Sepedi HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2018 Memo

Downloaded from hlayiso.com GRAA SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS SEPEDI LELEME LA GAE (HL) LEPHEPHE LA PELE (P1) 2018 MEMORANTAMO MEPUTSO: 70 Palomoka ya matlakala a memorantamo ke 7. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 2 DBE/2018 SCE – Memorantamo KAROLO YA A: TEKATLHALOGANYO Mekgwa ya go swaya tekatlhaloganyo • Ka lebaka la gore nepo e lebešitšwe go kwešišo, mopeleto le polelo tša go phošagala dikarabong ga tša swanela go šetšwa, ka ntle le ge fela diphošo tša mohuta woo di fetola tlhalošo/kwešišo. Diphošo di swanetše go bontšhwa. Ge molekwa a diriša mantšu a polelo yeo a sa lekwego ka yona, hlokomologa mantšu ao, gomme ge karabo e tšweletšwa gabotse, se mo fokoletše meputso. Le ge go le bjalo, ge lentšu la polelo ye nngwe le dirišwa mo sengwalong gomme le nepiša karabo, gona karabo yeo e tla amogelwa. • Mo go dipotšišopulego, ga go meputso ye e tlogo fiwa go dikarabo tša EE/AOWA goba KE A DUMELA/GA KE DUMELE. Go swanetše go fiwa lebaka la karabo yeo. • Ga go meputso ye e tlogo fiwa go dikarabo tša NNETE/MAAKA goba NTLHA/KGOPOLO. Go swanetše go fiwa lebaka la karabo yeo. • Ge go nyakega dikarabo tša lentšu le tee, gomme molekwa a fa lefoko ka moka, swaya karabo ya nnete ge fela lentšu la nnete/karabo le thaletšwe. • Ge dintlha tše pedi goba tše tharo di nyakega gomme gwa fiwa tše ntši, swaya fela tše pedi goba tše tharo. • Amogela mebolelwana. POTŠIŠO YA 1 1.1 1.1.1 Parapara. (1) 1.1.2 Ponelopele ya gore leina la Mmadikoloto le lebišitše go motho yo a nago le dikoloto tše dintši/motho wa go rata dikoloto. (1) 1.1.3 O se mothofaditše ka ge a re se ile sa ba sa hwa lentšu (Ke motho fela yo a nago le lentšu). (1) 1.1.4 • O phela bophelo bja go feta mogolo wa gagwe • Go gana go phalwa • Go se kgotsofatšwe ke seo a nago le sona (3) 1.1.5 Temana ya boraro e laetša ka moo Mmadikoloto a babjago ka lebaka la go imelwa ke mekitlana yeo a sa kgonego go e lefela mola temana ya bošupa e laetša ka moo Mmadikoloto a ilego a thušega ka go tšea maele a Bonolo Sekudu go tšwa tebetebeng ya mekitlana. (2) 1.1.6 • Molaetša ke gore batho ba hlokomele batho bao ba ratago motho ge a na le sa gagwe • Batho ba rata motho ge a sa phela gabotse, ge a thoma go ba le mathata ba a mo katoga • Megabaru mo bophelong e ka go hlolela mathata (TŠE PEDI fela) (2) 1.1.7 • Go be le dithutotlhahlo mabapi le tšhomišo ya tšhelete • Megolo ya batho e oketšwe kgafetšakgafetša • Go fokotšwe ditefelo tša lešokotšo la mmušo (3) Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 3 DBE/2018 SCE – Memorantamo 1.1.8 • O be a le ka fase ga kgatelelo ya mekitlana le monagano • O be a nyaka thušo, ka fao o be a tshepha motho yo mongwe le yo mongwe/o kgakanegong/tlalelong • O be a na le letšhogo la go tlo tšeelwa diphahlo ka gae, o ngwadišitšwe Credit Bureau le go išwa kgorong ya tsheko (3) 1.1.9 • Go se tshephe motho yo o sa tsebego ka yena • Go ela šedi dikeletšo tša maleba tšeo di ka go thušago go tšwa mekitlaneng (2) 1.1.10 Balekwa ba tla tšweletša dikarabo tša go fapana. Mohlala: • O ipolaile ka go rata go phadišana le bao ba mo fetago ka ditseka • O ipolaile ka go se kgotsofatšwe ke mogolo wa gagwe • O ipolaile ka lebaka la go ba le megabaru (TŠE PEDI fela) (2) 1.2 1.2.1 C/Imelwago ke mekitlana. (1) 1.2.2 Mokotlana wa gagwe o tlemilwe mafelelong ka ge o tletše. (1) 1.2.3 Setšweletšwa se laetša motho yo a imelwago ke mekitlana mola temana ya 3 e laetša mathata ao motho a ikhwetšago a le ka gare ga wona mabapi le tebetebe ya mekitlana. (2) 1.2.4 Ke taetšo ya gore mekitlana ye ke ye mentši. (1) 1.2.5 Go se eme thwii ke taetšo ya gore o na le mathata, o phela boima ka ge a imelwa ke dikoloto tša gagwe. (1) 1.2.6 • Ge a ka fokotša morwalo wa dikoloto wo a o rwelego • Ge a ka latela lenaneo la tšhomišo ya tšhelete ka mokgwa wa maleba • A phela bophelo bja go lekana le mogolo wa gagwe (TŠE PEDI fela) (2) 1.2.7 Balekwa ba tla tšweletša maikutlo a go fapana. Mohlala: Maikutlo a manyami/pefelo • Batho ba go adimiša ditšhelete ba dira gore batho ba imelwe ke mekitlana ka ge tswala ya bona e le godimo. • Ba bangwe ba baadimiši ba ditšhelete ba tšeela batho dikarata tša panka gore ba se ba tšhabele ka tšhelete (E TEE fela) (2) PALOMOKA YA KAROLO YA A: 30 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 4 DBE/2018 SCE – Memorantamo KAROLO YA B: KAKARETŠO POTŠIŠO YA 2 Mokgwa wa go swaya kakaretšo: Ge go swaiwa go tla hlokomelwa dintlha tše bohlokwa gomme gwa tlogelwa tša go hloka mohola. Kakaretšo e swanetše go swaiwa ka mokgwa wo o latelago: • Kabo ya meputso: o Meputso ye šupa (7) e abelwa dintlha tše šupa (7) (Moputso o 1 go ntlhakgolo ye nngwe le ye nngwe) o Meputso ye meraro (3) e abelwa polelo o Palomoka ya meputso: (10) • Kabo ya meputso ya polelo ge molekwa a sa tsopola go tšwa temaneng: o Moputso o 1 o abelwa dintlha tše 1–3 o Meputso ye 2 e abelwa dintlha tše 4–5 o Meputso ye 3 e abelwa dintlha tše 6–7 • Kabo ya meputso ya polelo ge molekwa a ngwalolotše dintlha: o Ngwalollo ya dintlha tše 6–7: se abe moputso wa polelo o Ngwalollo ya dintlha tše 1–5: aba moputso o 1 wa polelo ELA HLOKO: • Palo ya mantšu: o Baswai ba swanetše go kgonthišiša palo ya mantšu ao a ngwadilwego. o Molekwa ga se a swanela go fokoletšwa meputso ge a sa laetša palo ya mantšu goba ge a sa bala mantšu gabotse. Ge palo ya mantšu e feta ao a nyakegago, bala a mahlano ka morago ga ao a nyakegago gomme o hlokomologe ao a šetšego. Mohlala wa karabo: Ndileka Mandela o hlohleleditše batho go thuša barutwana bao ba hlokago. O kgopetše setšhaba go ithaopa go thuša dikolo tlhokomelong ya bana. Dikolong go be le dieta tšeo di ka fiwago barutwana bao ba hlokago. O hlohleleditše setšhaba le go thuša barutwana ka mapai nakong ya marega. Thekgo go tšwa go setšhaba ka moka e tla fa barutwana mafolofolo a go ithuta. Barutwana ba lokela go fiwa dibaka tša go lekana tša thuto. O hlohleleditše barutwana go hlokomela thuto. O tutueditše setšhaba go ba ngatana e tee thutong ya bana ka moka. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 5 DBE/2018 SCE – Memorantamo DINTLHA KA MOKGWA WA GO DINTLHA KA MANTŠU A NGWALOLLA MOLEKWA 1 'O dirile boipiletšo bja gore batho ba A Ndileka Mandela o hlohleleditše ithaope go fana ka dieta le mapai batho go thuša barutwana bao dikolong.' ba hlokago. 2 'O kgopetše setšhaba gore se kgathe B O kgopetše setšhaba go ithaopa tema tlhokomelong ya bana.' go thuša dikolo tlhokomelong ya bana. 3 'Dikolong go dule go na le dieta tšeo di C Dikolong go be le dieta tšeo di ka fiwago barutwana ba mohuta wo.' ka fiwago barutwana bao ba hlokago. 4 'Barutwana ge ba se na mapai a go D O hlohleditše setšhaba le go robala marega ba tlo tsenwa ke phefo thuša barutwana ka mapai ba lwala gomme ba palelwa ke go ya nakong ya marega. sekolong.' 5 'Se se tla dira gore barutwana ba be le E Thekgo go tšwa go setšhaba ka mafolofolo dithutong tša bona.' moka e tla fa barutwana mafolofolo a go ithuta. 6 'Ga se barutwana ka moka bao e ka F Barutwana ba lokela go fiwa bago baetapele ba ka moso eupša dibaka tša go lekana tša thuto. morutwana yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go fiwa sebaka sa go ithuta.' 7 O tšwetše pele ka gore bengdikgwebo, G O tutueditše setšhaba go ba dikhamphani le dikereke di ithaope go ngatana e tee thutong ya bana thuša dikolo. ka moka. PALOMOKA YA KAROLO YA B: 10 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 6 DBE/2018 SCE – Memorantamo KAROLO YA C: DIBOPEGO LE MELAO YA TŠHOMIŠO YA POLELO Mekgwa ya go swaya KAROLO YA C • Mopeleto: o Dikarabo tša lentšu le tee di swaiwe go ba tše di nepagetšego le ge mopeleto o phošagetše, ka ntle le ge phošo e fetola tlhalošo ya lentšu o Dikarabong tša lefoko le le phethagetšego, mopeleto wo o phošagetšego o tlo lahlegelwa ke meputso ge phošo e tšwelela mo go sebopego sa polelo ye go lekwago ka yona o Ge go lekwa kopafatšo, karabo e swanetše go bontšhwa ka nepagalo • Dibopego tša polelo di swanetše go nepiša popopolelo, di be di tšweletšwe ka botlalo mafoko go ya ka taelo • Mabapi le dipotšišokopana tša go fapafapana tša go kgethwa, amogela BOBEDI tlhaka ya go nyalelana le karabo ya go nepagala LE/GOBA karabo ya go nepagala ya go ngwalwa ka botlalo POTŠIŠO YA 3 3.1 C/Seswantšho sa legare. (1) 3.2 Wa reka o rekile/hlwekile hlwekihlweki (1) 3.3 Fonte ye kgolo e tšweletša molaetša wa papatšo le goga šedi ya moreki mola fonte ye nnyane e thekga seo se tšweletšwago ke fonte ye kgolo. (2) 3.4 • Hlwekihlweki • Moo go dirišitšwego legare le, go šala go hlwekile go fetiša (2) 3.5 Bannatia, le laetša gore mohuta wa legare la martor le dirišwa ke banna ba go tia (ba go ba le maledu). (2) 3.6 • Legare la bannatia fela, ke molaetša wa go bontšha gore basadi ga ba swanela go šomiša legare le • Banna bao e sego bannatia ba kgethollwa ka ge ba se ba swanela go šomiša mohuta wo wa legare (2) [10] POTŠIŠO YA 4 4.1 A/Makalo. (1) 4.2 Ge e le lena bakgalabje, le tšwafa ka la gore dibjana di hlatswiwa ke basadi fela! (1) 4.3 Pudula ya 1 ke ya go bolela mola ya 3 e le ya go nagana. (2) 4.4 O šomišitše maatla a bonna bošaedi e le mokgwa wa go laetša gore o fenya mosadi ka gore: • Ge nka se di hlatswe o tla ntirang? • Poo ke nna ka mo! (2) Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 7 DBE/2018 SCE – Memorantamo 4.5 • Di laetša gore seboledi se šomiša segalo sa godimo • Di laetša gore seboledi se befetšwe (2) 4.6 • Mokgalabje o dirišitše nyenyefatšo go tšweletša maikutlo a lenyatšo Mohlala: Mokgekolwana towe! • Go hlomeseditšwe moselana wa –ana go leina le mokgekolo (2) [10] POTŠIŠO YA 5 5.1 Lešalašupi – tše. Kgato – ya mathomo. (2) 5.2 Dijo tše dintši ga di kgone go šomišwa ke mmele ka nako e tee. (1) 5.3 • tše bohlokwa – sehlophantšu sa leamanyi(ina) • wo mokaone – sehlophantšu sa lehlaodi (2) 5.4 Go se je mmoto wa dijo – Modirišogo. (2) 5.5 Balekwa ba tla tšweletša ditlhalošo tša go fapana. Mohlala: • Mma ga a rate senkgwa sa go tlotšwa makhura a mantši • Efang tate makhura a go tlola maoto • Ga se ba fihla ka nako ka ge sefatanaga sa bona se fedile makhura • Nama ye ya nku e tletše makhura fela (TŠE PEDI fela) (2) 5.6 O dirišeditšwe go laetša taelo ka bontšing. (1) [10] PALOMOKA YA KAROLO YA C: 30 PALOMOKA YA TLHAHLOBO: 70 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe