Sesotho HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2018 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIORCERTIFICATE KEREITEYA12 SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) PAMPIRI YA PELE (P1) PUDUNGWANA 2018 TATAISO YA HO TSHWAYA MATSHWAO: 70 Tataiso ena ya ho tshwaya e na le maqephe a 8. . Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 2 DBE/Pudungwana 2018 NSC – Tataiso ya ho tshwaya KAROLO YA A: TEKOKUTLWISISO POTSO YA 1 TEMA YA A 1.1 Obesiti ke boemo boo motho a iphumanang a na le mafura a tlolang tekanyo mmeleng wa hae/ Ha boima ba mmele wa motho bo le hodimo ka (2) dikilokgeramo tse 25-30 ka hodimo ho bophahamo ba mmele wa hae..✔✔ 1.2 - Ho ja haholo. - Ho se ikwetlise. - Maemo a Theknoloji. - Lefutso. - Ho ja dijo/ho nwa dino tse nang le tswekere e ngata. - Ho se robale hantle bosiu. - Ho sebetsa ha batswadi ho ba hlokisang nako ya ho pheha. - Ho ja dijo tse tswakilweng ka dikhemikhale.✔ - Ho ja dijo tsa motlaotutswe kgafetsa.✔ (2) [Tshwaya tse pedi feela] 1.3 C/dijo tse rekilweng lebenkeleng. ✔ (1) 1.4 Mehleng ya kgale batho ba ne ba iketsetsa dijo ka matsoho a bona ebile di sa tswakwa ka dikhemikhale ha mehleng ena batho ba se ba ja dijo tse entsweng ka metjhini le ho tswakwa ka dikhemikhale. ✔✔ (2) [Ha mohlahlobuwa a bontshitse phapano pakeng tsa dijo tsa mehleng ya kgale le tsa mehla ya kajeno, a ikamahantse le seratswana sa bobedi a nepiswe] 1.5 Batho ba nonneng ba hloka boitshepo. Ba rehwa mabitso a ba nyenyefatsang. Ha ba kgone ho tsitsa dikamanong tsa marato.✔ Ba a tlokwa/kgeswa/kgellwa fatshe.✔ [Tshwaya tse pedi feela] (2) 1.6 Ke ho thibela hore lesea le se ke la feptjwa dijo tse ding tse ka le nontshang/ ho thibela mafu a ka bakwang ke monono. ✔✔ (2) 1.7 Le bontsha hore ke batho ba bangata ba iphumanang ba na le bothata bona ba monono/Bothata bona bo atile haholo. ✔✔ (2) 1.8 Ke hobane ba shebahala ba le baholo ho feta dilemo tsa bona/ ha ba kgone (1) ho tsitsa dikamanong tsa marato. ✔ 1.9 Ke mohopolo hobane ho ntse ho na le batho ba nonneng ba ntseng ba ikgantsha ka monono wa bona. ✔✔ (2) 1.10 Mafosi/Batho ba bangata ba a ba kgesa. ✔✔ (2) Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 3DBE/Pudungwana 2018 NSC – Tataiso ya ho tshwaya 1.11 Le ka atleha. Bareki ba ka imelwa ke theko ya tswekere ebe ba fokotsa tshebediso ya yona. Kapa Le ke ke la atleha. Bareki ha ba rata ntho e itseng, ha ho letho le tla ba thibela ho e reka. ✔✔ [Maikutlo a mohlahlobuwa a ananelwe] (2) TEMA YA B 1.12 Ke ho ja haholo/ho ja dijo tse mafura haholo/ o ja dijotsa motlaotutswe Ho dula feela a sa etse letho. Ho nwa dino tse tshikgunyang.✔ [Tshwaya e le nngwe feela] (1) 1.13 Motho wa 1 o budutse marama. Melala ya bona e tiisitswe/ba rerile methapo. Ho thunya mofufutso Ho tlena ka mahlong.✔ (1) [Tshwaya e le nngwe feela] 1.14 Ho re bolella hore o kgotsofetse/thabile, o thabetse ho ja dijo tseo a di tshwereng/ o kgotsofetse hoba ha a bone phoso ya ho ja haholo.✔✔ (2) 1.15 Ba sebetsa mosebetsi wa ho lata bakudi ba ba ise bookelong (dipharamediki)/baoki/dingaka.✔Dikatiba tseo ba di rwetseng le lempara leo ba jereng motho ka lona mmoho le dijasana tseo ba di apereng di bontsha hore ke dipharamediki.✔ (2) 1.16 Setshwantsho sena se tshehetsa mohopolo wa Tema ya A ka hore temeng eo ho buuwa ka ditlamorao tse bosula tsa monono, mme Tema ya B e hlahisa motho ya nonneng, ya sa kgoneng le ho itsamaisa ka lebaka la monono. ✔✔ (2) 1.17 Tjhe ha a e lemohe. Leha a se a sa kgone ho itsamaisa, a bile a iswa sepetlele, o ntse a tshwere bega le senomaphodi letsohong la hae hape o butse molomo ho bontsha hore o ntse a tswela pele ho ja.✔✔ (2) MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A: 30 Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 4DBE/Pudungwana 2018 NSC – Tataiso ya ho tshwaya TATAISO YA HO TSHWAYA TEKOKUTLWISISO  Kaha sepheo e le ho lekola kutlwisiso ya moithuti, mopeleto o fosahetseng le diphoso tsa puo karabong di se ke tsa nkelwa matshwao ntle le ha diphoso tseo di nyotobetsa moelelo/kutlwisiso. (Diphoso di nne di bontshwe)  Ha mohlahlobuwa a sebedisitse mantswe a tswang puong e nngwe e seng ena a hlahlojwang ho yona, mantswe ao a se natswe, hape a se ke a nkelwa matshwao ha karabo e ntse e na le moelelo o utlwahalang. Leha ho le jwalo haeba lentswe le hlahang puong e nngwe le sebedisitswe temeng ebile le hlahella e le karabo e nepahetseng le fuwe matshwao.  Bakeng sa potso e bulehileng, mohlahlobuwa a se ke a abelwa matshwao bakeng sa karabo ya E/TJHE kapa KE A DUMELA/HA KE DUMELE. Lebaka/Tshehetso ke yona e lokelang ho abelwa matshwao.  Ho se fanwe ka matshwao bakeng sa NNETE/MAFOSI kapa NTLHA/MOHOPOLO. Lebaka/Tshehetso ke yona e lokelang ho abelwa matshwao.  Ha karabo e hloka lentswe le le leng empa mohlahlobuwa a fane ka polelo e felletseng, a abelwe matshwao hafeela lentswe le nepahetseng le sehelletswe mola/qatsohisitswe.  Ha potso e batla dintlha tse pedi/tharo, mohlahlobuwa yena a fane ka dintlha tse fetang tse boletsweng, ho tshwauwe tse pedi/tharo tse qalang.  Amohela mantswe a hlahang dipuong tse sebediswang mabatoweng a fapaneng.  Bakeng sa dipotso tse nang le kgetho, ananela tlhaku e emetseng karabo e nepahetseng kapa karabo e ngotsweng ka ho botlalo. Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 5DBE/Pudungwana 2018 NSC – Tataiso ya ho tshwaya KAROLO YA B: KGUTSUFATSO POTSO YA 2 TEMA YA C Inahane pele o bua mantswe ao o tla itshola hamorao ha o a buile✔ebe o bua se o halefisitseng ha bohale bo theohile.✔Ikwetlise ho fokotsa kgalefo ✔mme itulele o le mong ho kokobetsa bohale.✔Leka ho fumana tharollo ya se o halefisitseng.✔ mme o ntshe moya o mongata ho feta oo o o hemang.✔Batla thuso ho ditsebi tse ka o thusang ho laola kgalefo.✔ [Mantswe a 62] Ka sebopeho sa dintlha QOTSO DINTLHA 1 'Ha motho a halefile ho ba bobebe ho yena ho bua A Inahane pele o bua mantswe ao hamorao a tlang ho itshola hore o ne a mantswe ao o tla a buelang ke kahoo motho a lokelang ho nahana itshola hamorao ha o a pele a bua ntho eo a tla ikwahlaya hamorao'. buile. 2 'Ha kgalefo e se e kokobetse, ntsha maikutlo a hao B Bua se o halefisitseng ka se o halefisitseng o phodile ntle le ho utlwisa ha bohale bo theohile. batho ba bang bohloko kapa hona ho leka ho ba laola'. 3 'Boikwetliso bo ka o thusa ho fokotsa kgatello ya C Ikwetlise ho fokotsa maikutlo e lebisang hore motho a halefe. Ikwetlise ka kgalefo. ho tsamaya, ho matha kapa hona ho tola'. 4 'Iphe nako ya ho dula o le mong o imamele. Ka ho D Itulele o le mong ho etsa jwalo o tlo tloha pela se o halefisitseng. Sena se kokobetsa bohale. etsa hore o iphe sebaka ya ho kokobetsa bohale ba hao'. 5 'O se ke wa tsepamisa maikutlo a hao ho se o E Fumana tharollo ya se halefisitseng empa o leke ho fumana tharollo ya seo o halefisitseng. o halefisitseng'. 6 'Ha o halefile, moya oo o o hemang o mongata ho F Ntsha moya o feta moya oo o o ntshang matshwafong. Bohlale ke mongata ho feta oo o o hore nakong eo o iphumanang o halefile haholo, o hemang. leke ho ntsha moya o mongata matshwafong ho feta oo o o hemang. Hona ho tla theola bohale ba hao kapele le ho thibela lefu la pelo kapa la kgatello ya madi'. 7 'O tlamehile ho batla thuso ho motho ya ka o G Batla thuso ho ditsebi thusang ho laola bohale ba hao. O ka ya ho moruti, tse ka o thusang ho mosebeletsi wa setjhaba kapa motho eo o tlang ho laola kgalefo. phutholoha ha o bua le yena'. Palo ya mantswe (62). Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 6DBE/Pudungwana 2018 NSC – Tataiso ya ho tshwaya HO TSHWAYA KGUTSUFATSO: Ho tshwauwa ha kgutsufatso ho itshetlehile hodima ho kenyeletsa dintlha tse hlokwang ke potso.  Kabo ya matshwao: o Matshwao a 7 bakeng sa dintlha tse 7 (ntlha e le 1 bakeng sa ntlha ya sehlooho). o Matshwao a 3 bakeng sa puo o Matshwao kaofela: 10  Kabo ya matshwao a puo ha bahlahlobuwa ba sebedisitse mantswe a bona: o Ha dintlha tse 1–3 di nepahetse: fana ka letshwao le 1 o Ha dintlha tse 4–5 di nepahetse: fana ka matshwao a 2 o Ha dintlha tse 6–7 di nepahetse: fana ka matshwao a 3  Kabo ya matshwao a puo ha bahlahlobuwa ba sebedisitse diqotso di le jwalo: o Diqotso tse 6–7: se fane ka matshwao bakeng sa puo o Diqotso tse 1–5: fana ka letshwao le 1 bakeng sa puo ELA HLOKO:  Palo ya mantswe: o Batshwayi ba tlameha ho nnetefatsa palo ya mantswe a sebedisitsweng. o Se ke wa hula matshwao haeba bahlahlobuwa ba sa bontsha palo ya mantswe a sebedisitsweng kapa haeba palo ya mantswe a sebedisitsweng e ngotswe e fosahetse. Ha palo ya mantswe e tlotse moedi o boletsweng, bala ho fihlela moo polelo e fellang teng, mme o se tswele pele ho tshwaya kgutsufatso. Mohlala Puo Polelo/Polelwana Palo ya mantswe Sesotho Ke a tsamaya 3 MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B: 10 Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 7DBE/Pudungwana 2018 NSC – Tataiso ya ho tshwaya KAROLO YA C: THUTAPUO LE TSHEBEDISO YA PUO TATAISO YA HO TSHWAYA THUTAPUO LE TSHEBEDISO YA PUO  Mopeleto o Dikarabo tsa lentswe le le leng di tshwauwe di nepahetse leha mopeleto o fosahetse, ntle leha phoso eo e nyotobetsa moelelo wa lentswe leo. o Dikarabo tse ngotsweng ka dipolelo tse felletseng, mopeleto o fosahetseng o se ke wa abelwa dintlha haeba tshebediso ya puo e le yona e hlahlojwang. o Moo ho hlahlojwang kgutsufatso ya mantswe, karabo e be le matshwao a nepahetseng a puo.  Dibopeho tsa dipolelo e be tse nepahetseng di be di ngolwe ka dipolelo tse felletseng ho latela ditaelo.  Bakeng sa dipotso tse nang le kgetho, ananela tlhaku e emetseng karabo e nepahetseng kapa karabo e ngotsweng ka botlalo. POTSO YA 3 3.1 A emetse hore ho kenngwe dintho tse risaekelwang ka meqomong eo/Ho ntlafatswa bakeng sa ho sebediswa hape.✔ (1) 3.2 E reretswe batho ba batlang ho iketsetsa tjhelete ka bo bona/ho itshebetsa/ batho ba batlang ho boloka tikoloho e hlwekile.✔ (1) 3.3 E mo susumelletsa hore a batle mokgwa wa ho iketsetsa tjhelete a sa e kope ho motho kapa a sa ikarabelle ho e mong.✔✔ (2) 3.4 A re senolela hore ba thabetse ho etsa seo ba se etsang.✔Kaofela ha bona ba a bososela.✔ (2) 3.5 Di tshehetsa molaetsa wa hore motho ha a itlhophe ho isa dintho tse risaekelwang ho bona, bona ba itatela tsona ha o ba ngolletse kapa ho ba letsetsa mohala/Di tshehetsa molaetsa wa hore ha motho a batla ho ipulela kgwebo, a ka fumana tlhahisoleseding ka tsela e jwang/Molaetsa wa hore ke kgwebo e molaong hobane e hlahisa dintlha tsa moo ba fumanwang teng.✔✔ (2) 3.6 E, batho ba ka kgona ho iketsetsa tjhelete/ba ka kgona le ho hlwekisa tikoloho eo ba phelang ho yona/Ba ka kgona ho theha mesebetsi bakeng sa batho ba sa sebetseng/E ka kgona ho fokotsa mafu ka ho boloka tikoloho e hlwekile. kapa Tjhe, tjhelete e fumanwang ka ho risaekelwa e nyane haholo kahoo ha e tswele motho molemo. ✔✔ (2) [10] [Motshwayi a lekodise dikarabo tsa baithuti] Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 8 DBE/Pudungwana 2018 NSC – Tataiso ya ho tshwaya POTSO YA 4 4.1 Ke letlapa la ho ngola le ngotsweng palo e itseng. Mosuwetsana ya supang palo e ngotsweng letlapeng. Mantswe a ngwana ha a re ‘mme Mmisi’.✔ (1) [Tshwaya e le nngwe feela] 4.2 Bakganni ba makoloi ✔ba lemoswa hore ba kganne ka lebelo le tlase kaha ho ka nna yaba ho na le bana ba sekolo ba ka thulwang ke makoloi. ✔ (2) 4.3 - Keketehiso e hlahiswa ka tsela ya hore ngwana wa sekolo ya neng a lokela ho fihla ka nako sekolong, o ile a nkeha ke ditaba tse reng tsamaya butle, mme a akanya eka di bua le yena athe di reretswe bakganni ba makoloi. - E hlahiswa ke taba ya ngwana ya fothotseng letshwao la tsela yaba o ya le lona sekolong. - Karabo ya moithuti ha a re: ‘Tshwao lena mme Mmisi le itse ke tsamaye butle’. ✔✔ (2) 4.4 - Ha se mantswe ao a lokelang hore a ka a bua ho ngwana wa sekolo hobane a ka mo holofatsa kelello kapa a diha boitshepo ba hae. - Ke ho bontsha hore ke mantswe a nahanwang, a sa amoheleheng maemong a matle phedisano.✔✔ (2) 4.5 C/ha o ya o tobane le moo sekolo se leng teng. ✔ (1) 4.6 Ha se ntho e amohelehileng hobane titjhere ha a tlameha ho fella ngwana pelo/ ke mantswe thohako ngwaneng.✔✔ (2) [10] [Mohopolo wa sehlooho ke hore titjhere o lokela ho ruta ngwana hore a be le tsebo e seng hore a mo phoqe] POTSO YA 5 5.1 Ke ho inehela/Ho lahla tshepo/ho tela/ho nyahama. ✔✔ (2) 5.2 A sebedisitswe ka sepheo sa ho kgothalletsa batho hore ba iteke ho etsa se itseng hobane ha ba entse jwalo ba kgona ho thuswa. ✔✔ (2) 5.3 Le matlafatsa mohopolo wa hore batho ba hlokang mamello le tiisetso bophelong ba nyahlatsa seo ba se etsang ba ntse ba siyasiyana ka bongata/Batho ba bangata ba a nyahama tseleng e isang katlehong. ✔✔ (2) 5.4 E, ho a hlokeha, e thusa ho tshehetsa molaetsa wa hore motho a se lebelle katleho ka letsatsi le le leng empa a be le mamello ho seo a se etsang kapa Tjhe ha ho hlokehe, ho a tsebahala hore ka mora ho lema motho o ema nakwana pele a ka kotula seo a se jetseng. ✔✔ (2) Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 9DBE/Pudungwana 2018 NSC – Tataiso ya ho tshwaya 5.5 Ho nepahetse hobane leha o sa atleha kamora ho tiisetsa empa o tla be o fumane tsebo le mahlale a bophelo/Motho o lokela ho ba le mamello hore a kgone ho fumana tsebo le bohlale. kapa Ha ho a nepahala. Motho o lokela ho ba le mamello hore a kgone ho tswela pele bophelong.✔✔ (2) [10] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C: 30 MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA: 70 Difuperweng tsa tataiso ena ya ho tshwaya di se sebediswe ntle ho tumello Phetla