Sepedi HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS SEPEDI LELEME LA GAE (HL) LEPHEPHE LA BORARO (P3) 2018 MEMORANTAMO MEPUTSO: 100 Palomoka ya matlakala a memorantamo ke 9. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/2018 SCE – Memorantamo ELA HLOKO: • Diriša rubriki ye ge o swaya ditaodišo (Lephephe la 3, KAROLO YA A). • Meputso ya 0–50 e arotšwe ka magato a mahlano a ditlhalošo. • Mo go diteng, polelo le mongwalelo, le legato le lengwe le le lengwe la magato a ditlhalošo a mahlano le arotšwe ka dikarolwana tše pedi, e lego legato la godimo le la fase go lebeletšwe kabo ya meputso le ditlhalošo. • Sebopego ga se sa arolwa ka legato la godimo le la fase. KAROLO YA A: RUBRIKI YA GO SWAYA DITAODIŠO [MEPUTSO YE 50] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni magareng DITENG LE PEAKANYO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Karabo e a -Tlemagano ya -Molekwa o tšwele (Go araba dipotšišo) potšišo ke bja maemo a gabotsebotse. kgotsofatša. dikgopolo ga se ya tseleng kudukudu. Legato la godimo Tatelano ya dikgopolo ge godimodimo go fetiša. -Dikgopolo di kgahliša -Dikgopolo di maleba. -Dikgopolo di go dirwa peakanyo. -Dikgopolo tše bohlale, tša kudu ebile di sepelelana tlemagane ebile di a -Dikgopolo ga di hlakahlakane ebile ga Temogo ya morero, go hlohla mabjoko tšeo di le hlogo/sererwa. kgodiša. tšwelele gabotse ebile di nepiše. baamogedi ba tshedimošo tšwelego mahlalagading. -Peakanyo le tlemagano -Peakanyo le ga di bontšhe -Dikgopolo ga di nepiše le dikamano. -Peakanyo le tlemagano ke ya dikgopolo ke tše tlemagano ya dikgopolo boitlhamelo. hlogo ebile di a tšeo di ikgethilego go botsebotse go akaretšwa ke tše kaone go -Tatelano le ipoeletša. MEPUTSO YE 30 akaretšwa matseno, mmele matseno, mmele le akaretšwa matseno, tlemagano ya -Ga go tatelano le le mafetšo. mafetšo. mmele le mafetšo. dikgopolo di tšwelela tlemagano ya gannyane. dikgopolo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Potšišo e arabilwe ka -Molekwa o tšwele -Ga go bolelwe selo ka potšišo ke bja maemo a gabotse. mo go kgotsofatšago tseleng. hlogo yeo e filwego. godimodimo. -Dikgopolo di a kgahliša eupša ga se ya hlaka -Dikgopolo di -O tšwele tseleng -Dikgopolo tše bohlale tša ebile di sepelelana le gabotse. hlakahlakane. kudukudu. Legato la fase go tšwa mahlalagading. hlogo/sererwa. -Tlemagano ya -Ga go peakanyo -Diteng ga di nepiše -Bokgoni bja maemo a -Peakanyo le tlemagano dikgopolo e a goba tlemagano ya ebile di hlakahlakane. godimo bja go beakanya le ya dikgopolo ke tše kgotsofatša ebile e a dikgopolo yeo e go tlemaganya dikgopolo botse go akaretšwa kgodiša. tšwelelago. go akaretšwa matseno, matseno, mmele le -Peakanyo le mmele le mafetšo. mafetšo. tlemagano ya dikgopolo di a kgotsofatša go akaretšwa matseno, mmele le mafetšo. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/2018 SCE – Memorantamo POLELO, MONGWALELO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 LE PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Polelo ga e le tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di kwešišagale. Segalo, retšistara, kudukudu le morero, sepelelana gabotsebotse sepelelana gabotse le sepelelana gannyane -Segalo, retšistara, mongwalelo, tlotlontšu ya baamogedi le dikamano. le morero, baamogedi le morero, baamogedi le le morero, baamogedi setaele le tlotlontšu ga maleba ya morero le Legato la godimo -Polelo ke ya boitshepo, ya dikamano. dikamano. le dikamano. di sepelelane le dikamano. go nona, ya maatlakgogedi. -Polelo e na le maatla, ya -Tirišo ya maleba ya -Tirišo ya polelo ke ya morero, baamogedi le Kgetho ya mantšu. -Polelo e na le segalo sa go segalo sa maleba. polelo e dira gore motheo. dikamano. Tirišo ya polelo le ba le maatlakgogedi ebile e -Diphošo tša popopolelo molaetša o kwagale. -Segalo le mošito ga -Tlotlontšu ke ye melawana, maswao, nonne ka mebolelwana ya le mopeleto ga se tše -Segalo ke sa maleba. se tša maleba. nnyane kudukudu moo popopolelo le mopeleto. go kgahliša. kae. -Mebolelwana e -Tlotlontšu ke ye e lego gore e dira gore -Ga go na le ge e ka ba -Polelo e beakantšwe dirišitšwe go godiša nnyane kudu. ditaba di se MEPUTSO YE 15 phošwana e tee ya gabotsebotse. boleng bja diteng. kwešišagale. popopolelo le mopeleto. -Polelo e beakantšwe ka bokgwari bja maemo a godimodimo. 13 10 7 4 -Polelo ya maemo a -Polelo ke ya maemo a -Tirišo ya polelo e a -Polelo ga e godimodimo ya go ba le godimo ya go ba le kgotsofatša eupša e na kgotsofatše. Legato la fase segalo se maatla. maatlakgogedi. le diphošo. -Ga go phapantšho ya -Ga go na le ge e kaba -Segalo ke sa maleba sa -Segalo se a mafoko. phošwana e tee ya go ba le maatlakgogedi. kgotsofatša eupša -Tlotlontšu ga se ye popopolelo goba mopeleto. -Diphošwana tše nnyane mebolelwana ga se ya kaalo. -Polelo e beakantšwe ka tša popopolelo le dirišwa o kaalo. bokgwari. mopeleto. -Polelo e beakantšwe gabotse. SEBOPEGO 5 4 3 2 0–1 -Tšwetšopele ya sererwa ke -Tatelano ye botse ya -Dintlha tša maleba di -Dintlha tša maleba ga -Dintlha tša maleba ga Dinyakwa/Dipharologantšho ya maemo a godimodimo. tšwetšopele ya dintlha. tšweleditšwe. se tše kae. di gona. tša setšweletšwa. -Tlhalošo ya dikgopolo ke -Tlemagano ye botse ya -Mafoko le ditemana di -Mafoko le ditemana -Mafoko le ditemana di Tšwetšopele ya ditemana le ya maemo a godimodimo. dintlha le dikgopolo. hlamegile gabotse. di na le diphošo. fošagetše. tlhamo ya mafoko. -Tlhamo ya mafoko le -Mafoko le ditemana di -Taodišo e a kwagala. -Taodišo e a kwagala -Taodišo ga e kwagale. ditemana ke ya go ikgetha, beakantšwe ka eupša e na le MEPUTSO YE 5 ya maemo a godimodimo. makgethe. mafokodi. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/2018 SCE – Memorantamo KAROLO YA B: RUBRIKI YA GO SWAYA DITŠWELETŠWA TŠE TELELE TŠA TIRIŠANO [MEPUTSO YE 25] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja magareng Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni DITENG, PEAKANYO LE 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 SEBOPEGO -Bokgoni bja go araba potšišo -Bokgoni bjo bobotsebotse -Bokgoni bja go -Bokgoni bja motheo bja -Karabo ya gagwe ga e ke bja maemo a godimodimo bja go araba potšišo bjoo kgotsofatša bja go araba go araba potšišo bja go laetše tsebo le ye nnyane -Go araba dipotšišo le go fetiša. bo laetšago tsebo ye potšišo bja go laetša tsebo laetša tsebo ye nnyane ya mohuta wa dikgopolo. -Dikgopolo ke tše bohlale tša botse ya mohuta wa ya mohuta wa ya dinyakwa tša mohuta setšweletšwa. -Tatelano le peakanyo ya go tšwa mahlalagading. setšweletšwa. setšweletšwa. wa setšweletšwa. -Molaetša ga o tšwelele dikgopolo. -Tsebo ye e tseneletšego ya -Ditaba di nepiša -Go na le nepišo eupša go -Go na le nepišo ye gabotse ka ge molekwa a -Morero, baamogedi, dinyakwa tša mohuta wa setšweletšwa. na le go tšwa tseleng nnyane ya setšweletšwa tšwele tseleng kudukudu. dinyakwa/dipharologantšho setšweletšwa. –Molekwa ga se a tšwa gannyane. eupša go na le go tšwa -Ga go tlemagano ya le dikamano. -Ditaba di nepiša tseleng. -Tlemagano ya dikgopolo tseleng. diteng le dikgopolo. setšweletšwa thwi. -Tlemagano ya diteng le le dikamano e a -Tlemagano ya diteng le -Ditaba di hlalošwa -Tlemagano ya diteng le dikgopolo ke ye botse. kgotsofatša. dikgopolo ga se ye gannyane. MEPUTSO YE 15 dikgopolo ke ya maemo a -Tlhalošo ya ditaba ke ye -Tlhalošo ya ditaba e a kaalo. -Sebopego sa godimo. botse ebile e thekga kgotsofatša ebile e thekga -Tlhalošo ya ditaba ke setšweletšwa ga se sona. -Tlhalošo ya ditaba ke ya sererwa. sererwa. ya motheo ebile e maemo a godimo ebile e -Sebopego ke sa maleba -Sebopego ke sa maleba thekga sererwa thekga sererwa. eupša se na le eupša se na le diphošo gannyane. -Sebopego ke sa maleba sa diphošwana di se kae. tše dintšinyana. -Ga se a šomiša melao go sepelelana le ya sebopego ka setšweletšwa. tshwanelo. -Go tlogetšwe dintlha tše bohlokwa. POLELO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele le -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu ga di setaele le tlotlontšu ga di Segalo, retšistara, setaele, gabotsebotse le morero, sepelelana gabotse le sepelelana le morero, sepelelane gabotse le sepelelane le morero, morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. morero, baamogedi le baamogedi le dikamano. dikamano. -Polelo e nepagetše ebile e dikamano. -Diphošo tša popopolelo dikamano. -Sengwalo se tletše ka Tirišo ya polelo le hlamegile gabotse. -Polelo ga e na diphošo ga se tše ntši. -Popopolelo ga se yeo e diphošo ebile se melawana. -Ga go na le ge e ka ba phošo tša popopolelo ebile e -Tlotlontšu ke yeo e nepagetšego ebile e hlakahlakane. Kgetho ya mantšu. e tee. hlamegile gabotse. lekanetšego. tletše ka diphošo. -Tlotlontšu yeo e lego Maswao le mopeleto. -Tlotlontšu ke ye ntši. -Diphošwana tšeo di lego -Tlotlontšu ga se ye ntši. gona ga e sepelelane le -Gantši ga go diphošo. gona ga di fetoše -Molaetša o a tšwelela morero le ga nnyane. MEPUTSO YE 10 molaetša. eupša o arošitšwe. -Molaetša ga o tšwelele le ga nnyane. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 5 DBE/2018 SCE – Memorantamo ELA HLOKO: • Dintlha tšeo di filwego ka tlase ga hlogo ye nngwe le ye nngwe memorantamong wo ke tša go hlahla baswai fela • Kwešišo ya molekwa ya hlogo yeo a e kgethilego e elwe šedi le ge dintlha tša gagwe di fapana le tšeo di filwego gammogo le tša moswai. KAROLO YA A: DITAODIŠO POTŠIŠO YA 1 Balekwa ba ngwale taodišo ya mantšu a 400–450 ka hlogo e tee ya tšeo di filwego. Ba ka ngwala ka mehuta ye e latelago ya ditaodišo: Kanegelo, tlhalošo, kgadimo, kahlaahlo, ngangišano goba tswalano ya tšona. 1.1 Ke lemogile ka morago gore ke mo ahlotše ka mokgwa woo e sego wa maleba. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša tše di latelago: • Go diregile eng pele ga kahlolo • Motho yo o ahloletšwe eng • Sephetho sa kahlolo • Ke ka lebaka la eng a ahlotšwe ka tsela ye • Ke eng seo se go lemošitšego gore kahlolo ya gago ga se ya maleba [50] 1.2 Tlhokego ya meetse ke tlhobaboroko. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša tše di latelago: • Bohlokwa bja meetse • Seo se hlolago tlhokego ya meetse • Ditlamorago tša tlhokego ya meetse • Magato ao a ka tšewago go fediša tlhokego ya meetse [50] 1.3 Palamente ya Afrika-Borwa Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša tše di latelago: • Tlhalošo ya palamente • Ditiragalo tša ka palamenteng • Dikakanyo tša balekwa mabapi le tshepedišo ya ka palamenteng [50] 1.4 Seo se nthušitšego gore ke atlege Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša tše di latelago: • Go se fele pelo, kgotlelelo le maikemišetšo • Go tšwetša dithuto pele [50] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 6 DBE/2018 SCE – Memorantamo 1.5 Go agwa ga mabenkelekgoparara ('shopping malls') go godiša ekonomi Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša tše di latelago: • Mehola ya mabenkelekgoparara • Mehuta ya mabenkele • Kabo ya mešomo [50] 1.6 Katlego ga se mahlatse ke go šoma ka maatla. Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša tše di latelago: • Lehlakore leo ba le kgethago, go dumela goba go ganetša • Go nganga go ya le ka lehlakore leo ba le tšeago • Go nganga ba laetša seo se hlolago/se sa hlolego katlego • Ka moo katlego e sego/e lego mahlatse ka gona [50] 1.7.1 • Tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa e akaretša mehuta ya ditaodišo le ka moka 1.7.2 • Molekwa o ikgethela seswantšho gomme a ngwala taodišo ka mohuta woo a o nyalantšhago le seswantšho seo • Molekwa a abelwe meputso ge a file tlhalošothwii/tlhalošo ya seka/ ditlhalošo tše di le pedi Tše dingwe tša dintlha tša diteng di ka akaretša tše di latelago: 1.7.1 • Mehola ya dikgomo • Ditšweletšwa tša maswi • Phulo • Kabo ya mešomo 1.7.2 • Tsebo ke sebetša se bohlokwa • Mehola ya dipuku [50] PALOMOKA YA KAROLO YA A: 50 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 7 DBE/2018 SCE – Memorantamo KAROLO YA B: DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO POTŠIŠO YA 2 2.1 LENGWALO LA SEGWERA Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Lethabo leo le aparetšego mongwadi • Dikeletšo tšeo di fiwago • Tebogišo Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Sebopego le botelele e be tša maleba • Atrese e tee fela ya mongwadi/moromedi • Letšatšikgwedi le ngwalwe ka tlase ga atrese • Madume/Matseno a makopana a maleba • Retšistara le polelo ya go hlompha le go lokologa • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego • Mafelelo/Bofelo e be boitsebišo bja mongwadi ka mokgwa wa setlwaedi • Mohlala: Ke nna/Wa gago/Mogwera wa gago • Mongwadi wa lengwalo ga se a swanela go ngwala leina le sefane, eupša leina la gagwe fela goba sereto. [25] 2.2 TŠA BOPHELO BJA MOHU Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Mohu e be e le motsebalegi wa mohuta mang/o be a tsebalega ka eng? mohlala:rakgwebo,bj.bj • Mehuta ya dikgwebo tša gagwe • Mehola ya mohu setšhabeng Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Leina le sefane sa mohu • Batswadi ba mohu • Lefelo leo mohu a belegetšwego go lona • Letšatši la matswalo a mohu • Dithuto tšeo mohu a di fihleletšego • Tša mošomo • Ditiro tše botse le tša go kgahliša tšeo mohu a gopolwago ka tšona • Letšatši leo a hlokofetšego ka lona • Seo se hlotšego lehu la gagwe • Maina a meloko ya kgauswi yeo mohu a e tlogetšego • Lefoko la taelo. Mohlala: Mohu a ka laelwa ka sereto • Retšistara le polelo e be tša semmušo • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 8 DBE/2018 SCE – Memorantamo 2.3 POLEDIŠANO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Ke ngwana wa mohuta mang • Ke eng seo se mo fetošitšego bophelong • Lebaka la Malose la go goroga gae bošego • Ditlamorago tša go goroga gae bošego • Go kgalwa ga Malose ke tatagwe Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Maina a batho bao ba boledišanago a tšweletšwe ka letsogong la nngele, a latelwe ke leswao la dikgorwana • Tirišo ya mantšu a ka mašakaneng e dumeletšwe • Poledišano e kgone go bapalega • Mmadi a kgone go hwetša sererwa ge a dutše a e bala • Bakgathatema ba swarelele sererwa • Ba laetše tsebo ye e tseneletšego ya polelo, go swana le: polelo ya go hlalefetša, dikamano tša maatla, mekgwa ya lephelo, phedišano le setšo mabapi le ditokelo tša botho • Ba ka šomiša mabokgoni a go rerišana gore go fihlelelwe tumelelano • Go be le matseno le mafelelo a go goga šedi ya mmadi [25] 2.4 POLELO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Maikutlo a lethabo • Maikemišetšo bophelong • Ditebogo di lebišwa go bao ba amegago • Thumo Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Matseno, mmele le mafelelo/thumo • Matseno e be ao a gogago šedi ya batheeletši • Diteng di be mabapi le polelo yeo e filwego mafelelong a moletlo • Go šomišwe mafoko a makopana a dikgopolo tše bonolo • Go dirišwe mehlala ya go tlwaelega • Retšistara le polelo e be tša segwera • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P3 9 DBE/2018 SCE – Memorantamo 2.5 DITSHWAYATSHWAYO Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Gore puku e mabapi le eng • Seo se go kgahlilego ka puku yeo Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Leina la puku • Ngwala ka motho wa pele • Ngwala ka lebaka le le fetilego • Mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo go tšweletša dikgopolo a nyakega • Retšistara le polelo e be tša maleba • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego • Batho ba be le kgahlego ya go bala puku yeo • Tšweletša dintlhakgolo ka boripana • Kanego ya ditaba ka moka ga e nyakege, šiela mmegelwa go ikgopolela, le go ikagela seswantšhokgopolo sa tiragalo yeo • Anega ka tsela yeo e ka dirago gore moanegelwa a dumele [25] 2.6 TAODIŠWANA/ATHIKELE YA KURANTA Mohlala mabapi le diteng tša sererwa: • Mabaka ao a dirago gore mabitla a senywe • Ditlamorago tša tshenyo • Maikutlo a mongwadi • Maele ao a fiwago setšhaba Sebopego le diponagalo/dinyakwa • Hlogo ya taba • Leina la mmegi • Dintlha di fiwe ka boripana le ka nepagalo ntle le go kgopamiša nnete • Dintlha tše bohlokwa di ngwalwe pele. Mohlala: Mang? Eng? Bjang? Neng? Kae? Go reng? • Diteng di be mabapi le maikutlo a mongwadi go lebeletšwe tshenyo ya mabitla yeo e diregago • Taodišwana/Athikele e tsoše kgahlego le go hlohleletša mmadi • Retšistara le polelo e be tša semmušo • Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] PALOMOKA YA KAROLO YA B: 50 PALOMOKA YA TLHAHLOBO: 100 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe