Study guide

Gr12 Geografie Studiegids LR 02CORL DM04S32 hlayiso.com

Subject: GeographyGrade 12184 pages

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.

Via Afrika Graad 12 Onderwysersgids Geografie Ek is so dankbaar dat ek die geleentheid gehad het om betrokke te wees daarin om iemand anders se Graad 12 Studiegids lewe te verbeter. A.W. Hambly, P.A.D. Beets, G.D. Samaai, K. Najjaar, S.D. — Janet Thomson, Onderwyser Gear, U.J. Fairhurst, Z.P.L. Shabalala, J.A. Jacobs Via Afrika verstaan en waardeer jou bydrae as onderwyser en wil jou graag ondersteun. Jy het die belangrikste taak in die Via Afrika Geografie onderwys, en ons besef dat jou verantwoordelikhede veel meer as bloot die onderrig van leerinhoude behels. Ons het ons bes gedoen om jou tyd te bespaar en jou lewe te vergemaklik. Ons is trots dat ons jou kan help om hierdie vak suksesvol aan te bied. Hier volg ’n paar kenmerke van hierdie nuwe reeks: 1. Die reeks is volgens die Nasionale Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (“CAPS”) geskryf. Kyk op bladsy 4 hoe ons aan die vereistes van CAPS voldoen. 2. ‘n Moontlike werkskedule is ingesluit. Kyk op bladsy 5 hoeveel tyd dit jou kan bespaar. 3. Elke onderwerp begin met ‘n oorsig van wat onderrig word en die hulpbronne wat jy benodig. Kyk op bladsy 62 hoe dit jou met jou beplanning sal help. 4. Daar is advies oor die voorgestelde pas wat jou sal help om die hele jaar se werk betyds af te handel. Bladsy 29 wys jou hoe dit gedoen word. 5. Ons gee by elke onderwerp raad oor hoe om konsepte bekend te stel en hoe om leerders met steierwerk voor te berei en te ondersteun. Kyk op bladsy 29 vir ‘n voorbeeld. 6. Al die antwoorde word gegee; jy bespaar dus tyd omdat jy nie die oefeninge self hoef uit te werk nie. Kyk op bladsy 60 vir ‘n voorbeeld. 7. ‘n CD propvol hulpbronne is ook ingesluit om jou met onderrig en assessering te help. Sien die binnekant van die voorblad. 8. Addisionele voorbeeldvrae, toetse of assesseringstake, wat jy kan kopieer, sal jou help om jou leerders effektief te assesseer. Sien ’n voorbeeld op bladsy 276. Die bypassende Leerderboek bevat die volledige inhoud wat jou leerders moet bemeester. Dit is in toeganklike taal geskryf wat dit vir leerders maklik maak om te leer. Die opwindende ontwerp en uitleg van die Leerderboek sal leerders se belangstelling aanwakker, hulle inspireer om te leer en die onderrigtaak vir jou aangenaam maak. Ons wil graag hoor hoe dit met jou onderrig gaan. Stuur jou terugvoer per epos aan ons by geografie@viaafrika.com of besoek ons onderwysersforum by www.viaafrika.com. Language: Afrikaans www.viaafrika.com

St ud i e gids Geografie Graad 12 ISBN: 978-1-41546-317-8

Inleiding Inhoudsopgawe INLCIDING oo. eee eee esscceecesctseetsseesssesscessssssesesseesstssesssesssensscessseesssesseesseessesessees 1 Geografiese vaardighedeentegnieke’’:...- 2 Eenheid 1 Kaartvaardighede Eenheid 2 Topografiese kaarte ... Eenheid 3 Lugfoto’s en ortofotokaarte Eenheid 4 Geografiese inligtingstelsels Onderwerp 1 Klimaat OM WEEF ee cceseeseesteceeseecseeeesseeesessseessseeeseessesssseseseeeeees Eenheid 1 Middelbreedtesiklone. Eenheid 2 Tropiese siklone wee Eenheid 3 Subtropiese antisiklone en gepaardgaande weerstoestandé.............00 36 Eenheid 4 Valleiklimate Onderwerp 2 GEOMOMOLOgIC....eeseceeseecesseeeseeseseeseesseeeesseeeesseeeseseeeeneeeeesseeeees Eenheid 1 Dreineerstelsels in Suid-Afrika Eenheid 2 Fluviale prosesse wee Eenheid 3 Opvanggebied- en rivierDe@StUur........cccccescescessecesctseesssessssssseesseeees 84 Onderwerp 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting.... Eenheid 1 Die studie van nedersettings Eenheid 2 Landelike nedersettings Eenheid 3 Landelike nedersettingskwessies .. Eenheid 4 Stedelike nedersetting Eenheid 5 Stedelike hiérargieé Eenheid 6 Stedelike struktuur en patrone Eenheid 7 Stedelike nedersettingSkWeSSieS..........cscccsssesssseecssseessseesesseseseeesees 117 © Via Afrika Uigewers > Geowralie 12 Sludiegids eBoek

Inleiding Onderwerp 4 Ekonomiese geografie van SUId-AfriKa.........ccccsssserecccessssssnccceseeees 129 Eenheid 1 Die struktuur van die ekonomie Eenheid 2 Landbou Eenheid 3 Mynbou Eenheid 4 Sekondére en tersiére sektore.... Eenheid § Strategieé vir nywerheidsontwikkeling.. Eenheid 6 Die informele sektor... Eksamenvraestelle... Antwoorde © Via Afrika Uigewers > Geowralie 12 Sludiegids eBoek

Inleiding Inleiding tot ons Geografie 12 Studiegids-e-boek Welkom by die Graad 12 Geografie Studiegids. Die vak Geografie het met verloop van tyd aansienlik verander en verander voortdurend omdat dit een van die mees dinamiese vakke in die kurrikulum is. Die Aarde en sy biosfeer, die tuiste van die mensdom, verander voortdurend en dit is wat ons vak so spesiaal maak. Hierdie gids moet dus saam met die hoofhandboek gebruik word, aangesien dit ’n opsomming van die hoofkomponente van die handboek is. Geografie bevat, net soos enige ander vak, feite wat verstaan en geleer moet word, maar dit lé ook klem op vaardighede. Leerders moet hierdie feite ontleed en gebruik om die verskynsels te verstaan en probleme te probeer oplos. Ons lewens is afhanklik van hoe ons die omgewing behandel. As burgers van die Aarde moet ons dus die veranderinge wat deurlopend plaasvind asook ons eie impak op ons omgewing verstaan. Geografie is altyd oral om ons. Maak dit ’n gewoonte om na stede, dorpe, dorpies en landskappe te kyk en te probeer bepaal watter prosesse daarop inwerk. Hoekom is daardie winkel daar, hoekom is hier so baie mense, hoekom is daardie heuwel so gevorm, hoe word daardie rivier gebruik? Dit is die soort vrae wat jy jouself uit gewoonte moet afvra en moet probeer beantwoord. Doen dit gereeld en jy sal ’n baie beter geograaf word. Nadat jy die besonderhede in die hoofhandboek bestudeer het, kan jy hierdie gids as ’n opsomming gebruik. Konsentreer op die hoofbegrippe en bou jou kennis daarom. Doen dit gereeld en jy sal in ’n werklike geograaf ontwikkel wat gereed is om jou plek as ’n bewaarder van ons belangrike omgewing in te neem. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 1

Geografiese vaardighede en tegnieke Geografiese vaardighede en tegnieke Eenheid 1 Kaartvaardighede 1 Die toepassing van kaartvaardighede en tegnieke 1,1 Wat is skaal? ’n Kaart stel ’n gegewe gebied op die aardeoppervlak voor. Kaarte word op verskillende skale gemaak, wat die verhouding tussen kaartafstand en grondafstand op verskillende maniere aantoon. Woordskaal — Die kaartafstand en die grondafstand wat dit voorstel, word in woorde geskryf, byvoorbeeld 1 cm stel 500 m voor. Skaalbreuk of verhoudingskaal — Die eenheid van die kaartafstand is die teller en die ekwivalente grondafstand is die noemer. ’n Skaalbreuk van 1:50 000 beteken een eenheid op die kaart, byvoorbeeld ’n sentimeter, stel 50 ooo van dieselfde eenhede op die grond voor. Lynskaal — Die verhouding tussen die kaartafstand en die ekwivalente grondafstand word op ’n skaalstaaf aangetoon (Figuur 1). 1000 0 1 2 3 meter EY FY EY E{_@_ FF -_-————————— kilometer Figuur 1'n Lynskaal op ’n 1:50 ooo-kaart 1.1.1 Grootskaal- en kleinskaal-kaarte Grootskaal-kaarte toon baie detail oor ’n klein oppervlakte en ’n kleinskaal-kaart toon baie min detail oor ’n groot oppervlakte. ’n 1:10 ooo-ortofotokaartskaal het ’n groter skaal as ’n 1:50 000- topografiese kaart. ’n Wéreldkaart teen ’n skaal van 1:10 000 000 is ’n kaart met ’n baie klein skaal. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 2

Geografiese vaardighede en tegnieke 1.2 Hoe bereken ons afstand en oppervlakte? Vaardigheidsléer Bereken afstand en opperviakte en reken na hektaar om Bereken afstand 1:50 000 (topografiese kaarte) 1.cm stel 50 000 cm voor acm stel 500 m voor 1cmstelo,5km voor of 1 mm stel 50 m voor Beraam opperviakte van ’n reghoek Onthou om tussen reguitlyn- en geboélyn-afstande te onderskei. | Gebruik die volgende formule om ’n 1:10 000 realmatige oppervlakte te bereken: (ortofotokaarte) lengte x breedte. 41cm stel 10 000 cm voor Gebruik grondafstande om die acm stel 100 m voor opperviakte te bereken. 1cm stel 0,1 km voor Herlei eers die kaartafstande na of 1mm stel 10 m voor grondafstande voordat jy die berekening doen. Jy moet sowel km- as m2-oppervlakte na hektaar (ha) kan herlei. Een hektaar(1 ha)=100mx100m = 10000 m? 1km?=10 hax 10 ha=100 ha Om km? na hektaar te herlei: Om m? na hektaar te herlei: Vermenigvuldig jou antwoord Deel jou antwoord deur 10 000 metio00 © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 3

Geografiese vaardighede en tegnieke 1.3 Wat is die verband tussen kontoere en dwarssnitte? ¢ ’n Kontoer is ’n lyn wat plekke van gelyke hoogte bo seevlak verbind. ¢ Die vertikale afstand tussen twee opeenvolgende kontoere is altyd dieselfde. Dit is die kontoerinterval. Kontoerpatrone Hangprofiel Baie wyd gespasieer Baie geleidelike helling (vlakte) x ‘ y Y coy oO i L Wyd gespasieer Geleidelike helling [es a ae 6° ° af Se ae |S =: Nou gespasieer x ateil helling i v Z In pare gegroepeer ciara Ss er Terrasvormige helling ay | Ss Sar 5 L L { Wyd, dan nou , Konvekse helling SSS Le 2° & ee dy } Nou, dan wyd , Konkawe helling ee | le | Figuur 2 Kontoerpatrone en hellings © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 4

Geografiese vaardighede en tegnieke trapvorm, OLS “elling Figuur 3 "n Dwarssnit wat verskillende hangprofiele toon 2 Hoe dui ons rigting aan? Rigting behels die bepaling van die ligging van ’n verskynsel met betrekking tot ’n ander een. Wanneer ons na rigting verwys, gebruik ons die punte op ’n kompasroos om die algemene rigting vanaf een verskynsel na 'n ander te beskryf. Figuur 4°n Kompasroos word gebruik om rigting aan te toon. Peiling is ’n baie akkurater manier om rigting aan te dui. Peiling is ’n hoek wat kloksgewys vanaf magnetiese noord (magnetiese peiling) of ware noord (ware peiling) gemeet word (Figure 5). Die beginpunt om peiling te bepaal, is die noord—suid-lyn. Noord sal dan altyd 0° wees. Peiling word altyd kloksgewys vanaf noord by 0° deur ’n volle sirkel tot by 360° gemeet. Peilings word met ’n gradeboog gemeet en in grade uitgedruk. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 5

Geografiese vaardighede en tegnieke 2.1 Wat is ware noord? Ware noord staan ook as geografiese noord bekend. Dit is die werklike punt op die aardoppervlak wat met die Noordpool saamval. 2.2 Wat is magnetiese noord? Magnetiese noord is die noordelike magnetiese pool van die aarde. Dit ]é tans ongeveer noordwes van Kanada en sowat 1 000 km vanaf die ware Noordpool. Magnetiese noord is die noord waarheen ’n kompas sal wys en dit verskuif stadig oos of wes van ware noord. Ware noord Magnetiese noord Figuur 5 Ware noord, magnetiese noord en ware peiling © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 6

Geografiese vaardighede en tegnieke 2.3 Wat is magnetiese deklinasie en hoe word dit bereken? Vaardigheidsleér Hoe om magnetiese deklinasie te bereken 1 Gemiddelde magnetiese afwyking 23° 22' wes van ware noord (Julie 2002) 2 Gemiddelde jaarlikse verandering 12' weswaarts (2000-2005) a ' \ (Voorsien deur Hermanus Magnetiese Observatorium) i f Bae nn een © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 7

Geografiese vaardighede en tegnieke 3 Wat is ruitnetverwysing? Die absolute posisie van enige plek kan bepaal word deur die breedteligging en lengteligging van die plek te bepaal. Dit bestaan uit breedteligging noord of suid van die ewenaar. e Alle breedteliggings in Suid-Afrika is suid van die ewenaar. e Alle lengteliggings in Suid-Afrika is oos van Greenwich, of die nulmeridiaan. Vaardigheidsléer Hoe om ligging akkuraat te bepaal 1 Trek 'n baie ligte potloodstreep in die minute-raam (wat die kaart aan die buitekant omlyn) oorkant die spesifieke verskynsel. Doen dit vir die breedteligging (links of regs) sowel as die lengteligging (bo of onder). 2 Begin deur die breedte-minute van die bopunt van die kaart tot by die minute-deel direk oorkant die betrokke geografiese voorwerp wat met die potloodstreep gemerk is, te tel. 3 Verdeel die minute-deel as volg: a Deel dit in die helfte — dit sal die 30"-waarde wees, b Deel elke helfte (30") in twee (kwarte). Dit sal onderskeidelik die 15"- en 45"-waarde wees. c Deel die spesifieke kwart (waar die potloodstreep getrek is) in drie gelyke dele, wat elk 5” sal voorstel. 4 Die korrekte getal sekondes kan nou maklik en akkuraat as 18” bepaal word. Die breedtewaarde is dan 34° 16' 18"S. 5 Herhaal hierdie stappe deur die minute van links na regs te tel om die lengtewaarde te bepaal. Dit sal 16" wees. {-—__ 34° 15' © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek

Geografiese vaardighede en tegnieke 4 Kaart- en foto-interpretasie Vrae oor kaartinterpretasie kan oor enige deel van die Graad 12-sillabus gevra word. Jy moet die topografiese kaarte, lugfoto’s en ortofotokaarte in Via Afrika Geografie Graad 12 gebruik om deur Tabel 1 te werk en soveel voorbeelde as moontlik te vind. Tabel1 Hoe om ’n kaart of lugfoto stelselmatig te lees en te ontleed Klimaat en weer Posisie breedteligging (klimaat van plek) en lengteligging; nabyheid van berge en oseane; afstand van die see af (maritiem of kontinentaal) Reénval heeljaar: standhoudende riviere; seisoenaai (somer of winter): plaasdamme, besproeiing, niestandhoudende riviere, landboukunde; droog tot aried: windpompe, groot plase, veeboerdery; genoeg reén: woude 0 750 mm) Temperatuur breedteligging bepaal hoe koud/koel/warm 'n plek is; hoogte bo seeviak (koud of warm) en hangfront (skaduwees of sonlig); temperatuurinversies snags Wind rye bome of windheinings; landingstroke en vliegvelde; valleiwinde; katabies (snags) en anabaties (bedags) Reliéf en topografie Streke berge en viaktes, hoog- en laaglande, hoogste en laagste punte Terreinvorme grootte, gemiddelde hoogte bo seevlak, omvang (rigting) Helling steilheid, konveks, konkaaf, reguit, egalig, hangtipe (kruin, krans, puinhang, knakpunt, voetvlakte) Tipe landvorm vallei, uitloper, ravyn, krans, waterval, terras, saalnek, poort Landskap bergagtig, golwend, heuwels, vlaktes, vloedvlaktes Landvorme wat met struktuurlandskappe geassosieer word Horisontale strata plato’s, tafelberge (mesas), tafelkoppe (buttes), spitskoppe Skuins strata cuestas, homoklinale rie, skerprugbulte, duikhellings en eskarphellings Massiewe stollingsgesteente koepelvormige landvorme (batoliete, lakkoliete, lopoliete), stapelrotse, gange Fluviale proses Dreineerbekkens waterskeidings, hoofrivier en sytakke Stroompatroon dendrities, tralie, radiaal, reghoekig, sentripetaal, ontwrig Stroomorde lengtes, aantal, gradiént, bekkengebied Fase en vorm lengteprofiel (bo-, middel-, benedeloop), dwarsprofiel (V-vormig, breed of smal) Kenmerke watervalle, stroomversnellings, viegstrome, stootoewer, stiloewer, kronkels (meanders), vicedvlaktes Stroomrigting altyd na die see toe; van hoé na lae gebiede; kontoere buig stroomop; damwal © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 9

Geografiese vaardighede en tegnieke aan die stroomat-kant; sytakke sluit teen 'n skerp hoek by hoofrivier aan Stroomroof waterskeiding, roofrivier, verarmde stroom, roofelmboog, windsaal Eienskappe van die fases van die fluviale siklus Boloop hoé waterskeidings, V-vormige valleie, steil gradiént, kort, smal en talle sytakke, watervalle en stroomversnellings, vinnige vioei, erosie vertikaal Middelloop geleidelike hellings, waterskeiding op laer vlakke, oop valleie, langer en minder sytakke, geleidelike rivierdraaie, erosie en transportasie begin sywaarts plaasvind Benedeloop breé valleie, geleidelike gradiénte, vioedvlaktes, meanders en hoefystermere, afsetting, stadige vloei, vlegstrome Nedersettings Standplaas fisiese aard van die presiese stuk grond waarop 'n nedersetting geleé is Ligging verwantskap van ’n nedersetting met sy onmiddellike en breér omgewing (geografiese plasing met betrekking tot reliéf, dreinering, vervoerroetes en grondbenutting) Funksie enkelfunksioneel (landelik met primére aktiwiteite); multifunksioneel (stedelik met sekondére, tersiére en kwaternére funksies) Landelike nedersettings Patrone versprei/afgesonder (geboue ver van mekaar), plaasopstalle; kernnedersettings/saamgetros (geboue na aan mekaar), plaasdorpies Faktore wat standplaas bepaal drinkwater, ploeggrond, weiveld, boumateriaal, brandstof Faktore wat vorm bepaal lineér (pad, rivier, berge, see); sirkelvormig (sentrale punt — dorpsplein, mark, kerk); kruispad (aansluiting/kruising van paaie) Stedelike nedersettings Faktore wat standsplaas bepaal waterbron, aard van grond, reliéf (gelyk oppervlak), paaie, riviere, spoorlyne, see, verdedigbaarheid, funksie Tipe sentrale plek, handel, vervoer, gespesialiseer Morfologiese struktuur vorm (sirkelvormig, lineér, stervormig); straatplan (ruit, radiaal, onreélmatig); fisiese uitbreiding (kommersiéle lintvormige ontwikkeling, veelvuldige kerne, eksklusiewe woon- en werkgebiede, residensiéle differensiasie) Grondgebruiksones sentrale sakegebied (SSG), kleinnandelgebied, woongebiede, ligte en swaar nywerhede, landelike—stedelike randgebied Ekonomiese aktiwiteite Primére aktiwiteite handet —goeie infrastruktuur, besproeiing, groot plase, wynkelder, saagmeule, suikermeule, slagpale, myne, vishawens, ens. bestaans —min paaie, geen kragdrade nie, voetpaaie, klein gedeeltes met bewerkte lande Sekondére aktiwiteite ligte nywerhede — naby aan SSG, padvervoer, grondstowwe, landbou; swaar © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 10

Geografiese vaardighede en tegnieke nywerhede — ver van SSG, spoorvervoer, grondstowwe, hoofsaaklik mynbou; faktore wat standsplaas beinvioed — gelyk gebied, grondstowwe, vervoer, elektrisiteit, water, mark Tersiére aktiwiteite verskaffing van dienste soos onderwys (skole, kolleges, universiteite), toerisme, vakansieoorde, handel, mediese en gesondheidsorg, lughawens, elektrisiteitsvoorsiening Neem ook kennis van die volgende Toeriste-aantreklikhede, vakansiecorde en monumente Ontspanningsfasiliteite soos sportstadions, gholfbane, renbane, skietbane Lughawens en vliegvelde word bepaal deur plat oppervlakke, ver van beboude gebiede (veiligheid en geraas) Gebruike van groot damme: drinkwater; watersuiweringsaanlegte; besproeiing: kanale en leivore, bewerkte landerye en boorde; ontspanning: kampterreine, seil en ski (sleephellings) en hengelary Infrastruktuur: tipe en hoeveelheid paaie, spoorlyne, kragdrade, hawens asook hoe infrastruktuur met die topografie en dreinering verband hou © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 11

Geografiese vaardighede en tegnieke Eenheid 2 Topografiese kaarte 1 Wat is die konvensionele kaarttekens en simbole? Elke 1:50 o00-topografiese kaart het ’n sleutel of verwysing aan die onderkant van die kaart (Figuur 6). Die verwysing verklaar die simbole wat op die kaart gebruik is en help jou om die inligting op die kaart te verstaan. Nasionale snelweg; Nasionale rote Hoofverkeersweg wnernennnnee Hoofpad.... Sekondére pad; Hor Ander pad; Brug sie Dowwe pad en Voetslaanpad Spoorlyn; Stasie of spoorweghalte ‘Ander spoorlyn; Tonnel Oeweral; Deurgrawing Kraglyn : . Beboude gebied (hoé, lae digtheid) .... Geboue; Ruine Poskantoor; Polisiestasie; Winkel Plek van aanbidding; Skool; Hotel Ombeining; Muur Internasionale grens en baken Provinsiale grens . Beskermde gebied Standhoudende rivier .-» Standhoudende water Niestandhoudende rivier Niestandhoudende water Droé waterloop Droé pan Moeras en vlei Pyplyn (bogronds) Watertoring: Reservoir; Waterpunt Kusrotse ... Prominente klipbank Erosie; Sand gtemerk Windpomp; Monument * ¥ ee Boswareld Kommunikasietoring so... zi Y ra Bewerkte grond Mynhoop; Uitgrawing He OTS Vrugteboord of wingerd Trigonometriese stasie; Seevaartbaken A + ‘Ontspanningsterrein Vuurtoring en Seevaartlig * f Ry bome Begraafplaas; Graf noe t Oorspronklike plase Plantasie Trigonometriese stasie Kusrotse Uitgrawing Kabelspoor Ruine Hawe Plek van aa: Figuur 6 1:50 000-topografiese kaartsimbole en afbeeldings van wat sommige daarvan voorstel © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 12

Geografiese vaardighede en tegnieke 2 Wat is kontoere en landvorme? Kaarte is tweedimensionele voorstellings op ’n plat vel papier, maar hoogte kan deur punthoogtes, hoogtemerke, trigonometriese bakens en kontoere aangetoon word. 2.1 Hoe word landvorme op ’n topografiese kaart herken? Kontoerpatrone Konsentriese sirkels Landvorme Spitskop Kontoerpatrone V-vormige kontoere oorvieuel Landvorme “So, ‘¢ *e "0. ‘S) Geslote tyne omring wye middelpunt. Tafelberg (mesa) x| es oe V-vormige kontoere wys opwaarts Waterval (lang profiel) x Vallei (dwarsprofiel) 0, 440 726 Kontoerlyne corvleuel x| P _Nertikale helling (krans) ef SF V-vormige kontoere wys afwaarts x Uitloper (dwarsprofiel) Fe, Figuur 7 Kontoerpatrone en verwante landvorme na 0) a 3 Hoe teken jy dwarssnitte vanaf 1:50 o00-kaarte? Dwarssnitte word in vier stappe geteken, soos in Figuur 8 op die folgende bladsy geillustreer. PWN Berei die profielraamwerk voor. Samel die data in. Dra die data oor. Voltooi die profiel. © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 13

Geografiese vaardighede en tegnieke Fort. Sy Digaings**S Stap1 Berei die profielraam werk voor Basislyn stel presiese kaartafstand voor. Merk vertikale lyne met skaal wat strek tussen een verdeling verder as die laagste en hoogste punte. Dwarssnit oor Montagu heen Keisierivier Kingnarivier Stap 2 Same! die data in Merk die posisie en lhogate-vart elke Horisontale skaal is 1:50 000 kontoerlyn op die rand 200 = van 'n strook papier. 418 Vertikale vergroting = 12,5 keer Figuur 8 Vier stappe om ‘n dwarssnit oor 3320CC Montagu heen saam te stel 4 Wat is vertikale vergroting? Stap 3 Dra die data oor Hou die strook papier tussen die vertikale lyne. Dra by elke hoogte die punte waar die kontoere gemerk is op die profiel oor. Stap 4 Voltooi die profiel Verbind die punte om die natuurlike styging en daling van die landskap voor te stel en skakeer die profiel. Voeg 'n titel, byskrifte vir hoogtes en verskynsels, vertikale en horisontale skale en vertikale vergroting Vertikale vergroting is die doelbewuste vertikale uitbreiding van die dwarssnit se vertikale skaal ten einde die verskille in hoogte duideliker te sien (Figuur 9). Vertikale vergroting word bereken deur die vertikale skaal deur die horisontale skaal te deel. Albei skale word as skaalbreuke uitgedruk. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 14

Geografiese vaardighede en tegnieke Vertikale vergroting 2,5 keer * Vertikale vergroting 5 keer Uittreksel uit 3226 DD Alice Figuur 9 Dwarssnit X-Y teen verskillende vertikale vergrotings 4.1 Berekening van vertikale vergroting vertikale skaal _ 1 . 1 _ 50 000 = 25k horisontale skaal 2000 50000 2000 °” 5 Wat is intersigbaarheid? Intersigbaarheid is wanneer jy een punt van ’n ander af kan sien, en kan bepaal word deur die kontoere te bestudeer. © Twee punte van dieselfde hoogte is intersigbaar as daar nie ’n hoér terrein tussen hulle is nie. ¢ Waar kontoere ’n konvekse helling toon, is die kruin van die heuwel nie sigbaar van die voet van die heuwel af nie. ¢ Waar kontoere ’n konkawe helling toon, is die kruin en die voet van die heuwel intersigbaar. © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 15

Geografiese vaardighede en tegnieke 6 Wat is gradiént? Gradiént is die verhouding tussen hoogte en afstand. Dit word as 'n verhouding uitgedruk. Die gradiént sé vir ons hoe steil ’n reguit lyn is. Ons bereken gradiént om uit te vind hoe steil of geleidelik ’n helling is. ’n Maklike manier om die verhouding vir gradiént te onthou, is STYGING:STREKKING. Leer hierdie formule en skryf dit neer wanneer jy gradiént moet bereken. Jy kan dalk ’n punt kry, selfs as is jou berekening heeltemal verkeerd. Vaardigheidsléer Bereken gradiént Bereken die gradiént tussen die kruin van ’n helling (490 m} len die voet van die helling (430 m). Die horisontale afstand tussen punthoogtes, op 'n 1:50 ooo-kaart gemeet, is 2,1 cm. Vertikale afstand (STYGING) Horisontale afstand (STREKKING) Hoogte by kruin van helling 490m 2,1cm Kaartafstand tussen kruin en voet van helling Hoogte aan voet van helling 430m 2,1¢m x 50 000 Kherlei dit altyd na dieselfde 100 Imaateenheid) STYGING 60m 1050m ISTREKKING Verminder hoogte na41, deel 60 1050 albei kante deur die 60 60 hoogtewaarde Gradiént van helling = 1 1755 Gradiént as ’n breuk uitgedruk 1 17,5 © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 16

Geografiese vaardighede en tegnieke Eenheid 3 Lugfoto’s en ortofotokaarte Ortofoto’s is lugfoto’s waarvan die vervorming wat deur die kamerahoek veroorsaak word, verwyder is sodat hulle op skaal is. ’n Ortofotokaart het bykomende besonderhede soos kontoerlyne, plekname, punthoogtes en trigonometriese stasies. Hierdie kaarte word op ’n skaal van 1:10 000 geteken. Eenheid 4 Geografiese inligtingstelsels GIS is ’n gerekenariseerde stelsel wat bestaan uit hardeware, sagteware en metodes wat ontwerp is om ruimtelike en nieruimtelike data vas te lé, te bestuur, te manipuleer, te ontleed en ten toon te stel om beplannings- en bestuursprobleme op te los. Tabel 2 Sleutelterme in GIS Begrip Term Ruimtelike data Dit is alle data wat met simbole op 'n kaart aangetoon word. Die ruimtelike data vir ’n skool sal die presiese breedteligging en lengteligging daarvan wees. Attribuut- of nieruimtelike data | Dit is die inligting wat die ruimtelike eienskappe van die ruimtelike verskynsels beskryf. Die attribuutdata vir ’n skool kan wees dat dit ’n hoérskool vir 345 seuns en 360 meisies is. Vektordata Dit is data van geografiese verskynsels wat in punt- (’n nodus soos ’n skool), lyn- (n sirkelboog soos ’n rivier) en opperviakte- (’n poligoon soos ’n dam) formaat aangetoon word. Rasterdata Dit is data van geografiese verskynsels wat in selle aangetoon word. Ruimtelike resolusie Dit bepaal hoe duidelik en maklik die besonderhede gesien kan word. Bufferskepping Dit is die skep van ’n sone van gelyke breedte rondom ’n punt-, lyn- of oppervlakte-kenmerk in GIS. ’n Voorbeeld van bufferskepping is waar geen bome in ’n plantasie nader as 50 meter vanaf enige rivier geplant mag word nie. Afstandswaarneming Dit is die insamel van inligting oor die aarde uit weerballonne, vliegtuie en satelliete. Data- of tematiese lae Dit is wanneer verskillende soorte inligting in lae bo-op mekaar geplaas word om die algehele beeld te verkry. Sulke lae op ’n topografiese kaart sou wees: plantegroei, kontoerlyne, paaie, riviere of heboude gebiede. Werk deur die aktiwiteite oor GIS in die Leerderboek op bladsy 51, 247 en 254 om hierdie onderwerp te hersien. Daar sal altyd vrae oor GIS in Eksamenvraestel 2 wees, en dit kan ook in Eksamenvraestel 1 voorkom. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 17

Geografiese vaardighede en tegnieke Vrae Werk deur die vrae oor kaartinterpretasie van die Junie- en jaareindeksamenvraestelle. Hierdie eksamens is soortgelyk aan die wat jy in Graad 12 sal kry. Beantwoord ook die veelkeusevrae hieronder, wat goeie hersieningswerk is. Vraag1 a Gee die letter wat ooreenstem met die beste antwoord op die vrae hieronder. 1.1 Watter van die volgende skale is die beste voorstelling van ’n kleinskaal-kaart? A 1cm tot1km B 1:1,000,000 Cc 1:50 000 D 1:10 000 E 1cm tot 20m 1.2. ’n Grootskaal-kaart toon... A baie detail vir ’n groot oppervlakte B baie detail vir ’n klein oppervlakte Cc min detail vir ’n groot oppervlakte D min detail vir ’n klein oppervlakte 1.3 Watter van die volgende skaalbreuke sal die meeste hesonderhede op ’n kaart wys? A 1:1 000 000 B 1:10 000 Cc 1:50 000 D 1:10 000 000 1.4 Die verhouding tussen die meting van iets op die kaart en die ooreenstemmende meting van die aarde staan bekend as ... A afstand B rigting Cc projeksie D skaal E GIS © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 18

1.5 1.6 1.7 1.8 Geografiese vaardighede en tegnieke Hoe word breedte- en lengtelyne op ’n aardbol geteken? A breedtelyne is parallel en lengtelyne ontmoet by die pole B breedtelyne is parallel en lengtelyne ontmoet by die ewenaar Cc lengtelyne is parallel en breedtelyne ontmoet by die pole D lengtelyne is parallel en breedtelyne ontmoet by die ewenaar ’n Vliegtuig styg op vanaf ’n breedteligging van 17° S en vlieg na ’n nuwe ligging 55° reg noord vanaf sy beginpunt. Watter breedteligging het die vliegtuig bereik? A 28°N B 38°N Cc 72°S D 72°N 38°S Watter van die volgende is korrekte breedte- en lengte-kodrdinate? A 110° N, 78°O B 110° N, 78° N Cc 5°N, 120° W D 100° S, 123° N Figuur 1 toon verskillende kompaslesings. N stel ware noord voor. N x “Secs 1708 Y 20° 110° ° 90° + Joe Ww Zz Figuur 1 © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 19

1.8.1 1.8.2 1.8.4 1.8.5 1.9 | MT] Geografiese vaardighede en tegnieke In Figuur 1 is die ware peiling van X vanaf 0... A 110° B 290° Cc 90° D 700° In Figuur 1 is die ware peiling van Y vanaf O ... A 270° B 160° Cc go° D 70° In Figuur 1 is die ware peiling van O vanaf X ... A 110° B 250° Cc 90° D 70° In Figuur 1 is die ware peiling van O vanaf Z... A 0° B 180° Cc go° D 270° In Figuur 1 is die ware peiling van O vanaf W... A 110° B 250° Cc 290° D 270° Figuur 2 toon ’n dwarssnitlyn wat deur ’n reeks kontoerlyne (interval 100 m) geteken is. Drie plekke, naamlik X, Y en Z, is op die lyn afgemerk. iT | - ° ° 009 400 300 Cee 200 Figuur 2 © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 20

Geografiese vaardighede en tegnieke 1.9.1. Watter van die volgende stellings is waar ten opsigte van Figuur 2? A Y is ewe ver vanaf X en Z B Y is net-net sigbaar vanaf Z Cc X is nie sigbaar vanaf Y nie D Y is sigbaar vanaf X Y Zis sigbaar vanaf Y 1.9.2 In Figuur 2 is die helling vanaf X tot Y ... trapvormig A B eenvormig Cc konkaaf D konveks 1.9.3. In Figuur 2 is die helling vanaf Z tot Y ... A trapvormig B eenvormig Cc konkaaf D konveks 1.10 Figuur 3 toon ’n kontoerkaart met vier punthoogtes, W by 218 m, X by 140 m, Y by 183 men Z by 235 m. °o 3 Figuur 3 1.10.1 Watter van die volgende siglyne in Figuur 3 het NIE intersigbaarheid nie? A Wx B YW Cc ZX D ZW E XY © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 21

Geografiese vaardighede en tegnieke 1.10.2 Die kontoerinterval stel die volgende voor: A B Cc D E die akkuraatheid van die opmetingswerk die horisontale spasiéring tussen die kontoerlyne die hoeveelheid kontoerlyne op ’n kaart die vertikale spasiéring tussen kontoerlyne geeneen hiervan nie 1.10.3. Kontoerlyne op ’n topografiese kaart wat naby aan mekaar is, toon aan dat... A B Cc D die grond geleidelik hel die grond baie steil is die elevasie baie hoog is die elevasie baie laag is 1.10.4 Kontoerlyne op 'n topografiese kaart wat wyd gespasieer is, toon aan dat... A B Cc D die grond geleidelik hel die grond baie steil is die elevasie baie hoog is die elevasie baie laag is 1.10.5 Kontoerlyne... A B Cc D kan mekaar nooit kruis nie kan mekaar in baie steil gebiede kruis kan mekaar op baie presiese kaarte kruis kan mekaar kruis waar daar kranse is 20x2=(40) TOTALE PUNTE [40] © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 22

Geografiese vaardighede en tegnieke Antwoorde op Vrae 11 B (2) 1.2 B (2) 13. «B (2) 14 OD (2) 15 =A (2) 1.6 B (2) 1.7 Cc (2) 1.8.1 B (2) 1.8.2 A (2) 18.3 A (2) 1.8.4 A (2) 1.8.5 C€ (2) 1.9.1 D (2) 1.9.2 C€ (2) 1.9.3. D (2) 1.10.1 C (2) 1.10.2 D (2) 1.10.3 B (2) 1.10.4 A (2) 1.10.5 A (2) 20x2=(40) TOTALE PUNTE [40] © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 23

ONDERWERP1 Klimaat en weer Onderwerp 1 Klimaat en weer Eenheid 1 Middelbreedtesiklone 1 Algemene kenmerke Middelbreedtesiklone staan ook as frontale depressies, depressies en ekstratropiese siklone bekend. Hulle is laagdrukstelsels wat met die ineenvloei van warm en koue lugmassas gepaard gaan. Omdat die twee lugmassas verskillende digthede het, meng hulle nie maklik nie, maar word hulle deur ’n front ‘geskei’. In die Suidelike Halfrond roteer winde kloksgewys tot in die sentrum van die laagdrukstelsel. In die Noordelike Halfrond roteer winde antikloksgewys in ’n laagdrukstelsel. Die deursnee van middelbreedtesiklone wissel van 1 000 tot 4 000 kin. Hulle kom die hele jaar voor, maar in Suid-Afrika is hul invloed die sterkste in die winter, wanneer hulle die bekende koue fronte met reén bring. In die somer beweeg hulle verder suid van die land. Hierdie bewegende siklone wissel in sterkte van ’n matige versteuring tot ’n sterk storm. 1.1 Definisies Sikloon: ’n Sikloon is ’n laagdrukgebied wat gewoonlik met nat en winderige weer gepaard gaan. Front: ’n Front is ’n grens wat twee lugmassas met verskillende temperature en vogkenmerke skei. Warm front: ’n Warm front kom voor waar warm lug koue lug vervang. Koue front: ’n Koue front kom voor waar koue lug warm lug vervang. 2 Waar vorm middelbreedtesiklone? Hierdie weerstelsels kom voor tussen ongeveer 30° en 60° noord en suid van die ewenaar. In albei halfronde beweeg hulle van wes na oos in die westewinde (Figuur 10). © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 24

ONDERWERP1 Klimaat en weer Ibreedtes -——— Figuur 10 Middelbreedte-klimaatsones (en ander belangrike breedtesones) Soms sal ’n reekse fronte ontwikkel waarin drie of vier fronte op mekaar volg in ’n familie fronte. In die Suidelike Halfrond sal die oudste frontstelsel (die een wat eerste daar aankom) die verste suidoos wees. Elke opvolgende jonger front is effens verder noord en wes as sy voorganger (Figuur 11). Fy "07 We H % % H 1005 Figuur 11’n Familie fronte © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 25

ONDERWERP1 Klimaat en weer 3 Watter toestande is nodig vir die vorming van middelbreedtesiklone? ’n Middelbreedtesikloon is ’n groot spiraal lug wat herhaaldelik teen die poolfront af vorm, versterk en verdwyn. Die toestande wat gunstig is vir die vorming van ’n middelbreedtesikloon is: Twee groot hoogdrukstelsels (antisiklone) is in kontak op die poolfront. Die warm, subtropiese hoogdruk bevat ’n warm, vogtige seelugmassa. Die polére hoogdruk bevat ’n koue, droé lugmassa. Die lugdruk konvergeer vanuit teenoorgestelde rigtings by die twee kante van die poolfront. Versteurings op die poolfront lei tot ’n plaaslike laagdruk waarin lug sal vloei en waarom lug sal sirkuleer. 4 Wat is die ontwikkelingstadiums en verwante weerstoestande van middelbreedtesiklone? Die diagramme hieronder toon die vier ontwikkelingstadiums van ’n middelbreedtesikloon. 4.1 Beginstadium Warm, vogtige subtropiese lug ontmoet koue, droér lug teen’n stilstaande poolfront. Daar is geen beweging oor die poolfront heen nie (Figure 12). Die lugmassas vermeng nie, maar beweeg parallel aan mekaar in teenoorgestelde rigtings aan albei kante van die front. 1008 hPa > WARNES: 1006 hPa a poolfront grenssone tussen die twee lugmassas ——$_____—— 1006 hPa KOUE LUG + —__ —_ —_-- 1008 hPa Figuur 12 Die beginstadium © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 26

ONDERWERP1 Klimaat en weer 4.2 Ontwikkeling- of golfstadium e ’n Versteuring kom op die poolfront voor en dit het nou ’n golfagtige voorkoms (Figuur 13). koue front warm winde waai die poolfront buig —~teen warm fronte aan weens versteuring 1006 hPaN, \S NN koue winde waai teen koue winde waai teen koue front 4 koue front aan N aan Figuur 13 Die ontwikkeling- of golfstadium 4.3 Volwasse stadium e Koue lug beweeg in ’n noordelike rigting, wes van die laagdruksentrum. ’n Koue front ontwikkel. e Warm lug word in ’n suidelike rigting gedruk, oos van die laagdruksentrum. ’n Warm front ontwikkel. ¢ Winde waai kloksgewys rondom en in die laagdruk in (in die Suidelike Halfrond) (Figuur 14). 4, ‘on warm sektor 2 % warm i io 1004 App ~*~ I seeds fie koue lug L Figuur 14 Die volwasse stadium 4.4 Okklusiestadium ¢ Koue lug wig onder die warm lug in, hef dit op en isoleer die warm lug van die aardoppervlak. Hierdie proses word okklusie genoem. Die front wat gevorm word, word ’n okklusiefront genoem (Figuur 15). e Figuur 16 toon wat driedimensioneel gebeur wanneer die stelsel tot by die okklusiestadium ontwikkel. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 27

ONDERWERP1 Klimaat en weer warm sektor 004 yy —_— koue lug warm lug 4002 - 4000 koue lug woe ne okklusiefront Figuur 15 Die okklusiestadium cumulonimbuswolke laagvormige wolke, dikwels nimbostratus a” stratuswolke voor die koue front Figuur 16 ’n Driedimensionele voorstelling van die okklusieproses 4.5 Vervalstadium In die vervalstadium isoleer koue lug warm lug heeltemal van die grond aangesien al die warm lug bo die grond opgehef is (Figuur 17). (Qt D omring deur koue lug Figuur 17 Die vervalstadium © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 28

ONDERWERP1 Klimaat en weer 5 Watter weer word met middelbreedtesiklone geassosieer? Die eksamens bevat dikwels vrae oor die weer wat met middelbreedtesiklone geassosieer word en jy moet seker maak jy ken en verstaan Tabel 3 en 4. Tabel 3 Die weer wat met middelbreedtesiklone geassosieer word DEPRESSIE BEWEEG IN HIERDIE RIGTING KOUE LUG ‘0 ‘4. koue, swaarder oo poollug daal — sny e ‘onder warm lug in cumulus KOUE LUG a grondvlak Minder en ligter Swaaren Korttydperkvan © Mooiweer Lang tydperk van Wolk word laer Hoé, dun wolk buie gereelde swaar reén — of motreén bestendige reén en dikker ontwikkel buie moontlik hael en donderweer Figuur 18 Die weer wat met ’n verbygaande middelbreedtesikloon geassosieer word Namate die koue front nader kom | Warm sektor Namate die warm front nader kom ¢ Die temperatuur daal. e Die temperatuur is op sy e Die temperatuur is laag maar e =©Die warm lug styg en hoogste. styg stadig. cumulonimbuswolke begin e Die lugdruk is op sy e =Reén val. vorm, laagste. ¢ Die wind is noordoostelik. ¢ Die lugdruk begin daal. ¢ Die wind is noordelik of ¢ Warmfront-toestande word e = Reén val. noordwestelik. selde oor Suid-Afrika ervaar ¢ Die humiditeit daal. aangesien dit gewoonlik te ver e = Die wind krimp en word suid voorkom. suidwestelik. Tabel 4 Redes vir weerveranderinge by die koue front Veranderinge Redes Temperatuur daal. Die koue lug agter die koue front het gearriveer. Wind krimp. Lug waai in’n kloksgewyse rigting om 'n laagdrukstelsel in die Suidelike Halfrond. Wolkbedekking neem toe. Die warm lug styg oor die koue lug, word afgekoel en kondenseer. Lugdruk daal. Lugdruk is net voor die koue front op sy laagste. Reén val. As dia stygende lug vogtig genoeg is, val onstabiele, swaar reén. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 29

ONDERWERP1 Klimaat en weer Eenheid 2 Tropiese siklone 1 Wat is die algemene kenmerke van tropiese siklone? Tropiese siklone veroorsaak aansienlike lewensverlies en skade aan eiendom, plantegroei en ekonomiese aktiwiteite, waarvan die meeste langs die ooskus van vastelande plaasvind. Tropiese siklone is intense laagdrukstelsels. Hulle ontstaan in die laat somer of herfs oor warm tropiese oseane (minstens 26 °C), behalwe oor die suidelike Atlantiese Oseaan. Hulle het Coriolis-krag nodig om te vorm, wat binne 5° van die ewenaar af nul is, en dus ontwikkel hulle tussen die breedtes 5° en 20° N en S. Hulle beweeg weswaarts teen ’n spoed van 40 tot 200 km per dag. Naby 20 tot 30° N en S is hulle geneig om ooswaarts te draai teen ’n spoed van 500 tot 700 km per dag. As laagdrukgebiede is hul rotasie kloksgewys in die Suidelike Halfrond en antikloksgewys in die Noordelike Halfrond. Die bron van energie in tropiese siklone is die groot hoeveelheid latente hitte wat vrygestel word wanneer stygende warm, vogtige tropiese lug kondenseer. Hulle gaan gepaard met swaar reén, stormstuwings en sterk winde. 2 Waar vorm tropiese siklone? —-_ ey, 7 ae, E os -Kreefskeerkring———>=s-—~- ee Sa aaee TERRES AEEEEEEEEEEEEE ~ @@Orkane <> ©) Orkane Tifone Junie-Oktober a ‘Augustus-Oktober Mei-Desember areal ‘Oktaber-November 7 SS f (8) Tropiese siklone } Steenbokske erring = ann pan annnnccaet aenccc create ne ia iti ep Gemiddelde aantal Tyd van Tropiese —_Plaaslike Seetemperatuur iO} tropiese siklone per jaar vee Mae, voorkoms siklone naam bo 27 YC Figuur 19 Tropiese siklone: Globale ligging en gemiddelde voorkoms © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 30

ONDERWERP 1 Klimaat en weer 3 Watter faktore is nodig vir die vorming van tropiese siklone? Eksamenvrae word dikwels gegee oor die vereistes en redes vir die vorming van tropiese siklone en jy met seker maak jy ken en verstaan Tabel 5. Tabel 5 Vereistes en redes vir die vorming van tropiese siklone Vereistes Redes Seetemperature bo 27 °C © = Hitte is nodig vir konveksie. e = Wrywing vind minimaal oor die oseaan plaas. ¢ Die lug is swaar gelaai met waterdamp in 'n tropiese see- atmosfeer. Onstabiele lug Atmosferiese onstabiliteit maak konveksie moontlik. Baie lae lugdruk en steil drukgradiént e Vinnige konvergensie help lug om te styg. ¢ Die steil drukgradiént help Coriolis-krag om te vorm en veroorsaak die rotasie. ’n Kalm tydperk van verskeie Tyd is nodig vir die stadige konvergensie van warm, vogtige lug na die dae laagdruksentrum. Bolug-stimulasie stel proses in werking ’n Sterk horisontale divergensie van lug op die boonste vlakke stimuleer die sirkulasie en vorming van ’n vorteks. Winde moet lig en veranderlik wees voor die vormingstadium Sterk winde of winde uit ’n konstante rigting: ¢ — sal die ontwikkeling van ’n vorteks verhoed e —versteur die laevlak-verspreiding van waterdamp. e _verlaag die oppervlaktemperatuur van die water. 4 Wat is die ontwikkelingstadiums van tropiese siklone? Die lewensiklus van ’n tropiese sikloon, wat etlike dae kan duur, kan in vier stadiums verdeel word (sien Tabel 6). Ongunstige toestande kan egter die ontwikkeling tydens enige stadium tot ’n einde bring. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 31

ONDERWERP1 Klimaat en weer Tabel 6 Stadiums in die ontwikkeling van ’n tropiese sikloon (Suidelike Halfrond) Vormingstadium e Die lugdruk is steeds meer as 1000 hPa, maar daal vinnig. e Winde is reeds stormsterk in die voorste linkerkwadrant. Ontwikkelingstadium e Lugdruk is nou onder 1 000 hPa en daal steeds. ¢ Winde is nou orkaansterkte in die voorste linkerkwadrant naby die oog, met stormwinde verder weg. Volwassestadium e Lugdruk is nou baie laag, tot 900-940 hPa in die oog, maar daal nie verder nie. e Weer en winde (orkaansterkte) is op die ergste, veral in die kwadrant met die slegste weer. Vervalstadium e = Lugdruk begin styg. ¢ Winde word minder sterk. e = Daaris steeds swaar reén. ¢ Die stelsel beweeg verby, waarskynlik oor land of oor koeler water, en kry latente hitte. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 32

ONDERWERP 1 Klimaat en weer 5 Wat is die gepaardgaande weerpatrone? Tabel 7 Weerstoestande verbonde aan die verbygaan van ’n tropiese sikloon Aantog van die orkaan Orkaan bo Orkaan beweeg weg e Temperatuur styg e = Kalm, maar daar is ’n seedaining wat begin styg ¢ = Hoé cirruswolke op die ¢ Temperature styg effens e =Wind sak skielik e —Lugdruk is op sy laagste e — Ligte, verspreide wolke e Eerste stel toestande word herhaal ¢ Wind se rigting is omgekeerd ¢ Toestande verbeter horison e =Sonskyn geleidelik totdat die sikloon e —Lugdruk begin daal ¢ = Kalm toestande vir’n uur of oorbeweeg he ¢ Windsterkte neem toe twee ¢ Cumulonimbuswolke beweeg nader e = Stortreén e Stormgolwe oorstroom laagliggende gebiede e Temperature daal 6 ’n Dwarssnit van ’n volwasse tropiese sikloon SSS ” “t P4 { rd 7 A / / Pe / BS spiraalvormige d gordel a Ae / s ———— divergerende~ — ~ lugvloei in > =, oa ex boonste ox \ FN alls | atmosfeer i Saad \ } ‘ ” \ | konvergensie \ \ van klam, warm osea lug naby die See oppervlak / / / / Stes Figuur 20 'n Dwarssnit van 'n tropiese sikloon © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 33

ONDERWERP1 Klimaat en weer 7 Hoe herken ’n mens tropiese siklone op sinoptiese kaarte? Eienskappe van ’n tropiese sikloon op sinoptiese kaarte is: e ’n laagdruksel met sirkelvormige isobaarpatrone tussen 5° en 30° noord en suid van die ewenaar (Figuur 21) ¢ simbool vir tropiese sikloon in die oog (sentrum van laagdruk) ¢ naam van die tropiese sikloon langs die stelsel geskryf e die datum van die kaart in die laat somer of vroeé herfs. 3t Bulawayo J 2i Lf x 25 oe Pd Windhoek 24, | L ad 254 8 8) oe Gaborone / Ea 2%. ie a hy, yi 5 1 2 at 2 rt Blizabeth P<} Lad a \Po —_—>Z 40 r1016 Figuur 21 Sinoptiese weerkaart van 25 Januarie 2012 © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 34

ONDERWERP1 Klimaat en weer 8 Wat is die impak van tropiese siklone om mense- aktiwiteite en die omgewing? Tropiese siklone is die mees verwoestende natuurlike gevare met betrekking tot gereelde voorkoms en aantal sterftes. Nie net mense nie, maar ook die natuurlike en beboude omgewing word geraak. Tropiese siklone is nie iets wat deur mense heheer kan word nie. Die hoofoorsake van die verwoesting is swaar reén, sterk winde en, in kusgebiede, stormgolwe. Stormgolwe veroorsaak dikwels die meeste skade. In meer ontwikkelde streke, soos die VSA, is die skade hoofsaaklik geldelik, terwy] die skade in minder ontwikkelde gebiede, soos Mosambiek, minder geldelik is en hoofsaaklik lewensverlies inhou. 9 Watter strategieé kan gebruik word om op tropiese siklone voor te berei en die gevolge daarvan te bestuur? Waarskuwings oor dreigende tropiese siklone word normaalweg deur die plaaslike weerkantoor versprei. Jy moet gereeld radio luister en/of TV kyk en aandag gee aan advies en instruksies. io Die verskille tussen tropiese siklone en middelbreedtesiklone Tabel 8 Die verskil tussen tropiese siklone en middelbreedtesiklone Tropiese siklone Middelbreedtesiklone Name Tifone (China, Japan) Ekstratropiese siklone, Orkane (Amerika) middelbreedtesiklone, depressies Oorsprong Tropiese oseane 5—30°NenS By poolfront 40-60° N en S Lugdruk Baie laag Laag Drukgradiént Baie steil Minder steil Beweging Oos na wes, voortgedryf deur Wes na oos, voortgedryf deur die tropiese costewinde westewinde Windsnelheid Baie vinnig Nie so vinnig nie Grootte Deursnit van 250-500 km Deursnit van 1 000-3 500 km Weer Baie warm, verwoestende winde, Koel, bewolk en reénerig swaar reén © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 35

ONDERWERP1 Klimaat en weer Eenheid 3 Subtropiese antisiklone en gepaardgaande weerstoestande 1 Suid-Afrika se klimaat en weer word deur drie beslissende faktore bepaal ¢ Die invloed van die omliggende oseaan. Die oseane het ’n versagtende invloed op die temperatuur van kusgebiede. Die warm Agulhasstroom bring reénval aan die ooste terwyl die koue Benguelastroom ’n droé, nat kus veroorsaak. ¢ Die plato-aard van die binneland (hoogte bo seevlak). Die grootste deel van Suid- Afrika se binneland lé teen ’n hoogte van 1500 meter bo seevlak. Dit verlaag die temperature in die binneland. ¢ Die subtropiese antisiklone. Dit beteken dat Suid-Afrika oor die algemeen ’n droé klimaat met hoé temperature het. 1. Oseane wat die subkontinent omring 2. Die plato 3, Die subtropiese antisikione Oseane wat die subkontinent omring het'n Die plato se hoér hoogte bo seeviak verlaag Suid-Afrika is in die subtropiese hoogdruksone versagtende invioed op die weer en klimaat. _ temperature. Met die steil platorand langs geleé, waar lug daal, wat tot hoér temperature Die koue Benguelastroom bring koeler, die kus af wat verhoed dat vogtige lug van die _en dro, wolklose weer lei. d1oé lug na die weskus. Langs die oos- en binneland af inkom, word droér toestande in suidkus bring die warmer Mosambiek- en die binneland veroorsaak. Agulhasstroom warm, vogtige lug oor die aangrensende kusstreke. “""""® Koueseestroom — Hoogdruk H “——& Warm seestroom —Sentrale plato a } Suid-Atlantiese =, (— hoogérukstelset Suid-Indiese hoogdrukstelsel | ' Die Suid-Atlantiese hoogdrukstelse! | \ is gewoonlik ver van die Namibiese | | kus geleé. Namate lug dal, verhitdit | adiabaties. Die warm lug wat bo-oor | die koue lug bo die koue oseaan le, | Die posisie ven die Suid-Indiese hoogdrukstelsel oor die see oos van Durban wigsel meer as dié van die Suid-Atlantiese hoogdrukstelsel. Dit is geneig om in die somer weg te beweeg van die kus af, maar beweeg in die winter weer nader. Die antisiklonale sirkulasie veroorsaak noordwestewinde oor die oostelike dete van Suid-Afrika. Wanneer hierdie winde oor die warm oseaan waai, bring hulle warm, vogtige en onstabiele lug, wat reén kan veroorsaak wanneer dit die kouer landgebied bereik. veroorsaak ‘n permanente inversie en stabiele lug. Suidwestewinde, klonale sirkulasie wat al, veroorsaak word, kom algemeen voor. Hierdie winde |, wat na die noordooste waai is geneig om hul vostigheid te behou namate hulle vanaf ‘n Kouer na "n warmer {Die Kalahari-hoogdrukstelsel oor die sentrale plato is nie 50 goed ontwikkel soos die Atlantiese en indiese selle Afgesien van 'n effense verswakking en suidwaartse verplasing in die somer, bly hierdie sel redelik stabiel deur die jaar, en die invloed daarvan op sirkulasie bly dus konstant. Hierdie drukstelselis 'n baie hoé driedimensionele stelsel breedte beweeg. Dit veroorsaak dre wat effens na die weste oorhel. Alhoewel die basis daarvan toestande langs die weskus van { gewoonlik bo die plato in die ooste is, is dit teen "n hoogte van Suld-Afrika. 1 6 000 m bo seevlak bo Namibié glee. Figuur 22 Belangrikste faktore wat Suid-Afrika se klimaat beinvloed © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 36

ONDERWERP1 Klimaat en weer 2 Wat is die kenmerke van die hoogdrukselle? Die hoogdrukselle is weerstelsels wat deur die volgende gekenmerk word: e = dalende lug (Figuur 23) ¢ lug wat uit die droér boonste atmosfeer kom e dalende lug wat met ongeveer 1 °C per 100 m verhit ¢ mooi, sonnige en droé weerstoestande ¢ beweeg noordwaarts in die winter en suidwaarts in die somer. 1026 hPa 1028 hPa konvergensie ale lug divergensie 1030 hPa winde deur Coriolis- krag gebuig algemene beweging van lug Figuur 23 Lugbewegings in 'n antisikloon in die Suidelike Halfrond 3 Hoe beinvloed antisiklonale sirkulasie rondom Suid- Afrika die weer en klimaat? Winter: Dalende lug in die Kalahari-sel verhit laer lae, wat ’n droé binneland meebring. Weens die koue plato sonder enige stygende lug word ’n inversielaag gevorm. Dit is dikwels laer as die platorand en verhoed dat vogtige lug van die Indiese Oseaan af inbeweeg. Somer: Die dalende lug van die Kalahari-hoogdruksel is swakker. Die plato is baie warm en lug styg, wat termiese laagdrukstelsels meebring. Die inversielaag is nou hoér, bo die platorand. Warm, vogtige lug kan vanaf die oseaan invloei, wat uitgebreide reénval in die oostelike dele van die land veroorsaak. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 37

ONDERWERP1 Klimaat en weer droé, dalende lug laag: pe ratuur styg Nee hoogte stygende warm, \vatige lug vanaf die see WINTER gale oe Seisoenale impak van die Kalahari-hoogdruksel en inversies . stygende warm, vogtige lug vanaf die see Kalahari-hoogdruksel verswak oor die binneland Figuur 24 Seisoenale impak van die Kalahari-hoogdruksel en inversies 4 Wat is die bewegende versteurings wat met antisikloniese lugsirkulasie in Suid-Afrika gepaardgaan? 4.1 Lyndonderstorms en vogfronte Die meeste donderstorms oor die binneland gaan met ’n vogfront gepaard wat vanaf die noordweste tot by die suidooste strek. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 38

ONDERWERP1 Klimaat en weer 4.1.1 Hoe die vogfront ontwikkel Vogtige, warm, onstabiele lug vanaf die Suid-Indiese hoogdrukstelsel beweeg uit die noordooste in. Droér, koeler, meer stabiele lug beweeg uit die Suid-Atlantiese hoogdrukstelsel uit die suidweste in. Die kontaksone tussen die onderskeie lugmassas staan as die vogfront bekend. Die droé, koeler lug vanuit die suidweste is digter en swaarder en dit beweeg onder die noordoostelike lugmassa in, en dwing dit om te styg en veroorsaak afkoeling en wolkvorming in die vogtige, noordoostelike lugmassa. Donderstorms ontwikkel in ’n breé strook noordoos van die vogfront of troglyn (Figuur 25). Lyndonderstorms ontwikkel net in die somer weens die opheffing van die inversielaag in die somer. NO warm, vogtige lug *~ eo ee \ \ \ x? 2 7 \ \ No NS ) \ ae “ \| mae Stelsel beweeg in hierdie rigting Figuur 25 Lyndonderstorms ontwikkel teen die oostelike kant van die vogfront af 4.2 Die kuslaagdrukstelsel ’n Kuslaagdrukstelsel is ’n swak laagdruksel, ongeveer 100 km breed, in die onderste lae van die atmosfeer (Figuur 25). Kuslaagdrukstelsels kom voor wanneer die wind vanaf die land na die see waai. Dit lei tot warm, dikwels sterk aflandige bergwinde voor die laagdrukstelsel en koel aanlandige vloei daaragter. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 39

ONDERWERP1 Klimaat en weer Die kloksgewyse sirkulasie veroorsaak ’n aflandige lugvloei aan die leidende kant. Wanneer hierdie lug adiabatiese verhit word, bereik dit die kus as ’n droé, warm (berg-) wind. Aan die nieleidende kant van die kuslaagdrukstelsel is die lugvloei aanlandig en bring dit koel, bewolkte weer. 4.3 Bergwinde Bergwinde is warm, droé aflandige winde wat van die hoogliggende gebiede afdaal en seewaarts waai. Bergwinde kom hoofsaaklik in die winter voor, maar kan ook baie droé en warm dae tydens ander seisoene veroorsaak. Bergwinde kan op sinoptiese weerkaarte herken word deur: ¢ temperature wat baie hoér as normaalweg vir die winter is, veral langs die kus e jae humiditeit — ’n groot depressie na die doupunt e winde waai vanaf die binneland na die see. Kuslaagdruk beweeg suid en oos teen die kus af en bergwinde verskuif voor dit uit bergwind 2 Kaapstad ogee Port Elizabeth bergwind Figuur 26 'n Kuslaagdrukstelsel en bergwind © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 40

ONDERWERP1 Klimaat en weer 5 Sinoptiese weerkaarte van subtropiese antisikloniese toestande 5.1 Somertoestande ¢ Die westewindgordel en sy depressies verskuif suid van die vasteland (Figuur 27). ¢ Temperature is oor die algemeen hoog. ¢ Die Suid-Indiese hoogdrukstelsel is ooswaarts geleé en antikloksgewyse sirkulasie vervoer vog op sy weg na die vasteland. ¢ Opheffing teen die platorand kan wolke en neerslag veroorsaak. ¢ Die Suid-Atlantiese hoogdrukstelsel is nader aan die weskus en bring droé lug in. © 'n Vogfront vorm waar die verskillende lugmassas van die Indiese en Atlantiese Oseaan bymekaarkom (wes van die laagdruktrog). ¢ Donderstorms ontwikkel teen die vogfront af. ¢ Let op die posisie van die tropiese sikloon Dando in Figuur 27. Ht EPRESSIE EN LE DRUK 994, Pa, MAKS. GEMIO INDSPOED: 35 kn 81 "a, ww Walvisbaai23 te Windhoek mo / 2 31, ; \ Lideritz ie 100g——— Figuur 27 ’n Sinoptiese weerkaart wat somestoestande aantoon © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 41

ONDERWERP1 Klimaat en weer 5.2 Wintertoestande Die sinoptiese weerkaart in Figuur 28 toon weerpatrone wat tipies van wintertoestande is. ¢ Die drukstelsels beweeg noordwaarts. ¢ Die koue fronte is nader aan die vasteland. ¢ Temperature is oor die algemeen laer as in somertoestande. ¢ Die Kalahari-antisikloon is oor die binneland. Dit lei tot droé toestande met min wolkbedekking. Walvisbs Windhoek | - 1 ) |e 1016 = e y; 13 4 4 4012 x an Kaapstad’ Ds 5 ioe te a gMarion Figuur 28 ’n Sinoptiese kaart wat wintertoestande aantoon © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 42

ONDERWERP1 Klimaat en weer 6 Die lees en interpretasie van sinoptiese kaarte Isobare wat naby aan mekaar is, toon ’n steil drukgradiént en sterk winde. Wanneer isobare verder uit mekaar is, is daar ’n geleidelike drukgradiént met swak winde. In die Suidelike Halfrond sirkuleer lug kloksgewys om laagdrukstelsels en antikloksgewys om hoogdrukstelsels. Laagdrukselle toon dat die lug konvergeer en styg, en daar is ’n moontlikheid van reén. Hoogdrukselle toon divergerende, dalende lug en die lug sal helder wees. Aanlandige winde bring vogtige lug na die land. Aflandige winde is droog. Die subtropiese hoogdrukgordel is in drie verdeel: die Suid-Atlantiese hoogdrukstelsel, die Kontinentale of Kalahari-hoogdrukstelsel en die Suid- Atlantiese hoogdrukstelsel. Hierdie drukselle is verder suid in die somer en verder noord in die winter. Die Kalahari-hoogdruksel kan gewoonlik net in die winter gesien word. ’n Trog laagdruk kom gewoonlik in die somer oor die land voor. Dit strek vanaf die noordweste (Namibié) na die suidooste (Oos-Kaap). Middelbreedtesiklone waai gewoonlik in die winter oor die land, maar is gewoonlik verder suid in die somer en beweeg verby die land. Daar is soms ’n kuslaagdruksel aan die kus. Dit beweeg gewoonlik van wes na 00S om die kus. Tropiese siklone kom soms in die somer in die Indiese Oseaan voor. Die Wes-Kaap kry reén in die winter, terwyl die plato reén in die somer kry. Temperature oor die land in die somer sal hoér as in die winter wees. Die meeste eksamens bevat vrae oor 'n sinoptiese kaart. Jy moet die verskil tussen winter- en somerkaarte kan sien (Tabel 9). Tabel 9 Die verskille tussen somer- en winter- sinoptiese kaarte Somer Winter Temperature in die hoé 20’s en lae e Temperature in die lae 20’s en hoé 30'S 10’S Kalahari-hoogdrukstelsel word selde | ¢ Kalahari-hoogdrukstelsel word gesien dikwels gesien Laagdruktrog gewoonlik oor die land | ¢ Laagdruktrog selde oor die land Middelbreedtesiklone gewoonlik ¢ Middelbreedtesiklone gewoonlik oor aan suide van die land die land Soms is daar 'n tropiese sikloon in e Nooit’n tropiese sikloon in die die Indiese Oseaan Indiese Oseaan nie Daar is soms reén op die plato ¢ = Nooit reén op die plato nie Selde reén in die Wes-Kaap ¢ —Dikwels reén in die Wes-Kaap © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 43

ONDERWERP1 Klimaat en weer Eenheid 4 Valleiklimate 1 Hoe word die mikroklimaat in valleie deur die hellingrigting beinvloed? Mikroklimatologie gaan oor die klimate van klein gebiede. Aspek verwys na die rigting waarin ’n hang wys, en dus na die blootstelling van die hang aan die son. Die rigting van die valleihange beinvloed die hoek waarteen die son se strale die aarde se oppervlak tref. Alhoewel ’n gelyke hoeveelheid sonlig op elke plek val, word die sonlig wat die hang wat noord wys, tref, oor ’n klein gebied versprei. Op hierdie hang sal die son se strale die doeltreffendste wees en hierdie hang sal warmer wees. Die uitwerking van aspek kan makliker in die winter gesien word, wanneer die son se strale teen ’n groter hoek val. In die Suidelike Halfrond is die hange wat noord wys die warmste (Figuur 29). 7 7 7 7 7 - Be Ae - , - ’ 4 eA , ’ : af & oe ’ Faye , ’ - Se a rc) ‘ , > we - ef - ’ ’ , ee . ee? - - We . RON, ‘ . , ’ “ . ¢ So . , Ke 3 Rous 7 an of a af 52 we - , ’ ? ’ - , 2 ’ ‘ y zi ’ - - ’ ’ ‘ ’ , - ‘ . ’ of , ’ ’ : : , : ’ x : - , , Figuur 29 Die son se strale val op ’n vallei in die winter in die Suidelike Halfrond 2.1 Die gevolge van aspek op mense-aktiwiteite Omdat hange in die Suidelike Halfrond wat suid wys koeler is, is daar minder evapotranspirasie. In die Natalse Middellande is die hange wat suid wys dikwels bosryk terwyl die hange wat noord wys uit gras bestaan. In Suid-Afrika verkies tradisionele gemeenskappe die warmer hange van die platorand wat noord wys eerder as die valleibodem en die hange wat suid wys. In stede is hange wat noord wys meer gewild vir woongebiede. In Europa word landbou-aktiwiteite gewoonlik tot die warmer hange wat suid wys, beperk. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 44

ONDERWERP1 Klimaat en weer 3 Watter weerverskynsels word met die mikroklimaat in valleie geassosieer? 3.1 Anabatiese en katabatiese winde Valleie bring hul eie winde voort weens ongelyke verhitting van die valleihange gedurende die dag (Figuur 30 en 31). 3.1.1 Gedurende die dag ¢ In die oggend verhit die lug bo die valleihellings meer as lug op die valleibodem. Warm lug styg na die kruine, wat hellingstygwinde veroorsaak. ¢ Later in die dag, na verdere verhitting, word lug vanaf die valleibodem minder dig, en styg op, wat ’n anabatiese wind in die vallei op veroorsaak. stil, sonnige dag hoévlak-terugvloei wolk oor spits sterk stygwind bo vallei Figuur 30 Anabatiese of valleiwind © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 45

ONDERWERP1 Klimaat en weer 3.1.2 Gedurende die nag e Weens aardstraling koel lug op die hoé heuwelhange af, dit word digter en vloei teen die kante van die vallei af om ’n hellingdaalwind te vorm. e Later in die nag koel die lugmassa in die boonste deel van die vallei af, dit word digter en begin in die vallei af vloei. Dit veroorsaak ’n katabatiese wind in die vallei af. e As die vloei van die wind in die vallei af nie vinnig is nie, kan ryp en mis moontlik ontwikkel, veral in holtes. Alhoewel hierdie winde gewoonlik matig is, beinvloed dit die mikroklimate en mense- aktiwiteite. Rye digte heinings is byvoorbeeld teen die hange in die Franschhoek-vallei geplant om die afwaartse vloei van koue lug te versper en dit weg te hou van die wingerde aan die onderkant. Gedurende die droé seisoen kan anabatiese sowel as katabatiese winde gevaarlik word omdat dit bosbrande maklik laat versprei. Figuur 31 Katabatiese of bergwind © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 46

ONDERWERP1 Klimaat en weer 3.2 Inversies en rypholtes Op kalm, wolklose winternagte koel die boonste hange van die vallei vinnig af weens aardstraling (nagverkoeling). Die koue, digter lug vloei teen die valleihange af en versamel op die bodem van die vallei, wat soms ’n rypholte veroorsaak. Die warm lug wat op die valleibodem was, styg tot by die middel van die helling, wat ’n termiese gordel warmer lug veroorsaak (Figuur 32). lug op boonste hange of heuweltoppe koel af koellug — weens aardstrali li “al inversielaa Figuur 32 Temperatuurinversie: Emissies word deur ‘n laag warm lug in ‘n vallei vasgevang. 3.4 Stralingsmis Stralingsmis, wat tipies in valleie voorkom, word gevorm wanneer die nagte koud, helder en wolkloos is. In sulke toestande koel die aardoppervlak en die laag van die atmosfeer wat in kontak daarmee is vinnig af. As doupunttemperatuur bereik word, vind kondensasie plaas en talle piepklein druppeltjies word gevorm en hang in die lug. Mis op die valleibodem verdwyn vinnig deur die loop van die oggend nadat insolasie begin, wanmneer die aarde hitte in die atmosfeer in straal. 3.5 Benutting van valleibodems Valleibodems is dikwels gewilde terreine danksy hul gelyke topografie, landbougrond en die beskikbaarheid van water. Plante wat weerstandbiedend teen ryp is, word op valleibodems gekweek, terwyl sensitiewe plante aan die valleihange geplant word. Nedersettings ontwikkel in die termiese gordel, wat die warmste deel van die vallei en sy kante is. Inversies in die nag en katabatiese lugvloei in valleie veroorsaak gewoonlik besoedeling in stede omdat die besoedeling nie kan ontsnap nie. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 47

ONDERWERP1 Klimaat en weer 4 Stedelike klimate 4.1 Wat is die verskille tussen en die redes vir die verskille tussen landelike en stedelike klimate? Tabel 10 Die stedelike klimaat in vergelyking met die klimaat van landelike omstreke Plaaslike klimaat in stedelike Verskille Redes vir hierdie verskille wintertemperatuur gebiede Jaarlikse 0,5-4 °C hoér | Stedelike gebiede bestaan hoofsaaklik uit kunsmatige gemiddelde oppervlakke (soos bakstene, beton, teer), wat meer hitte temperatuur absorbeer. Hoé geboue het groter opperviaktes, wat hitte Minimum 1-3 °C hoér absorbeer en terughou. Brandstofverbranding in fabrieke en voertuie dra ook by tot die styging in temperatuur. Wolkbedekking 5-10% meer Kondensasie kan slegs plaasvind as daar higroskopiese kerne is Mis in winter 100% meer waarom druppeltjies kan vorm. Besoedelstowwe soos rook en Mis in somer 30% meer stof dien as kondensasie-opperviakke. Rookmis verlaag sigbaarheid. Neerslag 5-15% meer Meer neerslag is waarskynlik weens ’n hoér waarskynlikheid van Sneeuval 5% minder kondensasie en wolkvorming. Die relatiewe warmer toestande in Voorkoms van 16% meer, die winter verlaag die moontlikheid van sneeuval. Meer donderstorms veral in die onstabiliteit en sterk konveksie oor beboude gebiede kan somer vertikale wolkvorming veroorsaak, wat tot meer gereelde donderstorms lei. Windspoed 25% laer; Geboue bied beskutting. Dit veroorsaak wrywing en geboue tree meer dan as windskerms op. Geboue skep windkanale en turbulente turbulensie warrelwinde vorm in strate wat in lyn met hoé geboue is. Relatiewe 6% minder ’n Gebrek aan bronne van vog soos plantegroei en waterliggame humiditeit in stede beperk evapotranspirasie. Oppervlakwater word vinnig deur die stedelike dreineerstelsel verwyder en syfer nie in die grond in nie. Stof, 10 keer meer Verbrandingsprosesse, die brand van fossielbrandstof, verkeer besoedelpartikels en boubedrywighede dra by tot stof en rook in die lug bo ‘n stad. Hoeveetheid Tot 30% Die hoeveelheid sonskyn wat die oppervlak bereik, is minder sonstraling minder weens die verhoogde hoeveelheid besoedelstowwe en wolke oor stede. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 48

ONDERWERP1 Klimaat en weer 4.2 Wat is ’n stedelike hitte-eiland? e ’n Hitte-eiland is die warmer deel van ’n stad wat deur die koeler stedelike rand en landelike gebiede omring word (Figuur 33). ¢ Die hoér stedelike temperatuur bring mee dat ’n stedelike hitte-eiland oor die stad ontwikkel. Die intensiteit van hierdie hitte-eiland is die grootste oor die stadskern en verminder na die voorstede. In hierdie hitte-eiland is die lug minder dig en dit begin styg. Koeler lug vanaf die voorstede vloei in om dit te vervang. e Stedelike hitte-eilande bestaan deur die hele jaar, maar hul uitwerking is groter in die nag en in die winter, wanneer temperature laer is. Dit is ook die geval wanneer daar ’n heersende antisiklonale daling van lug is, wat algemeen in Suider-Afrika in die winter voorkom. Warm lug vanaf SSG kan Donker baksteengeboue, styg, wat tot konveksie- beton en teerblaaie berg Sentrale verhitting in winkels Straatvore en riole verwyder —_donderstorms en die vrystelling _hitte, wat snags vrygestel enkantore in SSG kan dielug en vinnig, dus word minder van latente hitte lei word hitte gebruik om water te verdamp thes in die strate verhit Hoé geboue verminder windspoed op die oppervlak - warm lug kan opbou Riviere kan koel gebiede verskaf omdat hitte geabsorbeer word en vir verdamping gebruik word pines Voorstede vergroot stadskruip, maar laedigtheid- grondgebruik, dus meer beperkte impak Koel lug kom in vanaf see ——>_ Nywerhede en kantore stel groot hoeveelhede hitte vry, veral as geboue swak geisoleer is Samedromming van mense skep ‘n stofsone, en in stede dra by tot hitte Groot park met gras, bome voeg hitte asook CO, en bosse verbruik hitte SO, en dieselpartikels (verdamping) by Verkeerbesoedeling Figuur 33Faktore wat stedelike hitte-eilande beinvloed 4. 2.1 Watter gevolge het stedelike hitte-eilande? ¢ Meer ongemak vir mense, veral in die somer ¢ Meer hitte-stres en sterftes tydens hittegolwe e Verhoogde toestande geskik vir die verspreiding van siektes wat deur insekte soos muskiete en vlooie oorgedra word. ¢ Verlaagde sigbaarheid weens rookmis, veral in die winter ¢ Verhoogde gebruik van lugversorging, wat lei tot die vrystelling van meer hitte en kweekhuisgasse, wat die plaaslike luggehalte verswak ¢ Verhoogde biologiese aktiwiteit, byvoorbeeld lengte van groeiseisoen, wat positief is ¢ Minder ys en sneeu, wat positief is. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 49

ONDERWERP1 Klimaat en weer Tabel 11 Die stedelike hitte-eiland in die dag en nag Kenmerke Vertikale dimensie Dag © = Verwarming lei tot toenemende turbulensie, en dus’n relatiewe afname in stabiliteit van die laer atmosfeer. ¢ = Hitte-eiland groei vertikaal en is dus minder gekonsentreerd. e Besoedeling is oor’n groter gebied versprei. or Dalende warm lug vanaf antisikloon isi pleas atthe el salt 800m Landelik Voorstede Voorstede Landelik Nag ¢ Omdat dit koeler in die nag is, daal die hitte- eiland en word dit meer gekonsentreerd, © Die ‘hitteborrel’ is nou digter en vlakker en neem ’n koepelvorm aan weens die afkoeling van die lug. ¢ Besoedeling is in die koepel gekonsentreer. Landelik Voorstede Voorstede Landelik 4.3 Wat is ’n besoedelingskoepel? ’n Besoedelingskoepel is ’n massa besoedelde lug in en bo 'n stad of industriéle gebied. Hierdie lug word deur die teenwoordigheid van ’n inversie bo dit verhoed om te styg. As daar ’n wind is, sal die besoedeling saam met die wind gedra word om ’n besoedelingspluim te vorm. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 50

ONDERWERP1 Klimaat en weer 4.3.1 Wat is die gevolge van ’n besoedelingskoepel vir mense en die omgewing? Stedelike besoedeling het seisoenale sowel as langtermyngevolge vir mense en die omgewing. ¢ Loodvergiftiging kan deur petroldampe en die afdop van ou verf van geboue veroorsaak word. e Asemhalingsongemak en asmatiese aanvalle kan toeneem weens rookuitlatings. ¢ Die besoedelstowwe is geneig om wolkbedekking en neerslag te verhoog. ¢ Insolasie word deur besoedeling verminder, veral in die oggend wanneer die son se skuins strale deur ’n selfs dikker laag besoedeling moet dring. ¢ Die besoedelstowwe veroorsaak rookmis, wat tot hoér temperature bydra, sigbaarheid verminder en skadelik is vir mense en diere. ¢ Die vrystellings van olie- en steenkoolverbranding in die lug ontwikkel uiters bytende sure, wat as suurreén na die grond terugval. Dit besoedel riviere en mere, veroorsaak skade aan geboue en maak plante en visse dood. ¢ Verhoogde gebruik van fossielbrandstof-aangedrewe aanlegte verhoog ook die vrystelling van kweekhuisgasse, soos koolsuurgas (C02), wat tot globale klimaatsverandering bydra. Dalende koue lug skep ’n inversielaag Koue lug vloei in vallei af Besoedelstowwe Diepte van versamel in die vermenging is kom vlakker in die wint Figuur 34 Die vorming van lugbesoedeling op ’n winteroggend in Pietermaritzburg 4.4 Hoe kan die hitte-eiland-effek verminder word? Die vermindering van die hitte-eiland-effek hang van ’n paar faktore af. Sommige hiervan is binne en sommige is buite ’n gemeenskap se beheer. Klimaatstoestande en die reliéf kan nie verander word nie. Besluitnemers kan energiebesparende strategieé kies wat ’n gesonder en meer volhoubare omgewing sal verseker. Die skep van stedelike groen gebiede soos parke en daktuine, meer geskikte gebou-ontwerpe en openbare vervoer kan tot die vermindering van stedelike hitte-eilande bydra. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 51

ONDERWERP1 Klimaat en weer Vrae Vraag1 a Pas die definisies in die linkerkolom by die sleutelbegrippe in die regterkolom. Probeer vraag 1 doen sonder om jou handboek te raadpleeg. As dit te moeilik is, kan jy dit as ’n oopboek-toets doen (deur die woordelys aan die einde van die Via Afrika Geografie Graad 12 Leerderboek te gebruik) en dit dan weer as ’n gesloteboek-toets doen. Kennis van hierdie begrippe is noodsaaklik vir sukses in die eindeksamen. Jy moet aanhou probeer totdat jy dit regkry. 11 Kontakoppervlak tussen twee lugmassas met A 30°S verskillende temperature 1.2 Naam in Japan vir tropiese siklone B Adveksie 1.3 | ’n Ander naam vir 'n hoogdruksel C | Afgesnyde laagdrukstelsel 1.4 Klimaatstoestande op ’n plaaslike skaal D_ | Anabaties 1.5 | Gravitasie- of bergwinde E | Antikloksgewys 1.6 | Veroorsaak dat middelbreedtesiklone van wes naoos | F Antisikloon beweeg 1.7. | Stedelike gebied met hoér temperature omring deur |G _ | Aspek landelike gebied met laer temperature 1.8 | Vertikale beweging van lug H_ | Bergwind 1.9 | Horisontale beweging van lug | Bergwinde 1.10 | Kontakoppervlak tussen die koue polére lug en die Cumulonimbus warm westewinde 1.11 | ’n Ander naam vir ’n laagdruksel K Depressie 1.12 | Tweede stadium in die vorming van tropiese siklone L Dou 1.13 | ’n Verlengde laagdruksel M_ | Familie depressies 1.14 | Rigting van beweging rondom ’n hoogdruksel in die N Front Suidelike Halfrond 1.15 | Klimaatstoestande op ’n streekskaal (e) Hitte-eiland 1.16 | Verwys na die rigting waarin ’n hang wys in P Insolasie verhouding tot die son se strale 1.17 | Veroorsaak dat tropiese siklone van oos na wes Q_ | Inversie beweeg 1.18 | Groot liggaam lug wat spesifieke R lsobaar temperatuurkenmerke het 1.19 | Kalm deel in die kern van ’n tropiese sikloon Ss Isohieet 1.20 | ’n Verlengde hoogdruksel T Isoterm 1.21 | Rigting van beweging rondom 'n laagdruksel in die U_ | Kalahari-hoogdrukstelsel Suidelike Halfrond 1.22 | Hellingstygwinde in ’n vallei v Katabaties © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 52

ONDERWERP1 Klimaat en weer Vraag 2 CSCS‘ Dui die beste antwoord op die veelkeusevrae hieronder aan. Soos by Vraag 1 moet jy probeer doen sonder om jou handboek te raadpleeg. As jy te veel sukkel, kan jy dit as ’n oopboek-toets doen en dit later weer moet toe boeke probeer. 2.1 Ekstratropiese siklone het sowel koue as warm fronte. Watter weer word met koue fronte geassosieer wanneer hulle oor ’n spesifieke punt beweeg? A ruimende winde, daling in temperatuur, styging van doupunt en daar is wolkbedekking B ruimende winde, styging in temperatuur, lugdruk neem toe, styging van doupunt en daar is wolkbedekking Cc wind krimp, styging van doupunttemperatuur, styging van temperatuur, lugdruk daal en daar is wolkbedekking D wind krimp, daling in temperatuur en lugdruk daal 2.2. Watter uitwerking het ekstratropiese siklone op die Suid-Afrikaanse weer? A reén en koel lug op die Hoéveld B reén oor die hele Suid-Afrika Cc winterreénval in die Suidwes-Kaap en koue lug in die binneland D slegs laer kustemperature 2.3. Die grootste verskil tussen tropiese en ekstratropiese siklone is dat ekstratropiese siklone fronte het. Wat is fronte? A warm lug wat voor koue lug voorkom B die een kant van ’n ekstratropiese sikloon Cc die begin van siklogenese D die oorgangsone wat verskillende lugmassas skei 2.4 In watter seisoen kom ekstratropiese siklone gewoonlik voor? A in die winter in die Suidelike Halfrond B in die herfs in die Suidelike Halfrond Cc in die somer in die Suidelike Halfrond D in die lente in die Suidelike Halfrond E in alle seisoene © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 54

ONDERWERP1 Klimaat en weer 2.5 Figuur 1 toon ’n grafiek van weerstoestande oor ’n 48-uur-periode van ’n tropiese sikloon. ® M — [ln I \{\ / \ / ® _/|\s 1 AL it ) 6 12 18 24 30 36 42 48 hour ———— direction of movement Figuur 1 2.5.1 Lyn1 op die grafiek (Figuur 1) toon die verhouding tussen tyd en... A moO windsnelheid doupunttemperatuur lugtemperatuur atmosferiese druk reénval 2.5.2 Lyn2 op die grafiek (Figuur 1) toon die verhouding tussen tyd en... A B Cc D E windsnelheid doupunttemperatuur lugtemperatuur atmosferiese druk reénval 2.5.3 Lyn 3 op die grafiek (Figuur 1) toon die verhouding tussen tyd en... A moo Ww windsnelheid doupunttemperatuur lugtemperatuur atmosferiese druk reénval © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 55

ONDERWERP1 Klimaat en weer 2.5.4 Lyn4 op die grafiek (Figuur 1) toon die verhouding tussen tyd en... A B Cc D E windsnelheid doupunttemperatuur lugtemperatuur atmosferiese druk reénval 2.6 As’n tropiese sikloon nie die land bereik nie, watter ander faktore is daarvoor verantwoordelik dat dit verval? A B Cc D E styging in lugdruk vermindering van vog styging in temperatuur styging in lugdruk sowel Bas D 2.7. Hoekan’n mens’n tropiese sikloon op ’n sinoptiese kaart identifiseer? ed 0 ao DW warm en koue fronte sinoptiese simbool, geslote isobare en hoé windsnelheid isobare en sinoptiese simbool die bestaan van ’n hoogdrukstelsel sowel A as B 2.8 Wat is die basiese patroon van lugbeweging oor Suid-Afrika? A D E In Suid-Afrika is die oostewinde, die westewinde en tropiese siklone dominant In Suid-Afrika is ekstratropiese siklone en bergwinde dominant In Suid-Afrika is drie verskuiwende hoogdrukselle en frontale depressies wat in die westewindgolfgordel ontstaan dominant In Suid-Afrika is die Kalahari-sel, donderstorms en die plato dominant Sowel A as B 2.9 Hoe beinvloed die oseaan Suid-Afrika se weer? A moO lei tot uiterste temperature en verminder neerslag temper die temperatuur en verhoog die kanse van neerslag beinvloed die aspek, reliéf en somerreén lei tot hoé reénval aan die oos- en weskus verhoog die temperature op die plato © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 56

ONDERWERP1 Klimaat en weer 2.10 Van waar kom die meeste van die reén in die binneland van Suid-Afrika vandaan? A versteurings langs die vogfront af B die Zimbabwe-luggrens Cc westewindgolfgordel D die intertropiese konvergensiesone E tropiese siklone 2.11 Hoe beinvloed die binnelandse plato Suid-Afrika se klimaat? verhoog winterneerslag met hoogte bo seevlak verlaag winterneerslag met hoogte bo seevlak verhoog temperatuur met hoogte bo seevlak verlaag temperatuur met hoogte bo seevlak BOO wD PP sowel A as D 2.12 Die binneland van Suid-Afrika word oorheers deur subtropiese antisikloniese sirkulasie. Wat beteken dit? A die oostewinde en westewinde sluit by mekaar aan B daar is ’n hoogdrukgordel in die oostewinde Cc daar is middelbreedtesiklone wat die Wes-Kaap beinvloed D die winters is gewoonlik droog en sonnig sowel C as D 2.13. Wat veroorsaak dat die westewindgordel noordwaarts in die winter beweeg? A die klaarblyklike beweging van die reénvalgordel B somerlugtemperatuur Cc winterlugtemperatuur D seestrome E die klaarblyklike beweging van die oorhoofse son vanaf die Steenbokskeerkring na die Kreefskeerkring 2.14 Mikroklimatologie is ’n belangrike aspek van klimatologie. Wat is mikroklimatologie? A die klimaat van plekke met ’n klein temperatuuromvang B die klimaat van dorpe en hul omliggende landelike gebiede Cc die klimaat van ’n klein gebied D die klimaat naby aan die grond E sowel A as C © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 57

ONDERWERP1 Klimaat en weer 2.15 Hoekom kom meer mis en neerslag in stede voor in vergelyking met die omliggende landelike gebiede? A B Cc D E kunsmatige hittebronne hoér bevolkingsdigtheid meer higroskopiese kerns kunsmatige materiale sowel A as D 2.16 Wat vorm lugbesoedeling in stede? A B Cc D E verbranding, chemiese gasse en uitlaatgasse rookmis en stofpartikels koolstofmonoksied en lood in petrol BenC A, BenC 2.17. Watis’n temperatuurinversie? A B Cc D E ’n droé adiabatiese gradiént in die atmosfeer wanneer temperatuur daal met hoogte in die atmosfeer ’n nat adiabatiese gradiént in die atmosfeer wanneer temperatuur styg met hoogte in die atmosfeer sowel A as C 2.18 Watter van die volgende is die beste beskrywing van 'n hitte-eiland? A stede vorm ’n klein eiland met hoér temperature omring deur koeler temperature in die landelike gebied weens aardverwarming is sowel landelike as stedelike gebiede hitte- eilande dit is ’n stad wat gemiddeld warmer as ander wéreldstede is die gebied in die stad wat warmer in die dag maar koeler in die nag as die landelike gebiede is ’n gebied bo ’n stad wat meer besoedeling het as die omliggende landelike gebied 2.19 Watter stelling oor ’n stedelike hitte-eiland gedurende die dag is korrek? A B weens algemene daling vergroot die horisontale komponent weens ’n afname in die stabiliteit en ’n toename in turbulensie verklein die vertikale dimensie van die hitte-eiland © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 58

ONDERWERP1 Klimaat en weer Cc weens ’n toename in stabiliteit en ’n afname in turbulensie vergroot die vertikale dimensie van die hitte-eiland D weens ’n afname in stabiliteit en ’n toename in turbulensie vergroot die vertikale dimensie van die hitte-eiland E geeneen hiervan nie 2.20 Watter uitwerking het die ligging van berg- en heuwelhange op ’n valleiklimaat? A teen laer breedteliggings is hange wat na die ewenaar wys die koelste B teen hoér breedteliggings is hange wat na die ewenaar wys die warmste Cc by die pole is die hange wat na die ewenaar wys die koelste D by die ewenaar is die hange wat weg van die son wys die koelste E sowel A as C 2.21. Tabel1 hieronder toon temperature op twee opeenvolgende Juliedae om 06:00 op 'n plaas in die Drakensherge. Tabel1 Temperatuur °C Hoogte Eerste dag Tweede dag Stasie X 800m 5 -6 Stasie Y 1400m -1 1 2.21.1 In Tabel1 sal die weer wat verantwoordelik is vir die verskil in temperatuur waarskynlik voorkom wanneert ... A anabatiese winde waai B die winter warm is Cc daar ’n wolkversperring teen 1 300 m is D daar ’n koue front oor die gebied is E die nagte helder en koud is 2.21.2 In Tabel1 is die waarskynlikste verklaring vir die laer temperature by X ... Y het ’n sonnige aspek terwyl X ’n hang het wat noord wys A B X het sneeu en Y het nie Cc die lug by X is droér as by Y D in die nag was daar vinnige aardstraling en koue lug het teen die kante van die vallei af gedaal E BenD 25x2=(50) © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 59

ONDERWERP1 Klimaat en weer Vraag 3 a In die Graad 12-eindeksamen is daar gewoonlik, indien nie altyd nie, vrae oor ’n sinoptiese kaart. Maak seker jy kan hierdie vraag beantwoord — dit behoort jou aan die einde van die jaar te help. 3.1 Bestudeer Figuur 2, wat ’n Suider-Afrikaanse sinoptiese weerkaart toon, en beantwoord die vrae wat daarop volg. Figuur 2 3.1.1 Noem elk van die hoogdrukstelsels A en B. 2x2=(4) 3.1.2. Identifiseer die klimaatkenmerk met laagdruk by C. (2) 3.1.3. Teken ’n dwarssnit van D tot E met volledige byskrifte wat die sektore en lugbeweging aantoon. 5x2=(10) 3.1.4 Noem die lyn wat F gemerk is en sé wat die druk daarvan in hPa is. 2x2=(4) 3.1.5 Watter seisoen stel die sinoptiese weerkaart voor? (2) 3.1.6 Gee drie redes vir jou antwoord op grond van bewyse uit die sinoptiese weerkaart. 3x2=(6) © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 60

ONDERWERP1 Klimaat en weer 3.2. Verwys na die stasiemodel van Port Elizabeth hieronder wanneer jy die volgende vrae beantwoord. 39° -3 3.2.1 Noem die soort wind (nie rigting nie) wat aanleiding gegee het tot die toestande wat in die stasiemodel aangetoon word. (2) 3.2.2 Verklaar die atmosferiese toestande wat in Port Elizabeth ervaar word. 4x2=(8) 3.2.3. Beskryf twee maatreéls wat ingestel kan word om die impak van moontlike veldbrande as gevolg van hierdie toestande te verminder. 2x2=(4) (42) TOTALE PUNTE [182] © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 61

                                       

                                

         °  °       

ONDERWERP 2 Geomorfologie Onderwerp 2 Geomorfologie Eenheid 1 Dreineerstelsels in Suid-Afrika Lopende water op die aardoppervlak is die grootste oorsaak van verandering in die fisiese landskap. Die studie van die reliéfverskynsels wat deur lopende water gevorm is, soos berge, heuwels, vloedvlaktes, valleie en watervalle, staan as fluviale geomorfologie bekend. ’n Fluviale geomorfoloog bestudeer alles wat met riviere verband hou, van die klippies in die rivierbedding tot die snelheid van die watervloei, om die toestand van die rivier te bepaal. 1 Wat is die kenmerke van dreineerbekkens? ’n Dreineerbekken funksioneer as ’n stelsel met insette, vloei, berging en uitsette. Water en sedimente beweeg deur die stelsel. ’n Dreineerbekken is die totale grondoppervlakte wat deur ’n stroomnetwerk gedreineer word (Figuur 35). reénval Figuur 35 Komponente van ‘n dreineerbekken © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 65

ONDERWERP 2 Geomorfologie 1.1 Kenmerke van dreineerbekkens Die vernaamste kenmerke van dreineerbekkens word in Figuur 35 geillustreer en in Tabel 12 omskryf. Tabel 12 Die vernaamste kenmerke van dreineerbekkens opvangsgebied Die gebied waarcor reén val, wat deur ’n dreineerbekken opgevang word rivierstelsel ’n Hoofrivier met al sy sytakke waterskeiding ’n Gebied met hoé grond wat twee dreineerbekkens skei sytak ’n Rivier wat by 'n ander groter rivier aansluit riviermond See of meer waarin die rivier uitmond en eindig oorsprong Die plek waar die rivier ontspring of begin samevloeiing Die plek waar twee riviere by mekaar aansluit watertafel Die boonste vlak van ondergrondse deurweekte rots opperviakafloop Die oppervlakvloei van water grondwater Water wat onder die grond voorkom interfluviale gebied Hoogliggende gebied of uitlopers tussen twee riviervalleie infiltrasie Beweging van water deur grond na onder; insypeling 2 Wat is die verskillende soorte riviere? Standhoudende riviere vloei die hele jaar deur en is altyd in kontak met die watertafel. Die Tugelarivier is 'n voorbeeld hiervan. Periodiese riviere vloei slegs in die reénseisoen. Hulle is slegs in die reénseisoen in kontak met die watertafel. Die Limpoporivier is ’n Suid-Afrikaanse voorbeeld hiervan. Episodiese riviere vloei slegs na swaar reén. Hierdie riviere kom in streke voor waar daar lae reénval is, wat vinnig verdamp. Die Auobrivier en die Nossobrivier in die Kalahari in die Noord-Kaap is voorbeelde hiervan. Eksotiese riviere strek oor twee tipes klimaatstreke. Hierdie riviere ontspring gewoonlik in streke met hoé reénval en vloei dan in droé streke in. Die Oranjerivier (of Gariep) ontspring in die oostelike deel van Suid-Afrika, en vloei deur die droér westelike deel voordat dit die Atlantiese Oseaan bereik. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 66

ONDERWERP 2 3 Wat is dreineerpatrone? Geomorfologie Stroomkanale veroorsaak ’n verskeidenheid dreineerpatrone op die aardoppervlak. ’n Mens kan baie van die onderliggende strukture en rotssoorte leer deur die stroompatrone van ’n gebied te bestudeer (Tabel 13). Tabel 13 Dreineerpatrone Parallelle dreineerpatroon Vereistes Kenmerke Voorbeeld Hellende viakte wat onlangs opgehef is ¢ Die hoofstrome vloei parallel (of Sytakke van die Steelportrivier in e =Rots deurlopend bykans parallel) Limpopo weerstandbiedend aan mekaar teen erosie e Die sytakke sluit teen baie klein hoeke by die hoofstroom aan. Dendritiese dreineerpatroon Vereistes Kenmerke Voorbeeld Rots deurlopend weerstandbiedend teen erosie Patroon is nie afhanklik van e Die patroon is boomvormig. ¢ Die sytakke sluit teen skerp hoeke by die hoofstroom Die meeste riviere in Suid-Afrika, byvoorbeeld die Tugela, Mooi en Umgeni geologie nie. aan. Traliedreineerpatroon View i Vereistes Kenmerke Voorbeeld e =Parallelle reekse e = Sytakke sluit Buffelsrivier by | plociberge of reghoekig by die Laingsburg rivwevan | weerstand: Bijbiedende |, = rots - sagter rots afwisselende lae harde en sagte rots ’n Sterk hoofstroom Die patroon hang van die reliéf en die geologie van die gebied af. hoofstrome aan. ¢ Die hoofstrome sny gapings deur die berge. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 67

ONDERWERP 2 Geomorfologie Radiale dreineerpatroon View Vereistes Kenmerke Voorbeeld ¢ Koepelvormige © Strome beweeg Koffiebus, Teebus heuwel, spitskop, uitwaarts vanaf’n mesa, butte sentrale hoogtepunt. Reghoekige dreineerpatroon View Vereistes Kenmerke Voorbeeld Riviere vloei in ontblote nate. Riviere en sytakke Rots met baie nate, | met nate wat op die oppervlak ontbloot | « is het draaie van 90°. Riviere in die Waterberge (Limpopo) Sentripetale dreineerpatroon Vereistes Kenmerke Voorbeeld Strome vloei inwaarts vanaf 'n omliggende hoér gebied. *° Die teenoorgestelde van ’n radiale dreineerpatroon ’n Sentrale bekken | ¢ of 'n laagliggende gebied soos ’n meer of 'n moeras Algemeen in die platter dele van Namakwaland Ontwrigte dreineerpatroon Vereistes Kenmerke Voorbeeld Geologies jong . gebiede . Lukrake patroon Verskeie mere en moerasse ° = Strome vloei lukraak in en uit moerasse en mere. Gebiede wat onlangs vergletser is, soos die Kanadese Skild © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 68

ONDERWERP 2 Geomorfologie 4 Wat is dreineerdigtheid? Dreineerdigtheid verwys na die gemiddelde lengte van die strome in die gebied van ’n dreineerbekken. Dreineerdigtheid kan met behulp van die volgende formule bereken word: Dreineerdigtheid = totale lengte van strome in die bekken (km oppervlakte van die dreineerbekken (km2) Dreineerdigtheid kan as hoog en laag beskryf word (Figuur 36). Figuur 36 Ekwivalente gebiede met hoé dreineerdigtheid (links) en lae dreineerdigtheid (regs) ¢ Meer infiltrasie bring minder riviere mee, wat ’n lae dreineerdigtheid veroorsaak. ¢ Meer afloop bring meer riviere mee, wat ’n hoé dreineerdigtheid veroorsaak. 5 Hoe identifiseer jy stroomorde? Dreineerbekkens kan deur ’n rangordestelsel beskryf en vergelyk word, wat as stroomorde bekend staan. Strome sonder sytakke is eersteorde-strome. Wanneer twee eersteorde-strome by mekaar aansluit, word hulle ’n tweedeorde-stroom en wanneer twee tweedeorde-strome by mekaar aansluit, word hulle ’n derdeorde-stroom, en so meer. Wanneer ’n stroom van 'n laer orde by ’n stroom van ’n hoér orde aansluit, bly die hoér een onveranderd. Hierdie rekeningkundige proses staan as geo-optel bekend. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 69

ONDERWERP 2 Geomorfologie Figuur 37 Topografiese kaart met die stroomordenommers aangedui Die volgende wette van stroomordes toon die verband tussen stroomorde en faktore soos gradiént, aantal strome, stroomlengte en die grootte van die dreineerbekken. Daar is meer strome van ’n laer orde as van ’n hoér orde. Hoe laer die stroomorde, hoe steiler die gradiént. Hoe laer die stroomorde, hoe korter die stroomlengte. Hoe laer die stroomorde, hoe kleiner die dreineerbekken. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 7o

ONDERWERP 2 Geomorfologie 6 Wat is die aard van rivierafloop? Rivierafloop is die volume water wat in ’n rivier af vloei. Die stroomvloei kan 6f laminér Of turbulent wees. ¢ Laminére vloei kom voor waar water oor 'n gelyk en plat rivierbedding vloei. Die water beweeg as parallelle plate (Figuur 38). ¢ Turbulente vloei kom voor waar die rivierbedding ongelyk en steil is. Die water beweeg op ’n borrelende, onstuimige manier en verander voortdurend van vlak (Figuur 39). Figuur 38 Laminére vloei Figuur 39 Turbulente vloei © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 71

ONDERWERP 2 Geomorfologie Eenheid 2 Fluviale prosesse 1 Wat is rivierprofiele? ’n Rivier gebruik energie om sy ‘werk’ van erosie, vervoer en afsetting van sedimente te doen, en om ’n liggaam water in sy kanaal van waar hy ontspring tot waar hy uitmond, te vervoer. Sodoende word die riviervallei gedurig verdiep en verbreed. Rivierprofiele word as 6f dwarsprofiele df lengteprofiele beskryf. 1.1 Wat is ’n dwarsprofiel? Die dwarsprofiel van ’n rivier toon die vorm van die riviervallei van een oewer van die rivier na die oorkantste oewer. Die vorm word beinvloed deur vertikale erosie of laterale (sywaartse) erosie as die dominante krag. Die dwarsprofiel van 'n rivier lyk soos 'n V- vorm. Die vorm van die dwarsprofiel verander gaandeweg van die boloop na die benedeloop van die rivier (Figuur 40). Dit kan jou help om te sien of erosie (vertikaal of lateraal) of afsetting plaasvind. 1. BOLOOP 2. MIDDELLOOP 3. BENEDELOOP (JONG STADIUM) (VOLWASSE STADIUM) (OU STADIUM) ravyn kronkels/meanders vloedvlaktes ‘oomversnellings en rivierkranse hoefystermere deltas vervoer afsetting alluviumafsetting Steil ravynagtige of Oop vallei wat verbreed, | Gelyk, wye vallei met V-vormige vallei met geleidelike helling _ baie geleidelike helling Figuur 40 Die dwarsprofiel van 'n rivier in sy bo-, middel- en benedeloop © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 72

ONDERWERP 2 Geomorfologie 1.2 Wat is die lengteprofiel? Die lengteprofiel toon die veranderinge in die hoogte bo seevlak van ’n rivier se loop vanaf die oorsprong tot by sy monding. Die lengteprofiel het gewoonlik ’n konkawe vorm. Dit sal ’n steil gradiént in die boloop en ’n geleidelike gradiént na die monding toe hé (Figuur 40). Die boonste deel het die meeste; * turbulensie * ruheid © wrywing Die laer deel het die: © meeste afsetting * laagste snelheid * grootste dwarssnit-opperviakte / Figuur 41 Die lengteprofiel van ‘n rivier en gepaardgaande landvorme 1.2.1 Tydelike en permanente erosiebasisse in die lengteprofiel van ’n rivier Die laagste vlak waartoe ’n rivier kan erodeer, word die permanente erosiebasis genoem. Seevlak word die permanente erosiebasis genoem omdat die rivier nie verder afwaarts kan erodeer nie. Tydelike erosiebasisse soos ’n dam, stroomversnelling of waterval kan oor die hele lengte van die rivierloop voorkom. Alle erosiebasisse is tydelik, behalwe die see, wat die uiteindelike erosiebasis is (Figuur 41). 1,2.2 Die stadiums van ’n rivier soos op topografiese kaarte gesien Figuur 42 toon die kenmerke van die drie stadiums van die Bergrivier in die Wes-Kaap op topografiese kaarte. In die holoop (Figuur 41) is die kontoere nader aan mekaar, wat steil hellings en kort sytakke aantoon. In die middelloop is die kontoere verder uit mekaar. Die gradiént word meer geleidelik en sytakke is langer. Die helling in die benedeloop is baie geleidelik. Die afsetting van sand, kronkels en vlegstrome kom dus in hierdie deel van die loop voor. Die rivier word breér namate dit van die oorsprong na die monding vloei. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 73

ONDERWERP 2 Geomorfologie Figuur 42 Drie stadiums van die Bergrivier in die Wes-Kaap 2 Wat is fluviale landvorme? Hoe vinniger ’n rivier vloei, hoe meer energie sal beskikbaar wees om materiaal te vervoer en erosie te veroorsaak. Sedimente word afgeset wanneer die spoed van die rivier verminder en die energie van ’n stroom afneem. Dit bring mee dat verskillende landvorme en verskynsels vanaf die boloop tot by die monding van ’n rivier vorm. 2.1 Vioedvlaktes Vloedvlaktes is natuurlike verskynsels van talle riviere. Hulle is plat en grens aan die rivier. Vioedvlaktes kom in die benedeloop van ’n rivier voor waar die vallei deur laterale erosie verbreed, maar kleiner vloedvlaktes kom ook in die middelloop voor. Wanneer die rivier oorstroom, word sediment aan enige van die oewers van die rivier afgeset (Figuur 43). Dit bou na elke vloed op. Tipiese landvorme van 'n vloedvlakte is natuurlike rivierdyke, kronkels, hoefystermere, vlegstrome en deltas. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 74

ONDERWERP 2 Geomorfologie steiloewer steiloewer breedte van vioedvlakte growwer materiaal word eerste afgeset rivierdyk rivierdyk kanaal Figuur 43 Owarssnit van ‘n vloedvlakte 2.2 Natuurlike rivierdyke Wanneer ’n rivier oor sy oewers vloei, sal die grofste materiaal eerste afgeset word, wat ’n natuurlike oewerwal, genaamd ’n natuurlike rivierdyk, langs die rivier kan vorm (Figuur 43). Rivierdyke kan kunsmatig versterk word om as vloedwalle te dien. terrasrand van kronkelgordel stiloewer — afsetting op binneste of konvekse oewer hoefystermeer gevorm deur kronkelnek wat afgesny word Figuur 44 Tipiese landvorme op 'n vloedvlakte 2.3 Kronkels Kronkels (meanders) is kurwes of draaie wat in die loop van ’n rivier voorkom (Figuur 44 en 45). Hulle kom gewoonlik in die middelloop of benedeloop van ’n rivier voor, en verander voortdurend van vorm en posisie. Kronkels beweeg oor die vloedvlakte heen deur die geboé buitenste oewers te erodeer (Figuur 45). © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 7

ONDERWERP 2 Geomorfologie erosie Fd kanaalbreedte a we radius van kromming } or riffel punt van maksimum erosie Figuur 45 Kronkels beweeg lateraal deur erosie en afsetting. 2.4 Hoefystermere Namate erosie op die buitenste draaie (stootoewerhange) van die kronkel voortduur, word die nek van die kronkel nouer. Tydens ’n oorstroming breek die rivier deur die nek en word die loop verkort. Die afgesnyde punte van die kronkel word deur afsetting verseél en ’n hoefystermeer word gevorm (Figuur 46). Die hoefystermeer kan moontlik uiteindelik weens verdamping opdroog, en sal met sedimente gevul wees. Laterale erosie Afsetting —> Vinnigste stroom Figuur 46 Die vorming van "n hoefystermeer © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 76

ONDERWERP 2 Geomorfologie 2.5 Vlegstrome Vlegstrome is strome wat veelvuldige kanale en sediment-eilande tussen daardie kanale het (Figuur 47). Wanneer ’n rivier nie die energie het om sy vrag te dra nie, word die vrag in die rivierbedding afgeset. ‘Rostkopelland + Figuur 47Topografiese kaart van Kanoneiland wat vlegstrome en eilande tussenin aantoon 2.6 Watervalle en stroomversnellings Watervalle en stroomversnellings kom gewoonlik in die steiler boloop van ’n rivier voor. ’n Waterval vorm wanneer ’n rivier by ’n laag sagter, minder weerstandbiedende rots uitkom nadat dit oor harde, weerstandbiedende rots gevloei het. Die rivier erodeer die sagter rots vinniger as die harder rots (Figuur 48). Stroomversnellings is kleiner weergawes van watervalle. meer weerstandbiedende strata knakpunt migreer stadig stroomop erosie kerf onder meer weerstandbiedende harde rots skep ongelyke helling en strata in veroorsaak stroomversnellings Figuur 48 Die vorming van watervalle en stroomversnellings deur erosie © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 77

ONDERWERP 2 Geomorfologie 2.7 Deltas Wanneer ’n rivier die see of ’n meer bereik, vloei dit stadiger, verloor energie en word sy las afgeset. As die sedimentlas nie deur die getye en seestrome weggevoer kan word nie, word ’n delta gevorm. Laag op laag word afgeset, totdat die sand en modder opwaarts en uitwaarts opbou om ’n delta te vorm wat ongeveer driehoekig is. Geen riviere in Suid-Afrika vorm ’n sigbare delta nie, aangesien die getye en strome die sediment verwyder voordat dit kan afsak. 3 Wat is riviergradering? ’n Gegradeerde rivier is in ewewig en nég erosie, nég afsetting vind plaas. ’n Gegradeerde rivier het ’n geleidelik hellende, konkawe profiel. Die rivier in Figuur 49A het ’n ongegradeerde profiel omdat dit ’n waterval en ’n meer bevat. Hierdie verskynsels is tydelike erosiebasisse. By die waterval sal meer erosie as afsetting plaasvind, en by die meer sal meer afsetting as erosie plaasvind. A ’n Ongegradeerde profiel waterval: erosie sal meer as afsetting wees totdat die verskynsel terugtrek en verdwyn meer: afsetting sal meer as erosie wees totdat die verskynsel opgevul is monding B ’nGegradeerde profiel oorsprong egalige konkawe profiel waarvan die hoek en die gradiént na die monding afneem monding Figuur 49 Vergelyking van ‘n rivier met ‘n ongegradeerde profiel (A) en ’n gegradeerde profiel (B) © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 78

ONDERWERP 2 Geomorfologie 4 Wat is rivierverjonging? Rivierverjonging vind plaas wanneer daar 'n toename in 'n rivier se spoed en erosiekrag is. Die verjongde rivier erodeer ’n nuwe vallei in die ou een (Figuur 50). Voor verjonging Na verjonging oorspronklike gegradeerde deel van rivier knakpunt rivierterras stroomversnellings verjongde rivier vloei in 'n vallei binne sytak rivierterras stroomversnellings ‘nvallei weens toenemende erosie Figuur 50 Rivierverjonging 4.1 Oorsake van verjonging Rivierverjonging kan as gevolg van die volgende ontwikkel: ’n wéreldwye verlaging van seevlak e styging van die land deur kragte in die aardkors ¢ ’naanmerklike toename in reénval ¢ ’nsnel vloeiende sytak wat by die hoofstroom aansluit ¢ stroomroof, waar die toenemende volume water die erosievermoé van die stroom verhoog. 4.2 Landvorme wat deur verjonging veroorsaak word 4.2.1 Knakpunt ’n Knakpunt is ’n breuk in die kurwe van 'n rivierprofiel wat deur ’n verjongde rivier veroorsaak is. Daar is dikwels ’n waterval by hierdie punt, wat die knakpuntwaterval genoem word. Die Augrabieswaterval in die Oranjerivier (Gariep) is ’n knakpuntwaterval. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 79

ONDERWERP 2 Geomorfologie 4.2.2 Terrasse Wanneer verjonging van ’n rivier wat op ’n wye valleibodem vloei, voorkom, word ’n nuwe vallei in sy eie vioedvlakte gekerf. Dit veroorsaak topografiese trappe aan albei kante van die vallei. Dit is terrasse, en kom dikwels in pare aan albei kante van die vallei voor (Figuur 51). Alluviale terrasse in pare Figuur 51 Alluviale terrasse wat in pare gevorm is 4.2.3 Ingekerfde kronkels ’n Ingekerfde kronkel is ’n diep kronkel met steil kante wat deur grootskaalse afwaartse erosie van ’n bestaande kronkel veroorsaak word. Hierdie erosie word gewoonlik deur die verjonging van ’n rivier veroorsaak. Ingekerfde kronkels vorm wanneer verjonging voorkom in ’n stroom wat reeds kronkel. 5 Wat is stroomroof? Stroomroof vind plaas wanneer ’n sterk rivier deur terugsnydende erosie by sy oorsprong terugsny en die boloop van ’n aangrensende rivier roof. Dit vind dikwels deur ’n proses van abstraksie plaas. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 80

ONDERWERP 2 Geomorfologie 5.1 Abstraksie Abstraksie of onttrekking vind plaas wanneer die stroom aan een kant van die waterskeiding ’n meer energieke stroom as die stroom aan die ander kant is omdat dit teen 'n steiler hang afvloei. Vinniger erosie van die steiler hang veroorsaak dat die waterskeiding beweeg (Figuur 52). In Suid-Afrika vind abstraksie hoofsaaklik in die Drakensberge plaas, waar die riviere van KwaZulu-Natal ooswaarts teen ’n steil gradiént oor ’n afstand van 200 km na die Indiese Oseaan afvloei. Die weswaarts vloeiende Oranjerivier vloei langs ’n meer geleidelike gradiént oor ongeveer 2 000 km na die Atlantiese Oseaan. waterskeiding voor abstraksie waterskeiding na abstraksie Figuur 52. Abstraksie weens die vinniger erosie van ‘n steil hang. Rivier A en rivier B vloei aan teenoorgestelde kante van die waterskeiding. Omdat rivier B teen ’n steiler hang as rivier A afvloei, sal rivier B meer energiek wees, wat dus meebring dat erosie vinniger plaasvind. Die waterskeiding verskuif vanaf posisie 1 na posisie 2. As gevolg hiervan groei die dreineerbekken van die meer energieke stroom (B). 5.2 Stroomroof Stroomroof of rivierrowing vind plaas waar ’n rivier deur ’n waterskeiding kerf en ’n rivier wat op ’n hoér vlak vloei, onderskep. ’n Voorbeeld hiervan is die Kunenerivier in Namibié. Die Kunene het vroeér na die Etoshapan gevloei, maar is in sy middelloop deur ’n ooswaarts eroderende rivier vanaf die kusvlakte na die see onderskep (Figuur 53). Atlentiese 100 200 kn —sz Etoshapan Figuur 53 Stroomroof deur die Kunene het die watervoorraad na die Etoshapan afgesny. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 81

ONDERWERP 2 Geomorfologie 5.3 Watter kenmerke word met stroomroof geassosieer? Die volgende kenmerke word met stroomroof geassosieer (Figuur 51). ¢ Die roofstroom is die rivier wat die water van die ander rivier roof. ¢ Die rivier waarvan die water geroof is, word die geroofde stroom genoem. ¢ Die stroom wat sy water verloor het, vloei nou in ’n vallei wat te groot vir die stroom is; hierdie stroom word die verarmde stroom genoem. ¢ Die roofelmboog is die plek waar die stroomroof plaasgevind het. ¢ Die windsaal is die droé riviervallei met riviergruis tussen die roofelmboog en die verarmde stroom. Figuur 54 Kenmerke wat met stroomroof geassosieer word 6 Wat is geérfde en antesedente dreineerpatrone? Jy het reeds geleer dat dreineerpatrone sterk deur die hardheid of sagtheid van die onderliggende rotse en die patrone van verskuiwings en frakture in hierdie rotse beinvloed word. Soms hou hierdie dreineerpatroon egter nie met die rotsstrukture of landskap waaroor dit vloei verband nie. Die oorsaak is in sulke gevalle geérfde dreinering of antesedente dreinering. Die verskil tussen geérfde en antesedente dreinering is dat die geérfde stroom jonger is as die struktuur waardeur dit vloei, terwyl die antesedente stroom ouer is. © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 82

ONDERWERP 2 Geomorfologie 6.1 Geérfde dreineerpatrone Geérfde dreinering kom voor wanneer die rivier sy loop in rotslae gevestig het wat deur erosie verwyder is (Figuur 55). Die stroom wat dus sy loop van onderliggende rots van ’n totaal verskillende aard geérf het, word ’n geérfde stroom genoem. Geérfde strome is jonger as die strukture waardeur hulle sny. A_ Voor verwydering van oorliggende B Na verwydering van oorliggende rotslaag rotslaag Figuur 55 'n Geérfde stroom, voor erosie van die oorliggende rotslaag (A) en na erosie (B) 6.2 Antesedente dreineerpatrone ’n Antesedente stroom het op ’n vroeér landskap bestaan wat daarna opgehef is. Die stroom kon sy oorspronklike loop behou ongeag die opheffing of vorming van ’n berg of rug van onder af. Dit stroom het deur die versperring gesny terwyl dit besig was om te vorm. Dit opheffing kan die gevolg van plooiing, verskuiwing of kromming wees. Die term ‘antesedent’ verwys na die feit dat die loop van die rivier ontwikkel het voordat die opheffing plaasgevind het (Figuur 56). A. Voor opheffing B__ Na opheffing as gevolg van verskuiwing van die plato Figuur 56 ’n Antesedente stroom erodeer in ‘n opgehefte plato © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 83

ONDERWERP 2 Geomorfologie Eenheid 3 Opvanggebied- en rivierbestuur Die bestuur van opvanggebiede (die gebied waaroor reén val wat deur ’n dreineerbekken opgevang word) en riviere vind plaas wanneer mense probeer om die natuurlike vloei van water te beheer of te verander. 1 Waarom is die bestuur belangrik? Dreineerbekkens word vir besproeiingsdoeleindes bestuur. Dit is belangrik om riviervloei te beheer deur damme te bou om ’n permanente waterbron te verseker. Riviere moet bestuur word om vloedbeheer te bied. Dit kan gedoen word deur nedersettings onder die vloedlyn te verhoed, deur damme te bou of deur water weg te keer van nedersettings. Die bestuur van opvanggebiede is nodig om waterhulpbronne te beskerm en waterverbruik volhoubaar te maak. Riviere kan vir ontspanning, soos watersport, gebruik word. Karavaanparke en vakansieoorde word ook soms langs riviere en damme opgerig. Bestuur is nodig om besoedeling te beheer. 2 Wat is die impak van mense? Rivierwater word deur nywerheidsafval, landbou-afloop en onbehandelde rioolvullis besoedel. Die aard van afloop kan deur die bou van damme verander word. Die verwydering van plantegroei lei tot oorstromings. Stede en ander strukture wat op die vloedvlakte van die rivier gebou is, verminder infiltrasie. Dit kan tot oorstromings in stedelike nedersettings lei. Moerasse, wat as sponse tydens vloede dien, word gedreineer. Die ekologie van riviere en hul opvanggebiede word deur die verwydering van water vir besproeiing, nywerhede, myne en huishoudelike gebruik versteur. Kronkels kan deur middel van kanale uitgeskakel word. Onderlinge oordrag van water tussen bekkens behels die oorplasing van water vanaf gebiede met ’n watersurplus na gebiede met ’n watertekort. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 84

ONDERWERP 2 Geomorfologie Vrae Vraag 1 Veelkeusevrae is ’n uitstekende manier om jou werk te hersien. Beantwoord soveel as wat jy kan sonder om in jou handboek te kyk. Gebruik jou handboek om jou te help met die vrae wat jy nie korrek kan beantwoord nie. Pas die vraag by die korrekte opsie. Figuur 1 11 In Figure 1 toon die lyn wat 1 gemerk is... A ’n tussenstroom ’n dreineerbekken Cc die gebied wat riviere omring D die riviermonding E die boloop 1.2 In Figuur 1 toon die lyn wat 2 gemerk is ... A ’n tussenstroom B ’n dreineerbekken Cc ’n waterskeiding D ’n samevloeiing E geeneen hiervan nie © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 85

1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 ONDERWERP 2 Geomorfologie In Figuur 1 is die stroomorde by 2... A 1 B 2 c 4 D 5 E geeneen hiervan nie In Figuur 1 toon die lyn by 3... ’n tussenstroom A B ’n dreineerbekken Cc ’n waterskeiding D ’n samevloeiing E ’n sytak In Figuur 1 toon die gebied om 4... die boloop A B die monding Cc ’n tussenstroom D samevloeiings E geeneen hiervan nie In Figuur 1 toon die lyn by5... ’n sytak ’n dreineerbekken A B Cc ’n waterskeiding D ’n samevloeiing E ’n tussenstroom Strome erodeer gewoonlik ... A teen albei oewers afin ’n lang strook reguit water B teen die binneste oewers van 'n kronkel af Cc teen die buitenste oewers van ’n kronkel af D teen die stroombodem af E geeneen hiervan nie © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 86

ONDERWERP 2 Geomorfologie 1.8 Watter van die volgende stellings is NIE waar nie? A B Cc D inmekaarsluitende uitlopers word deur afsetting gevorm vertikale erosie kom in steil dele van die rivierloop voor stroomversnellings is ’n reeks klein watervalle hoefystermere word uit breé kronkellusse gevorm 1.9 Watter van die volgende verskynsels sal NIE in die benedeloop van ’n rivier voorkom nie? A B Cc D E vloedvlakte stroomversnellings rivierdyke riviermonding CenD 1.10 Die water sal vinniger vloei as alle ander faktore konstant bly buiten dat die stroom by ’n sekere punt... word. A vlakker B nouer Cc sanderiger D BenC 1.11 Viegstrome kom voor waar die kanaalbodem ... is. A baie diep B baie nou Cc baie breed D baie plat E baie plat en breed 1.12 Watter stelling is korrek? A Namate riviere hul benedeloop bereik, verbreed hulle, die gradiént neem af en die afloop neem toe. B Namate riviere hul benedeloop bereik, verbreed hulle, die gradiént neem af en die afloop neem af. Cc Namate riviere hul benedeloop bereik, word hulle nouer, die gradiént neem af en die afloop neem toe. D Namate riviere hul benedeloop bereik, word hulle breér, die gradiént neem af en die afloop neem af. © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 87

ONDERWERP 2 Geomorfologie 1.13. Watter stelling beskryf die boloop van ’n riviervallei? A B Cc D E nou valleibodem, steil walle en geleidelike gradiént nou valleibodem, geleidelike walle en steil gradiént breé valleibodem, steil walle en geleidelike gradiént breé valleibodem, geleidelike walle en steil gradiént geeneen hiervan nie 1.14 Watter van die volgende is waar oor vertikale erosie? A verbreed die vallei, kom algemeen in die boloop van 'n rivier voor waar die gradiént geleidelik is verdiep die vallei, kom algemeen in die benedeloop van ’n rivier voor waar die gradiént steil is verdiep die vallei, kom algemeen in die benedeloop van ’n rivier voor waar die gradiént geleidelik is verdiep die vallei, kom algemeen in die boloop van ’n rivier voor waar die gradiént geleidelik is verdiep die vallei, kom algemeen in die boloop van 'n rivier voor waar die gradiént steil is 1.15 Deur watter een van die volgende kan riviere beheer word? A D verhoog die kapasiteit van die rivierkanaal, maak die rivierkanaal reguit en bou reliéfkanale verminder die kapasiteit van die rivierkanaal, maak die rivierkanaal reguit en bou reliéfkanale verhoog die kapasiteit van die rivierkanaal, maak meer boé in die rivierkanaal en bou reliéfkanale verhoog die kapasiteit van die rivierkanaal, maak die rivierkanaal reguit en moenie reliéfkanale bou nie 1.16 Knakpunte word oor die algemeen geassosieer met ... A B Cc D E buiteoewers kronkelstrome deltas watervalle en stroomversnellings hoefystermere 1.17. Watis’n geérfde stroom? A B ’n stroom wat geroof en toe verjong is ’n stroom wat op ’n opgehefte landskap bestaan © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 88

1.18 1.19 1.20 ONDERWERP 2 Geomorfologie Cc ’n stroom wat geroof is en dan oor ’n verskuifde of geplooide landskap vloei D ’n stroom wat sy loop van ’n voormalige oorliggende laag geérf het Wat is die erosiebasis? A wanneer ’n rivier by ’n meer of dam invloei, stel die watervlak die erosiebasis voor B wanneer die rivier tot by die voetvlakte afgesny het en daar geen verdere terugwaartse erosie kan plaasvind nie Cc wanneer die rivier deur die wéreldwye daling van seevlak verjong word wanneer die rivier die voetvlakte bereik het E sowel A as B ’n Gegradeerde stroom kom voor... A wanneer snelheid en afloop in ewewig is B wanneer die rivier versadig is en materiaal op sy bedding afset Cc wanneer daar ndég erosie nég afsetting is D wanneer die rivier verjong is E sowel A as C Die lengteprofiel van ’n rivier ... A is die diagrammatiese voorstelling van die vorm van die rivierkanaal soos van bo af gesien veroorsaak die permanente en tydelike erosiebasisse van ’n rivier Cc is die konvekse vorm van die rivier vanaf die oorsprong tot by die monding van die rivier D is die diagrammatiese voorstelling van die verhouding tussen die reliéf en die lengte van ’n spesifieke rivier E sowel A as D 20x2=(40) © Via Afrika Uligewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 89

ONDERWERP 2 Vraag 2 ee Nog ’n uitstekende manier om jou werk te hersien, is deur die korrekte betekenis van terme te leer. Jy kan nie ’n vraag beantwoord as jy nie die betekenis ken van die woorde wat in die vraag gebruik word nie. Pas die terme in die eerste kolom by die beskrywings in die tweede kolom. Geomorfologie Term Betekenis 2.1 | Afsetting Die punt waar twee of meer strome byeenkom en ’n groter stroom vorm 2.2. | Antesedente Die wegslyt van die land deur verwering en erosie dreinering 2.3 | Dendritiese Ewewig wat met die profiel van ’n rivier verband hou dreinering 2.4 Denudasie Kom voor wanneer alle onreélmatighede, soos watervalle, uitgeskakel is 2.5 | Dreineerbekken Word dieper en sny in landskap, gewoonlik as gevolg van ’n toename in erosie weens verjonging 2.6 | Erosiebasis ’n Patroon van riviere waarin die water weg van 'n sentrale hoé punt vloei 2.7. | Gegradeerde profiel ’n Dreineerpatroon wat soos ’n boom van bo af lyk 2.8 | Graad Die gebied wat deur 'n rivier en sy sytakke gedreineer is 2.9 | Ingekerfde kronkel Die onderste vlak waarvan die grond nie deur riviere gedanudeer kan word nie 2.10 | Knakpunt Die neerlé van materiaal wat deur denudasie verwyder is 2.11 | Kronkel Toon die veranderinge in die hoogte bo seevlak van ’n rivierloop vanaf die oorsprong tot by seevlak 2.12 | Lengteprofiel ’n Rivierstelsel wat gevorm is voor die opheffing van reliéf as gevolg van aardbewegings 2.13 | Radiale dreinering ’n Buiging of kurwe in die loop van 'n rivier 2.14 | Samevloeiing ’n Stroom wat te klein is vir die grootte van die vallei, wat die gevolg van stroomroof kan wees 2.15 | Stiloewerhang ’n Rivier wat in twee of meer kanale verdeel wat weer stroomaf by mekaar aansluit 2.16 | Terugsnydende erosie Die herwinning van die erosiekrag van 'n rivier weens 'n verandering in die gradiént in die rivier se lengteprofiel of die aankoms van ekstra water 2.17 | Tussenstroom Kom in die binnekant van 'n boog in ’n kronkel voor 2.18 | Verarmde stroom ’n Onderbreking in die lengteprofiel van ’n rivier, wat die gevolg van verjonging kan wees wat deur die opheffing van die land veroorsaak is 2.19 | Verjonging Die gebied tussen twee riviera 2.20 | Vlegstroom ’n Soort erosie wat by die oorsprong van ’n stroom voorkom 20x2 = (40) © Via Afrika Uiigewers >> Geowralie 12 Sludiegids eBoek 90

ONDERWERP 2 Geomorfologie Vraag 3 Bestudeer Figuur 2 en beantwoord die vrae wat daarop volg. 34 3.2 33 3-4 365 X A A A A A e A A A A A A A B A B Figuur 2 Noem die proses wat in Figuur 2 geillustreer word. 1x2=(2) Gee byskrifte vir die kenmerkende verskynsels A tot E wat op kaart Y in Figuur 2 aangetoon word. 5x2=(10) Beskryf die stappe in die proses wat tot die landskap in kaart Y gelei het. 3x2=(6) Verduidelik waarom rivier B in kaart Y verjong is. 1x2=(2) Noem drie landvorme wat uit hierdie verjonging kan ontstaan. 3x2=(6) (26) © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 91

ONDERWERP 2 Geomorfologie Vraag 4 Bestudeer die kaarte in Figuur 3 hieronder, wat twee gebiede met verskillende dreineerdigthede en -patrone aantoon, en beantwoord die vrae wat daarop volg. 4a 4.2 43 4.4 45 ek Figuur 3 Gee twee redes waarom gebied A ’n laer dreineerdigtheid as gebied B het.2x2=(4) Bereken die stroomorde by punt X in gebied B. 1x2=(2) Verduidelik waarom ’n dreineerdigtheid soos in gebied A aangetoon probleme sal veroorsaak vir die mense wat in die gebied woon. 2x2=(4) Beskryf drie maniere waarop die aktiwiteite van mense ’n impak op gebied B kan hé. 3x2=(6) Noem die dreineerpatrone in gebied A en gebied B. 2x2=(4) (20) TOTALE PUNTE [86] © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 92

                                   

                           

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Onderwerp 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Eenheid 1 Die studie van nedersettings 1 Wat behels die begrip nedersetting? ’n Nedersetting is ’n groep mense wat saam in ’n tros boustrukture woon, saam werk en in wisselwerking tree, en onderling deur kommunikasie verbind is. 1.1 Die aard van nedersettings ’n Nedersetting kan so klein soos ’n enkele huis in ’n afgeleé gebied of so groot soos ’n groot stad wees. ’n Nedersetting kan permanent of tydelik wees. ’n Voorbeeld van ’n tydelike nedersetting is ’n vlugtelingkamp. ’n Tydelike nedersetting kan egter met verloop van tyd permanent word. 2 Wat is standplaas en ligging? 2.1 Standplaas Standplaas is die grond waarop die nedersetting gebou is. Vroeé setlaars was op soek na watervoorraad, brandstof, landbougrond, skuiling en verdediging (Figuur 57). Ideale standplase het gewoonlik die volgende eienskappe: ¢ gelyk of het slegs geleidelike hellings e goed gedreineer (nie moerasagtig nie) en hou nie 'n risiko vir oorstromings in nie ¢ maaan ’n permanente watervoorraad ¢ beskut teen sterk wind ¢ heuwels met steil kante. Reliéf - hoog genoeg om teen oorstromings beskerm te wees, laag genoeg om teen die wind beskut te wees Verdediging — heuweltop of binnekant van rivierkronkel bied beskerming Hulpbronne — hout of klip nodig vir bouwerk Vervoer — standplaas by 'n kruispad, rivier of die kus maak toegang tot ander plekke makliker Brandstof - hout nodig om kos te maak en vir hitte Grond - diep, vrugbare grond vergemaklik boerdery Figuur 57 Faktore wat die keuse van ’n standplaas vir ’’n nedersetting beinvloed © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 95

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 2.2 Ligging Ligging verwys na waar die nedersetting met betrekking tot die omliggende gebied gevestig is (Figuur 58). ’n Nedersetting met goeie toegang tot natuurlike hulpbronne en tot ander nedersettings sal in grootte toeneem. Stede brei uit en gedy danksy ’n gunstige ligging. Konvergensie van roetes in rivervalleie af, gapings in heuwels en na rivierkruisings gee hoé nodaliteit aan die nedersetting Vermaak- en onisparmingshilpbronne Teenstellende ekonomiefe streke bevorder hand, S Gelyk grond Landbou- Mineraal- en Oorbrugpunt hulpbronne energiehulpbronne Geen vloedrisiko nie Verdediging LIGGING Goeie dreinering Werksgeleenthede in nabygeleé Watervoorraad stedelike sentrums Figuur 58 Faktore wat ligging beinvloed 3 Wat is die verskille tussen landelike en stedelike nedersettings? ’n Landelike nedersetting is ’n nedersetting met een funksie waarin die meeste mense by ’n primére ekonomiese aktiwiteit, gewoonlik landbou, betrokke is. Dit kan wissel van groot kommersiéle plase tot klein bestaansplase en word as enkelfunksioneel beskou. ’n Stedelike nedersetting is ’n nedersettings met veelvuldige funksies en bestaan hoofsaaklik uit mense wat by sekondére en tersiére aktiwiteite betrokke is. Stedelike nedersettings word gekenmerk deur meer, groter en digter geboue en ingewikkelder infrastruktuur, en word dus as multifunksioneel beskou. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 96

              LANDELIK STEDELIK

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Groot Afstand van Toename in grootte van nedersetting, groter bevolking en meer dienste Klein Figuur 59 Klassifikasie van nedersettings ten opsigte van grootte © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 98

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Eenheid 2 Landelike nedersettings 1 Hoe beinvloed standplaas en ligging die plasing van landelike nedersettings? 1.1 Watter faktore beinvloed die keuse van ’n standplaas? Lank gelede moes nedersettings goeie verdedigingsterreine wees en in die basiese behoeftes van die inwoners kon voorsien. Hierdie basiese behoeftes was: e Die beskikbaarheid van drinkwater. Dit kon van riviere of bronne verkry word. ¢ Die beskikbaarheid van boumateriale. Dit was hoofsaaklik bome, maar het ook klip en dekgras ingesluit. e¢ Nabyheid aan bewerkbare grond. Dit inwoners moes bewerkbare grond hé om hul gewasse te kweek. ¢ Die beskikbaarheid van vervoerroetes. e Weiveld vir lewende hawe. Die inwoners se beeste, bokke en skape moes weiveld hé. e Brandstof vir hitte en kos maak. Dit is gewoonlik van bome verkry, maar in talle boomlose gebiede is koeimis as brandstof gebruik. 2 Klassifikasie van landelike nedersettings volgens patroon en funksie 2.1 Patroon Landelike nedersettings is of kernnedersettings Of verspreide nedersettings. 2.1.1 Verspreide of geisoleerde landelike nedersettings Dit kom voor waar afgesonderde plaasopstalle op hul eie grond staan en soms kilometers van die naaste bure geleé is. 2.1.2 Landelike kernnedersettings ’n Landelike kernnedersettingspatroon bestaan uit ’n digter groep huise en ander geboue. In landboudorpies woon die hoere gewoonlik as ’n groep in ’n sentrale dorpie en werk in die dag in die omliggende landerye. Die geboue is gewoonlik om ’n sentrale punt soos ’n waterpunt gegroepeer. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 99

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Tabel 15 Voordele en nadele van verspreide en kernnedersettings Verspreid Kern Voordele is ekonomies van aard: Voordele is sosiaal van aard: ¢ Boer werk virhom- ofhaarselfenbehou |e Daaglikse sosiale kontak — gemeenskapsbetrokkenheid. die winste. ¢ Mense woon nie in afsondering van mekaar in tye van ¢ =Boerdery is meer doeltreffend. nood nie. e Boer kan sy of haar eie inisiatief e = Beskerming is makliker wanneer mense bymekaar is. gebruik. e Daaris genoeg mense om die werklading te deel. ¢ Boer woon op sy of haar eie stuk grond. | ¢ Daaris’n moontlikheid van ’n kodperatiewe ¢ Boer kan die gebruik van masjinerie ten boerderystelsel. volle benut, aangesien hy of sy dit nie ¢ Boere kan coreenkom om verskillende gewasse te plant met ander boere hoef te deel nie. en die koste van die ploeg en bemesting van die landerye te deel. Nadele is sosiaal van aard: Nadele is ekonomies van aard: e Daaris geen sosiale kontak nie, vervan |e Daaris geen onafhanklike besluitneming nie. bure. ¢ = Individue kan nie inisiatief aan die dag lé nie. e Geen beskerming nie. Gebrek aan e Landerye is verspreid, wat tyd mors. sekuriteit aangesien mense op hul eie e =©Masjinerie word gedeel. woon en kwesbaarder is. ¢ Dit is moeilik om ekonomies suksesvol te wees. e Geen hulp as die boer siek of gestremd e Dit is tydrowend en onekonomies om van die dorpie na word nie. die plaas te reis. e Noodsaaklike dienste (soos mediese e = Erwe dalk te klein om ekonomies lewensvatbaar te wees. sorg, skole, winkels) is ver weg, wat ¢ Moderne boerderymetodes kan nie doeltreffend gevaarlik kan wees in noodgevalle, toegepas word nie. 2.2 Funksie Alle nedersettings, buiten die heel kleinstes, het verskeie funksies. In landelike gebiede was die hooffunksies van nedersettings: ¢ om landboudienste te verskaf, asook ’n mark vir produkte, en sodoende word hulle vervoersentrums ¢ om’n plek vir verdediging in tye van oorlog te bied. 3 Wat is die redes vir die verskillende buitelynvorme van nedersettings? Vorm verwys na die planaansig van die beboude gebied van ’n nedersetting. Nedersettings kan lineér (lintvormig), reghoekig, rond of stervormig wees (Figuur 60). ’n Nedersetting se vorm word beinvloed deur: ¢ positiewe faktore, soos vervoerroetes en gelyk grond, wat groei aanmoedig ¢ negatiewe faktore, soos valleie wat geneig is tot oorstromings, wat groei beperk. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 100

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 3.1 Ronde en vierkantige dorpies In vierkantige of ronde nedersettings is die huise om ’n fokuspunt saamgetrek, wat die kern van belang vir die betrokke gemeenskap is. Dit kan ’n put, ’n kraal, ’n kerk, ’n markplein of 'n dorpsmeent wees. 3.2 Lineére dorpies Lineére nedersettings is 'n kombinasie van verspreide en kernpatrone. Die plaashuise is na aan mekaar aan albei kante van deurgange soos paaie, riviere, spoorlyne en valleie gerangskik. Die eiendomme in lineére dorpies is lank en smal en het ’n smal voorkant teen die sentrale verkeersweg. 3.3 T-vormige en kruispaddorpies Kruispadnedersettings kan T-vormige of stervormige nedersettings wees. Hulle kom by padaansluitings voor. Verspreide of afgesonderde huise a Kruisvormige dorpie (kerntipe) T-dorpie (kerntipe) ineére a \ Cs gehuggie \} Lineére nedersetting Gehuggie (kerntipe) Figuur 60 Verskillende vorms van landelike nedersettings © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 101

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 4 Grondgebruik in landelike nedersettings 4.1 Wat is die eienskappe van landelike grondgebruik? Grondgebruik verwys na die funksie van ’n stuk grond — die doe] waarvoor dit gebruik word. Die funksies van grondgebruik in landelike gebiede verskil van dié in stedelike gebiede. Sommige hiervan is: ¢ wonings vir landelike werkers, pendelaars en seisoenswerkers ¢ Jandbou en bosbou e natuurlike hulpbronne, ontwikkeling van minerale, watervoorsiening. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 102

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Eenheid 3 Landelike nedersettingskwessies 1 Wat is landelik—stedelike migrasie? Die persentasie mense wat in stede woon, styg voortdurend wees landelik-stedelike migrasie. Swak oeste, ’n tekort aan geld en onvoldoende dienste is ‘stootfaktore’ wat mense aanmoedig om weg te trek uit landelike gebiede. Die moontlikheid van betaalde werk, beter onderwys en gesondheidsorg ‘trek’ mense na stede. Die armoedesiklus wat in Figuur 61 getoon word, verduidelik die situasie wat talle landelike bevolkings met krimpende ekonomiese vooruitsigte vasvang. Afname in werksgeleenthede in landbou Ys Verminderde werksgeleenthede Verminderde vraag \ na dienste \ Emigrasie Afname in bevolking Verwringing Ya ouderdom-/ geslagstruktuur Verlaagde tempo van natuurlike toename Figuur 61 Die sikliese aard van landelike agteruitgang, of die armoedesiklus 2 Wat is die oorsake en gevolge van landelike ontvolking vir mense en die ekonomie? Die tydperk van snelle verstedeliking word hoofsaaklik veroorsaak deur die aantrekkingskrag van werk in nywerhede, wat landelike ontvolking meebring. Migrasie na stede vind gedeeltelik plaas as gevolg van die ‘landelike stoot’ (afstootaksie) en gedeeltelik weens die ‘stedelike trek’ (aantrekking). Dit word in Tabel 16 opgesom. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 103

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Tabel 16 Enkele stoot- en trekfaktore wat verstedeliking en landelike ontvolking veroorsaak Stootfaktore (mense word van Hindernis (hoekom moeilik om te Trekfaktore (migrante word na die platteland weggestoot) verhuis) die stede aangetrek) Werkloosheid Koste Beter loopbaanvooruitsigte Meganisering op plase Gevare Beter mediese en Swak mediese en Afstand gesinsbeplanningsfasiliteite gesinsbeplanningsdienste Vervoer Beter onderwysgeleenthede Min laer- en hoérskole Moet gesin verlaat Beter behuising Swak behuising en dienste Beter sosiale lewe Beperkte geleenthede vir Beter winkels, vervoer en sosialisering kommunikasie Algemene armoede Hoér lone en lewenstandaard Natuurgevare Minder bedreiging deur Bevolkingsdruk lei tot tekort aan natuurgevare grond Familielede het gemigreer 3 Wat is die gevolge van landelike ontvolking en die strategieé om dit aan te pak? Sentraleplekdorpe wat toeganklik is vir landelike gebiede is van die koopkrag van die landboubevolking afhanklik. ’n Verlaging in besteding in dorpe beteken dat talle winkels en besighede in hierdie dorpe nie kan oorleef nie en moet sluit. Werksgeleenthede neem af en meer mense migreer na stede. Die landelike gebied word geleidelik ontvolk. Die afwaartse siklus van landelike armoede begin. ’n Hoogs georganiseerde stelsel van beplande, gekodrdineerde optrede deur die regering, plaaslike owerhede en besighede is nodig om hierdie neiging stop te sit, te verhoed en om te keer. 4 Wat is die kwessies rakende maatskaplike geregtigheid in landelike gebiede? 4.1 Toegang tot hulpbronne Armoede en ’n gebrek aan toegang tot hulpbronne belemmer maatskaplike geregtigheid in landelike gebiede wéreldwyd. Ten einde landelike armoede te verlig, beplan die huidige regering om lewensvatbare kodperatiewe besighede vir kleinboere te ontwikkel. Deur skakeling met kommersiéle boere word dit vir kleinboere moontlik gemaak om aan die plaaslike mark sowel as die winsgewende wéreldmarkte deel te neem. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 104

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 4.2 Grondhervorming In Suid-Afrika is grond ’n baie omstrede hulpbron. Aan die een kant bevoordeel privaat eienaarskap van opbrengsgewende grond ’n rasseminderheid, terwyl dit aan die anderkant nodig is om ’n balans te verkry tussen eienaarskap en die voordele van grondgebruik. Die huidige Suid-Afrikaanse regering beplan om armoede te verlig, veral in landelike gebiede, deur grondeienaarskap na die miljoene Suid-Afrikaners wat toegang tot hierdie ekonomiese hulpbron ontsé is, oor te dra. Die regering beplan om hierdie doelstelling deur grondhervormingsprogramme te bereik. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 105

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Eenheid 4 Stedelike nedersettings 1 Wat behels die oorsprong en ontwikkeling van stedelike nedersettings? 1,1 Verstedeliking van die wéreldbevolking Op wéreldwye skaal brei dorpe en stede baie vinnig uit. Teen 1995 het meer as 45% van die wéreldbevolking in stedelike gebiede gewoon. In die meeste MEDC’s woon meet as 70% van die bevolking in dorpe en stede. Hierteenoor is slegs 33% van mense in talle LEDC’s in Afrika en Asié stadsbewoners. 1,2 Die groei van dorpe en stede Verstedeliking in MEDC’s het begin as gevolg van die Industriéle Revolusie in die negentiende eeu. Mense het van die platteland na dorpe migreer op soek na werk in fabrieke. Mettertyd het dorpe uitgebrei en stede geword. Stedelike groei is die fisiese uitbreiding van dorpe en stede. 2 Hoe beinvloed standplaas en ligging die vestiging van stedelike nedersettings? ’n Kombinasie van fisiese faktore wat tot die standplaas- en menslike faktore bydra, bepaal waar stedelike nedersettings geleé is. 2.1 Fisiese faktore Die fisiese faktore wat die keuse van ’n standplaas vir stedelike nedersettings beinvloed, sluit die volgende in: ¢ beskikbaarheid van vars water ¢ onderliggende rots- en grondstruktuur e reliéf—hellings wat te steil is, bemoeilik bouwerk, dus word gelyk grond verkies e dreinering — om oorstromings te voorkom e hangaspek — hange wat na die son wys, is warmer (hange wat noord wys in die Suidelike Halfrond en suid wys in die Noordelike Halfrond) ¢ hulpbronne - minerale sal nywerheidsontwikkeling aanmoedig. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 106

ONDERWERP 3 2.2 Maatskaplike faktore Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Die maatskaplike faktore wat die keuse van ’n ligging vir stedelike nedersettings beinvloed, sluit die volgende in: © vervoerroetes — nodusse (waar paaie en riviere bymekaar kom), dorpe naby bergpasse of hawens © oorbrugpunte oor riviere - om beweeglikheid toe te laat e hawens — om handel te bevorder e verdedigbaarheid — nedersettings op heuwelkruine was gesog ¢ boumateriale — vir bouwerk e voedselvoorraad — om groeiende bevolkings te onderhou. 3 Hoe kan stedelike nedersettings volgens funksie geklassifiseer word? TH Aansluitingsdorp — by belangrike vervoeraansluitings ontwikkel, byvoorbeeld De Aar is ’n pad-spoor- aansluitingsdorp Vragbrekingsnedersettings — waar een vervoermiddel vir’n ander verruil word, byvoorbeeld Durban Poortnedersetting - by’n fisiese ‘gaping’ soos ’n pas deur ’n bergreeks, byvoorbeeld Worcester Sentrale plek — bied dienste aan omliggende bevolking, byvoorbeeld Paarl Gespesialiseerde dorp — spesialiseer in’n spesifieke funksie, byvoorbeeld die universiteit in Stellenbosch Figuur 62 Voorbeelde van stedelike nedersettings volgens funksie geklassifiseer © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 107

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 3.1 Voorbeelde van die funksies van nedersettings Sentrale plekke — ’n Sentrale plek is ’n stedelike nedersetting wat stedelike dienste aan die omliggende landelike gemeenskap bied. Upington bied byvoorbeeld dienste aan mense wat in die y] bevolkte Noord-Kaap woon. Ermelo en Cradock dien as sentrale markte en dienssentrums vir die omliggende landbougebiede. Handel- en vervoernedersettings — Stedelike nedersettings wat weens handel en vervoer gevestig is. Oos-Londen het byvoorbeeld om ’n hawe ontwikkel. Vragbrekingspunte — Plekke waar een soort vervoer deur ’n ander vervang word. ’n Voorbeeld is die Durbanse hawe, waar goedere wat per pad of spoor vervoer is, op skepe gelaai word, en omgekeerd. Gespesialiseerde stede — Sentrums met een dominante funksie; die ligging van die sentrum word bepaal deur die voorkoms van natuurlike hulpbronne soos vis, minerale, hout, landbou of toerisme, byvoorbeeld Plettenbergbaai. Aansluitingsdorpe — Stedelike nedersettings wat by belangrike voervoeraansluitings soos rivieroorgange en spoorweg- en padaansluitings ontwikkel het. Aansluitingspunte kom by die aansluitings van riviere, spoorweé en paaie voor. De Aar in die Noord-Kaap is byvoorbeeld ’n pad-spooraansluiting. Poortdorpe — Poorte is natuurlike gapings of passe deur hindernisse soos berge. Paaie kom saam om die gaping te gebruik. Worcester in die Wes-Kaap is byvoorbeeld naby die Hexrivierbergpas, wat na die Karoo lei, geleé. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 108

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Eenheid 5 Stedelike hiérargieé 1 Wat is stedelike hiérargieé? 1.1 Stedelike hiérargie Die term ‘hiérargie’ verwys na die rangskikking van nedersettings in ’n volgorde van belangrikheid. Onderaan ’n nedersettingshiérargie is talle laeorde- landelike nedersettings, soos dorpies, wat min dienste bied. Boaan die hiérargie is daar waarskynlik een hoéorde- stedelike nedersetting, soos ’n stad, wat verskeie gespesialiseerde dienste bied. 1,2 Sentrale plek Die meeste stedelike nedersettings is ’n sentrale plek wat stedelike dienste aan die omliggende landelike gemeenskappe bied. 1.3 Drempelbevolking Die minimum hoeveelheid mense nodig om ’n winkel of diens te ondersteun sodat dit winsgewend bly, word die drempelbevolking genoem. Groot winkels wat uitsoekgoedere verkoop, moet ’n hoé drempelbevolking hé terwyl klein winkels wat geriefsgoedere soos brood en melk verkoop ’n laer drempelbevolking het. ’n Laerskool het ’n laer drempelbevolking as ’n hoérskool. 1.4 Invloedsfeer Die gebied waarvandaan mense reis om ’n winkel te besoek (of ’n diens te gebruik), word sy invloedsfeer of soms die opvanggebied genoem. Winkels met ’n groot invloedsfeer is van goeie vervoerverbindings afhanklik om kopers na hulle te bring.’n Laerskool het ’n kleiner invloedsfeer as ’n hoérskool. 1.5 Reikwydte van goedere Die reikwydte van goedere is die maksimum afstand wat mense bereid is om te reis om ’n winkel te besoek of ’n diens te gebruik. Mense sal verder reis om ’n luukse motor te koop as om brood en melk te koop. Laeorde-dienste sal klein drempelbevolkings en ’n klein reikwydte hé. ’n Laerskool het ’n kleiner reikwydte van goedere as ’n hoérskool. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 109

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 2 Wat is laer- en hoérorde-funksies en -dienste? Funksies en dienste is aktiwiteite wat aan mense se hehoeftes voldoen. Voorbeelde sluit winkels, skole, banke en sportsentrums in. Hierdie winkels en hul dienste kan hiérargies georden word en van laerorde-funksies tot hoérorde-funksies gerangskik word (Figuur 63). Daar is ’n direkte verband tussen bevolkingsgrootte en die verskeidenheid dienste wat deur nedersettings gebied word. Groter nedersettings bied ’n groter verskeidenheid dienste binne ’n wyer reeks dienste as kleiner nedersettings. Grootte van nedersetting en dienste gebied atede Voorbeelde van dienste algemene hospitaal konsertsaal Hoé orde afdelingswinkel universiteit kunsgalery Meer funksies as die gemiddelde hoérskool tegniese kollege swembad Middelslag orde bioskoop ¥ kettingwinkel banke prokureur Minder funksies . as die gemiddelde laerskool slagter koeranthandelaar Lae orde dokter poskantoor saal Aantal dienste verskaf Bevolkingsgrootte van nedersettings a Figuur 63 Hiérargiese rangskikking van funksies en dienste met betrekking tot nedersettinggrootte 3 Wat is laer- en hoérorde-sentrums? Daar is meer laerorde-sentrums (kleiner dorpe) en minder hoérorde-sentrums (groot stede). Kleiner dorpe het kleiner bevolkings, minder dienste, meer laeorde-besighede en kleiner reikwydtes. Groot stede het groot bevolkings en meer dienste, wat talle hoéorde- ondernemings met groot reikwydtes insluit. ’n Nedersetting se posisie in die hiérargie word deur die hoeveelheid funksies bepaal, en nie net deur die grootte van die bevolking nie. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 110

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Eenheid 6 Stedelike struktuur en patrone 1 Wat is die interne struktuur en patrone van stedelike nedersettings? 1.1 Grondgebruiksones Stedelike gebiede is nie lukrake ontwikkelings nie, maar het interne struktuur. As jy deur ’n dorp of stad stap, sal jy dikwels duidelike grondgebruiksones teékom. Elke gebied (of sone) van ’n stad het ’n duidelike funksie, byvoorbeeld behuising of nywerheid. ’n Studie van grondgebruikkaarte toon dat die verskillende soorte grondgebruik nie willekeurig of onordelik in ’n stedelike gebied versprei is nie, maar in patrone, soos in Figuur 64 en 65 aangetoon. ROOSTER Voordele: Gereguleer en kan maklik uitgebrei word; verdwaal nie maklik nie en maklik om te beheer Nadele: Talle kruisings; verkeersknope; baie stopstrate lei tot ongelukke omdat mense ongeduldig word Die lineére vorm het ontstaan omdat die stad tussen twee parallelle fisiese hindernisse geleé is, byvoorbeeld Paarl, wat tussen die rivier en die berg lé. Geometriese vorms word in voorafbeplande stede gevind, wat om veiligheidsredes so gebou word. RADIAAL Voordele: Alle hoofpaaic lei na die SSG; min kruisings en is aantreklik Nadele: Baie duur; grootte van straatblokke verander Almal wil toegang tot die stadskern ha, en dit lel tot 'n ronde vorm. Die stad ontwikkel om ‘n hoofsantrekkingspunt, byvoorbeeld 'n kerk of mark. Figuur 64 Straatplanne (grondplanne) in stedelike gebiede ONREELMATIG Voordele: Paaie lyk nie almal dieselfde nie en dit laat die gebied aantreklik lyk; minder kruisings; veiliger, omdat daar talle singels en doodloopstrate is. Nadele: verkeersknope; maklik om te verdwaal; verkeer kan chaoties word. Talle stede het in ‘n ruwe stervorm ontwikkel met nuwe uitbreidings wat in verskeie rigtings langs vervoerroetes af uitstraal. Satellietvormige stede het ontwikkel waar pendelaarsdorpe naby die stad geled is. Hierdie pendelaarsdorpe kan bepland of onbepland wees. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 111

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Figuur 65 Stedelike grondgebruik aangetoon op topografiese kaart 2828AB BETHLEHEM 1.2 Stadsprofiel Die stadsprofiel toon ’n dwarssnit van die stad vanaf die SSG tot by die rand (Figuur 66). Die meeste stadsprofiele toon ’n konsentrasie van hoé geboue omring deur lae geboue wat geleidelik na die minder beboude gebiede uitsprei. Saam vorm dit die morfologiese struktuur van ’n stad. Honfspoohpesstasie NYWERHEDE EN BESIGHEDE Nuwe kantoor- en winkelkomplekt Nuwe nywerhede Ou stadsgeboue, in ou Nuwe katedraal castle woongebied nywerhede Busstasie beplan aan Nuwe Ou nywerhede ] — Buurtwinkelsentrum stadsrand nywerhede 4 | / oe! 4 = ie || mon fot LEY ca aac noo tt Nuwe Ou rye Min huise, enkele f Ou huise word Nuwe laedigtheid- skakelhuise woonstelle, naby, Ps behuisin: behuising stadskern Nuwe toringblok- verwyder 8 ontwikkeling Nuwe toringblok- BEHUISING EN INKOPIES behuising ‘SENTRALE SAKEGEBIED Figuur 66 'n Stadsprofiel is ‘n aansig van ‘n stad van die kant af gesien. © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 112

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 1.3 Wat is die faktore wat die morfologiese struktuur van ’n stad beinvloed? Die vernaamste faktore wat die morfologiese struktuur van ’n stad beinvloed, is verskeie fisiese faktore, beplanning en vervoer. 1.3.1 Fisiese faktore e Reliéf - Kaapstad het tussen Tafelberg en die hawe ontwikkel. Die steil hellings van Tafelberg en die kuslyn het die struktuur van die stad bepaal. Pretoria 1é tussen die Magaliesberge en Daspoortberge en het ’n lineére vorm. e = Mikroklimaat — Plaaslike klimaat beinvloed ook die vorm van ’n stedelike gebied; warmer hange wat noord wys, word verkies. ¢ Grondtoestand — Goeie grond lok nedersettings. 1.3.2 Beplanning ¢ Beplande stede — Hierdie stede word beplan en word as een eenheid gebou. Hulle het ’n geordende struktuur en ’n moderne straatplan, byvoorbeeld Sasolburg. e Geen beplanning nie - ’n Stedelike gebied wat vinnig ontwikkel het, soos in die geval van Kimberley. Soms is dit 'n antieke stad. Die stede het geen spesifieke stadskern of straatpatroon nie. e Stuksgewyse beplanning — Nedersettings waarin elke nuwe voorstad anders lyk, maar daar is bewyse van stadsbeplanning. Talle Suid-Afrikaanse stede is voorbeelde van stuksgewyse beplanning. 1.3.3 Vervoer Vervoer speel 'n belangrike rol in die ontwikkeling van ’n stad se struktuur. Namate vervoerstelsels ontwikkel het en meer mense motors kon koop, het die dorpe minder kompak geword. Mense kon ’n ent van die stadskern woon en na hul werkplek pendel. As gevolg hiervan is stadskruip sigbaar al langs vervoernetwerke in talle stede. 2 Modelle van stedelike struktuur Stedelike grondgebruik word dikwels deur modelle verduidelik. ’n Model is ’n vereenvoudigde teorie wat poog om te verduidelik hoe dinge werk. Geen model werk perfek nie, maar hulle help wel om sommige van die kenmerke van stedelike strukture te verduidelik. ’n Paar modelle van hierdie modelle is: die konsentriesesone-model, die sektormodel, die veelvuldigekerne-model, die moderne Amerikaans—Westerse stad, die Derdewéreldstad en die Suid-Afrikaanse stad. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 113

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 2.1 Die konsentriesesone-, sektor- en veelvuldigekerne-model Sektormodel Konsentriesesone-model Veelvuldigekerne-model Sentrale sakegebied Sentrale sakegebied Sentrale sakegebied Fabrieksone Groothandel en ligte vervaardiging Groothandel en ligte vervaardiging \ zy Oorgangsone @ Leektas-woongebied <r ® sone van werkende mense se huise @ Middelklas-woongebied ©} Middetkias-woongebied Laeklas-woongebied e@ Residensiéle sone & Hoéklas-woongebied Pendelaarsone Hoéklas-woongebied Swaar vervaardigin Grondgebruik word in wie of sektore Ay getangskik, wat vanaf die stadskern uitstraal. Groei volg’n lineére patroon langs groot vervoerroetes of fisiese Grondgebruik word in ‘n reeks konsentriese sirkels of sones om die stadskern gerangskik. Die idee is dat die stad uitwaarts in alle rigtings vanaf die kern gegroei het, en nuwe Aigeleé sakegebied Nywerheidsvoorstad eee ; kenmerke soos riviervalleie af. Ons Kenmerkende grondgebruike vorm seboue ls omidle rande bygevoes, Die proses aanvaar dat sodra 'n sekere tipe klein gebiede of kerne, soas die SSG, re akan gote tH kh a a d grondgebruik in'n gebied gevestig behuisings- en nywerheidslandgoedere, , : : word, dit soortgelyke aktiwiteite (soos en kantoor-en-kleinhandelparke. nader die kern:Die hreedte:van die sones, nywerhede) aantrek en anderssoortige Soortgelyke aktiwiteite of tipes versbiina gelartg van die Algreelg van aktiwiteite (soos hoistatus-behuising) grondgebruik baat gewoonlik daarby as, bouwerk. afstoot. dit saamgetros is. Figuur 67 Die drie vernaamste modelle van stedelike struktuur is die konsentriesesone-model, die sektormodel en die veelvuldigekerne-model. 2.2 Die moderne Amerikaans—Westerse stad Die moderne Amerikaans—Westerse stad is ’n soort stad wat as gevolg van landelik- stedelike migrasie en die ontwikkeling van die motorkar ontwikkel het. Die grootste deel van die bevolking beweeg nou vanaf die SSG na die voorstede. Dit veroorsaak kommersiéle desentralisasie. Anders as in die Derdewéreldstad, is die meeste van die ekonomie wat in die moderne Amerikaanse stad gegenereer word in die formele sektor. 2.3 Die Derdewéreldstad Stede in ontwikkelende lande ontwikkel gewoonlik hul eie kenmerkende patroon, wat deur die Derdewéreldstad-model beskryf word (Figure 68). Dit verskil op verskeie maniere van die grondgebruik in ontwikkelde lande. Daar is vinnige groei weens die grootskaalse landelik—stedelike migrasie en ’n vinnige natuurlike toename van die bevolking. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 114

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Sentrale sakegebied Favelas: nuwe informele behuising (swak 6) gehalte, dikwels self gebou) ee Stadsrand: ouer informele behuising (verbeter met verloop van tyd, meer permanent) y woonstelle of vrystaande huise Nywerhede: teen vervoerroetes af Figuur 68 Grondgebruiksones in LEDC’s 2.4 Die Suid-Afrikaanse stad Die Suid-Afrikaanse stad-model is uniek en die kenmerke daarvan verskil van dié van ander lande in die wéreld. Apartheidsbeleide en -wette soos die Wet op Groepsgebiede het ’n onnatuurlike stelsel van stedelike grondgebruik in stede veroorsaak. Die Wet op Groepsgebiede het Suid-Afrikaanse stede in rassegebiede verdeel (Figuur 69). Dit was onwettig vir spesifieke groepe om in sekere «__—fisiese grens ? swart island gebiede grond te besit of daar te woon. Swart = : 1d uit hul hui feeleé Mm ssc SSG-raam Sosio-ekonomiese status mense is met geweld uit hul huise na afgeleé ik eusascniah a Naduateivtes / Audion townships verwyder. Na die demokratiese canine ee M~ iddel we Svat groepseeblede verkiesing van 1994 het die landskap van die Nywerhede le: ivatange i leak Suid-Afrikaanse stede begin verander. Nou kan alle mense in enige gebied woon, ongeag hul rasse-identiteit. Figuur 69 Model van 'n Suid-Afrikaanse apartheidstad © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 115

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 3 Veranderende stedelike patrone en grondgebruik in Suid- Afrikaanse stede 3.1 Veranderinge in die SSG Namate’n stad se grootte toeneem, groei die SSG en word grondgebruiksones in toenemende mate onderskei (byvoorbeeld kleinhandel, finansies, administrasie, vermaak). Dinamiese verandering in die SSG vind deurlopend deur uitbreiding, vervanging en vernuwing plaas. Die SSG brei na die omliggende gebied met ou huise en diensnywerhede in sodanige huise uit — dit is die oorgangsone. Dit staan as die beginsel van inname en opvolging bekend. 3.2 Stedelike kleinhandel Die SSG was altyd die belangrikste kleinhandelgebied en die meeste werknemers het hierdie grondgebruiksone verkies. Met verloop van tyd het die SSG en die voorstede meer verdeeld geraak, wat tot kommersiéle desentralisasie gelei het. Winkelsentrums is in die voorstede opgerig. Die grootste kragte wat hierdie verandering veroorsaak het, was die volgende: ¢ toename in stedelike bevolkings e die sentrifugale uitbreiding van voorstede ¢ veranderinge in koopgewoontes en groter beweeglikheid. 3.3 Verblyf veranderings in Suid Afrika Wanneer geboue in ’n stad ongeskik is vir huidige gebruik, word hulle dikwels nie heeltemal gesloop nie. Die voorste struktuur van die gebou word behou en nuwe strukture word agter die oorspronklike fasade gebou. Dit behou die ou stadstruktuur terwy) die gebou verbeter word. Dit staan as fasadisme bekend. Soms word ou huise naby aan die stad verbeter en gemoderniseer. Dit word gentrifikasie genoem. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 116

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Eenheid 7 Stedelike nedersettingskwessies 1 Huidige verstedelikingspatrone in Suid-Afrika Daar is ’n verandering in die demografiese profiel van Suid-Afrikaanse stede. Stede lok geskoolde werkers en toenemende getalle jongmense, wat die grootste deel uitmaak van werkers wat ongeskoold, ekonomies onaktief en op soek na werk is. 'n Ooreenstemmende verandering vind in landelike gebiede plaas. Hierdie gebiede is meestal voormalige tuislande, met beperkte ekonomiese aktiwiteit. Hulle word deur uitwaartse migrasie en ’n daling in die jong bevolking gekenmerk. Die SSG’s in Suid-Afrika het ook veranderinge ondergaan weens nuwe winkelsentrums en veranderde vervoerprojekte, byvoorbeeld die Gautrain en Bus Rapid Transport-projek in groot stede. Die SSG’s het verander weens die afname in die hoeveelheid mense wat die stadskerne besoek. Talle winkels het na voorstedelike winkelsentrums verskuif, wat verder weg is. Mense vermy verkeersknope en lugbesoedeling. Daar is mededinging om die gebruik van grond op die stadsrand. Die vernaamste redes hiervoor is dat grond hier goedkoper is, daar is minder verkeersknope en lugbesoedeling, en die omgewing is betreklik ongerep. In Suid-Afrika is daar reeds etlike kantoorontwikkelings en hoétegnologie-sakeparke wat op die stadsrand ontwikkel is. 2 Watter kwessies hou met snelle verstedeliking verband? Beplanning vir die toekoms van stedelike groei is uiters noodsaaklik. In Suid-Afrika is ongeveer 60% van die bevolking verstedelik. Weens snelle voortgesette verstedeliking en uitbreiding van stede ervaar stedelike gebiede ’n groter vraag na werk, basiese dienste en infrastruktuur. Hierdie probleme word vererger namate die stad groei en is dikwels die ergste in die SSG. 2.1 Gebrek aan beplanning *n Gebrek aan beplanning kan tot ongehinderde groei van stede, of stadskruip, lei. Stadskruip kom voor wanneer daar geen wette is om te beheer wat en waar mense kan bou nie, soos die geval in Suid-Afrikaanse informele nedersettings. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 117

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 2.2 Behuisingstekorte Een van die groot uitdagings wat aan stedelike munisipaliteite gebied word, is om behuising vir bestaande en groeiende stedelike bevolkings te voorsien. Die Grondwet van Suid-Afrika sé elkeen het die reg op toegang tot geskikte behuising. Ondanks ’n nasionale behuisingsprogram wat sowat 220 000 huise per jaar gelewer het, bly dit steeds ’n groot probleem vir Suid-Afrika om bekostigbare huisvesting in volhoubare nedersettings te voorsien. ’n TeKort aan behuising beteken baie mense het nie ’n ander keuse as om in informele nedersettings te woon nie. 2.3 Oorbesetting Oorbesetting is een van die grootste probleme in die meeste stedelike gebiede. Stedelike gebiede is nie in staat om al die mense wat uit landelike gebiede asook uit buurlande migreer, te huisves nie. Sommige van die migrante wat na stede kom, het nie genoeg vaardighede om in die formele sektor aangestel te word nie en sukkel dus om werk te kry. 2.4 Verkeersopeenhoping Groot stede het altyd verkeersopeenhoping op paaie. Alle soorte voertuie — motors, busse, taxi’s, vragmotors, treine, motorfietse en fietse — gebruik die vervoernetwerk en verlangsaam beweging. Dit is veral ernstig tydens spitstyd. 2.5 Probleme met diensverskaffing Suid-Afrika se stede het ’n probleem met diensverskaffing. Die grootste vraag na dienste en infrastruktuur is veral in die voormalige laeinkomste- woongebiede en informele nedersettings, waar daar ’n tekort aan skoon drinkwater, elektrisiteit, gesondheidsdienste, sanitasie, vullisverwydering, behuising en veilige, betroubare en hekostigbare vervoerstelsels is. 3 Groei van informele nedersettings en verwante kwessies ’n Groot probleem in Afrikastede is die onvermoé van die regerings om voldoende en bekostigbare behuising te verskaf. Die meerderheid inwoners het nie toegang tot formele behuising en verwante geriewe nie, en woon oor die algemeen in informele nedersettings sonder diensverskaffing. Informele nedersettings word nie beplan nie, en ontbreek dus aan dienste. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 118

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 4 Hoe bestuur stedelike gebiede in Suid-Afrika stedelike uitdagings? Stedelike nedersettings in Suid-Afrika is nie staties nie — hulle verander met verloop van tyd. Omdat Suid-Afrikaanse stede ’n geskiedenis van apartheid het, is daar nou snelle verstedeliking en is sommige stedelike nedersettings op nuwe standplase beplan. Hierdie stede word ‘nuwe dorpe’ genoem. Nuwe dorpe is stedelike nedersettings wat beplan en gebou is om die behuisingstekort in bestaande dorpe en stede te verlig. Nuwe dorpe sluit tuinstede, randstede en groengordel-stede in. In hierdie nedersettings word alle aspekte van ontwikkeling bepaal voordat bouwerk begin. Die uiteindelike doelwit is om nie net toegang tot dienste en geriewe te bied nie, maar ook om omgewings-, ekonomiese en maatskaplike geregtigheid vir individue en gemeenskappe te bereik. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 119

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Vrae Vraag1 a Gee die beste antwoord op die volgende veelvuldigekeusevrae. 1.1 In landelike gebiede het die mislukking van industrialisasie en die modernisering van landboupraktyke gelei tot ... A vrywillige hervestiging landelik—-stedelike migrasie basiesebehoefte-filosofie 0 oO DW formele hervestiging stoot-trek-faktore 1.2 Wat is die voordele van landelike kernnedersettings? A ekonomies B polities Cc kan landbou bevoordeel D sosiaal E al bogenoemde 1.3 +n Nedersetting word as landelik geklassifiseer op grond van... die afstand vanaf ’n groot dorp die hoeveelheid mense wat daarin woon die vernaamste funksie van die inwoners die grootte van die nedersetting moO WwW Pp geeneen hiervan nie 1.4 Wat isdie vernaamste verskil tussen landelike en stedelike nedersettings? A landelike nedersettings is multifunksioneel terwyl stedelike nedersettings enkelfunksioneel is B landelike nedersettings bestaan uit mense wat by primére aktiwiteite betrokke is terwy] stedelike nedersettings bestaan uit mense wat by sekondére en tersiére aktiwiteite betrokke is Cc stedelike nedersettings is groter as landelike nedersettings D landelike nedersettings kom in die platteland voor © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 120

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 1.5 Watter van die volgende is die belangrikste oorsaak van landelike ontvolking? ed (=) Rae) stoot- en trekfaktore wat groei in stedelike gebiede meebring gebrek aan werksgeleenthede gebrek aan goeie onderwys in die landelike gebiede die aantrekkingskrag van die stadslewe minder mediese sorg in die landelike gebiede 1.6 Talle faktore het landelik—stedelike migrasie in Suid-Afrika aangemoedig. Identifiseer een stoot- en trekfaktor in hierdie proses van snelle verstedeliking. A B Cc D E werksgeleenthede en arbeid deur migrante plakkery en arbeid deur migrante ekonomiese vooruitgang en werksgeleenthede ’n afkeer van die tradisionele plattelandse lewe en die aantrekkingskrag van die stad geeneen van bogenoemde nie 1.7 Watter twee belangrike gebeure het stedelike ontwikkeling aangemoedig? ed (=) Rae) die landbou- en industriéle revolusie stedelike groei en demokratiese regerings ongelyke landelike groei en bevolkingsmigrasie teenverstedeliking en metropolitaanse uitbreiding droogtes en gebrek aan geboortebeperking in die landelike gebiede 1.8 Watter van die volgende stellings is waar? A Die ontwikkeling van nuwe winkelsentrums het hoofsaaklik in die SSG plaasgevind. Die ontwikkeling van nuwe nywerhede het aan die stadsrand plaasgevind. Cc Die ontwikkeling van nuwe nywerhede het in die SSG plaasgevind. Die ontwikkeling van nuwe nywerhede het ver van groot padaansluitings plaasgevind. E Geen ontwikkeling kom in die oorgangsone voor nie. 1.9 Indie Burgess-model van stedelike grondgebruik is die residensiéle gebied vir die middelklas geleé ... A in die kern B naby groothandelafsetpunte en ligte vervaardiging Cc naby die nywerheidsgebiede D tussen die werkersklas en die vooraanstaande buurte © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 121

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting E of in B 6finC 1.10 Die stedelike grondgebruikmodel wat die stad in ‘skywe’ verdee] wat vanaf die SSG versprei word die volgende genoem: ed 0 oO DW konsentriesesone-model huuraanbod-model veelvuldigekerne-model sektormode] apartheidsmodel 1.11. Wat beteken die term ‘gentrifikasie’? A D E die verandering van laerinkomste-buurte in meer eksklusiewe gemeenskappe mense verhuis van die middestad na townships aan die stadsrand migreer van landelike na stedelike gebiede ryk middelklasmense verhuis na die middestad en herontwikkel die behuising AenD 1.12 Watter twee faktore moet in ag geneem word tydens beplanning vir ’n beter omgewing in 'n stad? A 0 oO DW verkeer en besoedeling landelik—stedelike migrasie en verkeer verkeer en oorbevolking stedelike uitbreiding en wegdoening van afval verkeer en die oorgangsone 1.13. Verbeterde vervoer het stede vinnig verander. Watter uitwerking het beter vervoer op hierdie stede gehad? A wolkekrabbers, groei van voorstede, groot stadsbevolkings en besoedeling B wolkekrabhers, veelkern- stedelike strukture, vernuwing van stadskern Cc wolkekrabbers, groei van bevolking in die stadskern, residensiéle skeiding D ontwikkeling van die stadskern, postmoderne stedelike sentrums, residensiéle skeiding, desentralisering van funksies E wolkekrabbers, sentripetale kragte, ontvolking van die stadskern 13x2=(26) © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 122

ONDERWERP 3 Vraag 2 Gee die beste beskrywing vir elke term deur die kolomme by mekaar te pas. Landelike nedersetting en stedelike nedersetting 21 Drempelbevolking A Dit lok huishoudings en besighede na die stadskern 22 Funksies B Paaie wat parallel met mekaar loop met ander wat reghoekig daarmee kruis 2.3 Geriefsgoedere c Word ook laeorde-goedere genoem 2.4 Groen gordel D ’n Basiese raamwerk van paaie, krag, watervoorraad en skole en hospitale 2.5 Infrastruktuur E ’n Waterweg-corgang en belangrik in die besluit op die ligging van nedersettings 2.6 Invloedsfeer F 'n Stelsel vir die klassifikasie van verskillende soorte nedersettings volgens grootte 2.7 Kleinhandel G ’n Punt in ’n netwerk waar paaie bymekaarkom of oorkruis 2.8 Lintontwikkeling H Die gebied tussen die beboude dorp en die platteland 2.9 Nedersettingshiérargie | Die verkoop van goedere, gewoonlik uit 'n winkel 2.10 | Nodus J Die minimum hoeveelheid mense in ’n streek wat nodig is om ’n spesifieke winkel of diens te ondersteun 2.11 Oorbrugpunt K ’n Persoon wat daagliks (dikwels ver afstande) van die huis tot by dia werkplek in ’n groot stad reis 2.12 | Pendelaar L Die sentrale deel van ’n dorp of stad, wat waarskynlik baie kantore en besigheidshoofkwartiere sal hé 2.13 | Ruitpatroon M Dit stoot huishoudings en besighede weg van oorvol, besoedelde, hoédigtheid- en duur middestadgebiede 2.14 | Sentrale plek N Die gebied om 'n winkel, nedersetting of sentrale plek wat deur die beskikbare goedere en dienste beinvloed word 2.15 | Sentrale Sakegebied (e) Stedelike uitbreiding teen paaie a 2.16 | Sentrifugale krag P Die verval van veral die ouer dele van die dorp 2.17. | Sentripetale krag Q Die fisiese verspreiding van ’n dorp op 'n onbeplande en soms ongeordende manier 2.18 | Stadskruip R Verskaf goedere en dienste aan daardie landelike gebied 2.19 | Stadsprofiel S Die algemene voorkoms en dia groot landtekens van 'n stedelike silhoeét 2.20 | Stadsrand T Die dienste, geriewe en goedere wat in ’n nedersetting beskikbaar is 2.21 | Stedelike agteruitgang U ’n Stuk landelike grond om ’n stedelike gebied 21x2=(42) © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 123

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Vraag 3 Bestudeer Figuur 1, wat ’n landelike nedersetting in KwaZulu-Natal toon, en beantwoord die vrae wat daarop volg. 3.2 3-3 Figuur 1’n Landelike nedersetting in KwaZulu-Natal Hoekom word hierdie nedersetting as ’n landelike kernnedersetting geklassifiseer? 2x2=(4) Baie van die jong mans in hierdie gebied het na die stede van Pietermaritzburg en Durban getrek. 3.2.1 Wat is dienaam van hierdie beweging? 1x2=(2) 3.2.2 Beskryf drie stoot- en drie trekfaktore wat moontlik veroorsaak het dat hierdie jong mans getrek het. 6x2=(12) 3.2.3. Beskryf drie hindernisse wat hierdie jong mans moontlik danksy hul trek na die stad sou teékom. 3x2=(6) Die lewe in ’n landelike kernnedersetting hou voordele en nadele in. 3.3.1 Beskryf drie sosiale voordele. 3x2=(6) 3.3.2 Beskryf drie ekonomiese nadele. 3x2=(6) (36) Vraag 4 ee ‘Daar is duidelike ooreenkomste tussen afgeleé landelike gebiede en middestede: 'n dalende vraag na arbeid, werkloosheid, lae lone, ’n tekort aan vaardighede, ’n afname in dienste, beperkte nuwe beleggings, ’n hoé afhanklikheidsverhouding, vervallenheid, siektes en ’n hoé koste van openbare dienste.’ © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 124

ONDERWERP 3 Landelike nedersetting en stedelike nedersetting Skryf ’n opstel van ongeveer EEN bladsy waarin jy die geldigheid van bogenoemde stelling evalueer. 10x2=(20) TOTALE PUNTE [124] © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 125

                                 

                     

                     

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Onderwerp 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Eenheid 1 Die struktuur van die ekonomie 1 Wat is ekonomiese sektore? 1.1 Die primére sektor Die ekonomie van die land bestaan uit ’n paar ekonomiese sektore. Die primére sektor ontgin of oes produkte uit die aarde of die see. Dit sluit boerdery, mynbou, bosbou, vissery en steengroefwerk in 1,2 Die sekondére sektor Die sekondére sektor vervaardig voltooide produkte uit produkte wat in die primére sektor geproduseer word. Alle vervaardiging, verwerking en bouwerk val onder die sekondére sektor. Aktiwiteite wat met die sekondére sektor geassosieer word, sluit metaalbewerking, ingenieurswese, voedselverwerking, tekstielvervaardiging en die chemiese nywerhede in. 1.3 Die tersiére sektor Die tersiére sektor van die ekonomie is die dienssektor, wat dienste aan die algemene bevolking en besighede verskaf. Aktiwiteite wat met hierdie sektor geassosieer word, sluit kleinhandel- en groothandelverkope, vervoer en verspreiding, vermaak, restaurante, toerisme, versekering, bankwese, gesondheidsorg en die regering in. 1.4 Die kwaternére sektor Aktiwiteite in die kwaternére sektor verskaf inligting en kundigheid met ’n klem op inligtings- en rekenaartegnologie. Dit sluit dataverwerking, die gebruik van geografiese inligtingstelsels (GIS), raadgewing en navorsing in. Dit is ’n baie klein sektor en word dikwels by die tersiére sektor ingesluit. 1.5 ’n Voorbeeld van hoe die sektore by mekaar aansluit e ’n Boer verkry wol van skape — primére aktiwiteit. ¢ Die fabriek maak 'n trui uit die wol — sekondére aktiwiteit. ¢ Die fabriek gebruik spoorweé om die trui na die winkel te vervoer, en die winkel © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 129

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika verkoop die trui aan ’n verbruiker. Die winkel gebruik ’n bank, en sy perseel en voorraad is verseker. Dit is tersiére aktiwiteite. ¢ Die winkel stel ’n rekenaarmaatskappy aan om ’n GIS te gebruik om te bepaal waar om nuwe takke oop te maak. Dit is ’n kwaternére aktiwiteit. 2 Wat is die bydrae van ekonomiese sektore tot die Suid- Afrikaanse ekonomie? 2.1 Die bruto binnelandse produk (BBP) Die bruto binnelandse produk (BBP) is een van die vernaamste aanwysers wat gebruik word om die grootte van ’n land se ekonomie te meet. Dit stel die totale waarde van alle goedere en dienste voor wat in ’n spesifieke tydperk gelewer is. 2.2 BBP en ontwikkeling As’n land hoogs ontwikkel is, is slegs ’n klein verhouding van die bevolking in die primére sektor werksaam, aansienlik meer mense in die sekondére sektor, terwyl die meerderheid in die tersiére sektor werksaam is. In ontwikkelende lande is die ekonomies aktiewe bevolking hoofsaaklik by primére aktiwiteite betrokke, met ’n kleiner persentasie van die arbeidsmag wat in die tersiére en kwaternére sektore werksaam is. 2.3 Die veranderende aard van Suid-Afrika se ekonomie Figuur 70 toon hoe Suid-Afrika se 100 ekonomie in die afgelope 100 jaar 90] verander het — van ’n minder 80 ekonomies ontwikkelde land tot een wat nou hoér ontwikkeld is. ’n Groter verhouding van die ekonomies aktiewe bevolking is in die tersiére sektor werksaam, en ’n baie kleiner proporsie mense is in die primére sektor werksaam. Fd Primére aktiwiteite 1910 1920 1930 1940-1950 1960 1970 1980 1990 2000-2010 Figuur 70 Die wisselende persentasie-bydrae van die ekonomiese sektore tot Suid-Afrika se BBP © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 130

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 3 Hoe kan ons grafiese en statistiese inligting oor die ekonomie gebruik? Grafieke van werkverskaffing in verskeie sektore oor ’n tydperk (soos Figuur 70 en 71) kan gebruik word om vergelykende vlakke van ontwikkeling en ekonomiese groei te bestudeer. Primére 10,7% Primére 7% Totale werkverskaffing 12 336 000 2001 Totale werkverskaffing 12 975 000 2011 Figuur 71 Vergelyking van werkverskaffing volgens sektor in die Suid-Afrikaanse ekonomie: 2001 en 2011 © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 131

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Eenheid 2 Landbou 1 Wat is die bydrae van landbou tot die Suid-Afrikaanse ekonomie? Landbou lewer ’n klein en krimpende aandeel tot Suid-Afrika se BBP. Landhbou is ’n belangrike ekonomiese sektor, want dit verskaf inkomste en voedsel vir die bevolking. Landbou is ’n groot werkverskaffer, veral in die landelike gebiede, en ’n groot verdiener van buitelandse valuta. Suid-Afrika voer meer voedsel uit as wat dit invoer. Die bydrae van landbou tot die ekonomie bestaan hoofsaaklik uit vier faktore: ¢ direkte bydraes tot die BBP e verskaffing van voedsel aan die bevolking ¢ bydraes tot die land se handelsbalans ¢ indiensneming van werkers. Figuur 70 toon die geleidelike afname van landbou se bydrae tot Suid-Afrika se BBP, vanaf 15% in 1955 tot 2,4% in 2010. Dit beteken nie dat landbou nou minder belangrik is nie. Dit beteken dat die ander sektore, veral die tersiére sektor, vinniger as die landbousektor groei. © Diereproduksie 80 000 © Tuinbou © Oesgewasse 79.000 60000 2021 (R miljoene) 50 000 ie 2007: 40.000 30.000 20000 10 000 Waarde van landbouproduksi ° 2007 2008 2009 2010 201 Figuur 72 Die waarde van landbouproduksie: 2007-2011. Oesgewasse is hoofsaaklik mielies en koring. Tuinbouprodukte bestaan uit vrugte, groente en blomme. Diereprodukte is hoofsaaklik beeste, skape en hoenders. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 132

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 1.1 Direkte bydrae van landbou tot die BBP In 2011 was die bydrae van landbou tot die BBP ongeveer R64 biljoen. Sedert 1970 het die landbousektor teen gemiddeld 12% per jaar gegroei, terwy] die totale ekonomie oor dieselfde tydperk met 15% per jaar gegroei het. Landbou se aandeel in die BBP het dus van 8% in 1970 tot 2,4% in 2010 gedaal. 1,2 Verskaffing van voedsel aan die bevolking Suid-Afrika is een van die min lande waarin landbou genoeg voedsel vir die bevolking kan verskaf, hoewel voedselpryse besig is om skerp te styg. Suid- Afrika produseer meer as wat vir plaaslike verbruik nodig is. 1.3 Bydrae tot die land se handelsbalans Normaalweg word ongeveer 25% van Suid-Afrika se oesgewasse en 34% van tuinbouproduksie (vrugte en groente) uitgevoer. Bykans die hele woloes word uitgevoer. Ongeveer die helfte van die uitvoere is in verwerkte vorm, en landbou-uitvoere verteenwoordig ongeveer 10% van Suid-Afrika se totale uitvoere. 1.4 Werkverskaffing Werkverskaffing in die landbousektor het in 1971 ’n hoogtepunt bereik, toe 1639 000 werkers op kommersiéle plase gewerk het. Sedertdien het masjiene in Suid-Afrika, soos in die meeste landboulande, mense-arbeid in baie prosesse vervang. Die werkverskaffingsyfer in die landbousektor in 2011 het tot 406 000 gedaal — ’n verlies van meer as 1,2 miljoen werkers. Die ontwikkeling van meer en beter masjiene en groot plase waarop dit gebruik word, het hiertoe bygedra. 2 Wat is die rol van kleinboere en grootskaal-boere? 2.1 Grootskaalse kommersiéle boerdery Grootskaalse boerdery is die produksie van gewasse vir verkope in kleinhandelafsetpunte, soos winkels. In kommersiéle boerdery word gewasse soos koring, mielies, suikerriet, vrugte, groente en baie ander minder belangrike gewasse oral in Suid-Afrika en op wéreldmarkte verkoop. Die vernaamste doel van kommersiéle boerdery is om wins te maak. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 133

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 2.2 Kleinskaalse bestaansboerdery Bestaansboerdery is ’n vorm van kleinskaalse boerdery, gewoonlik intensief, waarin byna al die gewasse of vee wat verbou en geteel word, gebruik word om die boer en die boer se gesin te onderhou, wat min, indien enige, surplus oorlaat vir verkope. Die werk word gewoonlik deur gesinslede gedoen, dikwels vroue, kinders en bejaardes. 3 Wat is die vernaamste produkte wat vir die tuis- en uitvoermark verbou word? —— Mielies WY Suiker : lll) Koring CT {C) situs a aad DD Sagtevrugte fal Subtropiese : ee vrugte Figuur 73 Die ligging van die vernaamste gewas- en vrugteproduserende gebiede in Suid-Afrika 3.1 Mielies Mielies is die land se belangrikste gewas. Dit is die basiese voedsel vir baie mense, dit word as veevoer gebruik, en dit is ’n belangrike gewas vir sowel die tuismark as die uitvoermark. Mielies word kommersieel op baie plase verbou, hoofsaaklik in die provinsies Noordwes, Mpumalanga, die Vrystaat en KwaZulu-Natal, waar daar somerreénval van ten minste 500 mm per jaar is. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 134

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 3.1.1 Die belang van mielies vir Suid-Afrika ¢ Mielies is ’n belangrike deel van die Suid-Afrikaanse dieet. ¢ Mielies word ook indirek geéet deur die gebruik daarvan as veevoer in hoender-, bees- en varkhoerdery. ¢ Dit word gebruik in die produksie van voedselprodukte soos bier, kaassmeer, kitskoffie en talle ander. e Dit verskaf werk aan ongeveer 20 000 mense en hul gesinne. ¢ Produkte van ander nywerhede, soos kunsmis, besproeiingstoerusting, onkruiddoders, brandstof en landboutoerusting, word verbruik. ¢ Dit verdien waardevolle buitelandse valuta. ¢ Dit verskaf die stapelstysel vir miljoene mense wat van bestaansboerdery afhanklik is. 3.1.2 Handelsbalans Die hoeveelheid mielies wat geproduseer word, wissel van jaar tot jaar. In goeie jare word mielies uitgevoer. Dit word ingevoer in jare wanneer die reénval laag is. 3.2 Koring Suid-Afrika se jaarlikse koringproduksie het sedert die 1970’s redelik bestendig gebly, en wissel van sowat 1,5 tot 2 miljoen ton. Die winterreénvalgebied van die Wes-Kaap en die Oos-Vrystaat met laat somer- en vroeé somerreénval produseer byna al Suid-Afrika se koring. Die meeste van die koring word op hoogs gemeganiseerde, grootskaalse kommersiéle plase verbou. 3.2.1 Die belang van koring vir Suid-Afrika Namate verstedeliking toeneem, styg broodverbruik. Mense wat na stede gemigreer het, kan nie meer mielies verbou soos in die landelike gebiede nie, en brood neem in die stad die plek van mielies in. Omdat al ons brood en pasta van koring gemaak word, is dit ’n baie belangrike gewas. Koringboere verskaf werk aan ongeveer 25 000 mense en koop groot hoeveelhede brandstof, kunsmis, masjinerie en saad aan. Handelsbalans Suid-Afrika het in die afgelope paar jaar begin om koring in te voer. 3.3 Suikerriet Suikerriet word deur 35 000 grootskaal- en kleinboere in die natter gebiede van KwaZulu- Natal en die suidelike Mpumalanga-laeveld verbou. Meer as 33 000 is kleinboere wat bykans 10% van die totale oes produseer. Met die groei in ekonomiese ontwikkeling en bemagtiging van voorheen benadeelde mense neem die deelname van swart boere aan suikerrietproduksie voortdurend toe. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 135

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 3.3.1 UVitvoere Suiker is ’n groot uitvoergewas. Geen suiker word ingevoer nie, en die waarde van uitvoere is ongeveer R1 biljoen tot R2 biljoen per jaar. 3.4 Vrugte Vrugte word oor Suid-Afrika heen gekweek waar daar genoeg reénval of besproeiingswater beskikbaar is. Suid-Afrika is die derde grootste uitvoerder van lemoene, na Spanje en die VSA. ¢ Subtropiese vrugte, soos piesangs, mango’s en avokadopere, word in die warmer streke van KwaZulu-Natal, Mpumalanga en Limpopo gekweek. e Sitrusvrugte, soos lemoene en pomelo’s, is belangrik in die Wes-Kaap, Oos- Kaap en Limpopo. ¢ Sagtevrugte, soos appels, perskes en druiwe, word oor die hele land heen gekweek, maar hoofsaaklik in die Wes-Kaap. 3.5 Diereprodukte Pluimvee, hoofsaaklik hoenders, is ons grootste enkele landbouproduk. Hulle word naby al die hoofstede aangehou. Skape, vir wol en skaapvleis, word in die droér westelike helfte van die land aangehou. Daar word in die oostelike dele van Suid-Afrika, waar dit natter is, met beeste geboer. Melkbeeste word naby die belangrike stedelike gehiede aangehou. 3.6 Invoer en uitvoer van landbouprodukte Tabel 17 toon ons vernaamste landbouinvoere en -uitvoere. Tabel 17 Suid-Afrikaanse invoere en uitvoere van landbouprodukte - 2011 Uitvoere Invoere Sitrusvrugte — R7 oco miljoen Koring — R4 300 miljoen Mielies — R6 000 miljoen Rys — R3 700 miljoen Wyn -— Rs 500 miljoen Palmolie — R3 000 miljoen Druiwe — R3 400 miljoen Pluimveevleis — R2 700 miljoen Appels — R3 ovo miljoen Sojaboonolie — R2700 miljoen Totale uitvoere R50 000 miljoen Totale invoere R45 000 miljoen © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 136

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 4 Wat is die faktore wat landbou in Suid-Afrika begunstig en belemmer? 4.1 Gunstige faktore vir landbou ¢ Klimaat: Suid-Afrika het ’n verskeidenheid klimate, wat dit moontlik maak om baie verskillende soorte gewasse te verbou. ¢ Handel: Handel met ander lande was voordelig vir ons boere. ¢ Tradisie: Daar is ’n gevestigde tradisie van landbou in Suid-Afrika, en sommige van ons boere is onder die bestes ter wéreld. ¢ Grondbesit: Die meeste kommersiéle boere besit hul grond, wat hulle toegang gee tot lenings om hul plase te ontwikkel. 4.2 Belemmerende faktore vir landbou e Klimaat: Driekwart van Suid-Afrika kry minder as 500 mm reénval per jaar. Dit is die minimum wat vir suksesvolle saaiboerdery nodig is. ¢ Grond: In groot dele van Suid-Afrika is die grond onvrugbaar of te steil om gewasse te plant. Suid-Afrika het een van die ergste gronderosieprobleme ter wéreld. e Handel: Baie lande, soos die VSA, China en Europese Unie-lande, subsidieer die produksie van hul plaasprodukte, wat dit onekonomies maak om voedsel aan hierdie lande te verkoop. ¢ Grondbesit: Volgens apartheidswette is swart mense nie toegelaat om plase in die meeste van die produktiewe gebiede te besit nie. Tans is hierdie situasie besig om geleidelik te verander. 5 Die belangrikheid van voedselsekerheid in Suid-Afrika Voedselsekerheid bestaan wanneer alle mense te alle tye toegang tot genoeg, veilige, voedsame kos het om ’n gesonde en aktiewe lewe te lei. Toegang tot voedsel is baie belangrik omdat dit noodsaaklik is vir mense se welstand en ontwikkeling. 5.1 Faktore wat voedselsekerheid beinvloed ¢ Droogtes en oorstromings: Ongunstige weer laat die prys van voedsel in die winkels vir alle verbruikers styg, maar die armes, wat op of onder die broodlyn leef, word die meeste hierdeur geraak. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 137

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika e Ekonomiese probleme: Suid-Afrika sukkel om werksgeleenthede te skep om mense in staat te stel om ’n lewensbestaan bo die broodlyn te maak. ¢ Wanbestuur en swak beheer: Geld wat aan werkskepping en landbou-ontwikkeling bestee moet word, word dikwels deur korrupte mense gesteel. e MIV en vigs: Dit is ’n toenemende bron van kommer weens die negatiewe gevolge vir die mense wat by landbouproduksie betrokke is. e Armoede: Mense sonder geld kan nie voedsel koop nie. ¢ Bevolkingsgroei: Meer mense beteken minder grond om voedsel te kweek en dat bestaande grond oorbenut word. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 138

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Eenheid 3 Mynbou 1 Wat is die bydrae van landbou tot die Suid-Afrikaanse ekonomie? Suid-Afrika is die wéreld se grootste produsent van platinum, en een van die voorste produsente van goud, diamante, basismetale en steenkool. Suid-Afrika het die wéreld se grootste natuurlike reserwes goud, platinumgroep-metale, chroom en mangaan, en die tweede grootste reserwes sirkonium, vanadium en titaan. Alhoewel die relatiewe bydrae van mynbou tot Suid-Afrika se BBP oor die afgelope 20 jaar afgeneem het, bly die bedryf ’n hoeksteen van die ekonomie. Dit word in Figuur 74 aangetoon. 20 > Persentasie-bydrae van mynbou tot die BBP 15 on a Persentasie 6 @ Sd 1941 1951 1961 1971 1981 1991 2001 2011 Figuur 74 Die persentasie-bydrae van mynbou tot die BBP 1941-2011 © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 139

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 2 Wat is die belang van mynbou vir die ontwikkeling van Suid-Afrika? Uitvoere — Die waarde van Stede — Stede het mynbou-uitvoere in 2011 was in die mynstreke : meer as R224 biljoen ~ meer ontwikkel, veral Arbeid — 500 00omense as die helfte van Suid-Afrikase jn Gauteng en die werk in die myne. Met agt totale uitvoere. Vrystaat. of tien afhanklikes elk, was ongeveer vier of vyf miljoen mense in 2011 afhanklik van die R75 biljoen lone. Eskom en Sasol — Steenkool > = genereer meer as 90% van Suid-Afrika se elektrisiteit. Vervaardiging -Ons 6 fae Sasol vervaardig 30% van ons minerale verskaf vloeibare brandstof, soos petrol. die grondstowwe Die meeste van ons plastiek word virdiebelangrike uit steenkool gemaak. vervaardigingsbedryf, Baie fabrieke verskaf toerusting aan die myne. Tegnologie — Dieptemynbou is ’n moeilike en gevaarlike werk. Gevorderde tegnologie is in Suid- Infrastruktuur — Die inkomste uit mynbou Belasting — Die Afrika ee om Se He e verminder. het die ontwikkeling van Suid-Afrika se infrastruktuur, soos paaie, spoorweé en hawens, befonds. Hawens by Richardsbaai (steenkool) en Saldanhabaai (ystererts) is spesifiek gebou om die uitvoer van minerale te hanteer. myne betaal groot bedrae aan belasting, wat tot die ontwikkeling van die land bydra. Figuur 75 Mynbou het aansienlik tot die groei van Suid-Afrika bygedra en bly ‘n belangrike bydraer tot werkverskaffing en die ekonomie. 3 Wat is die faktore wat mynbou in Suid-Afrika begunstig en belemmer? 3.1 Gunstige faktore vir mynbou e Krag: Die ontdekking van steenkool in Mpumalanga naby die goudvelde het goedkoop elektrisiteit vir die nabygeleé myne moontlik gemaak. e Arbeid: Daar is baie ongeskoolde en halfgeskoolde werkers in Suid-Afrika. ¢ Tegnologie: Suid-Afrikaanse myne tel onder sommige van die mees tegnologies gevorderde myne ter wéreld. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 140

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Grondstowwe: Suid-Afrika het ’n groot verskeidenheid minerale en is die wéreld se voorste produsent van platinum, chroom en mangaan. Infrastruktuur: ’n Gevorderde netwerk paaie, spoorweé en hawens bedien die myne. Regering: Die regering het nog altyd mynbou aangemoedig en help tans kleinskaalse onafhanklike en voorheen benadeelde mynwerkers. Markte: Daar is beskikbare markte vir ons minerale in Suid-Afrika sowel as in die buiteland. 3.2 Belemmerende faktore vir mynbou Afstande: Baie van ons minerale kom ver van die kus af voor. Afhanklikheid van buitelandse markte: 85% van ons minerale word uitgevoer, en dus is ons van buitelandse regerings en maatskappye afhanklik vir verkope. Water: Water is op verskeie maniere ’n probleem. Ondergrondse water is duur om uit te haal. Die myne gebruik baie water in die ontginningsproses en tydens verwerking. Suur mynwater: Dit is besoedelde water wat van ou myngebiede af wegvloei. Besoedeling: Buiten die besoedeling van water, besoedel myne dikwels die omgewing met stof en ook visueel in die vorm van mynhope. Klimaat: Sommige myngebiede, soos in die Noord-Kaap, het baie warm klimate, wat die lewe ongerieflik maak. Fluktuerende markpryse: Met die onlangse lae pryse moes sommige myne toemaak. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 141

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Eenheid 4 Sekondére en tersiére sektore 1 Wat is die bydrae van die sekondére en tersiére sektore tot die Suid-Afrikaanse ekonomie? Sedert die vroeé 1990’s is die land se ekonomiese groei hoofsaaklik deur die tersiére sektor aangevuur. In hierdie tydperk het die tersiére sektor se bydrae tot die BBP van 55% tot die huidige 77% gestyg, terwyl die bydrae van vervaardiging van 28% tot die huidige 14% gedaal het. 2.1 Swaar nywerhede Swaar nywerhede is die grootskaalse produksie van goedere wat aan ander nywerheidsklante eerder as aan die eindverbruiker verkoop word. Voorbeelde van swaar nywerhede sluit chemikalieé, staalvervaardiging en olieraffinadery in. 2.2 Ligte nywerhede Ligte nywerhede benodig minder kapitaal as swaar nywerhede. Dit word vir die eindgebruiker eerder as vir ander nywerhede vervaardig. Voorbeelde van ligte nywerhede sluit die vervaardiging van klere en meubels in. 2.3 Grondstof-georiénteerde nywerhede Grondstowwe is die materiale wat gebruik word om ’n eindproduk te vervaardig. As die grondstowwe groot is of moeilik is om te vervoer, moet die grondstof-georiénteerde nywerhede naby die bron van die grondstof geleé wees. 2.4 Markgerigte nywerhede Markgerigte nywerhede vervaardig goedere wat naby die verbruiker vervaardig moet word. 2.5 Ongebonde nywerhede Ongebonde nywerhede het 'n vrye keuse van ligging. 2.6 Alomteenwoordige nywerhede Alomteenwoordige nywerhede is nie gebonde aan spesifieke bronne van grondstowwe of spesifieke markte nie. Hulle kan enige plek geleé wees. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 142

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 2.7 Brugnywerhede of vragverbrekingsnywerhede Brugnywerhede, wat ook vragverbrekings-nywerhede genoem word, vervoer vragte na kleiner vervoereenhede. 'n Brugnywerheid kom ook voor wanneer ingevoerde grondstowwe direk in die verwerkingsaanleg afgelaai kan word sonder enige verdere vervoerkoste. 3 Watter faktore beinvloed nywerheidsontwikkeling in Suid- Afrika? 3.1 Energie Fabrieke het elektrisiteit nodig en sommige fabrieke het ’n ooreenkoms met Eskom om goedkoop elektrisiteit te koop. Voorbeelde is die aluminiumraffinaderye in Richardsbaai, wat elkeen net soveel elektrisiteit soos ’n groot stad gebruik. 3.2 Grondstowwe Suid-Afrika het groot hoeveelhede primére nywerheidsgrondstowwe (soos yster, steenkool, chroom, mangaan en koper), terwyl landbou, bosbou en vissery ander belangrike grondstowwe verskaf. 3.3 Arbeidsvoorsiening Arbeidsvoorsiening is nodig vir nywerhede. Nywerhede wat gespesialiseerde goedere vervaardig, is gewoonlik geleé waar geskoolde arbeid geredelik voorkom. 3.4 Vervoerinfrastruktuur ’n Doeltreffende vervoerinfrastruktuur is noodsaaklik om grondstowwe te vervoer en vervaardigde produkte te versprei. Suid-Afrika het ’n goeie netwerk paaie, hawens en spoorweé om nywerhede te ondersteun. 3.5 Politieke ingryping Politieke ingryping in die vorm van regeringsbesluite het ’n groot impak op die ligging van fabrieke. Die bekendstelling van Nywerheidsontwikkelingsones (NOS’e) en Ruimtelike Ontwikkelingsinisiatiewe (ROI’s) is aanmoediging vir nywerhede om in sekere gebiede te ontwikkel. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 143

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 3.6 Mededinging en handel Suid-Afrikaanse markte is klein in vergelyking met die groot markte van Europa en Asié. Die mededinging van maatskappye in hierdie gebiede, veral in China, beteken items soos skoene en klere kan teen ’n laer prys verkoop word as wat dit kos om dit in Suid-Afrika te maak. 4 Suid-Afrika se nywerheidstreke eT farina? tet ahem ea Port Elizabeth—Uitenhage | Suidwes-Kaap _ Durban-Pinetown 4o | -- Persentasie 10 Oo Figuur 76 Persentasie-nywerheidsuitsette van die vernaamste nywerheidstreke van Suid-Afrika. Die oorblywende 20% is in ander stede en dorpe in Suid-Afrika geleé. 4.1 Vervaardiging in Gauteng Die gebied wat van Pretoria tot Sasolburg en van Brakpan tot Randfontein strek, wat ook as die PWV-gebied bekend staan, is Afrika se belangrikste nywerheidstreek. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 144

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika L \ \ e \ a PWV ay ee \ \ ci ) ( Prolri Mamelodi \y ye ac NOORDWES \ iL Pp woe FP © Centurion Bronkhorstsptuit Midrand ie | Krugersdorp ene bes =] a . Johannesburg 5 ete \ Randfontein Fr . @ Brakpan ; Soweto —— \ Y e \ © Carletonville Alberton ‘\ : Heidelber / aa Meyerton » e onl Ea ~ Vanderbijlparke _@ Vereeniging ie ne ee 3" 4 MPUMALANGA ' @ Sasolburg c ‘a VRYSTAAT CO fre Figuur 77 Die PWV in Gauteng is Afrika se belangrikste nywerheidsgebied. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 145

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 4.1.1 Faktore wat die ligging van nywerhede beinvloed Grondstowwe: Goud was die aanvanklike aansporing vir die ontwikkeling van nywerhede, en nywerhede het ontstaan om mynboutoerusting aan die myne te verskaf. Ander minerale en landbouprodukte stimuleer ook nywerheidsgroei. Arbeidsvoorsiening: Mense van oor die wéreld heen het na die gebied gekom omdat daar werk in die vervaardigingsektor beskikbaar was. Markte: Gauteng het die grootste per capita BBP in Suid-Afrika en bied ’n groot mark vir nywerheidsprodukte. Krag: Die groot kragstasies van Mpumalanga is daar naby. Vervoer: Gauteng word goed deur pad-, spoor- en lugverbindings bedien. Die groot nadeel is dat dit nie 'n hawe het nie. Politieke ingryping: Gauteng se agentskap vir ekonomiese ontwikkeling (GEDA) is deur die Gautengse regering op die been gebring om ekonomiese groei en ontwikkeling te bevorder. 4.1.2 Faktore wat nywerheidsuitbreiding beperk Die gebrek aan ‘n hawe Faktore wat beteken dat baie nywerheids- uitvoerbedrywe liggings uitbreiding nader aan hawens soek Ganetl om vervoerkoste te Sool verminder. Paaie in die gebied ondervind verkeersopeenhoping en duur hoofweé moet gebou word. Figuur 78 Faktore wat nywerheidsuitbreiding in Gauteng beperk © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 146

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 4.1.3 Vernaamste nywerheidsaktiwiteite Gauteng is die kern van Suid-Afrika se nywerheidsaktiwiteite. Die streek verskaf ’n groot verskeidenheid produkte, soos yster en staal, metaalprodukte, voedsel, elektriese toestelle en elektriese benodigdhede, voertuigonderdele en -toebehore en chemikalieé. 4.2 Vervaardiging in die Durban—Pinetown-gebied Hierdie gebied is die tweede belangrikste nywerheidsgebied in Suid-Afrika. 4.2.1 Faktore wat die ligging van nywerhede beinvloed Durban se hawe is die besigste in die land en is dikwels oorvol. Groter Durban het ’n bevolking van meer as 3,5 miljoen, wat arbeid en markte verskaf. Met sy hoé reénval het die gebied baie landbougrondstowwe, veral suiker en hout. Buiten die hawe, word die gebied goed deur pad-, spoor- en lugverbindings bedien. 4.2.2 Vernaamste nywerheidsaktiwiteite Durban het ’n groot verskeidenheid nywerhede. Weens die ligging van sy hawe is talle hiervan vragverbrekingsnywerhede. Voedselverwerking is een van die oudste nywerhede. Die raffinering van suiker en verwerking van hout is ook belangrik. Die Toyota- motormonteerfabriek het 8 000 mense in diens en vervaardig meer as 200 000 voertuie per jaar. 4.3 Vervaardiging in die Suidwes-Kaap Die suidelike deel van die Wes-Kaap is Suid-Afrika se oudste nywerheidsgebied en vervaardig ’n verskeidenheid goedere, veral voedselprodukte en tekstiele. 4.3.1 Faktore wat die ligging van nywerhede beinvloed Kaapstad was die eerste Europese-sty] stad in Suid-Afrika en nywerhede het gegroei om in die behoeftes van die inwoners te voorsien. Hierdie nywerhede het daar gebly, selfs al het ander faktore daarop gedui dat ’n nuwe ligging vir sommige van hulle voordelig sou wees. Hierdie onwilligheid om te verskuif, kan aan nywerheidstraagheid toegeskryf word. Die streek het meer as 3,5 miljoen inwoners en hul vaardigheidsvlakke is onder die hoogste in Suid- Afrika. 4.3.2 Vernaamste nywerheidsaktiwiteite e Vrugte word in Kaapstad en omliggende klein dorpe verwerk in ingelegde vrugte, vrugtesap en wyn. ¢ Die grootste vervaardigingsbedryf in die provinsie is die klere- en tekstielbedryf. Die bedryf is tans besig om te kwyn weens mededinging met goedkoper Oosterse produsente, soos China en Viétnam. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 147

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika ¢ Die koue water van die Benguelastroom verskaf kos vir die oorvloed vis in die see om die Wes-Kaap. Die vis word in Kaapstad en in talle dorpies langs die Wes-Kaapse kus geblik en verpak. ¢ Hoétegnologie-nywerhede word tans al hoe belangriker en is besig om die plek van die kwynende klere- en tekstielbedryf in te neem. ¢ Yster en staal is belangrike produkte. Saldanhabaai, 100 km noord van Kaapstad, is die terminus van die spoorlyn wat yster en mangaan vanaf Sishen in die Noord- Kaap vervoer. ’n Staalvervaardigingsaanleg is by Saldanhabaai gebou. 4.4 Vervaardiging in die Port Elizabeth-Uitenhage-gebied Dit is die kleinste van Suid-Afrika se vernaamste nywerheidstreke, met 8% van Suid-Afrika se nywerheidsuitset. Die gebied is bekend vir die vervaardiging van motorvoertuie en verwante nywerhede. 4.4.1 Faktore wat die ligging van nywerhede beinvloed Die ligging van die hawe was die vernaamste aantrekking vir nywerhede na hierdie gebied. Die nuwe diepwaterhawe by Coega, 20 km noord van Port Elizabeth, sal verdere ontwikkeling in hierdie gebied aanmoedig. Die gebied het baie landbou-grondstowwe. 4.4.2 Faktore wat nywerheidsuitbreiding beperk Die verskaffing van water is ’n probleem en bykomende water word deur die Oranje—Vis— Sondags-skema se tonnels en kanale vanaf die Oranjerivier verkry. Die gebrek aan minerale in die hinterland is nog ’n beperkende faktor. 4.4.3 Vernaamste nywerheidsaktiwiteite Tekstiele en leergoedere: Dit word gemaak van leer van beeste en wol van skape in die hinterland. Motorvoertuie: General Motors en Ford het byna 90 jaar gelede begin om motorvoertuie by Port Elizabeth te monteer. Volkswagen het in 1947 ’n monteerfabriek by Uitenhage gebou. Die gebied is gekies op grond van sy sentraal geleé hawe, sodat die voltooide produkte wat van ingevoerde onderdele gemaak is, maklik na die res van die land gestuur kan word. Die meeste ander nywerhede in die gebied verskaf toehehore soos bande, batterye en windskerms. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 148

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Eenheid 5 Strategieé vir nywerheidsontwikkeling 1 Apartheid- en post-apartheid-strategieé vir nywerheidsontwikkeling 1.1 Apartheidstrategie - grensnywerhede Die beleid van apartheid het beteken dat Suid-Afrika ’n ‘wit’ republiek sou wees waarin swart mense nie as burgers erken is nie. Volgens hierdie ‘Bantoestan’-beleid is alle swart Afrikane in ’n ‘tuisland’ volgens hul etniese identiteit geplaas. Tien tuislande is geskep (Figuur 79). [EE Bophuthatswana ZIMBABWE (ON Ciskei (@ Gazankulu KeNVgwane BOTSWANA BM KwaNcebele MM kwazuu BB Lobowa HB owaqva we MB vena walaWVSOW Transvaal uN 6 SWAZILANI NAMIBIE iy i Oranje- x / Viystaat / Anata CESOTHO / ym Kaapprovinsie yw ss Dy ae Figuur 79 Die voormalige ‘tuislande’ in Suid-Afrika gedurende die apartheid-era. Let op na die verskillende provinsies. Daar was baie min werksgeleenthede in hierdie tuislande en die konsep van grensnywerhede is ingebring. Aansporings is aangebied om nyweraars aan te moedig om in groeipunte wat aan die tuislande gegrens het, te belé. Hierdie aansporings het belastingkortings, arbeidskonsessies, vervoersubsidies en tariefbeskerming ingesluit. Die doel van hierdie maatreéls was duidelik: om die vloei van swart Afrikane na die ‘wit’ gebiede te verhoed, of selfs om te keer. © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 149

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 1.2 Post-apartheid-strategieé vir nywerheidsontwikkeling Etlike strategieé was gemik op ekonomiese, politieke en maatskaplike ontwikkeling deur post-apartheid-nywerheidsontwikkeling. Die doel was om minder ontwikkelde gebiede te ontwikkel. Die vernaamste nywerheidsinisiatiewe was die Ruimtelike Ontwikkelingsinisiatiewe (ROI’s) en die Nywerheidsontwikkelingsones (NOS’e). 1.2.1 Groei, werkskepping en herverdeling (GEAR) GEAR was ’n grootskaalse strategie gemik op die skep van ’n vinnig groeiende ekonomie en genoeg werkgeleenthede. 1.2.2 Swart Ekonomiese Bemagtiging (SEB) In die jare voor demokrasie in 1994 het die apartheidsregering swart mense van betekenisvolle deelname aan die ekonomie uitgesluit. SEB is bekendgestel om die foute van die verlede reg te stel en die swart meerderheid te help om die ekonomie te hetree. 1.2.3 Versnelde en gedeelte groei-inisiatief vir Suid-Afrika (Asgi-SA) Asgi-SA is bekendgestel om ekonomiese groei te bevorder en armoede en werkloosheid teen 2014 te halveer. 2 Wat is Nywerheidsontwikkelingsones (NOS’e)? ’n Nywerheidsontwikkelingsone (of NOS) is ’n nywerheidslandgoed wat aan ’n internasionale see of lughawe verbind is, wat uitvoergerigte vervaardigingsnywerhede aanmoedig. Die doel daarvan is om die vervaardigingsektor te bevorder en veredeling van plaaslike hulpbronne aan te moedig. 3 Wat is Ruimtelike Ontwikkelingsinisiatiewe (ROI’s)? Die doel van ’n Ruimtelike Ontwikkelingsinisiatief (of ROI) is om groei in dele van Suid- Afrika te bevorder wat onderontwikkeld is maar potensiaal vir groei het. Die suksesvolste ROI was die Maputo-korridor. Dit is ’n groot handelskorridor wat Gauteng en Mpumalanga met Maputo on Mosambiek verbind. In totaal is 130 beleggingsgeleenthede reeds in die sektore van infrastruktuur, landbou, mynbou, energie, chemikalieé, toerisme en vervaardiging geidentifiseer. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 150

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 4 Watter kwessies hou verband met nywerheidsentralisasie en -desentralisasie 4.1 Sentralisasie As ’n nywerheid suksesvol in ’n gebied is, kan die sukses ander vorme van ekonomiese ontwikkeling lok en werksgeleenthede, dienste en rykdom skep, wat tot die sentralisasie van nywerhede in ’n paar gebiede lei. Die voordele van sentralisasie is dat fabrieke dieselfde fisiese infrastruktuur soos krag, water en vervoer gebruik. Geskoolde arbeid, markte en finansiéle dienste is almal in dieselfde gebied. Dit kan egter tot probleme lei, soos in Figuur 80 aangetoon. Dit veroorsaak ongelyke verspreiding van rykdom, aktiwiteite en mense. Redes vir kommer oor die omvang van sentralisasie Nywerheidsuitbreiding in Gauteng plaas druk op Vaalrivier-watervoorraad en water moet ten duurste ingevoer word. Figuur 80 Redes vir kommer oor sentralisasie © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 151

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Eenheid 6 Die informele sektor 1 Die konsep en eienskappe van werkverskaffing in die informele sektor 1,1 Wat behels die informele sektor? Die informele sektor verwys na die deel van die ekonomie wat nie belas word nie en nie in amptelike regeringsverslae opgeteken word nie. Werkers het geen dienskontrakte nie en behoort nie aan vakbonde nie. 1.2 Wat is die eienskappe van die informele sektor? Die eienskappe van die informele sektor is in Figuur 81 opgesom. Meestal informele werk in handel, Geen bouwerk of byvoordele Selfwerksaam, skoonmaak- soos pensioen of dikwels klein dienste mediese fonds familie-besighede nie met baie min kapitaal Min werksekerheid Ongereelde ure en onseker lone Afwesigheid van Goedkoop vakbonde grondstowwe; dus is die gehalte van goedere dikwelslaag Gebrek aan Hoofsaaklik amptelike selfwerksaam beskerming en erkenning Figuur 82 Die eienskappe van die informele sektor © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 152

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika 2 Wat is die redes vir die hoé werkverskaffingsyfers in die informele sektor in Suid-Afrika? Die hoeveelheid mense wat in die informele sektor werksaam is, is na raming ongeveer drie miljoen uit ’n arbeidsmag van ongeveer 13 miljoen, en hierdie syfer groei met ongeveer 8% per jaar. Hierdie syfers is hoog, veral in ’n land soos Suid-Afrika met ’n goed gevestigde ekonomie. ¢ Onder apartheid is swart mense toegang tot die grootste deel van die ekonomie ontsé, behalwe as ongeskoolde of halfgeskoolde werkers. Baie swart mense kon nie ’n ordentlike opvoeding kry nie. ¢ Met hoé vlakke van werkloosheid moet meer mense werk in die informele sektor kry om te oorleef. Die informele sektor groei dus namate werkloosheid toeneem. e Baie van Suid-Afrika se werk in die informele sektor word deur nie-Suid-Afrikaners gedoen, veral Zimbabwiérs, omdat hulle dikwels toegang tot werk in die formele sektor ontsé word. 3 Voor watter uitdagings kom Suid-Afrika se informele pektor te staan? ¢ Handelaars het nie toegang tot behoorlike handelfasiliteite nie. e Handelaars en hul goedere is aan die weer blootgestel. e Hulle is dikwels die teiken van klopjagte deur plaaslike owerhede. e Banke gee nie graag lenings vir informele handelaars nie. ¢ Die sektor is onvoorspelbaar en die inkomste onbetroubaar. e Daar is min tyd of aansporing om hierdie werkers se opvoeding of opleiding te verbeter. e Baie werkers het MIV/vigs en namate hulle sieker raak, word dit al hoe moeiliker vir hulle om te werk. © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 153

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Vrae Vraagi1 a Waar of onwaar. Sé of elkeen van die volgende stellings waar of onwaar is. As dit onwaar is, skryf die stelling korrek oor. 11 Die ontginning van yster is ’n sekondére ekonomiese aktiwiteit. 1.2 Die bankwese is deel van die tersiére sektor. 13 Die bruto binnelandse produk meet die werkverskaffingstruktuur van 'n land. 1.4 °nLand waarvan ’n groot persentasie van die arbeidsmag by landbou betrokke is, is die teken van ’n ontwikkelde land. 1.5 In 2010 het Suid-Afrika meer voedsel verbou as in 1980. 1.6 In 2010 was minder mense by landbou betrokke as in 1980. 1.7 Suid-Afrika voer meer voedsel in as wat dit voedsel uitvoer. 1.8 Kleinskaalse boerdery kan nie kommersiéle boerdery wees nie. 1.9 Die insette op ’n kommersiéle plaas sluit masjinerie en betaalde arbeid in. 1.10 Koring wat in Suid-Afrika verbou word, is ’n belangrike uitvoergewas. 1.11 Die Vrystaat is ’n belangrike produsent van koring, mielies en suiker. 1.12 Mielies is ’n belangrike kommersiéle en bestaansgewas. 1.13 Vrugte is Suid-Afrika se belangrikste uitvoerlandbouproduk. 1.14 Voedselsekerheid bestaan‘wanneer alle mense te alle tye toegang tot genoeg, veilige, voedsame kos het om ’n gesonde en aktiewe lewe te lei’. 1.15 Die ontdekking van goud en platinum in die 1890’s het tot die vroeé ontwikkeling van Suid-Afrika se nywerhede gelei. 1.16 Die meeste van Suid-Afrika se elektrisiteit word in Gauteng opgewek. 1.17. Ongebonde nywerhede vervaardig die meeste van Suid-Afrika se skoene. 1.18 Ruimtelike Ontwikkelingsones is gevestig om ekonomiese aktiwiteit in onderbenutte gebiede met ekonomiese potensiaal te ontwikkel. 1.19 Maputo is die naaste hawe aan die Gautengse nywerheidstreek. 1.20 Kernkrag word by ’n kragstasie in die Wes-Kaap opgewek. 20x2=(40) © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 154

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Vraag 2 2.1 Verwys na Figuur 1, wat ’n voorbeeld van ekonomiese aktiwiteite wys wat met die informele sektor verband hou. Figuur 1 2.1.1 Verduidelik hoekom die aktiwiteit in Figure 1 as deel van die informele sektor geklassifiseer word. 2x2=(4) 2.1.2 Noem vier eienskappe van arbeid in die informele sektor. 4x2=(8) 2.1.3. Noem drie probleme wat informele handelaars soos dié in Figure 1 ervaar. 3x2=(6) 2.2 Informele ekonomiese aktiwiteite lewer geen direkte bydrae tot die bruto binnelandse produk van ’n land nie. 2.2.1 Wat word met die term BBP bedoel? 1x2=(2) 2.2.2 Verduidelik waarom die stelling in 1.6 in vraag 1 hierbo waar is. 2x2=(4) 2.3. Noem twee voordele van die informele sektor vir ’n land se ekonomiese ontwikkeling. 2x2=(4) 2.4 Noem twee nadele van die informele sektor vir ’n land se ekonomiese ontwikkeling. 2x2=(4} (32) © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 155

ONDERWERP 4 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika Vraag 3 eC Bestudeer Tabel 1 hieronder en beantwoord die vrae wat daarop volg. 3-1 3.2 3.3 3-4 Tabel 1 Die bydraes van sommige sektore van die ekonomie tot die BBP - 2011 Landbou, bosbou en vissery 3% Mynbou en steengroefwerk 7% Vervaardiging 19% Elektrisiteit 2% Finansies, eiendom, sakedienste 22% Konstruksie 3% Internet 2% Groothandel en kleinhandel 13% Maatskaplike en persoonlike dienste 20% Vervoer 9% Watter van die vier ekonomiese sektore het die grootste bydrae tot Suid-Afrika se BBP gemaak? 1x2=(2) Wat is die bydrae van die primére sektor tot die BBP? 1x2=(2) Klassifiseer die volgende ekonomiese sektore uit die tabel as primér, sekondér, tersiér of kwaternér: 3.3.1 Maatskaplike en persoonlike dienste 3.3.2 Vervaardiging 3.3.3 Internet 3x2=(6) Vervaardiging dra 19% van Suid-Afrika se BBP by en byna die helfte hiervan vind in Gauteng plaas. 3.4.1 Verduidelik drie faktore wat vervaardiging in Gauteng begunstig.3x4=(12) 3.4.2 Beskryf drie omgewings- en maatskaplike probleme weens die sentralisasie van vervaardiging in Gauteng. 3x4=(12) (34) TOTALE PUNTE [106] © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 156

                     

                    

Eindeksamenvraestel Eindeksamenvraestel 1 TYD 3UUR BEANTWOORD ENIGE DRIE VRAE AFDELING A: FISIESE GEQGRAFIE VRAAG1 1a Pas die kolomme by mekaar sodat die beskrywing in die linkerkolom by die konsep in die regterkolom pas. 1.11 Veroorsaak dat middelbreedtesiklone van wes na 00s beweeg A Trog 1.1.2 Kontakoppervlak tussen die koue lug en die warm westewinde B Aspek 1.1.3 ’n Verlengde laagdruksel Cc Verjonging 1.1.4 Verwys na die rigting waarin ’n hang wys in verhouding tot dieson | D Poolfront se strale 1.1.5, ’n Soort erosie wat by die oorsprong van ’n stroom voorkom E Terugsnydende erosie 1.1.6 ’n Onderbreking in die helling van ’n rivier F Knakpunt 1.1.7 ’n Rivier het bykomende erosiekrag G Antesedente dreinering 1.1.8 Kan ernstige oorstromings veroorsaak H Westewinde i] Tropiese sikloon 7*2=(14) 1.2 Bestudeer die sinoptiese kaart hieronder en beantwoord die volgende vrae. 1.2.1 Noem die hoogdrukstelsel A en B. 2x2=(4) 1.2.2 Identifiseer die klimaatkenmerk met laagdruk by C. (2) 1.2.3 Noem die lyn wat F gemerk is en stel die lugdruk daarvan in hPa. 2x2=(4) 1.2.4 In watter lugdrukstelsel is die hoogste druk op die kaart? (1) 1.2.5 Watter seisoen verteenwoordig die sinoptiese weerkaart? (2) 1.2.6 Gee drie redes vir jou antwoord op grond van bewyse sigbaar op die sinoptiese weerkaart. 3x2=(6) © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 159

Eindeksamenvraestel aidn MN 1.2.7. Verwys na die stasiemodel van Port Elizabeth hieronder en noem die soort wind (nie rigting nie) wat gelei het tot die toestande wat deur die stasiemodel aangetoon word. (2) 30 -3 1.2.8 Verklaar die atmosferiese toestande wat in Port Elizabeth ervaar word. 4x2=(8) (29) 13 Geomorfologie — Fluviale prosesse 1.3.1 Verduidelik die verskil tussen die terme ‘abstraksie’ en ‘terugsnydende erosie’. 2x2=(4) 1.3.2 Abstraksie en terugsnydende erosie kan tot stroomroof lei. Verduidelik wat met die term ‘stroomroof bedoel word. 2x2=(4) © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 160

1.3.6 VRAAG 2 2.1 Eindeksamenvraestel = Sis SQ >S>>S5 5 5° Gee byskrifte vir die kenmerkende eienskappe A tot E op kaart Y in die diagram hierbo. 5x2=(10) Beskryf die stappe in die proses wat tot die landskap in kaart Y aanleiding gegee het.3x2=(6) Verduidelik hoekom rivier B in kaart Y verjong is. 1*2=(2) Noem twee landvorme wat weens hierdie verjonging kan ontstaan. 2x2=(4) (Go) (75) Veelvuldige keuse. Dui die beste antwoord vir elk van die volgende vrae aan. Tabel 1 hieronder toon temperature op twee opeenvolgende dae in Julie om 06:00 op ’n plaas in die Drakensberge van KwaZulu-Natal. Tabel 1 Temperature op twee opeenvolgende dae in Julie om 06:00 op ’n plaas in die Drakensberge Temperatuur Hoogte Eerste dag Tweede dag PlekX 800m 5 °C -6 °C PlekY 1400m 12°C 16G © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 161

Eindeksamenvraestel 21.1 In Tabel1sal die weer wat verantwoordelik is vir die veranderinge in temperatuur waarskynlik voorkom wanneer ... A mooaow anabatiese winde waai die winter warm is daar ’n wolkversperring teen 1300 mis daar ’n koue front oor die gebied is die nagte helder en koud is 2.1.2 In Tabel i is die waarskynlikste verklaring vir die laer temperature by X die volgende: A mooaow Y het ’n sonnige aspek, terwyl X ’n hang het wat noord wys. X het sneeu en Y het nie. Die lug by X is droér as by Y. Snags is daar vinnige aardstraling en koue lug het teen die valleihange afgedaal. BenD 2.1.3 Watter stelling oor ’n stedelike hitte-eiland bedags is korrek? A B Die horisontale komponent vergroot weens algemene daling. Die vertikale dimensie van die hitte-eiland verklein weens ’n afname in stabiliteit en ’n toename in turbulensie. Die vertikale dimensie van die hitte-eiland vergroot weens ’n toename in stabiliteit en ’n afname in turbulensie. Die vertikale dimensie van die hitte-eiland vergroot weens ’n afname in stabiliteit en ’n toename in turbulensie. Geeneen hiervan nie. 2.1.4 Asalle ander faktore konstant bly, buiten dat die stroom op ‘n sekere punt ... word, sal die water vinniger vloei. A moaw vlakker nouer sanderiger BenC AenB 2.1.5 Vlegstrome kom voor waar die kanaalbodem ... is. A mooaow baie diep baie nou baie breed baie plat baie plat en breed 2.1.6 Watter van die volgende verskynsels sal NIE in die benedeloop van "n rivier voorkom nie? A moow vloedvlakte inmekaarsluitende uitlopers rivierdyke riviermondings stroomversnellings © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 162

Eindeksamenvraestel 21.7. "nSamevioeiing is... A waar 'n rivier ontspring ‘n tak van 'n hoofrivier waar die rivier in die see vloei die punt waar twee riviere by mekaar aansluit die hoé grond tussen twee riviere moaw 2.1.8 Die boloop van "n stroom is altyd geleé ... A by die eindpunt van die stroom waar dit by ‘n ander waterliggaam invloei by die middelpunt van die lengteprofiel van die stroom by die oorsprong van die stroom by die monding van die stroom by die stroom se erosiebasis moow 8x2=(16) 2.2 Suid-Afrika se weer. Bestudeer die sinoptiese weerkaart van 25 Januarie 2012 hieronder en beantwoord die vrae wat daarop volg. af 3 ‘° 1 ] iL ti - Ifbvaes q =o bo ave Butawayo 2) 3 i. ae boira 35, +e * Windhoek Walviskaai L a ie alte saint u Aytananarivo ey Ao LUder _—>Z Kaapglad’ ha, ~p a \Port Biizabeth "ey [ 1016. Sinoptiese weerkaart van 25 Januarie 2012 © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 163

Eindeksamenvraestel 2.2.1. Wat noem ons die klimaatstelsel genaamd Funso? (1) 2.2.2 Noem vier toestande wat nodig is vir die vorming van stelsels soos Funso. 4x2=(8) 2.2.3. Teken ’n dwarssnit met volledige byskrifte deur Funso om wolke en lugbewegings aan te toon. 4x2=(8) 2.2.4 Hoeveel van hierdie klimaatstelsels, Funso ingesluit, was daar in hierdie seisoen in hierdie gebied? 1x2=(2) 2.2.5 Stelsels soos Funso het verskillende name in verskillende dele van die wéreld. Wat word dit genoem in (a) die VSA en (b) Japan? 2x2=(4) 2.2.6 Gee drie redes waarom hierdie sinoptiese kaart "n somertoestand aantoon. 3x2=(6) (29) 2.3 Geomorfologie — Fluviale prosesse 2.3.1. Wat word bedoel met die term ‘gegradeerde rivier’? 1*2=(2) 2.3.2 Beskryf met behulp van diagramme met volledige byskrifte die verskil tussen ’n gegradeerde rivier en ’n ongegradeerde rivier. 6x2=(12) 2.3.3 Wat word bedoel met die term ‘verjonging’? 1x2=(2) 2.3.4 Noem vier oorsake van verjonging. 4x2=(8) 2.3.5 Noem drie landvorme wat deur verjonging veroorsaak word. 3x2=(6) (Go) (75) AFDELING B: MENSLIKE GEOGRAFIE VRAAG 3 3.1 Veelvuldige keuse. Merk die beste antwoord op die vrae hieronder af. 3.4.1 In landelike gebiede het die mislukking van industrialisasie en die modernisering van landboupraktyke gelei tot ... A vrywillige hervestiging landelik—stedelike migrasie basiesebehoefte-filosofie formele hervestiging stoot—trek-faktore mooaow © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 164

3.1.3 3.1.4 3.1.6 3.1.7 3.1.8 Eindeksamenvraestel Wat is die voordele van landelike kernnedersettings? A ekonomies B polities Cc kan boerdery bevorder D sosiaal E al bogenoemde Watter van die volgende stellings is waar? A Die ontwikkeling van nuwe winkelsentrums het hoofsaaklik in die SSG plaasgevind. B Die ontwikkeling van nuwe nywerhede het aan die stadsrand plaasgevind. Cc Die ontwikkeling van nuwe nywerhede het in die SSG plaasgevind. D Die ontwikkeling van nuwe nywerhede het ver van groot padaansluitings plaasgevind. Watter van die vier klassifikasies van nywerhede moet geleé wees waar hulpbronne verkry kan word? A sekondére B tersiére c primére D kwaternére Selfs al word die BBP-indeks gebruik om die welstand van ’n land te meet, toon dit nie... A groei in sekondére nywerhede nie B verskille in lande nie c groei in tersiére nywerhede nie D groei in primére nywerhede nie Bewerkbare grond... A word gebruik om gewasse te verbou word gebruik om skape en/of beeste aan te hou is nie geskik vir landbou nie is nie geskik vir besproeiing nie sowel A as B moow Suid-Afrika se mineraalhulpbronne kan uitgebrei word deur ... A beperkte gebruik van materiale B dit met ander materiale te vervang wat dieselfde doel dien c materiale te herwin D al bogenoemde ‘n Faktor wat die ontwikkeling van nywerhede in die Kaapstad-gebied beperk, is ... A die koue Benguelastroom die landbougrondstowwe die gebrek aan gelyk grond die ongeskoolde arbeid die groot afstande na die groot markte in Gauteng 8x2=(16) moaow © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 165

Eindeksamenvraestel 3.2 Nedersetting. Bestudeer die foto hieronder van ’n landelike nedersetting in KwaZulu-Natal en beantwoord die vrae wat daarop volg. 3.2.1 Verduidelik kortliks hoekom hierdie nedersetting as ’n landelike kernnedersetting geklassifiseer word. 2x2=(4) 3.2.2 Baie van die jong mans in hierdie gebied het na die stede van Pietermaritzburg en Durban getrek. a Wat is die naam van hierdie beweging? 1x1=(1) b Beskryf drie stootfaktore wat moontlik veroorsaak het dat hierdie jong mans getrek het. 3x2=(6) c Beskryf drie hindernisse wat hierdie jong mans moontlik danksy hul trek na die stad sou teékom. 3x2=(6) 3.2.3 Die lewe in ’n landelike kernnedersetting hou voordele en nadele in. a Beskryf drie sosiale voordele. 3x2=(6) b Beskryf drie ekonomiese nadele. 3x2=(6) (29) © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 166

Eindeksamenvraestel 3.3 Ekonomiese geografie van Suid-Afrika. Bestudeer Tabel 2 hieronder en beantwoord die vrae wat daarop volg. Tabel 2 Die bydraes deur sommige sektore van die ekonomie tot die BBP— 2011 Landbou, bosbou en vissery 3% Mynbou en steengroefwerk 7% Vervaardiging 19% Elektrisiteit 2% Finansies, eiendomme, sakedienste 22% Konstruksie 3% Internet 2% Groothandel en kleinhandel 13% Maatskaplike en persoonlike dienste 20% Vervoer 9% 3.3.1 Watter van die vier ekonomiese sektore het die grootste bydrae tot Suid-Afrika se BBP gemaak? 1x2=(2) 3.3.2. Wat is die bydrae van die primére sektor tot die BBP? 1x2=(2) 3.3.3 Klassifiseer die volgende ekonomiese sektore uit die tabel as primér, sekondér, tersiér of kwaternér: a Maatskaplike en persoonlike dienste b Vervaardiging c Internet. 3x2=(6) 3.3.4 Vervaardiging dra 19% van Suid-Afrika se BBP by en byna die helfte hiervan vind in Gauteng plaas. Ondersoek twee faktore wat vervaardiging in Gauteng begunstig. 2x4=(8) 3.3.5 Beskryf drie omgewings- en maatskaplike probleme weens die sentralisasie van vervaardiging in Gauteng. 3*4=(12) (Go) 75] © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 167

Eindeksamenvraestel VRAAG 4 4a Pas die kolomme by mekaar. Pas die konsep by die korrekte beskrywing. 4d Nedersettingshiérargie A Die verlaging in eenheidskoste weens grootskaalse produksie 4.1.2 | Lintontwikkeling B Ligte nywerhede wat enkele basiese vereistes het 4.1.3 Stedelike agteruitgang Cc Die minimum hoeveelheid mense in ’n streek wat nodig is om ’n spesifieke winkel of diens te ondersteun 41.4 Drempelbevolking D Die gebied om ’n winkel, nedersetting of sentrale plek wat beinvloed word deur die goedere en dienste wat aangebied word 41.5 Invloedsfeer E Lae orde 4.1.6 Skaalbeperkings F ’n Stelsel waarvolgens die verskillende soorte nedersettings volgens grootte geklassifiseer word 4.1.7 Ongebonde nywerhede G Agteruitgang van veral die ouer dele van die dorp 4.1.8 | Geriefsgoedere H Stedelike uitbreiding langs paaie 8x2=(16) 4.2 Nedersettingsgeografie. Sé of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Skryf slegs W of O langs die vraagnommer neer. 4.2.1 Stede lok hoofsaaklik oumense. 4.2.2. Stadskruip kom voor waar daar geen weite is om te beheer wat en waar mense kan bou nie. 4.2.3. Die bou van ‘parkeer-en-ry’-fasiliteite aan die rand van die SSG kan verkeersopeenhoping verlig. 4.2.4 Oorbesetting is nie ’n probleem in die meeste stedelike gebiede nie. 4.2.5 Verstedeliking is die gevolg van bevolkingsmigrasie vanaf landelike na stedelike gebiede. 2x§=(10) 43 Afgeleé landelike gebiede en middestede. Skryf ’n opstel van ongeveer EEN bladsy waarin jy die geldigheid van die volgende stelling bespreek: ‘Daar is duidelike ooreenkomste tussen afgeleé landelike gebiede en middestede.’ 10*2=(20) © Via Afrika Uligewers > Geowratie 12 Sludiegids eBoek 168

Eindeksamenvraestel 4.4 Die ekonomiese geografie van Suid-Afrika. Verwys na die foto hieronder, wat voorbeelde toon van ekonomiese aktiwiteite verbonde aan die informele sektor, en beantwoord die vrae wat daarop volg. AAA 44.2 443 4d 445 4.4.6 4AT Verduidelik hoekom die aktiwiteite as deel van die informele sektor geklassifiseer word. 2x2=(4} Noem vier eienskappe van arbeid in die informele sektor. 4x2=(8) Noem twee probleme wat informele handelaars ervaar. 2x2=(4) Informele ekonomiese aktiwiteit lewer geen direkte bydrae tot die bruto binnelandse produk van 'n land nie. Wat word met die term BBP bedoel? 1x1=(1) Verduidelik hoekom die stelling in 4.4.4 waar is. 2x2=(4) Noem twee voordele van die informele sektor vir ’n land se ekonomiese ontwikkeling. 2x2=(4)} Noem twee nadele van die informele sektor vir ’n land se ekonomiese ontwikkeling.2x2=(4) (29) (75) © Via Afrika Uiigewers >> Geoxrafie 12 Sludiegids eBoek 169

                               

                           

2.3 2.3.1 Eindeksamenvraestel ’n Gegradeerde rivier is ’n toestand van ewewig waarin dit nég erodeer ndég afset. Y Y1x2=(2) ie . wees totdat die verskynsel opgevul is monding egalige konkawe profiel waarvan die hoek en die sradiént na die monding afneem monding Drie geldige punte vir elke diagram. 3«2*2=(12) 2.3.3 2.3.4 2.3.5 VRAAG 3 3. 3.14 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3-1.5 3.1.6 3.1.7 3.1.8 Rivierverjonging vind plaas wanneer daar ’n toename in ’n rivier se snelheid en erosiekrag is. VY 1x2=(2) Vier van: 'n wéreldwye verlaging van seevlak; styging van die land deur kragte in die aardkors; ’n aansienlike toename in reénval; ’n snel vloeiende sytak wat by die hoofstroom aansluit; stroomroof waar die verhoogde volume water die erosiekapasiteit van die stroom verhoog. 4x2=(8) Knakpunte, ¥ Y terrasse, YY ingekerfde kronkels. VV 3x2=(6) (Go) (75) BYY EVY BYY Cvy BYY AYY DYY EVY 8x2=(16) © Via Afrika Uiigewers >> Geografie 12 Sludiegids eBoek 172

                       

                          

4.43 Ah 44-5 4.4.6 447 Eindeksamenvraestel werkers het MIV/vigs en namate hulle sieker raak, word dit al hoe moeiliker vir hulle om te werk; onveilige en ongesonde werkstoestande, nie lede van ‘n vakbond nie. Y¥V¥ VY VV vv 4x2=(8) Twee van: aan die weer blootgestel; onderworpe aan xenofobie; goedere word deur owerhede gekonfiskeer; diefstal; onwettig; onbeskermd. VY VY 2x2=(4) Die totale waarde van 'n land se uitsette in ’n jaar ¥ (a) Informele handelaars is in die formele sektor, geen verslae word van hul verkope gehou nie en hulle betaal dus geen belasting nie, YY en word nie by die BBP bereken nie. YY (4) Twee van: bied ’n lewe aan talle mense; alhoewel hulle geen belasting betaal nie, sirkuleer die geld wat hulle verdien deur die ekonomie; die geld wat hulle verdien, word aan goedere en dienste bestee. VY” VY 2x2=(4) Twee van: dra nie tot die belastingbasis by nie; neem besigheid weg van formele handelaars wat belasting betaal; koop nie eiendom nie. YY” VY 2x2=(4) (29) (75) © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 175

Eindeksamenvraestel Eindeksamenvraestel 2 TYD 1442 UUR BEANTWOORD AL DIE VRAE Bestudeer die topografiese kaart en ortofoto van 2528DA Cullinan op bladsy 316 en 317 in die Leerderboek en beantwoord die volgende vrae. 1 Veelvuldigekeusevrae. Merk die beste antwoord op die vrae hieronder af. 1A Die breedteligging van punthoogte 1432 (A4) is... A 28° 33°15" 0 B 25° 37' 25" 0 c 25° 37° 25"S D 28° 33° 15"S E 25° 38'35"0 1.2 Die lengteligging van punthoogte 1408 (B2) is ... A 28° 31'28"S B 25° 38' 55" 0 c 25° 39 05"0 D 28° 33° 15"S E Geeneen van bogenoemde nie 1.3 Die grondgebruik suidwes van die groot dam (C1) is... A landbou B residensieel Cc ontspanning D mynbou E AenD 1.4 Die grondgebruik by die punt wat 1 op die ortofotokaart gemerk is, is ... A mynbou B landbou Cc nywerhede D ontspanning E Geeneen van bogenoemde nie 15 Die kontoerinterval verteenwoordig die ... A akkuraatheid van die opmetingswerk B horisontale spasiéring tussen die kontoerlyne Cc hoeveelheid kontoerlyne op ‘n kaart D vertikale spasiéring tussen kontoerlyne E Geeneen van bogenoemde nie © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 176

Eindeksamenvraestel 1.6 Die natuurlike hulpbronne in die gebied wat deur die topografiese kaart gedek word, sluit in... A minerale B landbouprodukte Cc oppervlakwater D AenB E A,BenC LZ Die dorp Cullinan is in ... A Limpopo B KwaZulu-Natal Cc Vrystaat D Oos-Kaap E Geeneen van bogenoemde nie 7*2=(14) 1.8 Die kweek van vrugte is ’n belangrike aktiwiteit by die plaas genaamd Tweefontein (Ai). A Waar B Onwaar (1) (15) 2 Berekeninge 21 "n Voetslaner stap op 'n reguit lyn vanaf die trigonometriese stasie genommer 53(C2) tot by punthoogte 1459 in C3. 2.11 Bereken die afstand van die staptog. 1*2=(2) 2.1.2 Wat is die ware peiling van die staptog? 1*2=(2) 2.1.3 Bereken die gradiént van die staptog. Wys al jou berekeninge. 3x2=(6) 2.1.4 Hierdie gradiént word geklassifiseer as: A geleidelik B matig Csteil D baie steil (2) 2.2 ‘n Motoris ry vanaf Pretoria op die pad genommer 513 na die polisiestasie in D2. Bereken die lengte van die rit. 1x2=(2) 2.3 Bereken die henaderde oppervlakte, in hektaar, van die opgrawings gemerk Premier Diamond Mine in D1 en D2. 1 hektaar = 10 000 m2. 3x2=(6) (20) 3 Ontleding en interpretasie cae Landbou. Bestudeer die plaas genaamd Doornkraal (A3) en beantwoord die volgende vrae. 3.1.1 Sé, met redes, waarom jy dink hierdie plaas is ’n bestaansplaas of ’n kommersiéle plaas. 3x2=(6) 3.1.2 | Noem een gewas wat waarskynlik op hierdie plaas verbou word. 1*2=(2) 3.1.3 Verduidelik die gebruik van die rye bome op hierdie plaas. 1*2=(2) © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 177

Eindeksamenvraestel 3.2 Nedersetting. ’n Ontwikkelaar wil ’n behuisingskompleks in die gebied vir ryk, afgetrede mense bou. Drie terreine word aan die ontwikkelaar gebied: terrein 1 is by Louwsbaken tussen die pad en die dam (C3). Terrein 2 is om punthoogte 1446 (D1) en terrein 3 is om punthoogte 1382 (A1). 3.2.1 Kies die terrein wat na jou mening die geskikste is en gee twee redes vir jou keuse van terrein. 2x2=(4) 3.2.2. Noem een nadeel vir elk van die ander twee terreine. 2x2=(4) 33 Noem drie voordele van die gebied wat deur die topografiese kaart gedek word vir 'n nyweraar wat ’n fabriek wil oprig wat voedselprodukte vervaardig. 3x2=(6) 3.4 Wat noem ons die straatpatroon in die gebied genaamd Refilwe (B2)? (1) (25) 4 Geografiese inligtingstelsels 4a Pas die kolomme. Pas die beskrywings by die konsepte. 4d Die voorbereiding van data volgens spesifieke GIS- Data-integrasie norme en -standaarde om dit aan ’n verskeidenheid gebruikers beskikbaar te kan stel 4.1.2 Beskerming van data in ’n GIS vir kommersiéle, Beveiliging van data persoonlike en nasionale sekuriteitsredes 4.1.3 Integrasie en uitruil van data tussen verskillende Deel van data organisasies ten einde beter besluite te kan neem 414 Die kombinering van dat uit verskillende kaarte wat die Datastandaardisering oorleggingsproses opsom Data-voorstelling 4x2=(8) 4.2 Klassifiseer die topografiese kaart as of ’n raster- 6f n vektordatastruktuur. (1) 43 Identifiseer in blok C2 EEN voorbeeld van 'n lyn-, punt- en oppervlakte- geografiese verskynsel. 3x1=(3) 4.4 Klassifiseer elk van jou voorbeelde in vraag 4.3 as ’n nodus-, boog- of poligoon-verskynsel. 3x1=(3) (15) (75] © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 178

                             

Eindeksamenvraestel 4 gaa CY 412 BYY 4a3g AYY 414g DY 4x2=(8) 4.2 Vektor (a) 43 Punt: trigonometriese baken, huise, enkele bome (enige een) ¥ (a) Lyn: ander paaie, kontoere (enige een) “ (1) Oppervlakte: dam, woongebied, gholfbaan (enige een) ¥ (a) 4.4 Enige puntverskynsel — nodus ¥ (1) Enige lynverskynsel — boog ¥ (1) Enige oppervlakteverskynsel — poligoon ¥ (1) (15) (75] © Via Afrika Uiigewers >> Geovratie 12 Sludiegids eBoek 180