Sesotho HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2016 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE KEREITE YA 12 SESOTHO PUO YA LAPENG (HL) PAMPIRI YA PELE (P1) HLAKOLA/TLHAKUBELE 2016 MEMORANDAMO MATSHWAO: 70 Memorandamo ona o na le maqephe a 7. Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 2 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016 NSC – Memorandamo KAROLO YA A: TEKOKUTLWISISO POTSO YA 1 TEMA YA A 1.1 O ne a ratile/kgahlilwe ke bophelo ba batho ba Kgauteng boo borakgwebo ba moo ba neng ba mo phetela ka bona. √ (1) 1.2 Dipabala √ (1) 1.3 Ba ne ba dula ba hatisa thaka tsa bona masepa a manamane. √ (1) 1.4 Batho ba Kgauteng ba palama Gautrain/dibese tsa Reyavaya/dibese tsa Areyeng, e leng dipalangwang tse siyo Makeleketla. √ (1) 1.5 O ile a etsa qeto ya hore ba fallele Kgauteng a sa rerisana le mofumahadi wa hae pele/O hanne ha mofumahadi a mo qeka hore ba kgutlele hae Makeleketla/O ile a nka qeto ya ho kgutlela Makeleketla ntle le ho rerisana le mofumahadi wa hae.√√ [Tshwaya e le nngwe feela] (2) 1.6 Ho ya ka Lepota borakgwebo ba dibakeng tse nyenyane ekare ha ba a hlalefa, mme ba ditoropong tse kgolo ba shebahala ba le bohlale dinthong tse ngata. √√ (2) 1.7 O bolela hore Lepota o ile a nkeha ke ditaba tsa borakgwebo ba Kgauteng hoo a ileng a qetella a falletse ho ya dula teng a sa ka a inahana hantle ka qeto ena. √√ (2) 1.8 O bolela hore ke bana ba duletseng ho potoloha hara motse ba ntse ba utswa, ba bile ba senyetsa batho. √√ [Tshwaya e le nngwe feela] (2) 1.9 Ke ho tsujwa ha dithethefatsi tse etsang hore batho ba etse diketso tse tswileng tseleng/letsoho la molao le diehang ho fihla ho baetsi ba bonokwane/Ho buella ngwana ho etswang ke batho ba baholo ba ba kgothaletsang ho etsa bobe/Ho hloka batswadi bao e leng ba bana ka tswalo. √√. [Tshwaya tse pedi feela] (2) Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 3 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016 NSC – Memorandamo 1.10 Ha o a amoheleha. Batho ba lokela ho hlomphuwa ho sa tsotellwe hore ba baholo kapa ba banyane dilemong, mme ebile ho sa tsotellwe maemo a bona bophelong. √√ KAPA O amohelehile hobane Lepota o ne a lokela ho ema hore lepolesa le qete ka batho bao a ba fumanang ba se ba le moo, hobane ba tlile pele ho yena/ Lepota o fihla a le lehala a fohla feela a kene ditaba ka sehlotho ho latella hore ho thuswe yena pele ho batho bohle ba moo. (2) 1.11 Batho ba sa di sebediseng ba a senyetswa, ba nkelwa ding tsa bona ebile ba ptjhatlelwa malapa a bona/ba hema moya o ditshila o silafaditsweng ke mesi ya dithethefatsi. √√ (2) 1.12 Ke ho utsuwa ha dikhumbi tsa hae tse tharo. √ (1) 1.13 O bolela hore a se a tsamaile a le siyo ka Kgauteng a kgutletse Makeleketla.√ (1) 1.14 Ke ketsahalo ya hore mapolesa a ile a sala a fumana dikhumbi tsa Lepota leha Lepota a ne a se a le siyo moo, mme sena se bontsha hore a ne a ntse a di batla kapa a fuputsa ka tsona. √ (1) 1.15 Tjhe/Ha ho a nepahala. Ho molemo ho etsa qeto ka taba e itseng kamora hore o etse diphuputso, mme o fumane dintlha tse felletseng ka seo o batlang ho se etsa. √√ (2) TEMA YA B 1.16 E bolela hore sebui se ne se e so qete ho bua, mme se ile sa kenwa hanong ke sebui se seng. √√ (1) 1.17 Temeng ya A ha ho na ditherisano tsa letho, Lepota o iketsetsa dintho a le mong, temeng ya B ho a rerisanwa. √√ (2) 1.18 C/puo e leeme e itshetlehileng kgethollong ya bong.√ (1) 1.19 Ke sebaka sa lekeitjheneng/metsetoropo. √Matlo a teng a ruletswe ka masenke. √ (2) MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A: 30 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 4 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016 NSC – Memorandamo KAROLO YA B: KGUTSUFATSO POTSO YA 2 Mehopolo e lebelletsweng Ditlokotsebe di hlahisa batho kotsi le ho ba bolaya.√Ditlokotsebe di a shwa le tsona. √ Ka nako e nngwe ho bolauwa batho ba iphetelang feela ka tsela.√ Ho bolauwa le mapolesa a thibelang botlokotsebe.√ Ditlokotsebe di ptjhatla mabenkele le malapa a batho, mme di kenela batho malapeng.√ Ditlokotsebe di lelekiswa ke setjhaba le ho kgakgathwa ka majwe le dikoto.√ Ditlokotsebe di phamola le ho rekisa thepa ya batho e utswitsweng.√ Setjhaba se reka thepa e utswitsweng, mme se kgothaletsa botlokotsebe.√ Palo ya mantswe (88). (Mantswe 88) Ka sebopeho sa dintlha QOTSO DINTLHA 1 'Botlokotsebe bo atisa ho hlahisa dikotsi, dintwa le A Ditlokotsebe di hlahisa batho dipolayano. Nakong eo botlokotsebe bo etsahalang kotsi le ho ba bolaya. √ ka yona, batho ba a thunngwa, mme ba bang ba a shwa.' 2 'Ka nako e nngwe ho shwa sona setlokotsebe se B Ditlokotsebe di a shwa le etsang bonokwane bona.' tsona. √ 3 'Ka nako e nngwe ho shwa mofetakatsela ya sa C Ka nako e nngwe ho tsebeng letho.' bolauwa batho ba iphetelang feela ka tsela.√ 4 'Ka nako e nngwe ho ye ho shwe ona mapolesa a D Ho bolauwa le mapolesa a thusang ho thibela botlokotsebe bona.' thibelang botlokotsebe. √ 5 'Batho ba ye ba fumane ho sentswe mabenkele a E Ditlokotsebe di ptjhatla bona, ho thubilwe malapa a bona, mme ka nako e mabenkele le malapa a nngwe ba lale ba patetswe malapeng a bona bosiu, batho, mme di kenela batho e le maraharaha.' malapeng. √ 6 'E ye e re o sa dutse, o bone motho a feta a kgile ka F Ditlokotsebe di lelekiswa ke sekaja, a matha la Ntshwekge e le hore mapolesa a setjhaba le ho kgakgathwa se a mmehile merebele. A fete a takoloditse, ka majwe le dikoto. √ setjhaba se se se mo seohetse le sona. Motho wa teng o sa tla tswedipana moo a lekang ho qoba ho ngatwa ka majwe le dikoto.' 7 'Ka nako eo, o matha tje o kakatletse mokotlana oo G Ditlokotsebe di phamola le a o phamotseng ho monga ona. O tla bona motho a ho rekisa thepa ya batho e kasakasa ka thepa eo a e utswitseng motseng o utswitsweng. √ mong a batla ho e rekisetsa batho ba bang.' 8 'Ka nako tse ding, setjhaba le sona se ye se reke H Setjhaba se reka thepa e thepa ena e utswitsweng, mme sena ke lona lebaka utswitsweng, mme se le etsang hore botlokotsebe bo se ke ba fela.' kgothaletsa botlokotsebe. √ Palo ya mantswe (88). Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 5 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016 NSC – Memorandamo HO TSHWAYA KGUTSUFATSO: Kgutsufatso e tlameha ho tshwauwa ka tsela e latelang: • Kabo ya matshwao: o Matshwao a 7 bakeng sa dintlha tse 7 (ntlha e le 1 bakeng sa ntlha ya sehlooho). o Matshwao a 3 bakeng sa puo o Matshwao kaofela: 10 • Kabo ya matshwao a puo ha bahlahlobuwa ba sebedisitse mantswe a bona: o Ha dintlha tse 1–3 di nepahetse: fana ka letshwao le 1 o Ha dintlha tse 4–5 di nepahetse: fana ka matshwao a 2 o Ha dintlha tse 6–7 di nepahetse: fana ka matshwao a 3 • Kabo ya matshwao a puo ha bahlahlobuwa ba sebedisitse diqotso di le jwalo: o Diqotso tse 6–7: se fane ka matshwao bakeng sa puo o Diqotso tse 1–5: fana ka letshwao le 1 bakeng sa puo ELA HLOKO: • Palo ya mantswe: o Batshwayi ba tlameha ho nnetefatsa palo ya mantswe a sebedisitsweng. o Se ke wa hula matshwao haeba bahlahlobuwa ba sa bontsha palo ya mantswe a sebedisitsweng kapa haeba palo ya mantswe a sebedisitsweng e ngotswe e fosahetse. Ha palo ya mantswe e tlotse moedi o boletsweng, bala ho fihla palong ya mantswe e behilweng, ebe o emisa moo. Mohlala Puo Polelo/Polelwana Palo ya mantswe Sesotho Ke a tsamaya 3 MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B: 10 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 6 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016 NSC – Memorandamo KAROLO YA C: THUTAPUO LE TSHEBEDISO YA PUO POTSO YA 3 TEMA YA C 3.1 Ho fa bareki kgetho ya ho reka sehlahiswa sa theko e hodimo kapa ho reka sa theko e tlase/ho bontsha hore di fapane/Sehlahiswa sa 10 mℓ se nowa hanngwe feela o se qete athe se ka setshelong sa 30 mℓ se nowa ka makgetlo a mangata. √√ (2) [Tshwaya e le nngwe feela] 3.2 E re bolella hore moriana ona o na le matla a ho bolaya manyoha kaofela ho se ke ha sala le ha e lenyoha le le leng/O ntsha manyoha le ntlwana ya ona. √ (1) [Tshwaya e le nngwe feela] 3.3 Ke lewa le sebedisitsweng ke babapatsi bakeng sa ho hohela/ngoka bareki hore ba nahane hore sesebediswa se sebetsa kapele. √√ (2) [Tshwaya e le nngwe feela] 3.4 Tse ding di na le matla a dimilikeremo tse 100 mg ha tse ding di na le matla a tse 500 mg. √ (1) 3.5 Le toboketsa hore sehlahiswa sena se na le matla ebile se sebetsa e le ka nnete/matlafatsa ho sebetsa ha sehlahiswa se bapatswang/Ho bontsha kamoo moriana ona o phekolang kapele kateng/le hlakisa hore ha ho hlokehe hore o nwe moriana hangata hore o fole. √√ (2) 3.6 Ke mohopolo. Ha se hangata manyoha a tswang kaofela, ntlo ya ona e atisa ho salla, mme motho o lokela ho boela a ilo reka Vermox hape. √√ (2) TEMA YA D POTSO YA 4 4.1 Ba ne ba emetse ho kopa/phomosetswa ka sopho.√ (1) 4.2 C/Ba feta ba sa ba nehe letho.√ (1) 4.3 Tjhe, ha ba bonahale ba hloka kapa e le mekopakopa. Ba apere diaparo tsa bona di hlwekile, di ntle, ha di malolo ebile di a tshwana/meriri ya bona e hlokometswe le ho tlanngwa hantle/ba itlhokometse kaha ba beola le ditedu, mme ho bonahala ho na le ditjeho tlhokomelong ena. √√ (Tshehetso e hlake, mme e tsamaelane le e le nngwe e boletsweng ka hodimo) (2) Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sesotho Puo ya Lapeng (HL)/P1 7 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016 NSC – Memorandamo 4.4 Ke maikutlo a ho nyahama/a ho tela/a ho hloka tshepo ya hore ba sa tla fumana tjhelete mebileng.√√ (2) 4.5 Tjhe, ha ho letho le bontshang hore ba hloka ho itshehetsa/ikokotlela ka melangwana eo ba e tshwereng/melangwana e a tshwana ebile e a lekana kahoo ha se mare a ho ikokotlela, ekaka ba ikonka feela ka yona/ba e tshwaretse ho kgaba.√√ (2) 4.6 Tjhe, ho qhekanyetsa batho ha se ntho e ntle. Motho e mong le e mong o lokela ho itshebeletsa hore a iphedise/Motho e mong le e mong o lokela ho phela ka mofufutso wa phatla ya hae.√√ (2) [10] TEMA YA E POTSO YA 5 5.1 Mohatsela/Serame.√ Mohatsela wa kajeno o kenella masapong. Serame sa kajeno se kenella masapong.√ (2) 5.2 Ha e le dieta o rwala tsa meqathatso tse tshweu. √√ (2) 5.3 Ke ile ka mo fohla ditsebenyana tsena ka fatuku ke ho teneha.√ O fihlile a fohla moleng feela a sa kopa le ho kopa. Mme o fohla lefielo la senkgane ho hlohlora mofoka.√ (2) [Tshwaya tse pedi feela] 5.4 te! √ (1) 5.5 Batho ba ne ba qethiswa dikgororo ke motjheso oo wa letetere.√√ (2) 5.6 A ema metsotswana a ntse a qamaka feela pelo e nngwe ya re a kgutlele morao/A ema metsotswana a ntse a qamaka empa pelo e nngwe ya re a kgutlele morao. √ (1) [10] MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C: 30 MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA: 70 Difuperweng tsa pampiri ena di se sebediswe ntle ho tumello