERIMENT 1: ETANOL + ETANOËSUUR REUK VERGELYKING IN WOORDE STRUKTUUR- FORMULE CHEMIESE VERGELYKING GEBALANSEERDE CHEMIESE VERGELYKING (16) EKSPERIMENT 2: METANOL + ETANOËSUUR REUK VERGELYKING IN WOORDE STRUKTUUR- FORMULE CHEMIESE VERGELYKING GEBALANSEERDE CHEMIESE VERGELYKING (16) FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 8 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com EKSPERIMENT 3: PROPANOL + ETANOËSUUR REUK VERGELYKING IN WOORDE STRUKTUUR- FORMULE CHEMIESE VERGELYKING GEBALANSEERDE CHEMIESE VERGELYKING (16) EKSPERIMENT 4: METANOL + SALISIELSUUR REUK (2) BESPREKING VAN RESULTATE 1. Watter eienskap van swawelsuur maak dit ‘n geskikte katalisator vir die bereiding van esters? _________________________________________________________________ (2) 2. Waarom verhit ons die proefbuis in ‘n waterbad en nie direk oor ‘n vlam nie? __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (2) FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 9 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com 3. Met verwysing na die kenmerkende reuke van esters, noem TWEE voorbeelde waar esters in verskillende industrieë gebruik word. __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (4) 4. Waarom het esters met ‘n hoër molekulêre gewig nie sterk reuke nie? __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (2) TOTAAL: 60 FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 10 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com KWARTAAL 2: PRAKTIESE WERK KENNISAREA: MEGANIKA 4.2 DIE BEHOUD VAN LINEÊRE MOMENTUM INLEIDING Momentum is massa in beweging. Die hoeveelheid momentum van ‘n voorwerp word deur twee veranderlikes bepaal, naamlik massa en snelheid. Lineêre momentum (momentum in ‘n reguit lyn) kan as die produk van massa en snelheid gedefinieer word. Die verifiëring van die behoud van momentum kan eksperimenteel bepaal word tydens ‘n ontploffing en ‘n botsing. DOEL Om die behoud van lineêre momentum tydens ‘n ontploffing te verifieer. ApparaAT • Trolliebaan • Trollies • Meterstok • Buffers (planke of stene) METODE 1. Plaas twee trollies teen mekaar op ‘n gladde, horisontale vloer. ‘n Saamgeperste veer is aan een van die trollies vasgesit. 2. Plaas ‘n derde trollie bo-op een van die ander twee trollies in Stap 1. Hierdie twee trollies verteenwoordig nou ‘n massa van 2 m, terwyl die enkele trollie ‘n massa van m voorstel. 3. Plaas twee stewige houtplanke weerskante van die opstelling (nie verder as 1–1,5 m van die opstelling af nie), soos in die diagram hieronder getoon. 4. Ontspan die veer van die een trollie sodat die twee stelsels van mekaar af weg beweeg. Luister na die botsings teen die planke. Die trolliestelsels tref die planke op verskillende tye, omdat die een trolliestelsel stadiger as die ander een beweeg (verskillende snelhede). 5. Deur middel van ‘probeer en tref’, vind ‘n posisie vanwaar die trolliestelsels beweeg sodat albei trollies die planke aan weerskante op dieselfde oomblik sal tref. Slegs ‘n enkele botsing moet gehoor word. 6. Meet die afstande ∆x1 en ∆x2 wat elke trollie van die beginpunt tot by die plank beweeg. Hierdie afstande stel die 11 FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com snelhede van die twee trolliestelsels onderskeidelik voor. 7. Herhaal die bostaande prosedure om nog twee stelle waardes te verkry. RESULTaTE Voltooi die volgende tabel. Trolliestelsel 1 Trolliestelsel 2 Totale Massa [Snelheid v1] Massa [Snelheid v2] momentum Momentum Momentum na ontploffing (Trollie- Afstand (trollie- Afstand (‘eenheid’) (‘eenheid’) (‘eenheid’) eenheid) ∆x1 (cm) eenheid) ∆x2 (cm) (10) VERTOLKING EN BESPREKING VAN RESULTATE 1. Formuleer ‘n ondersoekende vraag vir hierdie praktiese aktiwiteit. __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (3) 2. Skryf die wet van die behoud van momentum neer. __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (2) 3. Verduidelik waarom daar aanvaar kan word dat die afstande wat deur die trollies afgelê word, as ‘n meting van hulle snelhede beskou kan word. __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (2) 4. Gee ‘n rede waarom hierdie eksperiment meer as een keer uitgevoer moet word. __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (2) GEVOLGTREKKING 5. Maak ‘n gevolgtrekking uit die resultate wat jy verkry het. __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (3) FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 12 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com EVALUERING 6. Watter aanbevelings kan jy maak om die resultate van jou eksperiment te verbeter? __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (4) TOEPASSING 7. ‘n Seun met massa 50 kg en ‘n meisie met massa 40 kg staan elkeen op ‘n skaatsplank. Hulle druk hulle hande teen mekaar en stoot mekaar weg soos in die skets getoon word. Die meisie beweeg na regs teen 1 m.s-1. 7.1 Wat is die totale momentum van die seun en die meisie voordat hulle van mekaar af weg beweeg? ____________________________________________________________ (2) 7.2 Bepaal die snelheid van die seun direk nadat hulle van mekaar af weg beweeg het. ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ___________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ (5) 13 FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com ALTERNATIEWE METODE – LINEÊRE LUGBAAN METODE ‘n Botsing kan in plaas van ‘n ontploffing gebruik word om die behoud van momentum te ondersoek. Die diagram hieronder illustreer die botsing van trollies op ‘n lugbaan. Trollie A met massa 2 kg en snelheid 1,5 m.s-1 na regs bots met ‘n stilstaande trollie B met massa 1,5 kg. Na die botsing beweeg trollie A teen 0,75 m.s-1 na links en trollie B beweeg teen 3 m.s-1 na regs. VERTOLKING VAN DIE RESULTATE 8.1 In die verifiëring van die behoud van momentum, waarom is dit beter om ‘n lugbaan in plaas van ‘n trolliestelsel te gebruik? __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (2) 8.2 Bewys deur middel van ‘n berekening dat die momentum tydens hierdie botsing behou is. __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (5) TOTAAL: 40 FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 14 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com KWARTAAL 3: PRAKTIESE WERK KENNISAREA: ELEKTRISITEIT EN MAGNETISME 4.3 BEPAAL DIE INTERNE WEERSTAND EN DIE EKWIVALENTE WEERSTAND VAN ‘N SERIE- PARALLELNETWERK INLEIDING Die term ‘verlore spanning’ verwys na die verskil tussen die emk en die terminaalspanning. Die spanning is egter nie ‘verlore’ nie. Dit is die spanning oor die interne weerstand van die battery, maar is ‘verlore’ vir gebruik in die eksterne stroombaan. Die interne weerstand van die battery kan soos net nog ‘n resistor in serie in die stroombaan hanteer word. Die som van die spannings oor die eksterne stroombaan plus die spanning oor die interne weerstand is gelyk aan die emk: ε = Vspanning + Vinterne weerstand of ε = IRekstern + Ir HERRANGSKIK OM DIE VOLGENDE TE KRY: v = -rI + ε in die vorm y = mx + c waar m = -r DEEL 1 Bepaal die interne weerstand van ‘n battery. dOEL Om die interne weerstand van ‘n battery te bepaal APPARAAT • Voltmeter (of multimeter) • Ammeter (of multimeter) • Koolstof-sinkbattery van enige grootte (kies die spanning in verhouding tot die waardes van die resistors) • Batteryhouer • Reostaat • Verbindingsdrade • Skakelaar 15 FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com METODE Stel die apparaat op soos in die diagram hieronder getoon en bepaal die ammeter- en voltmeterlesings vir VYF ver- skillende stellings van die reostaat. VOORSORGMAATREËL: Moenie die skakelaar te lank aan los nie. Dit sal die battery laat verhit en veroorsaak dat dit afloop. RESULTATE 1. Tabuleer die lesings van die terminaalspanning (volt) en die elektriese stroom (ampère) wat uit die eksperiment verkry is. (10) VERTOLKING EN BESPREKING VAN RESULTATE 2. Identifiseer die: 2.1 Onafhanklike veranderlike 2.2 Afhanklike veranderlike 2.3 Beheerde veranderlike (3 x 2) (6) 3. Waarom sluit ons ‘n reostaat by die stroombaan in? (2) 4. Teken ‘n grafiek van die voltmeterlesings teenoor die ammeterlesings. (8) 5. Is die gradiënt van die grafiek positief of negatief? Verduidelik. (3) 6. Gebruik die grafiek om die interne weerstand van die battery te bepaal. (4) 7. Watter punt op jou grafiek stel die emk van die battery voor? Verduidelik. (4) GEVOLGTREKKING 8. Maak ‘n gevolgtrekking uit die resultate wat verkry is. (2) FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 16 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com DEEL 2 Stel ‘n serie-parallelnetwerk met bekende resistors op. Bepaal die ekwivalente weerstand met behulp van ‘n ammeter en ‘n voltmeter en vergelyk dit met die teoretiese waarde. DOEL Om die ekwivalente weerstand van ‘n serie-parallelnetwerk te bepaal en dit met die berekende teoretiese waarde te vergelyk ApparaAt • Drie vaste resistors waarvan die waardes bekend is (waardes moet nie te hoog wees nie) • Voltmeter (of multimeter) • Ammeter (of multimeter) • Battery (kies die spanning in verhouding tot die waardes van die resistors) • Batteryhouer • Verbindingsdrade • Skakelaar METODE Stel die stroombaan op soos in die diagram hieronder getoon. Teken die lesings op die voltmeter en ammeter aan. 17 FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com VERTOLKING EN BESPREKING VAN RESULTATE 1. Gebruik die lesings wat jy in jou eksperiment verkry het en bepaal die ekwivalente weerstand van die stroombaan. (4) 2. Deur die waardes van R1, R2 en R3 te gebruik, bereken die teoretiese waarde van die ekwivalente weerstand. (5) GEVOLGTREKKING 3. Vergelyk die waardes wat in 1 en 2 hierbo verkry is en kom tot ‘n gepaste gevolgtrekking. (2) TOTAAL: 50 FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 18 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com Notes 19 FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com Notes FISIESE WETENSKAPPE SKOOL GEBASEERDE ASSESSERING VOORBEELDE – 20 KABV CAPS GRAAD 12 LEERDERGIDS

Downloaded from hlayiso.com

Downloaded from hlayiso.com