Economic and Management Sciences Grade 9 June Common 2010 QP

Province of the EASTERN CAPE EDUCATION SENIOR PHASE GRAAD 9 JUNIE 2010 EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE PUNTE: 100 TYD: 1 uur NAAM VAN LEERDER: ............................................................................................................ Hierdie vraestel bestaan uit 13 bladsye.

2 EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE (JUNIE 2010) INSTRUKSIES 1. Hierdie vraestel bestaan uit SES VRAE. ALLE vrae moet beantwoord word. 2. Lees die instruksies vir elke vraag sorgvuldig en beantwoord slegs wat verwag word. 3. Vrae moet op hierdie vraestel beantwoord word. 4. Gebruik die punte indeling om die lengte van die antwoorde te bepaal.

(JUNIE 2010) EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE 3 VRAAG 1 (LO2: AS2 AND LO4: AS3) 1.1 VEELVOUDIGEKEUSE-VRAE Lees die vrae wat volg sorgvuldig deur en omring die korrekte antwoord. Drie antwoorde word vir elke vraag voorsien. 1.1.1 MTN (Bpk) edms. is ʼn voorbeeld van ʼn. . . A beslote korporasie. B private maatskappy. C publieke maatskappy. 1.1.2 ʼn Besigheid met ʼn minimum van een en ʼn maksimum van tien lede is ʼn... A beslote korporasie. B maatskappy. C alleeneienaar. 1.1.3 Ewewigsprys is die punt waar . . . A aanbod groter as aanvraag is. B aanvraag gelyk is aan aanbod. C aanvraag groter is as aanbod. 1.1.4 … is die vermoë van ʼn land om die lewenstandaard van sy inwoners te verbeter. A Ekonomiese groei B Ekonomiese ontwikkeling C Ekonomiese volhoubaarheid 1.1.5 ʼn Begroting is . . . A ʼn skatting van die staat se verwagte inkomste en uitgawe vir die komende jaar. B ʼn skatting van die wins en verlies vir die jaar. C ʼn skatting van die monetêre beweging. (5 x 1) (5)

4 EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE (JUNIE 2010) 1.2 Kies die term in KOLOM B wat pas by die beskrywing in KOLOM A. Skryf slegs die gekose term (A – E) langs die vraagnommer wat verskaf word, neer. KOLOM A KOLOM B 1.2.1 Die fisiese en verstandelike pogings wat A Nasionale Begroting gebruik word om goedere en dienste te lewer 1.2.2 Die drie jaar begrotingsperiode wat B COSATU bestaan uit die huidige jaar en die voorspelling vir die volgende twee jaar 1.2.3 Die regering se finansiële plan vir die drie C Globalisering jaar plan 1.2.4 Die grootste vakbond in Suid-Afrika D NAPTOSA 1.2.5 ʼn Neiging tot vrye handel tussen alle E MTUR lande in die wêreld F Arbeid G Ekonomiese Ontwikkeling ANTWOORDE 1.2.1 ………………………………………………………………. 1.2.2 …………………………………………………………….…. 1.2.3 ……………………………………….……………………… 1.2.4 ………………………………………………………………. 1.2.5 ……………………………………………………………..... (5 x1) (5) [10]

(JUNIE 2010) EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE 5 VRAAG 2 (LO1 AS1) (a) Bestudeer die vloeidiagram(ekonomiese kringloop) hieronder en beantwoord dan die vrae wat volg. VLOEIDIAGRAM/EKONOMIESE KRINGLOOP A D Besigheid Regering Huishoudings (2) (1) (3) C C Goedere en dienste B a. Voltooi die diagram deur die woorde wat weggelaat is, A – D, in te vul. .………………………………………………..…………………………………… ….. ……………………….…………………………..………………………………… ….. .………………………………………………..…………………………………… ….. ……………………….…………………………..………………………………… ….. (4)

6 EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE (JUNIE 2010) b. Beskryf kortliks die vloei van geld deur te verwys na die nommers 1, 2 en 3. ……………………………………………………………………………………… …. ……………………………………………………………………………………… …. ……………………………………………………………………………………… … .………………………………………………..…………………………………… ….. ……………………….…………………………..………………………………… ….. ……………………………………………………………………………………… … .………………………………………………..…………………………………… ….. ……………………….…………………………..………………………………… ….. ……………………………………………………………………………………… … .………………………………………………..…………………………………… ….. ……………………….…………………………..………………………………… ….. ……………………………………………………………………………………… … .………………………………………………..…………………………………… ….. (9) c. Differensieer tussen invoer en uitvoer. ……………………………………………………………………………………… …. ……………………………………………………………………………………… (4)

(JUNIE 2010) EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE 7 …. ……………………………………………………………………………………… …. [17]

8 EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE (JUNIE 2010) VRAAG 3 (LO1 AS1; LO4 AS1) Lees die gevallestudie hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Nomzamo het ʼn suurlemoenboom, vol suurlemoene by die huis. Dit was baie warm gedurende die somer en sy het besluit om verfrissende, yskoue limonade te maak. Sy het dit aan mense in haar besige straat verkoop. Die besigheid het so gegroei dat sy besluit het om ʼn masjien te koop en om ʼn assistent aan te stel om te help met die produksie proses. Sy kon nie haar finansiële rekords ordentlik doen nie en moet nog opleiding in boekhou ontvang. Toe die winter aanbreek, het sy opgelet dat daar minder mense yskoue limonade wou hê, en sy het toe met die idée gekom om warm sop te verkoop. 3.1 Is Nomzamo ʼn entrepreneur? Verduidelik jou antwoord. …………………………………………………………………………………………. . …………………………………………………………………………………………. . (2) 3.2 Identifiseer die VIER produksiefaktore in die gevallestudie. Gee voorbeelde van elk asook die vergoeding daaraan verbonde. PRODUKSIEFAKTORE VOORBEELDE VERGOEDING (4) (2) (4) = (10) 3.3 Wat is die uitsette van Nomzamo se besigheid? …………………………………………………………………………………………. . (1) 3.4 Watter vorm van eienaarskap is Nomzamo se besigheid? …………………………………………………………………………………………. . (1) 3.5 Noem en verduidelik TWEE voordele van die vorm van eienaarskap hierbo genoem. …………………………………………………………………………………………. . (2)

(JUNIE 2010) EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE 9 …………………………………………………………………………………………. . 3.6 Wat sal met haar besigheid gebeur as sy sterwe? ........................................................................................................................ (1) 3.7 Doen ʼn “SWOT”-ontleding van Nomzamo se besigheid gegrond op die gevallestudie. En verduidelik waarom die SWOT analise staan. ………………. ………………………………………………………………………………………… … ………………………………………………………………………………………… …………………. ………………………………………………………………………………………… … ………………………………………………………………………………………… ….………………. …………………………………………………………………………………………. . ………………………………………………………………………………………… ………………… ………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………… (8) [25] VRAAG 4 (LO1 AS1) Die tabel hieronder verteenwoordig die aanbod en aanvraag skedules vir Bafana Bafana T-hemde wat deur Woolworths verkoop word vir die 2010 Fifa Wêreldbeker. Prys van T-Hemde Hoeveelheid aangevra Hoeveelheid aangebied R310 500 100 R320 400 200 R330 300 300 R340 200 400 R350 100 500 4.1 Teken die aanvraag en aanbod kurwes/kromme van die Bafana Bafana T- hemde deur die inligting hierbo te gebruik. Voorsien alle byskrifte. (10)

10 EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE (JUNIE 2010) 4.2 Wat let jy op aangaande die hoeveelheid aangevra as die prys styg? ……………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………. (1) 4.3 Wat let jy op aangaande die hoeveelheid aangebied as die prys daal? ……………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………. (1) 4.4 Noem TWEE faktore wat aanvraag beïnvloed. ……………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………. ………………………………………………………………………………………. (2) 4.5 Definieer die Wet van Aanbod. ……………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………… (1) 4.6 Identifiseer die markewewigsprys vanaf die grafiek. ……………………………………………………………………………………… (1) 4.7 Bereken die totale verkope by die ewewigspunt. ……………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………… (2) [18]

(JUNIE 2010) EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE 11 VRAAG 5 (LO2, AS1) R1,2 MILJARD VIR LANDELIKE WATER EN SANITASIE Landelike ontwikkeling was nie vergete tydens die Minister van Finansies se Nasionale Begrotingsrede gister. “Bo en behalwe die fondse wat aan die Departement van Landelike Ontwikkeling en Grondsake toegeken is vir die Omvattende Landelike Ontwikkelingstrategie, het ons ʼn nuwe toelaag in werking gestel vir die ondersteuning van die water en sanitasie infrastruktuur as deel van die landelike behuisingprogram. Voorsiening is gemaak vir ʼn aanvanklike R1,2 miljard oor ʼn tydperk van drie jaar.” In die Afdeling Inkomste Regulasies, wat in die staatskoerant in Januarie verskyn het, het armoedige, sukkelende plaasboere hulp ontvang in voorwaardelike toekennings. In die Oos-Kaap was ʼn voorwaardelike toekenning van R20 miljoen gemaak aan “Llima/Letsema Project Grants” – gemik om plaasgemeenskappe te help om landbouproduksie te verhoog. ʼn Addisionele R8,7 miljoen is aan die provinsie toegeken as deel van die grondsorg armoede verligtingsprogram.” [Uittreksel van Begroting 2010, Daily Dispatch, Donderdag, 18 Februarie 2010] 5.1 Wie is die nuwe Minister van Finansies? ………………………………………… (1) 5.2 Waar kry die regering die fondse wat toegeken is aan die ontwikkeling van landelike water en sanitasie? ………………………………………………………………………………………… (1) 5.3 Volgens die uittreksel, hoe gaan landelike inwoners baat by die toekennings? Gee TWEE antwoorde. ………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………… (2)

12 EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE (JUNIE 2010) 5.4 Lys TWEE departemente, wat jy sterk voel, waaraan geld/fondse vanuit die Nasionale Begroting bestee moet word. Verduidelik redes vir jou antwoord. …………………………………………………………………………………………. …………………………………………………………………………………………. …………………………………………………………………………………………. …………………………………………………………………………………………. (4) [8] VRAAG 6 (LO4, AS1, AS2, AS3) 6.1 Waarom is dit vir ʼn besigheid nodig om ʼn besigheidsplan op te trek? ………………………………………………………………………………………… … ………………………………………………………………………………………… … ………………………………………………………………………………………… … (1) 6.2 CHAOS NEEM TOE – MUNISIPALE STAKING GAAN VOORT Die versperring van paaie, strooi van vullis in strate, intimidasie van werkers en oues van dae wat besig was met ʼn vergadering by die ouditorium in Newton Park wat die gebou moes ontruim, terwyl die munisipale staking in Nelson Mandela Baai sy tweede dag beleef. Die staking het gister voortgegaan ongeag die nuwe 13% loonverhoging aanbod deur die SA Plaaslike Regerings Assosiasie (Sapra) in antwoord op die aanvraag deur die unie van 15%. Mike Schussler, ʼn ekonoom, het geskat dat die staking Suid Afrika in die omgewing van R15 miljoen kos. “Ek kan nie die skade aan besighede en sakeondernemings bepaal nie, maar die koste is om en by R15 miljoen per dag aan werkers se lone.”, het hy gesê. Hoe langer die staking voortduur, hoe meer is die koste. [The Herald, 29 Julie 2009]

(JUNIE 2010) EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE 13 (a) Waaroor het die staking gegaan? …………………………………………………………………………………… … (1) (b) Verduidelik die uitwerking van die munisipale staking op: (1) Besighede …………………………………………………………………………… … …………………………………………………………………………… … (2) Die Suid-Afrikaanse ekonomie …………………………………………………………………………… … …………………………………………………………………………… … (2 x 2) (4) 6.3 Tom vra jou om hom by te staan om ʼn geprojekteerde inkomstestaat voor te berei vir sy besigheid. Hy beplan om kantoor lessenaars te verkoop. Die koste van een lessenaar is R750 en hy beplan om ʼn wins van 50% per lessenaar te maak. Hy het geskat dat hy teen die einde van die maand omtrent 50 lessenaars sal verkoop. Hy voorsien jou met die volgende bykomende inligting: Lone aan werkers R3 700 Telefoon R800 Water en elektrisiteit R1 200 Vervoer R1 500 Advertering R700 ……………………………………………………………………………………..… ………………………………………………………………………………….……. ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………..… ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. (10)

14 EKONOMIESE- EN BESTUURSWETENSKAPPE (JUNIE 2010) ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………..… ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………..… ……………………………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………….. 6.4 Jou vriend vra jou om hom raad te gee oor die beste vorm van eienaarskap tussen ʼn vennootskap en beslote korporasie. Om hom te kan help, moet jy eers die volgende verduidelik: VENNOOTSKAP BESLOTE KORPORASIE Samestelling Wins deling Laste (6) [22] TOTAAL: 100