Sepedi HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2018 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE KREITI YA 12 SEPEDI LELEME LA GAE (HL) LEPHEPHE LA BORARO (P3) DIBATSELA 2018 TLHAHLO YA GO SWAYA MEPUTSO: 100 Palomoka ya matlakala a tlhahlo ya go swaya ke 9. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Dibatsela 2018 NSC – Tlhahlo ya go swaya ELA HLOKO: • Diriša rubriki ye ge o swaya ditaodišo (Lephephe la 3, KAROLO YA A) • Meputso ya 0–50 e arotšwe ka magato a mahlano a ditlhalošo • Mo go diteng, polelo le mongwalelo le legato le lengwe le le lengwe la magato a ditlhalošo a mahlano le arotšwe ka dikarolwana tše pedi, e lego legato la godimo le la fase go lebeletšwe kabo ya meputso le ditlhalošo • Sebopego ga se sa arolwa ka legato la godimo le la fase KAROLO YA A: RUBRIKI YA GO SWAYA DITAODIŠO [MEPUTSO YE 50] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni magareng DITENG LE PEAKANYO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Karabo e a -Tlemagano ya -Molekwa o tšwele (Go araba dipotšišo) potšišo ke bja maemo a gabotsebotse. kgotsofatša. dikgopolo ga se ya tseleng kudukudu. Legato la godimo Tatelano ya dikgopolo ge godimodimo go fetiša. -Dikgopolo di kgahliša -Dikgopolo di maleba. -Dikgopolo di go dirwa peakanyo. -Dikgopolo tše bohlale, tša kudu ebile di sepelelana tlemagane ebile di a -Dikgopolo ga di hlakahlakane ebile ga Temogo ya morero, go hlohla mabjoko tšeo di le hlogo/sererwa. kgodiša. tšwelele gabotse ebile di nepiše. baamogedi ba tshedimošo tšweletšago tsebo ye e -Peakanyo le tlemagano -Peakanyo le ga di bontšhe -Dikgopolo ga di nepiše le dikamano. tseneletšego. ya dikgopolo ke tše tlemagano ya dikgopolo boitlhamelo. hlogo ebile di a -Peakanyo le tlemagano ya botsebotse mo go ke tše kaone mo go -Tatelano le ipoeletša. MEPUTSO YE 30 dikgopolo ke tšeo di matseno, mmele le matseno, mmele le tlemagano ya -Ga go tatelano le ikgethilego mo go matseno, mafetšo. mafetšo. dikgopolo di tšwelela tlemagano ya mmele le mafetšo. gannyane. dikgopolo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Potšišo e arabilwe ka -Molekwa o tšwele -Ga go bolelwe selo ka potšišo ke bja maemo a gabotse. mo go kgotsofatšago tseleng. hlogo yeo e filwego. godimodimo. -Dikgopolo di a kgahliša eupša ga se ya hlaka -Dikgopolo di -O tšwele tseleng -Dikgopolo tše bohlale tšeo ebile di sepelelana le gabotse. hlakahlakane. kudukudu. Legato la fase di tšweletšago tsebo ye e hlogo/sererwa. -Tlemagano ya -Ga go peakanyo -Diteng ga di nepiše tseneletšego. -Peakanyo le tlemagano dikgopolo e a goba tlemagano ya ebile di hlakahlakane. -Bokgoni bja maemo a ya dikgopolo ke tše kgotsofatša ebile e a dikgopolo yeo e godimo bja go beakanya le botse mo go matseno, kgodiša. tšwelelago. go tlemaganya dikgopolo mmele le mafetšo. -Peakanyo le mo go matseno, mmele le tlemagano ya dikgopolo mafetšo. di a kgotsofatša mo go matseno, mmele le mafetšo. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Dibatsela 2018 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA A: RUBRIKI YA GO SWAYA DITAODIŠO [MEPUTSO YE 50] (e tšwela pele) POLELO, MONGWALELO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 LE PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Polelo ga e le tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di kwešišagale. Segalo, retšistara, kudukudu le morero, sepelelana gabotsebotse sepelelana gabotse le sepelelana gannyane -Segalo, retšistara, mongwalelo, tlotlontšu ya baamogedi le dikamano. le morero, baamogedi le morero, baamogedi le le morero, baamogedi setaele le tlotlontšu ga maleba ya morero le Legato la godimo -Polelo ke ya boitshepo, ya dikamano. dikamano. le dikamano. di sepelelane le dikamano. go nona, ya maatlakgogedi. -Polelo e na le maatla, ya -Tirišo ya maleba ya -Tirišo ya polelo ke ya morero, baamogedi le Kgetho ya mantšu. -Polelo e na le segalo sa go segalo sa maleba. polelo e dira gore motheo. dikamano. Tirišo ya polelo le ba le maatlakgogedi ebile e -Diphošo tša popopolelo molaetša o kwagale. -Segalo le mošito ga -Tlotlontšu ke ye melawana, maswao, nonne ka mebolelwana ya le mopeleto ga se tše -Segalo ke sa maleba. se tša maleba. nnyane kudukudu moo popopolelo le mopeleto. go kgahliša. kae. -Mebolelwana e -Tlotlontšu ke ye e lego gore e dira gore -Ga go na le ge e ka ba -Polelo e beakantšwe dirišitšwe go godiša nnyane kudu. ditaba di se kwešišege. MEPUTSO YE 15 phošwana e tee ya gabotsebotse. boleng bja diteng. popopolelo le mopeleto. -Polelo e beakantšwe ka bokgwari bja maemo a godimodimo. 13 10 7 4 -Polelo ya maemo a -Polelo ke ya maemo a -Tirišo ya polelo e a -Polelo ga e godimodimo ya go ba le godimo ya go ba le kgotsofatša eupša e na kgotsofatše. Legato la fase segalo se maatla. maatlakgogedi. le diphošo. -Ga go phapantšho ya -Ga go na le ge e ka ba -Segalo ke sa maleba sa -Segalo se a mafoko. phošwana e tee ya go ba le maatlakgogedi. kgotsofatša eupša -Tlotlontšu ga se ye popopolelo goba mopeleto. -Diphošwana tše nnyane mebolelwana ga se ya kaalo. -Polelo e beakantšwe ka tša popopolelo le dirišwa o kaalo. bokgwari. mopeleto. -Polelo e beakantšwe gabotse. SEBOPEGO 5 4 3 2 0–1 -Tšwetšopele ya sererwa ke -Tatelano ye botse ya -Dintlha tša maleba di -Dintlha tša maleba ga -Dintlha tša maleba ga Dinyakwa/Dipharologantšho ya maemo a godimodimo. tšwetšopele ya dintlha. tšweleditšwe. se tše kae. di gona. tša setšweletšwa. -Tlhalošo ya dikgopolo ke -Tlemagano ye botse ya -Mafoko le ditemana di -Mafoko le ditemana -Mafoko le ditemana di Tšwetšopele ya ditemana le ya maemo a godimodimo. dintlha le dikgopolo. hlamegile gabotse. di na le diphošo. fošagetše. tlhamo ya mafoko. -Tlhamo ya mafoko le -Mafoko le ditemana di -Taodišo e a kwagala. -Taodišo e a kwagala -Taodišo ga e kwagale. ditemana ke ya go ikgetha, beakantšwe ka eupša e na le MEPUTSO YE 5 ya maemo a godimodimo. makgethe. mafokodi. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Dibatsela 2018 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA B: RUBRIKI YA GO SWAYA DITŠWELETŠWA TŠE TELELE TŠA TIRIŠANO [MEPUTSO YE 25] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja magareng Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni DITENG, PEAKANYO LE 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 SEBOPEGO -Bokgoni bja go araba potšišo -Bokgoni bjo bobotsebotse -Bokgoni bja go -Bokgoni bja motheo bja -Karabo ya gagwe ga e ke bja maemo a godimodimo bja go araba potšišo bjoo kgotsofatša bja go araba go araba potšišo bja go laetše tsebo le ye nnyane -Go araba dipotšišo le go fetiša. bo laetšago tsebo ye potšišo bja go laetša tsebo laetša tsebo ye nnyane ya mohuta wa dikgopolo. -Dikgopolo ke tše bohlale tšeo botse ya mohuta wa ya mohuta wa ya dinyakwa tša mohuta setšweletšwa. -Tatelano le peakanyo ya di tšweletšago tsebo ye e setšweletšwa. setšweletšwa. wa setšweletšwa. -Molaetša ga o tšwelele dikgopolo. tseneletšego. -Ditaba di nepiša -Go na le nepišo eupša go -Go na le nepišo ye gabotse ka ge molekwa a -Morero, baamogedi, -Tsebo ye e tseneletšego ya setšweletšwa. na le go tšwa tseleng nnyane ya setšweletšwa tšwele tseleng kudukudu. dinyakwa/dipharologantšho dinyakwa tša mohuta wa –Molekwa ga se a tšwa gannyane. eupša go na le go tšwa -Ga go tlemagano ya le dikamano. setšweletšwa. tseleng. -Tlemagano ya dikgopolo tseleng. diteng le dikgopolo. -Ditaba di nepiša -Tlemagano ya diteng le le dikamano e a -Tlemagano ya diteng le -Ditaba di hlalošwa setšweletšwa thwi. dikgopolo ke ye botse. kgotsofatša. dikgopolo ga se ye gannyane. MEPUTSO YE 15 -Tlemagano ya diteng le -Tlhalošo ya ditaba ke ye -Tlhalošo ya ditaba e a kaalo. -Sebopego sa dikgopolo ke ya maemo a botse ebile e thekga kgotsofatša ebile e thekga -Tlhalošo ya ditaba ke setšweletšwa ga se sona. godimo. sererwa. sererwa. ya motheo ebile e -Tlhalošo ya ditaba ke ya -Sebopego ke sa maleba -Sebopego ke sa maleba thekga sererwa maemo a godimo ebile e eupša se na le eupša se na le diphošo gannyane. thekga sererwa. diphošwana di se kae. tše dintšinyana. -Ga se a šomiša melao -Sebopego ke sa maleba sa ya sebopego ka go sepelelana le tshwanelo. setšweletšwa. -Go tlogetšwe dintlha tše bohlokwa. POLELO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele le -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu ga di setaele le tlotlontšu ga di Segalo, retšistara, setaele, gabotsebotse le morero, sepelelana gabotse le sepelelana le morero, sepelelane gabotse le sepelelane le morero, morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. dikamano. -Polelo e nepagetše ebile e dikamano. -Diphošo tša popopolelo dikamano. -Sengwalo se tletše ka Tirišo ya polelo le hlamegile gabotse. -Polelo ga e na diphošo ga se tše ntši. -Popopolelo ga se yeo e diphošo ebile se melawana. -Ga go na le ge e ka ba phošo tša popopolelo ebile e -Tlotlontšu ke yeo e nepagetšego ebile e hlakahlakane. Kgetho ya mantšu. le e tee. hlamegile gabotse. lekanetšego. tletše ka diphošo. -Tlotlontšu yeo e lego Maswao le mopeleto. -Tlotlontšu ke ye ntši. -Diphošwana tšeo di lego -Tlotlontšu ga se ye ntši. gona ga e sepelelane le - Diphošo ga se tše ntši. gona ga di fetoše -Molaetša o a tšwelela morero le ga nnyane. MEPUTSO YE 10 molaetša. eupša o arošitšwe. -Molaetša ga o tšwelele le ga nnyane. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 5 DBE/Dibatsela 2018 NSC – Tlhahlo ya go swaya ELA HLOKO: • Dintlha tšeo di filwego ka tlase ga hlogo ye nngwe le ye nngwe memorantamong wo ke tša go hlahla baswai fela • Kwešišo ya molekwa ya hlogo yeo a e kgethilego e elwe šedi le ge dintlha tša gagwe di fapana le tšeo di filwego gammogo le tša moswai KAROLO YA A: DITAODIŠO POTŠIŠO YA 1 Balekwa ba ngwale taodišo ya mantšu a 400–450 ka e tee ya dihlogo tšeo di filwego. Ba ka ngwala ka mehuta ye e latelago ya ditaodišo: Kanegelo, tlhalošo, kgadimo, kahlaahlo, ngangišano goba tswalano ya tšona. 1.1 E be e le bošego bja mathomo ke eba kgole le gae. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di akaretše: • Bošego bjoo a bego a le kgole le gae • E be e le la mathomo a eba kgole le gae • Ke bokgole bjo bokaakang le gae • Go diregile eng • Maikutlo a gagwe malebana le tiragalo yeo [50] 1.2 Temo e godiša ekonomi ya naga. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di akaretše: • Tlhalošo ya temo • Go lengwa neng, ke bomang, kae? • Puno ya ditšweletšwa • Mokgwa woo temo e godišago ekonomi ka gona [50] 1.3 Tlhokomelo ya balwetši. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di akaretše: • Tlhalošo ya sererwa • Mafelo ao balwetši ba dulago gona • Mekgwa ya go hlokomela balwetši • Maitshwaro a bahlokomedi ba balwetši • Ditlhohlo [50] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 6 DBE/Dibatsela 2018 NSC – Tlhahlo ya go swaya 1.4 O lemošitšwe ke batho gore mogwera wa gagwe ke ntamalomelakobong. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di akaretše: • Ntamalomelakobong ke motho wa mohuta mang • Go phela le mogwera wa ntamalomelakobong ntle le go lemoga bošoro bja gagwe • Boikaketši bja mogwera yo wa go se tshepagale • Seo se go lemošitšego gore mogwera yo ke ntamalomelakobong • Sephetho seo se tšerwego ka morago ga temogo ye [50] 1.5 Go botega ke gona go ka fedišago bomenetša nageng ya Afrika-Borwa. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di akaretše: • Tlhalošo ya bomenetša • Kahlaahlo ka bohlokwa bja go botega • Kahlaahlo ka ditiro tša bomenetša • Kahlaahlo ya mokgwa wo go botega go ka fedišago bomenetša ka gona [50] 1.6 Tlhokego ya mešomo ke yona e hlohleletšago palo ya godimo ya go ima ga bafsa. Dumela goba o ganetše. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di akaretše: • Molekwa a ngange a le ka lehlakoreng la gagwe • Ke eng seo se hlolago tlhokego ya mešomo • Tlhokego ya mešomo e hlohleletša/ga e hlohleletše go ima ga bafsa ka mokgwa mang [50] 1.7 1.7.1 • Tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa e akaretša mehuta ya le 1.7.2 ditaodišo ka moka • Molekwa o ikgethela seswantšho gomme a ngwala taodišo ka mohuta woo a o nyalantšhago le seswantšho seo • Molekwa a abelwe meputso ge a file tlhalošothwii/tlhalošo ya seka/ditlhalošo tše di le pedi 1.7.1 Tše dingwe tša dintlha tša diteng di akaretše: • Tlemagano ya mehlobo ya batho lefaseng • Tirišanommogo • Bophelo bo laolwa ke rena [50] 1.7.2 • Tlhokomelo ya melao ya tsela • Ditlamorago tša go otlela o nwele [50] PALOMOKA YA KAROLO YA A: 50 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 7 DBE/Dibatsela 2018 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA B: DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO POTŠIŠO YA 2 2.1 LENGWALO LA SEMMUŠO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Go hlaloša mathata a go kgethelwa molekane • Maikutlo a gago mabapi le seo • Kgopelo ya thušo Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Sebopego le botelele e be tša maleba • Atrese ya mongwadi/moromedi • Atrese ya moamogedi/moromelwa • Madume/Matseno le hlogo ya taba • Diteng e be tša maleba tša go laetša go kgopela thušo kgahlanong le kgapeletšo ya go nyala/nyalwa ke motho yo o sa mo ratego • Retšistara le polelo e be tša semmušo • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego • Mafetšo [25] 2.2 TŠA BOPHELO BJA MOHU Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Mohu e be e le motho yo bohlokwa setšhabeng • Tema yeo a e kgathilego Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Leina le sefane sa mohu • Batswadi ba mohu • Lefelo leo mohu a belegetšwego go lona • Letšatši la matswalo a mohu • Dithuto tšeo mohu a di fihleletšego (ge di le gona) • Tša merero ya mošomo • Ditiro tše botse le tša go kgahliša tšeo mohu a gopolwago ka tšona • Letšatši leo a hlokofetšego ka lona • Seo se hlotšego lehu la gagwe • Maina a meloko ya kgauswi yeo mohu a e tlogetšego • Lefoko la taelo. Mohlala: Mohu a ka laelwa ka sereto (ge se le gona) • Retšistara le polelo e be tša semmušo • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 8 DBE/Dibatsela 2018 NSC – Tlhahlo ya go swaya 2.3 PEGO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Sefatanaga se utswitšwe nako mang, kae • Seemo se be se le bjang • Moya go be go foka ofe • Tiragalo ya go utswa sefatanaga ka botlalo Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Go be le hlogo, matseno, mmele le mafelelo • Go ngwalwe ka motho wa bobedi • Go ngwalwe ka lebaka le le fetilego • Mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo go tšweletša dikgopolo • Retšistara le polelo e be tša maleba • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego • Diteng di be mabapi le go begela maphodisa tiragalo ya go utswiwa ga sefatanaga motseng wa geno [25] 2.4 POLEDIŠANO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Seo se hlolago gore ba tle ka morago ga nako • Ditlamorago tša go tla sekolong ka morago ga nako • Magato ao a ka tšewago go fediša bothata bjo Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Poledišano gare ga batho ba babedi. Mohlala: Gare ga Mokgadi le Pebetse • Go ngwalwe ditšhielano bjalo ka ge di direga thwii go tšwa go ntlhatebelelo ya seboledi • Maina a diboledi a laetšwe ka lehlakoreng la nngele la letlakala gomme go latele leswao la kgorwana • Šomiša mothaladi wo mofsa go laetša seboledi se sengwe le se sengwe se sefsa • Ditiragalo di laetšwe ka mašakaneng go fa babadi tshedimošo ka seo se tlogo direga • Thalathala tatelano ya ditiragalo pele o ngwala • Retšistara le polelo e be tša semmušo • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 9 DBE/Dibatsela 2018 NSC – Tlhahlo ya go swaya 2.5 METSOTSO LE LENANETHERO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Tlhathollo ya mohuta wa kgwebo yeo e butšwego • Mabaka kgahlanong le mohuta wo wa kgwebo • Magato ao a tlogo tšewa mabapi le kgwebo yeo Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Leina la mokgatlo • Letšatšikgwedi, lefelo le nako yeo kopano e swerwego ka yona • Pulo le kamogelo • Maina a maloko ao a tlilego • Maina a maloko ao a kgopetšego tshwarelo • Palo ya metsotso ya kopano ya go feta • Ditaba go tšwa metsotsong • Kamogelo ya metsotso • Tabakgolo ya letšatši • Go ngwalwe ka lebaka le le fetilego • Retšistara le polelo e be tša semmušo • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] 2.6 DITSHWAYATSHWAYO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Leina la lefelo le hotele yeo e etetšwego • Nako ya ketelo • Ba lapa bao ba bego ba ile lefelong leo • Moya wo o fokago fao • Tšeo di go kgahlilego hoteleng • Tlhohleletšo yeo e fiwago setšhaba gore se etele lefelo leo Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Seo se hlohleletšago tšweletšo ya ditshwayatshwayo: tshwaro ye botse, boipshino le boiketlo • Go ngwalwe ka motho wa pele • Go ngwalwe ka lebaka le le fetilego • Mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo go tšweletša dikgopolo a nyakega • Retšistara le polelo e be tša maleba • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego • Mmegi o tšweletša maikutlo. Mohlala: O thabišwa ke nako ye botse ye a bilego le yona hoteleng yeo • Ditšhišinyo mabapi le seo se ka dirwago: Batho ba be le kganyogo ya go etela hotele yeo • Go tšweletšwe tšeo di go kgahlilego • Go tšweletšwe dintlhakgolo ka boripana • Kanego ya ditaba ka moka ga e nyakege, go šielwe mmegelwa go ikgopolela, le go ikagela seswantšhokgopolo sa tiragalo yeo • Go anegwe ka tsela yeo e ka dirago gore moanegelwa a dumele [25] PALOMOKA YA KAROLO YA B: 50 PALOMOKA YA TLHAHLOBO: 100 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe