Sepedi HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2019 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE KREITI YA 12 SEPEDI LELEME LA GAE (HL) LEPHEPHE LA BORARO (P3) DIBATSELA 2019 TLHAHLO YA GO SWAYA MEPUTSO: 100 Palomoka ya matlakala a tlhahlo ya go swaya ke 9. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Dibatsela 2019 NSC – Tlhahlo ya go swaya ELA HLOKO: • Diriša rubriki ye ge o swaya ditaodišo (Lephephe la 3, KAROLO YA A) • Meputso ya 0–50 e arotšwe ka magato a mahlano a ditlhalošo • Mo go diteng, polelo le mongwalelo le legato le lengwe le le lengwe la magato a ditlhalošo a mahlano le arotšwe ka dikarolwana tše pedi, e lego legato la godimo le la fase go lebeletšwe kabo ya meputso le ditlhalošo • Sebopego ga se sa arolwa ka legato la godimo le la fase KAROLO YA A: RUBRIKI YA GO SWAYA DITAODIŠO [MEPUTSO YE 50] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni magareng DITENG LE PEAKANYO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Karabo e a kgotsofatša -Tlemagano ya -Molekwa o tšwele (Go araba dipotšišo) potšišo ke bja maemo a gabotsebotse -Dikgopolo di dikgopolo ga se ya tseleng kudukudu Legato la godimo Tatelano ya dikgopolo ge godimodimo go fetiša -Dikgopolo di kgahliša tlemagane ebile di a maleba -Dikgopolo di go dirwa peakanyo. -Dikgopolo tša go laetša kudu ebile di sepelelana kgodiša -Dikgopolo ga di hlakahlakane ebile ga Temogo ya morero, bohlale, tša go hlohla le hlogo/sererwa -Peakanyo le tšwelele gabotse ebile di nepiše baamogedi ba tshedimošo mabjoko tšeo di -Peakanyo le tlemagano tlemagano ya dikgopolo ga di bontšhe -Dikgopolo ga di nepiše le dikamano. tšweletšago tsebo ye e ya dikgopolo ke tše ke tše dikaone mo go boitlhamelo hlogo ebile di a tseneletšego dibotsebotse mo go matseno, mmele le -Tatelano le ipoeletša MEPUTSO YE 30 -Peakanyo le tlemagano ke matseno, mmele le mafetšo tlemagano ya -Ga go tatelano le tšeo di ikgethilego mo go mafetšo dikgopolo di tšwelela tlemagano ya dikgopolo matseno, mmele le mafetšo gannyane 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Potšišo e arabilwe ka -Molekwa o tšwele -Ga go bolelwe selo ka potšišo ke bja maemo a gabotse mo go kgotsofatšago tseleng hlogo yeo e filwego godimodimo -Dikgopolo di a kgahliša eupša ga se ya hlaka -Dikgopolo di -O tšwele tseleng -Dikgopolo tša go laetša ebile di sepelelana le gabotse hlakahlakane kudukudu Legato la fase bohlale, tša go hlohla hlogo/sererwa -Tlemagano ya -Ga go peakanyo -Diteng ga di nepiše mabjoko tšeo di -Peakanyo le tlemagano dikgopolo e a goba tlemagano ya ebile di hlakahlakane tšweletšago tsebo ye e ya dikgopolo ke tše kgotsofatša ebile e a dikgopolo yeo e tseneletšego dibotse mo go matseno, kgodiša tšwelelago -Bokgoni bja maemo a mmele le mafetšo -Peakanyo le godimo bja go beakanya le tlemagano ya dikgopolo go tlemaganya dikgopolo di a kgotsofatša mo go mo go matseno, mmele le matseno, mmele le mafetšo mafetšo Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Dibatsela 2019 NSC – Tlhahlo ya go swaya POLELO, MONGWALELO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 LE PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Polelo ga e le tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di kwešišagale Segalo, retšistara, kudukudu le morero, sepelelana gabotsebotse sepelelana gabotse le sepelelana gannyane -Segalo, retšistara, mongwalelo, tlotlontšu ya baamogedi le dikamano le morero, baamogedi le morero, baamogedi le le morero, baamogedi setaele le tlotlontšu ga maleba ya morero le Legato la godimo -Polelo ke ya boitshepo, ya dikamano dikamano le dikamano di sepelelane le dikamano go nona, ya maatlakgogedi -Polelo e na le maatla, ya -Tirišo ya maleba ya -Tirišo ya polelo ke ya morero, baamogedi le Kgetho ya mantšu. -Polelo e na le segalo sa go segalo sa maleba polelo e dira gore motheo dikamano Tirišo ya polelo le ba le maatlakgogedi ebile e -Diphošo tša popopolelo molaetša o kwagale -Segalo le mošito ga -Tlotlontšu ke ye melawana, maswao, nonne ka mebolelwana ya le mopeleto ga se tše kae -Segalo ke sa maleba. se tša maleba nnyane kudukudu moo popopolelo le mopeleto go kgahliša -Polelo e beakantšwe -Mebolelwana e -Tlotlontšu ke ye e lego gore e dira gore -Ga go na le ge e ka ba gabotsebotse dirišitšwe go godiša nnyane kudu ditaba di se MEPUTSO YE 15 phošwana e tee ya boleng bja diteng kwešišagale popopolelo le mopeleto -Polelo e beakantšwe ka bokgwari bja maemo a godimodimo 13 10 7 4 -Polelo ya maemo a -Polelo ke ya maemo a -Tirišo ya polelo e a -Polelo ga e godimodimo ya go ba le godimo ya go ba le kgotsofatša eupša e na kgotsofatše Legato la fase segalo se maatla maatlakgogedi le diphošo -Ga go phapantšho ya -Ga go na le ge e ka ba -Segalo ke sa maleba sa -Segalo se a mafoko phošwana e tee ya go ba le maatlakgogedi kgotsofatša eupša -Tlotlontšu ga se ye popopolelo goba mopeleto -Diphošwana tše nnyane mebolelwana ga se ya kaalo -Polelo e beakantšwe ka tša popopolelo le dirišwa o kaalo bokgwari mopeleto -Polelo e beakantšwe gabotse SEBOPEGO 5 4 3 2 0–1 -Tšwetšopele ya sererwa ke -Tatelano ye botse ya -Dintlha tša maleba di -Dintlha tša maleba ga -Dintlha tša maleba ga Dinyakwa/Dipharologantšho ya maemo a godimodimo tšwetšopele ya dintlha tšweleditšwe se tše kae di gona tša setšweletšwa. -Tlhalošo ya dikgopolo ke -Tlemagano ye botse ya -Mafoko le ditemana di -Mafoko le ditemana -Mafoko le ditemana di Tšwetšopele ya ditemana le ya maemo a godimodimo dintlha le dikgopolo hlamegile gabotse di na le diphošo fošagetše tlhamo ya mafoko. -Tlhamo ya mafoko le -Mafoko le ditemana di -Taodišo e a kwagala -Taodišo e a kwagala -Taodišo ga e kwagale ditemana ke ya go ikgetha, beakantšwe ka makgethe eupša e na le MEPUTSO YE 5 ya maemo a godimodimo mafokodi Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Dibatsela 2019 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA B: RUBRIKI YA GO SWAYA DITŠWELETŠWA TŠE TELELE TŠA TIRIŠANO [MEPUTSO YE 25] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja magareng Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni DITENG, PEAKANYO LE 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 SEBOPEGO -Bokgoni bja go araba potšišo -Bokgoni bjo bobotsebotse -Bokgoni bja go -Bokgoni bja motheo bja -Karabo ya gagwe ga e ke bja maemo a godimodimo bja go araba potšišo bjoo kgotsofatša bja go araba go araba potšišo bja go laetše tsebo le ye nnyane -Go araba dipotšišo le go fetiša bo laetšago tsebo ye potšišo bja go laetša tsebo laetša tsebo ye nnyane ya mohuta wa dikgopolo. -Dikgopolo ke tša go laetša botse ya mohuta wa ya mohuta wa ya dinyakwa tša mohuta setšweletšwa -Tatelano le peakanyo ya bohlale, le go hlohla mabjoko setšweletšwa setšweletšwa wa setšweletšwa -Molaetša ga o tšwelele dikgopolo. -Tsebo ke ye e tseneletšego -Ditaba di nepiša -Go na le nepišo eupša go -Go na le nepišo ye gabotse ka ge molekwa a -Morero, baamogedi, ya dinyakwa tša mohuta wa setšweletšwa na le go tšwa tseleng nnyane ya setšweletšwa tšwele tseleng kudukudu. dinyakwa/dipharologantšho setšweletšwa -Molekwa ga se a tšwa gannyane eupša go na le go tšwa -Ga go tlemagano ya le dikamano. -Ditaba di nepiša tseleng -Tlemagano ya dikgopolo tseleng diteng le dikgopolo setšweletšwa thwi -Tlemagano ya diteng le le dikamano e a -Tlemagano ya diteng le -Ditaba di hlalošwa -Tlemagano ya diteng le dikgopolo ke ye botse kgotsofatša dikgopolo ga se ye kaalo gannyane MEPUTSO YE 15 dikgopolo ke ya maemo a -Tlhalošo ya ditaba ke ye -Tlhalošo ya ditaba e a -Tlhalošo ya ditaba ke -Sebopego sa godimo botse ebile e thekga kgotsofatša ebile e thekga ya motheo ebile e setšweletšwa ga se sona -Tlhalošo ya ditaba ke ya sererwa sererwa thekga sererwa maemo a godimo ebile e -Sebopego ke sa maleba -Sebopego ke sa maleba gannyane thekga sererwa eupša se na le eupša se na le diphošo -Melao ya sebopego ga -Sebopego ke sa maleba sa diphošwana di se kae tše dintšinyana se ya šomišwa ka go sepelelana le setšweletšwa tshwanelo -Go tlogetšwe dintlha tše bohlokwa POLELO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele le -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu ga di setaele le tlotlontšu ga di Segalo, retšistara, setaele, gabotsebotse le morero, sepelelana gabotse le sepelelana le morero, sepelelane gabotse le sepelelane le morero, morero, baamogedi le baamogedi le dikamano morero, baamogedi le baamogedi le dikamano morero, baamogedi le baamogedi le dikamano dikamano. -Polelo e nepagetše ebile e dikamano -Diphošo tša popopolelo dikamano -Sengwalo se tletše ka Tirišo ya polelo le hlamegile gabotse -Polelo ga e na diphošo ga se tše dintši -Popopolelo ga se yeo e diphošo ebile se melawana. -Ga go na le ge e ka ba phošo tša popopolelo ebile e -Tlotlontšu ke yeo e nepagetšego ebile e hlakahlakane Kgetho ya mantšu. e tee ya popopolelo le hlamegile gabotse lekanetšego tletše ka diphošo -Tlotlontšu yeo e lego Maswao le mopeleto. mopeleto -Tlotlontšu ke ye ntši -Diphošwana tšeo di lego -Tlotlontšu ga se ye ntši gona ga e sepelelane le -Diphošo ga se tše dintši gona ga di fetoše -Molaetša o a tšwelela morero le gannyane MEPUTSO YE 10 molaetša eupša o arošitšwe -Molaetša ga o tšwelele le gannyane Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 5 DBE/Dibatsela 2019 NSC – Tlhahlo ya go swaya ELA HLOKO: • Dintlha tšeo di filwego ka tlase ga hlogo ye nngwe le ye nngwe ke tša go hlahla baswai fela • Kwešišo ya molekwa ya hlogo yeo a e kgethilego e elwe šedi le ge dintlha tša gagwe di fapana le tšeo di filwego KAROLO YA A: DITAODIŠO POTŠIŠO YA 1 Balekwa ba ngwale taodišo ya mantšu a 400–450 ka hlogo E TEE ya tšeo di filwego. Ba ka ngwala ka mehuta ye e latelago ya ditaodišo: Kanegelo, tlhalošo, kgadimo, kahlaahlo, ngangišano goba tswalano ya tšona. 1.1 LETŠATŠI LEO KE BE KE LE NALETŠANA. Go letetšwe gore molekwa a ngwale ka tiragalo yeo e diregilego ka letšatši le tee. Tiragalo e be ye e thabišago. Molekwa a bonagale a kgatha tema tiragalong yeo. Kanegelo e tšweletšwe ka motho wa pele le ka lebaka le le fetilego. [50] 1.2 KE NAKO ... Go letetšwe gore molekwa a laetše gore seo se bego se letetšwe nako ya gona e fihlile. A se utolle ka botlalo. A fe mabaka a tetelo ya sona. [50] 1.3 GO KGAOTŠWA GA MOHLAGASE KE BA ESKOM. Go letetšwe gore molekwa a bontšhe go kgaotšwa ga mohlagase ke ba Eskom le ditlamorago tša gona. Go tšweletšwe maikutlo a badudi ba naga. Eskom yona e reng? [50] 1.4 BOHLOKWA BJA BOUTU YA KA DIKGETHONG. Go letetšwe gore molekwa a ngwale ka mokgwa wo boutu ya gagwe e tlišago diphetogo ka gona. Ke eng se se mo hlohleletšago gore a boute. Go ngwalwe ka motho wa pele. Molekwa a ka ngwala ka lebaka la lebjale, la letlago goba la lefetile. [50] 1.5 O SE BONE THOLABORELEDI … DUMELA GOBA O GANETŠE. Go letetšwe gore molekwa a tšweletše lehlakore leo a le kgethago, go dumela goba go ganetša. Go nganga a laetša botse bja ka ntle le ka gare le go nganga a laetša botse bja ka ntle le bobe bja ka gare. Tlhalošothwii goba tlhalošo ya seka e amogelwe. [50] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 6 DBE/Dibatsela 2019 NSC – Tlhahlo ya go swaya 1.6 Tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa e akaretša mehuta ya ditaodišo ka moka • Molekwa o ikgethela seswantšho gomme a ngwala taodišo ka mohuta woo a o nyalantšhago le seswantšho seo 1.6.1 Go letetšwe gore molekwa a tšweletše sengwalwa sa gagwe ka tlhathollo ya seo se tšweletšwago seswantšhong ntle le go fetola kgopolokgolo. Thuto ke lesedi/lebone. A laetše tswalano ya go bala le tsebo. Go bala dipuku ka leihlo le mogopolo wo o feletšego go godiša kwešišo ya tshedimošo. Motho wa go bala o gata ka mošito le ditiragalo tša tšatši ka tšatši. Molekwa a bontšhe ka mo lesedi la thuto e lego bophelo ka gona, bohlokwa bja thuto ke pheko ya bokamoso bja go phadima. [50] 1.6.2 Go letetšwe gore molekwa a tšweletše sengwalwa sa gagwe ka tlhathollo ya seo se tšweletšwago seswantšhong ntle le go fetola kgopolokgolo. Go laetšwe gore motho o kwešitšwe bohloko ke seo a se ratago. Tiragalo yeo e tlišitšego bohloko e bontšhwe ka botlalo. Mmele ga o sa kgohlagana ka lebaka la pelo go kwa bohloko. Sephetho se se tšerwego sa go lahlela pelo ye e robegilego ditlakaleng ke go lebala ka tiragalo/seo se tlišitšego bohloko gore motho a fole gomme bophelo bo tšwele pele. [50] 1.6.3 Go letetšwe gore molekwa a tšweletše sengwalwa sa gagwe ka tlhathollo ya seo se tšweletšwago seswantšhong ntle le go fetola kgopolokgolo. Go laetšwe ka moo ngwana yo a nago le phegelelo ya katlego ka gona, morago ga mathata ao a bego a mo aparetše. O na le tshepo le kholofelo ya bokamoso bja go phadima. [50] PALOMOKA YA KAROLO YA A: 50 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 7 DBE/Dibatsela 2019 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA B: DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO POTŠIŠO YA 2 2.1 LENGWALO LA SEGWERA Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: Go letetšwe gore molekwa a hlalošetše malomeagwe ka tshenyo ye e dirilwego ke ledimo ge a sa ile moše. Go ngwalwe ka motho wa pele le ka lebaka le le fetilego. Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Sebopego le botelele e be tša maleba • Atrese e tee fela ya mongwadi/moromedi • Letšatšikgwedi le ngwalwe ka tlase ga atrese • Madume/Matseno a makopana a maleba • Retšistara le polelo e be tša segwera • Mongwalo e be wa semmušo • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego • Mafelelo/Bofelo e be boitsebišo bja mongwadi ka mokgwa wa setlwaedi • Mohlala: Ke nna/Wa lena/Motlogolo wa lena Semakaleng • Mongwadi wa lengwalo ga se a swanela go ngwala leina le sefane, eupša leina la gagwe fela goba sereto [25] 2.2 LENGWALO LA GO KGOPELA MOŠOMO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: Go letetšwe gore molekwa a laetše gore kwalakwatšo e tšweletše kae. Lebaka la kgopelo ya mošomo. Diteng di akaretše tshedimošo ye e filwego kwalakwatšong. Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Sebopego le botelele e be tša maleba • Diatrese tše pedi, e lego ya mongwadi le moamogedi • Letšatšikgwedi le ngwalwe ka fase ga atrese ya mongwadi • Madume/Matseno a makopana a maleba • Diteng e be tša maleba tša go kgopela mošomo wa go amogela baeng hoteleng. • Retšistara le polelo e be tša semmušo • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego • Mafelelo/Bofelo e be boitsebišo bja mongwadi le mosaeno • Mohlala: Ke nna/Wa lena Mosima Radithoko/M Radithoko [25] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 8 DBE/Dibatsela 2019 NSC – Tlhahlo ya go swaya 2.3 BOITSEBIŠOPHELO • Tša dithuto • Maitemogelo a mošomo/Tša mošomo • Dihlatse LENGWALO LA KGOPELO YA MOŠOMO • Retšistara le polelo e be tše di fodilego, tša semmušo • Sebopego le botelele tša maleba • Atrese ya mongwadi/moromedi (Ka letsogong la go ja) • Atrese ya moamogedi/moromelwa (Ka letsogong la mpati/nngele) • Madume/Matseno le hlogo ya taba • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tša maleba • Mafelelo/Bofelo le leina: Ka boikokobetšo JM Nkadimeng (Mdi) [25] 2.4 POTŠIŠOTHERIŠANO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: Go letetšwe gore molekwa a bontšhe dipotšišo le dikarabo gare ga mmotšiši le mmotšišwa. Tšona di akaretše maikutlo, maikemišetšo le tlhohleletšo go bafsa. Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Go šomišwe dithekniki tša potšišotherišano • Go be le mmotšiši le mmotšišwa • Go fiwe maina a diboledi ka lehlakoreng Ia nngele Ia letlakala • Go šomišwe mothaladi wo mofsa go laetša seboledi se sengwe le se sengwe se sefsa • Mmotšišwa a hlohlwe ka go botšišwa dipotšišo tša go lebana le diphadišano tša lefase tša boramahlale ba bannyane • Go šomišwe dithekniki tša potšišotherišano go ya ka magato a a latelago: o Matseno e lego boitlhalošo a tšweletše morero o Kwešišano le kamogelano e be tša go hlola moya wa go tshepana o Mmotšiši a botšiše dipotšišo go thoma ka tša kakaretšo go ya go tša go ikgetha o Dipotšišo e be tša maleba, go šomišwe polelo ya go hlamega, ya go laetša šedi le go hlohleletša • Mmotšišwa a arabe ka bokgwari go laetša tsebo [25] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 9 DBE/Dibatsela 2019 NSC – Tlhahlo ya go swaya 2.5 LENANETHERO LE METSOTSO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: Go letetšwe gore molekwa a ngwale dintlha tša go tlaleletša tabakgolo ya letšatši. Molekwa a latele lenanethero leo a le feleleditšego go ngwala metsotso. Sebopego le diponagalo/dinyakwa: Lenanethero • Go hlaselwa ga kantoro ya hlogo ya sekolo • Tshenyo ye e hlotšwego • Magato a a swanetšego go tšewa Metsotso • Thoma ka go ngwala tše di latelago: o Leina la mokgatlo o Letšatšikgwedi, lefelo le nako yeo kopano e swerwego ka yona o Pulo le kamogelo o Maina a maloko ao a tlilego o Maina a maloko ao a kgopetšego tshwarelo • Tšweletša dintlhakgolo ka boripana • Efa kakaretšo ya tše di šišintšwego le gore mafelelong go kwanwe bjang • Ngwala ka lebaka le le fetilego • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] 2.6 TAODIŠWANA (ATHIKELE) YA KGATIŠOBAKA Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: Go letetšwe gore molekwa a ngwale dintlha mabapi le dintwa tše di atilego ka dikolong. Go tšweletšwe dintlha tša go kgala ditiragalo tše tša go se amogelege. Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Leina la kgatišobaka • Letšatšikgwedi • Hlogo ya taba • Leina la mmegi • Dintlha di fiwe ka boripana le ka nepagalo ntle le go kgopamiša nnete • Go ngwalwe ditaba tše bohlokwa fela • Diteng di be mabapi le dintwa dikolong le seo se ka dirwago go di fediša • Taodišwana/Athikele e tsoše kgahlego le go hlohleletša mmadi • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] PALOMOKA YA KAROLO YA B: 50 PALOMOKA YA TLHAHLOBO: 100 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe