NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2020
ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
OLONGEZELELWEYO
IPHEPHA LESIBINI (P2)
AMANQAKU: 70
IXESHA: 2 iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama-28.
You're offline
Skip to contentQuestion paper 



View all



XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2020 (16.09.20).pdf
Isixhosa Fal · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2020. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isixhosa Fal
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2020
- Exam period
- Eastern Cape Mock Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 28
- File size
- 586.8 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 28
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uphendule imibuzo.
2. MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwisiqulatho
kwiphepha elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi
ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo
ufuna ukuyiphendula.
3. Eli phepha linamaCANDELO amaNE:
ICANDELO A: Inoveli (35)
ICANDELO B: Idrama (35)
ICANDELO C: Amabali amafutshane (35)
ICANDELO D: Isihobe (35)
4. Landela imiyalelo ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.
5. Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke: umbuzo NGAMNYE ukhethwa
NAKUWAPHI amacandelo amaBINI.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
ICANDELO D: IMIBONGO
Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.
6. Uluhlu lokukhangela lakukunceda.
7. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.
8. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
9. Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO
NGALINYE.
10. Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 3
IPHEPHA LESIQULATHO
Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula nawuphi umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo.
INANI LOMBUZO AMANQAKU IPHEPHA
1. Kusa kusihlwa 35 5
2. Umqol’uphandle 35 8
3. UMonwabisi 35 12
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula nawuphi umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.
4. Ndiyekeni 35 15
5. Inzala YamaRhamba 35 19
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
6.1 ‘Umntu akalahlwa’ 18 23
6.2 ‘Ngumntu onjani lo? 17 24
ICANDELO D: ISIHOBE:
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.
7.1 ‘Ingcwaba’ 18 26
7.2 ‘Mfazindini waseAfrika’ 17 27
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
ITSHEKLISTI
QAPHELA: Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini. Phawula (√)
amaCandelo owakhethileyo.
ICANDELO IINOMBOLO INANI LEMIBUZO PHAWULA
ZEMIBUZO EPHENDULWAYO (√)
A Inoveli
(Kusa Kusihlwa) 1–3 1
(Umqol’uphandle)
(UMonwabisi)
B Idrama
(Ndiyekeni) 4–5 1
(Inzala YamaRhamba)
C Amabali amafutshane
(‘Umntu akalahlwa’) 6.1 + 6.2 1
(‘Ngumntu onjani lo?’)
D Isihobe
(Ingcwaba.)
7.1 + 7.2 1
(Mfazindini
waseAfrika.)
QAPHELA: Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 5
ICANDELO A: INOVELI
Kweli candela, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
Umqol’uphandle nguMAP Ngani
UMonwabisi nguZA Japhta
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.
UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBOZO 1.1 noMBUZO 1.2.
ISICATSHULWA A
1.1 Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
“Ndingathi wafika nayo kuba sekulithuba eyenza, naxa akhe abonise isiqabu
ngezinye iimini. Kodwa ke ithi yakuvuka le nto emva kwezo ziqabu, ixake.”
“Uthini kanye? Xa nditshoyo ndizama ukubuza ukuba usuka avukwe
liqwakaza elele, okanye wothuswa yinto ebuthongweni kusini?”
“He Mfondini, andiyazi kakuhle le nto. Kodwa imini endamqaphelisisa kakuhle
ngayo kumhla waqala walala kunathi. Phofu wayengene nje phezu
komandlalo esanxibe izihlangu ngathi ngumntu lo othe qwaka nje kuba esaza
kugqitha. Sada salala sonke esalele olo hlobo. Ethubeni izibane zicinyiwe,
ndothuswe kukungena komphathi-makhwenkwe ephethe isikhanyiso
saphandle wathi ngokukhanyisa oku endlwini ilitha lesibane latsolisa
kuNtsibande. Uye wamshukumisa ngenjongo yokumvusela ukuba alale
kakuhle angene ezingubeni zakhe.”
“Wathi akothuswa seso sibane wafana negeza eli, wenza ingxolo
eyaphambanisa umphathi ngumsindo, yatsho yavusa nababelele. Uthe
ekugxalatheleni egqiba indlu le, wagila itafile ekwakukho amanzi kufutshane
nomphathi lo. Achithekela kumphathi onke loo manzi. UNtsibande yena
waphuma ngomnyango wemka umlibe. Loo nto yamenzela isixholoxholo.”
“Nithi wayenganxilanga?” ubuye wabuza uZimasile.
“Hayi suka, andizange ndimbone uNtsibande esela ...”
“Ude ubuze loo nto nje wena Zimasile, butywala ebeza kubuthatha phi
esinaleni? Kowu! Kanene ingqondo yakho icinga ngotywala lonke ixesha lo
tywalandini.”
1.1.1 Xela ukuba uMbuyiseli wazana njani noMpumelelo. (1)
1.1.2 Caphula ulwazi olusixelela ukuba uMpumelelo akaqali ukuyenza ‘le
nto’ kuthethwa ngayo kwisicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
1.1.3 (i) Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho kaZimasile ekrwelelwe
umgca ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
(ii) Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho kaZimasile
oyichaze kuMbuzo 1.1.3 (i). (2)
1.1.4 Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyabangela ukuba uMpumelelo
angakwazi ukumelana nelitha lesibane esasiphethwe ngumgcini-
makhwenkwe? (2)
1.1.5 Chonga isafobe esikwintetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa uze
uxele udidi lwaso. (2)
1.1.6 Nika intsingiselo yentetho ethi, “loo nto yamenzela isixholoxholo.” (2)
1.1.7 Chaza esinye isenzo esothusayo sikaMpumelelo esiyelelene kwesi
kuthethwa ngaso kwisicatshulwa. (2)
1.1.8 Xela uphawu lukaMpumelelo olumenza ukuba ayidlale
ngokufanelekileyo indima yakhe kweli bali. (2)
1.1.9 Yaphazanyiswa yintoni incoko yesibini esikwesi sicatshulwa? (2)
KUNYE
1.2 ISICATSHULWA B
Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.
“Ek se, Bra Zet, mina ngibona ukuthi iplan emshishi, broer, yeyokuba lo Mac
simtrepe ngeway esmart,” utshilo omnye uguluva.
“Yiyiphi loo way? Kanene wena Stompie uza kusimoshela isikhathi ngezi plani
zakho. Imishini, majita, yeyokuba lo Mac acishe tonight. Kakade uyafunwa
nguyise ne old lady lakhe. Mos, uSis Nozi kash uyirholile, angisho
Malungisa?” ubuzile omnye. “Ibe elakuthi itopikazi aliyismakeli into yokumosha
ngecash for fokolo. Belithe lifuna ukuthi lithi liphuma emjiva kube kuthethwa
enye into ngalo Mac uzenza ugqirha,” utshilo uMalungisa.
“Hayi, majita, you be careful; ons kan nie daai ou net dood steek phambi kwaba
bantu. Mina ngihambisana neliya likaStompie. Into engcono, guys,
kukuthumela uLizzie abe kule way yokumbungezelela neh. Wena ke Bra Zet
njengechick yakho uLizzy, wovakalelwa, uyangizwa?’
Ja, o.k. sweet. And i-ou ngowam uLizzy mayiqiniseke ukuba akaphathwa
lelinye ivukuvuku ngaphandle kwam neh.” Iye loo mbizwana yachithakala
kwangenwa endlwini. Umdaniso ube shushu emva kweentetho ezenziweyo.
Kwalile ethubeni kwesuka enye inzwakazi eyayinxibe kakuhle gqitha yaya
kuGqirha Ntsibande izele luncumo yafika yamcela ukuba badanise.Omnye
uthe akulijonga eli nenekazi waqonda ukuba akanakwala. Kuthathenwe
kwangushixi shiximshim kudaniswa.
1.2.1 Lo mdaniso kuthethwa ngawo kwisicatshulwa wawubanjwe egameni
likabani? (1)
1.2.2 Chaza iinjongo zale migulukudu ngokuba kulo mdaniso. (2)
1.2.3 Tolika intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 7
1.2.4 Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.
Yayiliphupha lakhe uMpumelelo ukuba uya kuze asebenze eThekwini. (2)
1.2.5 Cacisa ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela njani phambili ibali. (3)
1.2.6 Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nentetho yakhe
ekuKHOLAM B.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) “Kodwa ke Thembisa siya (i) UThamsanqa
kuphinda sidibane okanye
sibonane phi ngoku?”
(b) Kodwa ke, Jwarha, uthi iya (ii) UNozililo
kulunga into yokuba sihlale
nalaa nkosikazi yakuni
uyazi nje mfondini ukuba
ibukhali?”
(c) Khawukhe uye (iii) UMpumelelo
kuThamsanqa uye kufuna
iincwadi zayo.
(iv) UMosia
(3 x 1) (3)
1.2.7 Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngoMpumelelo?
“Omnye uthe akulijonga eli nenekazi waqonda ukuba akanakwala ...” (2)
1.2.8 Ingaba uyavelana nokubanjwa kweli ‘topikazi’? Xhasa impendulo
yakho. (2)
[35]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP Ngani
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBOZO 2.1 noMBUZO 2.2.
2.1 ISICATSHULWA C
Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
Abantu ababevela emsebenzini bathi besihla ezibhasini babe sebegangwa
kwasesikhululweni yinkwenkwana eyayiphethe mpa isipha soshicilelo olo,
likhwaza into engenasiphelo:
“Inzwakazi eyayingunobuhle waseMonti ityholwa ngokubulala isithandwa
sayo.” Yeka ke ukungungelana kwaloo mkhosi wabasebenzi,
behluthahluthana ukulithenga iphepha. Yeka ke ingxolo bakuwubona
umfanekiso kaLinda, etsho ngolungayiwayo uncumo phantsi kwaloo
mnweba naloo mqhele wobu“Kumkanikazi” mhla wayewongwa ngobuhle
bakhe yidolophu. Ecaleni, yayingumfanekiso kamfi uEddie nokamfi uLulama.
Uyazi ke nawe ukuba umntu osewongeni elingafunyanwa ngabaninzi
ukholisa ukuba nentaphane yezihlobo kwaneentshaba. Yaba njalo ke
nekaLinda imeko. Kuloo ngxokolo babesihla benyuka. Izihlobo zazide
zimunce iminwe ukufunga: ‘Akasoze uLinda ayenze into enjalo.” Abanye ...
“Akwaba ebemsindisile uEddie, kufe elaa qhajazana linguLulama lodwa;
yinja ekufa kubi kakade!” Abanye: ... “Siza kuyihlangula thina
ngokuyingqinela inkedama yakwaMonti ebizisebenzela kalusizi iyodwa.”
Abanye babesithi: “Akukho nto ifeleyo kakade kwaba Nobuhle bepeni;
ziinzwakazi nje ngokwenyama, iintliziyo zona zingcolile.”
Abanye: “Unobuhle wantoni na? ULinda ugqithe bani ngobuhle? Eso
sithsaba wasifumana kwangala maqhinga ale lokishi.”
Yaba zezo ntetho ke nasezibhasini ngemihla elandelayo. Igama lentombi
kaMonti lalingundaba-mlonyeni ezimbuthweni zolonwabo nakwizigqubo
zamanxila nezabathengisi bemigunyathi nezabadlali beefafi namadayisi.
2.1.1 Xela ukuba waziwa njani uLinda Monti ngabakhweli beebhasi. (1)
2.1.2 Caphula ulwazi olusixelela ukuba abantu babebonakalisa umdla
ongaqhelekanga kwiindaba zephephandaba lale mini. (2)
2.1.3 Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyabangela ukuba uLinda Monti
atyholwe ngokubulala uEddie Maga noLulama? (2)
2.1.4 (i) Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
(ii) Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
kuMbuzo 2.1.4 (i). (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 9
2.1.5 Chonga isafobe esikwintetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa uze
uxele udidi lwaso. (2)
2.1.6 Nika intsingiselo yentetho ethi, “Igama lentombi kaMonti
lalingundaba-mlonyeni ...” (2)
2.1.7 Chaza esinye isenzo esothusayo esenziwa nguLinda Monti kanye
phambi kokuba kuvakale oku kukwisicatshulwa. (2)
2.1.8 Xela uphawu lukaEddie olumenza ukuba ayidlale ngokufanelekileyo
indima yakhe kweli bali. (2)
2.1.9 Saba yintoni isiphelo sikaLinda Monti emva koku kukwesi
sicatshulwa? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
2.2 ISICATSHULWA D
Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
“Ukususa eso sikrokro, ndingenza neso sicelo sokuba ekukhululweni kwakhe
ngebheyile, agunyaziswe ummangalelwa ukuba amane esiya kuvela rhoqo
emapoliseni ngamathuba abekiweyo. Ndisatshaya.”
Uthe vumbululu kwangoko umtshutshisi, okaNgqondi, emveni kokuba
ebesoloko esenza amanye amabhunga nokaHlobo. Uhambise wathi,
‘Ndiphakamela ukucela le nkundla ukuba isikhabe esi sicelo somthetheleli
wommangalelwa. Nangona lonke uphando selugqityiwe, kunokuthelekelelwa
ukuba ubungqina esinabo kwityala elilolu hlobo bucekethekile kakhulu
kangangokuba bungacunyuzwa lula ngummangalelwa xa ethe wakhululwa.
“Ngaphezulu koko, singade sibe besimthembile ummangalelwa ngelixa
elingaphambili, simnika onke amawonga ngenxa yentembeko kodwa
ukuthenjwa komntu kuphela mhla wenza ububi okanye mhla warhanelwa
ngobubi. Kakade umntu uhleli engagqibeki, ingaziwa imbilini yakhe. Lowo
simthembayo senziwa kukuba sisaneliswa koko kusemehlweni ethu. Athi
amaciko umntu ngumva kwekhabhathi wona ungekho mehlweni amntu. Kulo
mmangalelwa, sesiwubonile umva obusoloko usinqabele. Sesimbonile ukuba
lilahle elinomthuthu. Masingazibeki ke esichengeni sokutshiswa lilahle
elinomthuthu naxa seside salibona. Nam ndisatshaya.”
Ide yathetha imantyi: “Kwesi sithuba, inkundla yokhe ithi khebevu
okwemizuzwana engephi, khe ndiye kuqwalasela endikuvileyo.” Ekubuyeni,
imantyi ayibanga saphozisa maseko. Igadlele yathi, “Ndizihlafunisisile zonke
iingongoma ezithe zabekwa phambi kwam ngala macala mabini abambene
ngeli tyala.”
2.2.1 Eli tyala lixoxwayo kwisicatshulwa lixoxwa egameni likabani? (1)
2.2.2 Chaza iinjongo zikaHlobo zokuba afune ukuba sikhatywe isicelo
sebheyile yommangalelwa. (2)
2.2.3 Tolika igama elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
2.2.4 Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.
UNgqondi wayengummeli wommangalelwa kweli tyala.
2.2.5 Chaza ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela njani phambili ibali. (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 11
2.2.6 Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nentetho yakhe
ekuKHOLAM B.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) “Uthe uphela umboniso (i) UDuma
Dick ndabe sendiyilibele
into yenenekazi.”
(b) “Uz’uthiy’inja yakho bawo.” (ii) UHlobo
(c) “Khawundinced’apha (iii) UBumba
Lizzie mtshan’am, khwela
emnxebeningoku ubhekise
esikhululwenisamapolisa.”
(iv) UMdoda
(3 x 1) (3)
2.2.7 Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngalo kaNgqondi?
‘... sesimbonile ukuba lilahle elinomthuthu ...’ (2)
2.2.8 Ingaba uyavelana noLinda Monti ngokubanjwa kwakhe? Xhasa
impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU EWONKE: 35
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
UMBUZO 3: UMONWABISI – ZAMA A. JAPHTA
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBOZO 3.1 noMBUZO 3.2.
ISICATSHULWA E
3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
Ububele bukaThandabantu babungaphelelanga kubathengi nabasebenzi
kuphela. Nosapho lwakhe lwaluthiwe wambu yiloo ngubo yakhe yobubele
ishushu. Noxa wayeyiloo mvuzemvuze bububele ngakusapho lwakhe
uRhadebe, wayekwanaso wena isandla esingqongqo sengqeqesho.
Umntwana owayefane athambe ngakuye yayinguMonwabisi lowo, singazi ke
bethu nokuba yayiyimfobe nosizi ngakuye kuba ekhula engenamzali
ungowakhe. Wayesoloko emkhusela kwabanye abantwana xa mhlawumbi
bedlala ukuze ke bamdlalise kabuhlungu kuba emncinci kunabo. Bona ke abo
bantwana bakhe babesoloko benesikhalazo sokuba yena uMonwabisi
uthandwa ngokugqitha bona nguyise lowo wabo, kuba besithi akafane abethwe
okanye angxoliswe nguye yena. UThandabantu akazange ayinanze nganto le
nto yezi zikhalazo kuba esithi ziinkcuku nje zosapho olusakhulayo, loo nto
iyakuphinde idlule xa bekhulile bayibone ukuba ayinjalo loo nto. Kuba eneneni
yena wayengamthandi ukubodlula abo bakhe uMonwabisi, koko nje yayilusizi
lobuzali ebona yena inkedanyana engenabani, ngoko ke engafuni ukuba
izibone ihlelelekile phakathi kwabo bakhe. Kungoko ke wayengayinanzi into
yezikhalazo zabo bantwana bakhe.
Oyena mntu yamkhubekisayo le nto yokukhalaza kwaba bantwana yaba
ngunina wabo, uMamTolo. Yamhlupha kakhulu into yokubona abantwana
bakhe betyelelelwa nguMonwabisi waza wazimisela ukuba uza kwenza konke
okusemandleni akhe ukuba asivale eso sikhewu.
3.1.1 Xela ukuba waziwa njani uThandabantu ngabantu baseNtshiqo. (1)
3.1.2 Caphula ulwazi olusixelela ukuba uThandabantu wayengabafekethisi
kwaphela abantwana bakhe. (2)
3.1.3 Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyabangela ukuba uMamTolo azibone
sele emamkela ngokupheleleyo uMonwabisi? (2)
3.1.4 (i) Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
(ii) Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
kuMbuzo 3.1.4 (i) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 13
3.1.5 Fakela okushiyelelweyo kwisaci esinokutolika isikhalazo sabantwana
bakaMamTolo ngokwesi sicatshulwa.
‘Usana olungakhaliyo …’ (2)
3.1.6 Nika intsingiselo yentetho ethi, ‘abantwana bakhe betyelelelwa
nguMonwabisi.’ (2)
3.1.7 Chaza isiganeko esothusayo esehlela uThandabantu kweli bali. (2)
3.1.8 Xela uphawu lukaMonwabisi olumenza ukuba ayidlale
ngokufanelekileyo indima yakhe ebalini. (2)
3.1.9 Saba yintoni isiphelo seentombi zikaMamTolo emva koku kukwesi
sicatshulwa? (2)
KUNYE
3.2 ISICATSHULWA F
Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
Hayi ke wayevuka ngonyezi uMonwabisi, uyive loo trektara iduma ikuvusa, sele
enendima apho emasimini. Wayekhuthele ke kambe, wayelima imini yonke
yehlobo selenomnqwazi wakhe omkhulu wokuzikhusela kwelo langa lehlobo
lingenanceba. Babegilana bexabana abantu ngokuza kumqesha kuqala
kunabanye kuba bengxamele ukude balinyelwe nabo, kuba iimvula zehlobo
zazisele zinile, umhlaba uvuma. Abafazana babequqa edolophini ukuya
kukhangela imali eyayithunyelwa ngabayeni eGoli ukuba ayikafiki na, befuna
ukubhatala uMonwabisi ukuze abalimele loo masimi abo nabo. Ngokubona oku
kugxalathelana kwabafuna ukulinyelwa, nokufuna ukukhuthaza uMonwabisi,
uThandabantu wathenga itrektara entsha kunye nekhuba layo. Hayi ke
mntakabawo, akalima uMonwabisi waqala phantsi. Wafundisa omnye kwabo
basebenzi wayehlala nabo ukuqhuba nokulima ngetrektara, ukuze asebenzise
enye leyo yena, bathi bhazalala belima kwezo lali zibangqongileyo.
Bakhawulezisa bazigqiba ezo lali bawuqabelisa loo msebenzi wokulima. Imali
engenileyo wayeyithatha uMonwabisi aye kuthenga impahla yevenkile
ngokuzama ukuvuselela loo venkile yayisele isoyikeka njengendlu engahlali
mntu.
Wabukela waphinda wancoma kwakhona uThandabantu xa athe wafika apho
eNtshiqo igcuntswana labantu lithenga apho kwakhe. Wakhumbula iimini
zakhe esaqala uThandabantu kwezoshishino kunzima esohlulwa
kukungqamanisa imali engenileyo kunye nempahla ayithengileyo.
3.2.1 La masimi uMonwabisi uwalima egameni likabani? (1)
3.2.2 Chaza iinjongo zikaThandabantu zokuba ashiye uMonwabisi eNtshiqo. (2)
3.2.3 Tolika igama elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
3.2.4 Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.
UMonwabisi waliphumelela emagqabini ibanga le-12. (2)
3.2.5 Cacisa ukuba oku kukwisicatshulwa kuliqhubela njani phambili ibali. (3)
3.2.6 Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nenkcaza
ebhekiselelele kuye ekuKHOLAM B.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Zamphatha ngakumbi (i) UThandabantu
iinerves.
(b) Amvuma amashishini (ii) USamkelo
kukho nesilarha
edolophini.
(c) “... uya kuvumelana nabo (iii) UHlubikazi
nokuba bathi thengisani
yonke into ...”
(iv) UGcinumzi
(3 x 1) (3)
3.2.7 Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngoMonwabisi?
‘Wafundisa omnye kwabo basebenzi wayehlala nabo ukuqhuba
nokulima ngetrektara.’ (2)
3.2.8 Ingaba uyavelana nendlela uMonwabisi asebenza nzima ngayo
ukuvusa ishishini elidala likaThandabantu? Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO A: 35
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 15
ICANDELO B: IDRAMA
UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga
4.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA G
(Kwiofisi yoMnu. Loni, inqununu yeNobutho Higher Primary
School kunkqonkqoza uMnu. Maziko, isandla sayo.)
MAZIKO: Nkqonkqo! Nkqo!
LONI: Ngena.
MAZIKO: Hallow, chief!
LONI: Hallow, naso isihlalo.
MAZIKO: Chief, andihleli kodwa kukho isikhwebu endifuna ukukuchubela
sona.
LONI: Awu! Ngaba yintoni ngoku, mfondini?
MAZIKO: Izinto zishiy’amehlo, ngakumbi ukuba sithe samana
ukungayiqondi imicimbi enebatha.
LONI: Mfondini! Qhuba ndiphulaphule.
MAZIKO: Kudala ndikuxelela ngoNdila lo ukuba umsebenzi wakho omhle
uwufuthanisela ngomzondo.
LONI: Njani Duka?
MAZIKO: Dlamini ubuxhwane kuwe bendele okweengcambu zomdiliya
ude ungayiboni nengozi esemnyango.
LONI: Mfondini yek’izagwelo, khwel’emcingeni.
MAZIKO: Uthetha kamnandi. Uyabona ngoku sisandul’ukungena isikolo
uzulalele ukuthi gqi kukaLiziwe. Akakho klasini ngoku. UNdila
umthume umqabulo esirhoxweni. Inene uza kubon’imihlola.
LONI: Akacingi, akacingi ukusenza ibhari esi sikolo.
MAZIKO: Ukungacingi yenye into, selecinge wadwala. Izigede zamakhoba
kwikhabhathi yakhe zicul’ingoma yomoya.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
LONI: Izembe lidla ngokubuyela kumninilo ukuba uyakuqobola
ukugawula. Kudala ndimcebisa uNdila. Ngoku ndingxamele
ukusela amanzi.
MAZIKO: Akunawujika umlambo elwagcibeni.
LONI: Ndifanele Duka ndibethwa kukuhlohla kwale ndoda inxila injalo.
MAZIKO: Ihlohla nini, phi, isoloko yambethwe yingcalangcala nje intsasa
le yonke? Ukuba usacinga ukumcebisa, uya kuba
uphand’idlaka. Into yokuzama ukumlumla emithonjeni
yintsindabadala eyongamele nabanxanwayo ngokwabo.
LONI: Unyanisile Duka. Akasabuseli ngoku uyabutya. Bumtyebise
babuya bamsenga.
MAZIKO: (ephakama) Akasenakuba sancedwa chief ngoku. Uyikhwele ke
ingwe, ukuhla kuyo ngokwakhe kunobungozi obuntanganye
namhla yamtyekeza ngokwayo-nankuya uLiziwe esiza chief.
4.1.1 Xela ukuba waziwa njani uNdila nguLoni. (1)
4.1.2 Caphula ulwazi olusixelela ukuba uMaziko uze eofisini kaLoni
ngomcimbi olihlebo. (2)
4.1.3 Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyabangela ukuba uMaziko
andwendwele kwaNdila emva koku kukwisicatshulwa? (2)
4.1.4 (i) Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
(ii) Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
kuMbuzo 4.1.4 (i). (2)
4.1.5 Chonga isafobe esikwintetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa uze
uxele udidi lwaso. (2)
4.1.6 Nika intsingiselo yentetho ethi, “yek’izagwelo.” (2)
4.1.7 Chaza esinye isenzo sikaMaziko esiyelele kwesi asenza kuNdila
ngokwakwesi sicatshulwa. (2)
4.1.8 Xela uphawu lukaFuneka olumenza ukuba ayidlale ngokufanelekileyo
indima yakhe kule drama. (2)
4.1.9 Saba yintoni isiphelo sikaNdila emva koku kukwesi sicatshulwa? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 17
4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA H
MAWONGA: Yintoni kufe bani? Nazalisa indlu?
(Cwaka)
NOMASOKA: O! Yini kodwa? Yintoni Mawonga mntwanam?
O! Nkosi ya-am (Elila)
MAWONGA: Yintoni kodwa mama? Su-ukuzikhathaza ngam. Ndone
bani? Thandie khawutsho mfazi, ndone bani?
RAY: Akonanga mntu, tu, qha nje sivelana nawe.
MAWONGA: O! Le ntlanganiso ingam?
RAY: Ukuba yintlanganiso ngubani owasemzini apha Lawu?
MAWONGA: Kunjalo kungenjalo, niqhele ukuba lapha, ngeli xesha?
Nibizwe ngubani apha?
RAY: Mfondini! Akusekho kuncwela fosilarha ngoku, kuba
nawe usidlwengule. Khawumamele sithethe nawe. Umntu
akazange azibone konakala kwathini na, ubonwa ngabanye.
MAWONGA: Ndonakaliswe yintoni?
NOMASOKA: Hayi mntwanam, siphulaphule nokuba akuzi kwenza nto
ngaloo nto.
RAY: Mfo kabawo, usapho lwakho uluhlalise bunyembezana.
Ibiyinto enani na le uyithanda ngaphezu kosapho lwakho?
Akutshiwo ukuba sukutya ukutya okuthandayo, kodwa funda
ukuzilinda nokuzilinganisela. Waqala kakuhle, wagqibela
ngamabibi.
MAWONGA: Uyagalela mfo kabawo kodwa ke nomlambo ukusuka kwawo
elisweni uphala kuhle uphilisa ubuye elwagcibeni utyekeza
iingodo namabibi. Ndiyekeni mna, ndiye-keni.
NOMASOKA: Ukhe ayekwe na umntu kusonakala? Yintoni mntanam
Mawonga? Kwasa kwahlwa sithetha nawe? Uya kude uve
liphi?
MAWONGA: Ndithe, ndi-the ndiye-keni. Ukuba uRay ufuna
ukushumayeza abantu, kuzele phandl’apha. Ndiyekeni,
niyeva? (Watsho engena kwigumbi lakhe lokulala ebashiya
bentywizisa abafazi, ethe manga uRay).
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
4.2.1 Le ntlanganiso ibanjwe egameni likabani? (1)
4.2.2 Chaza injongo yokubanjwa kwentlanganiso yekomiti emva koku
kukwisicatshulwa. (2)
4.2.3 Tolika intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
4.2.4 Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.
UMadala wamsindisa uLoni ukuba angaphelelwa ngumsebenzi. (2)
4.2.5 Cacisa ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela njani phambili
ibali. (3)
4.2.6 Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nentetho yakhe
ekuKHOLAM B.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) “Zifake iinzipho zitshone (i) UZingiwe
nophoyiyana uyaqhuqhwa
abe nguchwenene.”
(b) “Abasayi kuze batye (ii) UThandiwe
amanzi abam abantwana
...”
(c) ”Undincede ungafombi (iii) UFuneka
abantwana bam.”
(iv) UThuletu
(3 x 1) (3)
4.2.7 Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngoMawonga?
‘Ndiyekeni mna, ndiye-keni.’ (2)
4.2.8 Ingaba uyavelana noMawonga xa egxothwa kwaFuneka? Xhasa
impendulo yakho (2)
AMANQAKU EWONKE: 35
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 19
UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M Mlokoti
5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA I
(KukwaNcaphayi egumbini lokuhlala. UNcaphayi uncokola
nomkakhe uMaTshezi ngezidla umzi.)
NCAPHAYI: Hina Matshezi, khawukhe usondele mfazi sithethe, ikho wena
into engandiphethanga kakuhle.
MATSHEZI: Iyawa yintoni na yise kaZanoxolo, ndiza kuphoswa nje yile
nkqubo kamabonakude?
NCAPHAYI: Hayi nkosikazi ngxe torho mfazi wam, ungafi, ndenziwa
kukuxhalaba. Kaloku zininzi izinto ezifuna ukulungiswa
phakathi komzi, ngakumbi njengokuba ixesha selifinyele,
ndisonganyelwa nayimpilo.
MATSHEZI: Kulungile ndiphulaphule tata. Yintoni Tolo? Ikhona into
ekukhathazayo?
NCAPHAYI: Ndiyabulela Tshezi, ndiyabulela mkam. Nantsi into, ndiyazi
kona ukuba sithi isintu indoda ayikhali nokuba seyingxange
ezingxangxasini, kodwa mkam kunyembelekile.
MATSHEZI: Ndiphulaphule tata.
NCAPHAYI: Ewe kona ngokwempilo ndixikixekile nkosikazi, namandla
andisenawo ngoku, nogqirha ukungqinile oko izolo xa
besiphaya. Uyakhumbula phofu?
MATSHEZI: Ewe tata ndiyakhumbula, yaye khange ndithande, kodwa
ndifane ndaziqinisa nje ngelithi nguThixo owaziyo.
NCAPHAYI: Heke. Kodwa andikhathazwa yimpilo nakukuguga nje kodwa
mfazi. Eyona nto ingamandla yimeko yaba bantwana ndiza
kukushiya nabo xa ndinokuthi ndibhubhe.
MATSHEZI: Ubona nje nam iyandixhalabisa imeko yaba bantwana Tolo,
ngakumbi uDina – hayi akandonwabisi konke konke.
NCAPHAYI: Heke. Ndilapho kanye. Lo mntwana andiyifumani ingqondo
yakhe kwaphela. Ukhe umve khona wena encokola
nodadewabo nabantakwabo?
MATSHEZI: Hayi tata, uyinto esoloko izivalele egumbini lokulala, suka
amke ngorhatya abuye ezinzulwini zobusuku.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
5.1.1 Xela ukuba waziwa njani ngoku uDina ngabazali bakhe. (1)
5.1.2 Caphula ulwazi olusixelela ukuba uNcaphayi uzibona ingathi sele
eza kusweleka. (2)
5.1.3 Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyayibangela ukuba ibe nguDina
okhethelwa lo msebenzi nguNoyongo? (2)
5.1.4 (i) Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
(ii) Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
kuMbuzo 5.1.4 (i). (2)
5.1.5 Chonga isixhobo sesandi esikwinkcaza ebhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa uze uxele udidi lwaso. (2)
5.1.6 Tolika igama, ‘ndiphulaphule ...’, njengoko lisetyenzisiwe kule
ngxoxo. (2)
5.1.7 Chaza isenzo sobugorha sikaDina asenze kuThambolenyoka. (2)
5.1.8 Xela uphawu lukaNoyongo olumenza ukuba ayidlale
ngokufanelekileyo indima yakhe kule drama. (2)
5.1.9 Saba yintoni isiphelo sikaDina kule drama? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 21
5.2 Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA J
DINA: Yhu! Molo wethu Sis’Khulukazi.
KUKU: Yho! Bantu basemaQwathini. Ungubani na wena undazi kangaka?
Ude undibize ngelasekhaya lenkobe?
DINA: Hayibo Sis’Kukza, wangenwa sisifo sokulibala na ngoku?
KUKU: Ndiza kuthini na kaloku ntombi, xa ndisiva inenekazi elinjengawe
sele lindikhankqula ngegama, kubonakala ukuba akunguye
nowalapha eNgcobo nje?
DINA: Hayibo Sis’Kukza ... Uzakuthi ndingowaphi ke xa
ndingengowalapha?
KUKU: Ungowalapha? Hayi suka, musa ukudlala ngam ntombazana.
Akukho mntu unjengawe eNgcobo.
DINA: Hayibo Sis’Kukza ndinguDina.
KUKU: Dina! Hayi bo Dina!
DINA: Ewe Sis’Kukza ndim uDina.
KUKU: Hayi bo mntwan’am Dina! Yhu uDina! (Esondela, emanga, sele
echiphi-chiphiza iinyembezi) – Yhu uDina! Uvelaphi sisi?
DINA: Eyi sisi, lide ibali. Sekulishumi elinesihlanu lonke leminyaka
ngoku sagqibelana.
(Esakhwankqisiwe) Yhu uDina!
DINA: Kodwa sisi ukuba awungxamanga ndicela singene apha emotweni
sisuke apha egaraji kuyaphithizela, siyokumisa phaya ekuphumeni
kwedolophu, ukuze sikwazi ukuncokola kakuhle.
KUKU: Hayi bo Dina! Sana lwam waba nomgrugra onje wemoto na
ngoku, iBMW nalapha ezintweni?
DINA: Hahaha! – hayi wethu sisi Kuku, zizinto zakhona. Khwela sisi
sihambe.
(Basukile egaraji bayakumisa ekuphumeni kwedolophu, bangena
nje kancinci kwindlela ebheka ngaseDutywa, bemisa.)
KUKU: Kowu! Sana lwam, ingathi ndiyalama. He wethu sana lwam,
khawutsho, wenza ntoni phi? Njengokuba sisifa yindlala nje thina.
DINA: Ndingumlindi wamabanjwa wethu Sis’Kuku, apha kule ntolongo
iseKomani. Nomyeni wam wafumana umsebenzi kwalapha eChris
Hani District Municipality. Sikunye apha eKomani.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
5.2.1 UKuku wayemgqibele ephi uDina njengokuba emlibele nje ngoku? (1)
5.2.2 Chaza injongo kaDina ngokufuna ukuncokola noKuku. (2)
5.2.3 Tolika ibinzana elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
5.2.4 Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.
UNozici noNozigoci badutyulwa basweleka. (2)
5.2.5 Cacisa ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela phambili njani
ibali. (3)
5.2.6 Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nentetho yakhe
ekuKHOLAM B.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) “Hayi! Ikamva laba (i) UZanoxolo.
bantwana liyoyikeka.
Kodwa! Ikhona iinto eza
kuvela.”
(b) “Hayi enkosi, nam (ii) UGxalaba.
nomdade
andizokuphunga.”
(c) “Sibafumene (iii) UNcaphayi.
bephakuphaku ngolona
hlobo. Bobabini,
sabathelekisa, emva koko
sabaqobongela.”
(iv) UMbotoloshi.
(3 x 1) (3)
5.2.7 Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngoKuku?
‘... (Esondela, emanga, sele echiphi-chiphiza iinyembezi.)’ (2)
5.2.8 Ingaba uyavelana noThambolenyoka xa egwetywa ekupheleni
kwebali? Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 23
UMBUZO 6: NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL NGEWU & EZ GUQA
6.1 ISICATSHULWA K
Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
UMNTU AKALAHLWA
UNobesuthu noNomtha babonile ukuba mabangachithi xesha babe bephendulana
noyise, kuba ilizwi lakhe belingawi phantsi, yaye babeyazi ukuba nonina obezama
ukubathethelela angaphuma yena kuqala kuloo mzi. Baphindele kwigumbi labo
lokulala baqokelela kwanto yabo, bayithatha loo mithwalo ibingenakuthwalwa kuba
kaloku bebesebethwele imilomo. Baphumile ngobo busuku balinikela umva ikhaya
bengazi ukuba baza kulalisa phi. Bagqibe kwelokuba baye eTsilithwa kwayisekazi
uTyhobeka.
Bafike eTsilithwa ezinzulwini zobusuku bengagodoli beqhaqhazela.
Babengaqhaqhazeliswa yingqele yobusika kuphela, koko naluloyiko lwale nto
ibehleleyo. Ekufikeni kwabo kwaTyhobeka basothule isikhalo, balila begixa
ngokungathi babhungisene. Ngubani owaziyo ke phofu ukuba
babengabhungisananga? Esi sikhalo sikhawuleze sakhatshwa yinja ebingazanga
izibalule ngokukhonkotha, kodwa namhlanje yenze umkhulungwane.
Nakuba uTyhobeka ebekhanyisile nje ngofinyafuthi, isibane esibalulekileyo
kubantu baseTsilithwa, uye waqhwitha wakha umkhanyo efuna ukuqinisekisa
ukuba ngoobani kanye aba. Uncine amehlo okomntu ofa lungcume, koko amehlo
anorhatyazo endod’enkulu, akamncedanga ukubaqonda aba bantu. Koko
kunkolonkoloza uncedwe nguMthwakazi, umfazi wakhe, othe, ‘Yise kaMandla
ngabantwana bakaMaMthi aba’. ‘Tyhini madoda! Umfo wethu utshabile? Yinto
yanini leyo?’ ‘Utata akatshabanga bawokazi. Silapha nje usigxothile’, uphendule
uNomtha. ‘Unigxothe ebusuku apha? Unigxothele ntoni kodwa uMathidala?’.
6.1.1 Xela ukuba loluphi uhlobo lwemfuyo awayesaziwa ngalo uMathidala
elalini yakhe. (1)
6.1.2 Caphula ulwazi olusixelela ukuba uMathidala wayekhohlakele. (2)
6.1.3 Tolika intetho ethi, ‘kaloku bebesebethwele imilomo.’ (2)
6.1.4 Xela uphawu lukaMaMthi olumenza ukuba ayidlale
ngokufanelekileyo indima yakhe kweli bali. (2)
6.1.5 Ngokwazi kwakho ibali, uTyhobeka wazigcina iintombi
zikaMathidala emzini wakhe? (2)
6.1.6 Xela isenzo sobugorha esenziwa nguThandile kweli bali. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
6.1.7 (i) Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
(ii) Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
kuMbuzo 6.1.7 (i). (2)
6.1.8 Chonga isafobe esikwinkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa uze
uxele udidi lwaso. (2)
6.1.9 Saba yintoni isiphelo sikaMathidala ebalini? (2)
KUNYE
6.2 ISICATSHULWA L
Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
NGUMNTU ONJANI LO?
Kuphakame ufafa lomfana weza ngqo kumfundisi, wafika wamnika
iphetshana. Ulijonge nje kancinci umfundisi eli phetshana, kwabonakala
ngohlobo alityhilizele phaya ngalo ukuba kumcimbi wokufunda umfundisi
lo akazingci nganto. Umile lo mfana ejonge ntsho kumfundisi, ngokungathi
ulindele impendulo yencwadi ebemgqithisele yona. Ude umfundisi
wasebezela lo mfana wathi kuye, ‘Siza kuqala ngomthandazo. Kodwa lo mntu
ndize kumngcwaba ngumntu onjani?” Umfana akawuphendulanga lo mbuzo
kamfundisi, koko uye wajonga kude.
Umfundisi uyalele ukuba kuculwe iculo elithi: “Yesu langa lomphefumlo.”
Umthanjiswa uyenzele lula le rhamente kuba kumqolo ngamnye ubethi ngqe
ngaphambili awufunde okwesitshingitshane umqolo. Nakuba umfundisi
ebenzele lula abantu kubekho madoda athile axhathise kuhlobo lokucula
ngoohawu hawu abaninzi. Ukhe wawuphosa umfundisi omnye umqolo
ecatshukiswe yinto angabanga nako ukuyinyamezela. Ukhombe eny’indoda
wakhwaza wathi, “Thul’isankwane eso akukho sembholorhweni apha!”
Babekho abakhe bangena ngengoma kumcimbi wesankwane koko
banqandwa kukugigitheka kwentsini, kubonakala ukuba kuyahlekwa nokuba
kufiwe.
Emva kweli culo umfundisi wenze umthandazo wentloko apho avakale
ngokubetha kolwimi ukuba le yenye yezinto ayiqeqeshelweyo kwisikolo
sobufundisi ukuba wayefikelele phofu kuso. Emva komthandazo uhlabele
umthandazo weNkosi.
6.2.1 Ngumngcwabo kabani lo uqhubekayo ngokwesicatshulwa? (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 25
6.2.2 Chaza isizathu esabangela ukuba umfi angangcwatywa kwiiveki
ezingaphambili kwale angcwatywa ngayo. (2)
6.2.3 Tolika intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
6.2.4 Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.
Umfi lo wayenabantwana abathathu. (2)
6.2.5 Cacisa ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela phambili njani
ibali. (3)
6.2.6 Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nenkcaza
ebhekiselelele kuye ekuKHOLAM B.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) “Tyhini ibisisimanga (i) UMaThiyane
sendoda esi.”
(b) “Okunene urhole (ii) UMjalisa
isiqinisekiso sakhe
somtshato, nguye lo nimva
eman’ukukhala.”
(c) Lixhegwazana (iii) UNgxabane
ebelilithintitha ...”
(iv) UManduleli
(3 x 1) (3)
6.2.7 Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngomfi lo?
‘Kodwa lo mntu ndize kumngcwaba ngumntu onjani?’ (2)
6.2.8 Ingaba uyavelana nosapho lomfi ngale meko kuyiyo ngokwesi
sicatshulwa? Xhasa impendulo yakho. (2)
AMANQAKU EWONKE: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
26 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
ICANDELO D: ISIHOBE
Phendula imibuzo esetwe kwimibongo YOMIBINI.
UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – Sibongile Maputi nabanye
7.1 Funda lesi sicatshulwa sombongo singezantsi uze uphendule
imibuzo elandelayo.
INGCWABA
1 Simanga somngxuma, awuhluthi;
2 Umntu simgqibela ekhaba;
3 Emva kwethuba umhluthe;
4 Umphathele imbengwana ephanda;
5 Uncume, kaloku uhlobene nokufa;
6 Sele bemi ngemihlakulo besomba;
7 Ukhintsele usala nokuthufa.
8 Umhla, iveki, ngabanye behamba;
9 Ukhamisela emoneni, umumatha;
10 Puqa! Loo mkhaba unge ugcwele ufuthe.
11 Ezibhedlele, nasezindleleni uthungatha;
12 Kungantsuku zatywala uwuthe;
13 Akabethelwa nangu ‘doh’ umnini,
14 Emathunjini omhlaba kwesakhe isilili.
7.1.1 Kuthethwa ngantoni kulo mbongo? Kusithiwa itheni? (2)
7.1.2 Tolika okuthethwa ngumqolo wesi-2. (2)
7.1.3 Chonga isafobe esikumqolo wesi-5 uze uxele udidi lwaso. (2)
7.1.4 Caphula umqolo obonisa ukuba ukufa kuyaquqa akuphezi. (2)
7.1.5 Cacisa intsingiselo eziswa ligama elibhalwe ngqindilili kumqolo
wesi-9. (2)
7.1.6 Ludidi luni lombongo olu? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.1.7 Nika zibeMBINI iindlela adibana ngazo nengcwaba umntu ngokwalo
mbongo. (2)
7.1.8 Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kumqolo we-12. (2)
7.1.9 Unjani umoya wembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2020) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 27
7.2 Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi uze uphendule imibuzo
elandelayo.
MFAZINDINI WASE-AFRIKA – KN MANCIYA
1 Yizani bantu ningqine nank’umhlola.
2 Namhla kumhla ndalam’isimanga.
3 Silo sini na esi sity’utyani ngerhengqe?
4 Yintoni na le inje mzi wakowethu aph’ekhaya?
5 Usisilo na nokuba ungumntu na?
6 Thetha kaloku, usabele xa ungumntu. Yeha!
7 Lixhishini utyani urheme bumthe swii.
8 Usisidla-tyani na de uthi swii mazindini?
9 Mazindini emabele abhonxel’ukwanyisa
10 Umthinjana nomlisela wakowethu uqhayisa ngani na?
11 Untsintsitheka naloo nyanda yeenkuni wobasela usapho na?
12 Loo mgqomo wamanzi uwungcekelele unzima unjalo na?
13 Uqengqana nembokotho elityeni wophekela usapho na?
14 Loo ti intubululu yenziwe kwanguwe ngalo mzuzwana na?
15 Isenguwe na mazindini yakowethu okhalelwa lusana na?
16 Laa mbadu ngasebuhlanti iyoliswe yingalo yakho na?
17 Kuloo maqhwa aqhaqhazelisa imihlathi,
18 Ndithe mandla umfazi waseAfrika edovud’udaka,
19 Ath’exovaxova ab’enyovanyova ngezo zandla.
20 La mazwembezwembe ulungiselela iimini zikaXakeka emtyantini.
21 Ndimalam’entsintsitheka neziqonga zeepali ezidla’incilikithi;
22 Exhibitheka nje, ubawozala ukhala ngebhekilana yomthayi.
23 Yaya phi na imfobe kwesi sizwe sethu mdakasholondini?
24 Mazi zase-Afrika zona kade zayibamb’itshisa, sithi ngxe!
7.2.1 Libhekisa kubani igama, ‘Yizani’ elikumqolo woku-1? (1)
7.2.2 Xela isimanga ekuthethwa ngaso kumqolo wesi-2. (2)
7.2.3 Xela isizathu sokuba imbongi ingaqiniseki ukuba ngumntu okanye
sisilo na lo imbongayo. (2)
7.2.4 Khetha isifanekisozwi esikumqolo wesi-7 nowesi-8 uze uchaze
ukuba sisetyenziswe ngayiphi injongo. (2)
7.2.5 Chaza isizathu sophindaphindo olukwimiqolo ye-9 ukuya kowe-16. (2)
7.2.6 Iqaqambisa ntoni imbongi ngomqolo we-9? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
28 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2020)
7.2.7 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. ‘Umlisela
nomthinjana’ ngokwakumqolo we-10.
A ngabafazi namadoda.
B ngabafana neentombi.
C ziinkunzi neemazi.
D ziinkonde neenkondekazi. (1)
7.2.8 Xela imisebenzi ibemiBINI eyenziwa ngumfazi wase-Afrika
ngokwembongi kwisitanza sesi-2. (2)
7.2.9 Chonga umqolo obonisa ukuba lo mfazi uhamba kwiindawo
ezinengqele. (2)
7.2.10 Mfanekiso ngqondweni mni oziswa ligama, ‘exhibitheka’ kumqolo
wama-22. (1)
[35]
AMANQAKU ECANDELO D: 35
AMANQAKU EWONKE: 70
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.

Question paper
XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf

Question paper
XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P1 May-June 2025.pdf

Question paper
IsiXhosa FAL P3 May-June 2025.pdf

Question paper
XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2024_watermark.pdf
Question paper
ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2024_watermark.pdf
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.
More from Grade 12 Isixhosa Fal
Explore more published documents in this catalogue.

Memorandum
ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025_watermark.pdf

Memorandum
ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025_watermark.pdf

Memorandum
IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG.pdf
Memorandum
IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG.pdf

Memorandum
XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024.pdf
Memorandum



