Sepedi HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2019 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS SEPEDI LELEME LA GAE (HL) LEPHEPHE LA BORARO (P3) 2019 TLHAHLO YA GO SWAYA MEPUTSO: 100 Palomoka ya matlakala a tlhahlo ya go swaya ke 9. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/2019 SC/NSC – Tlhahlo Ya Go Swaya RUBRIKI YA GO SWAYA DITAODIŠO [MEPUTSO YE 50] ELA HLOKO:  Diriša rubriki ye ge o swaya ditaodišo (Lephephe la 3, KAROLO YA A)  Meputso ya 0–50 e arotšwe ka magato a mahlano a ditlhalošo  Mo go diteng, polelo le mongwalelo, le legato le lengwe le le lengwe la magato a ditlhalošo a mahlano le arotšwe ka dikarolwana tše pedi, e lego legato la godimo le la fase go lebeletšwe kabo ya meputso le ditlhalošo  Sebopego ga se sa arolwa ka legato la godimo le la fase Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni magareng DITENG LE PEAKANYO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Karabo e a -Tlemagano ya -Molekwa o tšwele (Go araba dipotšišo) potšišo ke bja maemo a gabotsebotse. kgotsofatša. dikgopolo ga se ya tseleng kudukudu. Legato la godimo Tatelano ya dikgopolo ge godimodimo go fetiša. -Dikgopolo di kgahliša -Dikgopolo di maleba. -Dikgopolo di go dirwa peakanyo. -Dikgopolo tše bohlale, tša kudu ebile di sepelelana tlemagane ebile di a -Dikgopolo ga di hlakahlakane ebile ga Temogo ya morero, go hlohla mabjoko tšeo di le hlogo/sererwa. kgodiša. tšwelele gabotse ebile di nepiše. baamogedi ba tshedimošo tšweletšago tsebo ye e -Peakanyo le tlemagano -Peakanyo le ga di bontšhe -Dikgopolo ga di nepiše le dikamano. tseneletšego. ya dikgopolo ke tše tlemagano ya dikgopolo boitlhamelo. hlogo ebile di a -Peakanyo le tlemagano ya botsebotse mo go ke tše kaone mo go -Tatelano le ipoeletša. MEPUTSO YE 30 dikgopolo ke tšeo di matseno, mmele le matseno, mmele le tlemagano ya -Ga go tatelano le ikgethilego mo go matseno, mafetšo. mafetšo. dikgopolo di tšwelela tlemagano ya mmele le mafetšo. gannyane. dikgopolo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Potšišo e arabilwe ka -Molekwa o tšwele -Ga go bolelwe selo ka potšišo ke bja maemo a gabotse. mo go kgotsofatšago tseleng. hlogo yeo e filwego. godimodimo. -Dikgopolo di a kgahliša eupša ga se ya hlaka -Dikgopolo di -O tšwele tseleng Legato la fase -Dikgopolo tše bohlale tšeo ebile di sepelelana le gabotse. hlakahlakane. kudukudu. di tšweletšago tsebo ye e hlogo/sererwa. -Tlemagano ya -Ga go peakanyo -Diteng ga di nepiše tseneletšego. -Peakanyo le tlemagano dikgopolo e a goba tlemagano ya ebile di hlakahlakane. -Bokgoni bja maemo a ya dikgopolo ke tše kgotsofatša ebile e a dikgopolo yeo e godimo bja go beakanya le botse mo go matseno, kgodiša. tšwelelago. go tlemaganya dikgopolo mmele le -Peakanyo le mo go matseno, mmele le mafetšo. tlemagano ya dikgopolo mafetšo. di a kgotsofatša mo go matseno, mmele le mafetšo. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/2019 SC/NSC – Tlhahlo Ya Go Swaya POLELO, MONGWALELO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 LE PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Polelo ga e le tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di kwešišagale. Segalo, retšistara, kudukudu le morero, sepelelana gabotsebotse sepelelana gabotse le sepelelana gannyane -Segalo, retšistara, mongwalelo, tlotlontšu ya baamogedi le dikamano. le morero, baamogedi le morero, baamogedi le le morero, baamogedi setaele le tlotlontšu ga Legato la godimo maleba ya morero le -Polelo ke ya boitshepo, ya dikamano. dikamano. le dikamano. di sepelelane le dikamano. go nona, ya maatlakgogedi. -Polelo ke ya -Tirišo ya maleba ya -Tirišo ya polelo ke ya morero, baamogedi le Kgetho ya mantšu. -Polelo e na le segalo sa go maatlakgogedi, ya segalo polelo e dira gore motheo. dikamano. Tirišo ya polelo le ba le maatlakgogedi ebile e sa maleba sa go se molaetša o kwagale. -Segalo le mošito ga -Tlotlontšu ke ye melawana, maswao, nonne ka mebolelwana ya fetogefetoge. -Segalo ke sa maleba. se tša maleba. nnyane kudukudu moo popopolelo le mopeleto. go kgahliša. -Diphošo tša popopolelo -Mebolelwana e -Tlotlontšu ke ye e lego gore e dira gore -Ga go na le ge e ka ba le mopeleto ga se tše dirišitšwe go godiša nnyane kudu. ditaba di se MEPUTSO YE 15 phošwana e tee ya kae. boleng bja diteng. kwešišagale. popopolelo le mopeleto. -Polelo e beakantšwe -Polelo e beakantšwe ka gabotsebotse. bokgwari bja maemo a godimodimo. 13 10 7 4 -Polelo ya maemo a -Polelo ke ya maemo a -Tirišo ya polelo e a -Polelo ga e godimodimo ya go ba le godimo ya go ba le kgotsofatša eupša e na kgotsofatše. Legato la fase segalo se maatla. maatlakgogedi. le diphošo. -Ga go phapantšho ya -Ga go na le ge e kaba -Segalo ke sa maleba sa -Segalo se a mafoko. phošwana e tee ya go ba le maatlakgogedi. kgotsofatša eupša -Tlotlontšu ga se ye popopolelo goba mopeleto. -Diphošwana tše nnyane mebolelwana ga se ya kaalo. -Polelo e beakantšwe ka tša popopolelo le dirišwa o kaalo. bokgwari. mopeleto. -Polelo e beakantšwe gabotse. SEBOPEGO 5 4 3 2 0–1 -Tšwetšopele ya sererwa ke -Tatelano ye botse ya -Dintlha tša maleba di -Dintlha tša maleba ga -Dintlha tša maleba ga Dinyakwa/Dipharologantšho ya maemo a godimodimo. tšwetšopele ya dintlha. tšweleditšwe. se tše kae. di gona. tša setšweletšwa. -Tlhalošo ya dikgopolo ke -Tlemagano ye botse ya -Mafoko le ditemana di -Mafoko le ditemana -Mafoko le ditemana di Tšwetšopele ya ditemana le ya maemo a godimodimo. dintlha le dikgopolo. hlamegile gabotse. di na le diphošo. fošagetše. tlhamo ya mafoko. -Tlhamo ya mafoko le -Mafoko le ditemana di -Taodišo e a kwagala. -Taodišo e a kwagala -Taodišo ga e kwagale. ditemana ke ya go ikgetha, beakantšwe ka eupša e na le MEPUTSO YE 5 ya maemo a godimodimo. makgethe. mafokodi. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/2019 SC/NSC – Tlhahlo Ya Go Swaya RUBRIKI YA GO SWAYA DITŠWELETŠWA TŠE TELELE TŠA TIRIŠANO [MEPUTSO YE 25] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja magareng Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni DITENG, PEAKANYO LE 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 SEBOPEGO -Bokgoni bja go araba potšišo -Bokgoni bjo bobotsebotse -Bokgoni bja go -Bokgoni bja motheo bja -Karabo ya gagwe ga e ke bja maemo a godimodimo bja go araba potšišo bjoo kgotsofatša bja go araba go araba potšišo bja go laetše tsebo le ye nnyane -Go araba dipotšišo le go fetiša. bo laetšago tsebo ye potšišo bja go laetša tsebo laetša tsebo ye nnyane ya mohuta wa dikgopolo. -Dikgopolo ke tše bohlale tšeo botse ya mohuta wa ya mohuta wa ya dinyakwa tša mohuta setšweletšwa. -Tatelano le peakanyo ya di tšweletšago tsebo ye e setšweletšwa. setšweletšwa. wa setšweletšwa. -Molaetša ga o tšwelele dikgopolo. tseneletšego. -Ditaba di nepiša -Go na le nepišo eupša go -Go na le nepišo ye gabotse ka ge molekwa a -Morero, baamogedi, -Tsebo ye e tseneletšego ya setšweletšwa. na le go tšwa tseleng nnyane ya setšweletšwa tšwele tseleng kudukudu. dinyakwa/dipharologantšho dinyakwa tša mohuta wa –Molekwa ga se a tšwa gannyane. eupša go na le go tšwa -Ga go tlemagano ya le dikamano. setšweletšwa. tseleng. -Tlemagano ya dikgopolo tseleng. diteng le dikgopolo. -Ditaba di nepiša -Tlemagano ya diteng le le dikamano e a -Tlemagano ya diteng le -Ditaba di hlalošwa setšweletšwa thwi. dikgopolo ke ye botse. kgotsofatša. dikgopolo ga se ye gannyane. MEPUTSO YE 15 -Tlemagano ya diteng le -Tlhalošo ya ditaba ke ye -Tlhalošo ya ditaba e a kaalo. -Sebopego sa dikgopolo ke ya maemo a botse ebile e thekga kgotsofatša ebile e thekga -Tlhalošo ya ditaba ke setšweletšwa ga se sona. godimo. sererwa. sererwa. ya motheo ebile e -Tlhalošo ya ditaba ke ya -Sebopego ke sa maleba -Sebopego ke sa maleba thekga sererwa maemo a godimo ebile e eupša se na le eupša se na le diphošo gannyane. thekga sererwa. diphošwana di se kae. tše dintšinyana. -Melao ya sebopego ga -Sebopego ke sa maleba sa se ya šomišwa ka go sepelelana le tshwanelo. setšweletšwa. -Go tlogetšwe dintlha tše bohlokwa. POLELO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele le -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu ga di setaele le tlotlontšu ga di Segalo, retšistara, setaele, gabotsebotse le morero, sepelelana gabotse le sepelelana le morero, sepelelane gabotse le sepelelane le morero, morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. dikamano. -Polelo e nepagetše ebile e dikamano. -Diphošo tša popopolelo dikamano. -Sengwalo se tletše ka Tirišo ya polelo le hlamegile gabotse. -Polelo ga e na diphošo ga se tše dintši. -Popopolelo ga se yeo e diphošo ebile se melawana. -Ga go na le ge e ka ba phošo tša popopolelo ebile e -Tlotlontšu ke yeo e nepagetšego ebile e hlakahlakane. Kgetho ya mantšu. e tee ya popopolelo le hlamegile gabotse. lekanetšego. tletše ka diphošo. -Tlotlontšu yeo e lego Maswao le mopeleto. mopeleto. -Tlotlontšu ke ye ntši. -Diphošwana tšeo di lego -Tlotlontšu ga se ye ntši. gona ga e sepelelane le -Diphošo ga se tše dintši. gona ga di fetoše -Molaetša o a tšwelela morero le gannyane. MEPUTSO YE 10 molaetša. eupša o arošitšwe. -Molaetša ga o tšwelele le gannyane. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 5 DBE/2019 SC/NSC – Tlhahlo Ya Go Swaya ELA HLOKO:  Dintlha tšeo di filwego ka tlase ga hlogo ye nngwe le ye nngwe tlhahlong ye ya go swaya ke tša go hlahla baswai fela  Kwešišo ya molekwa ya hlogo yeo a e kgethilego e elwe šedi le ge dintlha tša gagwe di fapana le tšeo di filwego gammogo le tša moswai KAROLO YA A: DITAODIŠO POTŠIŠO YA 1 Balekwa ba ngwale taodišo ya mantšu a 400–450 ka E TEE ya dihlogo tšeo di filwego. Ba ka ngwala ka mehuta ye e latelago ya ditaodišo: Kanegelo, tlhalošo, kgadimo, kahlaahlo, ngangišano goba tswalano ya tšona. 1.1 Letšhogo ke lona le nkgapeleditšego go dira dilo tše ka moka. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša:  Seo se hlotšego letšhogo  Tšeo di diragetšego ka lebaka la letšhogo  Ditlamorago tša tšeo di diragetšego (Ge molekwa a ngwadile dintlha tšeo di lebanego le letšhogo ka polelo ya seka, a fiwe meputso) [50] 1.2 Mošomo wo ke o ratago. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša:  Ke mošomo ofe  Seo se dirago gore a rate mošomo woo  Maikutlo mabapi le mošomo woo [50] 1.3 Ke tšona tšeo di dirilego gore mekgatlo ya dipolitiki e kwane Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša:  Tlhalošo ya mekgatlo ya dipolitiki  Maikarabelo a mekgatlo  Tšeo di dirago gore mekgatlo ya dipolitiki e kwane [50] 1.4 HIV/Aids maphelong a rena Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša:  HIV/Aids e ama bjang maphelo a rena  Tshedimošo le tlhahlo [50] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 6 DBE/2019 SC/NSC – Tlhahlo Ya Go Swaya 1.5 Mararankodi a theknolotši ke sentšwelakae Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša:  Mehuta ya go fapana ya ditšweletšwa tša theknolotši  Bohlokwa bja theknolotši [50] 1.6 Palo ya batho bao ba rutegilego e ka ya godimo ge ditefelo tša thuto di ka fedišwa. Dumela goba ganetša Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša:  Molekwa a dumele goba a ganetše  A thekge lehlakore leo a le kgethago ka mabaka a go kwagala  Dintlha tša go thekga hlogo di huetše mmadi go kgolwa seo se tšweletšwago [50] 1.7.1  Tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa e akaretša mehuta ya ditaodišo le ka moka 1.7.2  Molekwa o ikgethela seswantšho gomme a ngwala taodišo ka mohuta woo a o nyalantšhago le seswantšho seo  Molekwa a abelwe meputso ge a file tlhalošothwii/tlhalošo ya seka/ditlhalošo tše di le pedi [50] PALOMOKA YA KAROLO YA A: 50 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 7 DBE/2019 SC/NSC – Tlhahlo Ya Go Swaya KAROLO YA B: DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO POTŠIŠO YA 2 2.1 LENGWALO LA SEGWERA Mohlala mabapi le diteng tša sererwa:  Go leboga thušo yeo batswadi ba go filego dithutong  Tshepišo yeo o ba fago yona Sebopego le diponagalo/dinyakwa  Sebopego le botelele e be tša maleba  Atrese e tee fela ya mongwadi/moromedi  Letšatšikgwedi le ngwalwe ka tlase ga atrese  Madume/Matseno a makopana a maleba  Diteng e be tša maleba  Retšistara le polelo ya go hlompha le go lokologa  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego  Mafetšo [25] 2.2 LENGWALO LA SEMMUŠO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa:  Go hlaloša tlaišo ya barutwana  Kamego ya bao ba tlaišwago  Ditšhišinyo mabapi le tharollo ya bothata bjo Sebopego le diponagalo/dinyakwa  Sebopego le botelele e be tša maleba  Atrese ya mongwadi/moromedi  Atrese ya moamogedi/moromelwa  Madume/Matseno le hlogo ya taba  Diteng e be tša maleba  Retšistara le polelo e be tša semmušo  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego  Mafetšo [25] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 8 DBE/2019 SC/NSC – Tlhahlo Ya Go Swaya 2.3 TŠA BOPHELO BJA MOHU Mohlala mabapi le diteng tša sererwa:  Mohu e be motho yo bohlokwa setšhabeng  Tema yeo a e kgathilego Sebopego le diponagalo/dinyakwa  Leina le sefane sa mohu  Batswadi ba mohu  Lefelo leo mohu a belegetšwego go lona  Letšatši la matswalo a mohu  Dithuto tšeo mohu a di fihleletšego (ge di le gona)  Mošomo/Mešomo  Lenyalo  Bana  Ditiro tše botse le tša go kgahliša tšeo mohu a gopolwago ka tšona  Letšatši leo a hlokofetšego ka lona  Seo se hlotšego lehu la gagwe  Maina a meloko ya kgauswi yeo mohu a e tlogetšego  Lefoko la taelo/Sereto  Retšistara le polelo e be tša semmušo  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] 2.4 POLEDIŠANO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa:  Mošomo wa diphiri dipolokong  Maitshwaro a diphiri dipolokong Sebopego le diponagalo/dinyakwa  Maina a batho bao ba boledišanago a tšweletšwe ka letsogong la nngele, a latelwe ke leswao la dikgorwana  Tirišo ya mantšu a ka mašakaneng e dumeletšwe  Poledišano e kgone go bapalega  Mmadi a kgone go hwetša sererwa ge a bala  Bakgathatema ba swarelele sererwa  Poledišano e be ya maleba ya go nyalelana le sererwa  Ba laetše tsebo ye e tseneletšego ya polelo, go swana le: polelo ya go hlalefetša, dikamano tša maatla, mekgwa ya lephelo, phedišano le setšo mabapi le ditokelo tša botho  Ba ka šomiša mabokgoni a go rerišana gore go fihlelelwe tumelelano  Go be le matseno le mafelelo a go goga šedi ya mmadi [25] 2.5 POLELO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa:  Bokgoni bja sebapadi se  Seo se dirilego gore a kgethwe go ya Australia  Tebogo le go mo kgopelela mahlatse Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 9 DBE/2019 SC/NSC – Tlhahlo Ya Go Swaya Sebopego le diponagalo/dinyakwa  Matseno e be ao a gogago šedi ya batheeletši  Ditemana e be tša maleba tša go sepelelana le sererwa  Go šomišwe mafoko a makopana a dikgopolo tše bonolo  Go dirišwe mehlala ya go tlwaelega  Retšistara le polelo e be tša semmušo  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] 2.6 TAODIŠWANA/ATHIKELE YA KURANTA Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: Dikeletšo di be mabapi le:  gore a ka di tlogela bjang  go etela mafelo a tshokollo  go arogana le bagwera ba go šomiša diokobatši Sebopego le diponagalo/dinyakwa  Hlogo ya taba  Leina la mmegi  Dintlha di fiwe ka boripana le ka nepagalo ntle le go kgopamiša nnete  Dintlha tše bohlokwa di ngwalwe pele  Ditemana e be tša maleba tša go sepelelana le sererwa  Taodišwana/Athikele e tsoše kgahlego le go hlohleletša mmadi  Retšistara le polelo e be tša semmušo  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] PALOMOKA YA KAROLO YA B: 50 PALOMOKA YA TLHAHLOBO: 100 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe