NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2024
ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
OLONGEZELELWEYO (FAL)
IPHEPHA LESIBINI (P2)
AMANQAKU: 70
IXESHA: 2½ iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama-32.
Hosted by www.ecexams.co.za.
Skip to contentAll 2024 papers 





View all





isiXhosa FAL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2024 QP
Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2024, 32 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Fal · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2024. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa FAL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2024
- Exam period
- Eastern Cape Mock Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 32
- File size
- 1.0 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 32
This exam
Eastern Cape Mock Exam 2024
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 1.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 1.2Uncwadi / Literature (Set Works)52 marks
- Question 2.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 2.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
- Question 3.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 3.2Uncwadi / Literature (Set Works)20 marks
Show all 14 questions
- Question 4.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 4.2Uncwadi / Literature (Set Works)20 marks
- Question 5.1Uncwadi / Literature (Set Works)45 marks
- Question 5.2Uncwadi / Literature (Set Works)20 marks
- Question 6.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 6.2Uncwadi / Literature (Set Works)52 marks
- Question 7.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 7.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
IMIYALELO NENGCACISO
Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo.
1. MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwiphepha lesiqulatho
elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi ozifundileyo
kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna
ukuyiphendula.
2. Eli phepha linamaCANDELO amaNE:
ICANDELO A: Inoveli (35)
ICANDELO B: Idrama (35)
ICANDELO C: Amabali amafutshane (35)
ICANDELO D: Imibongo (35)
3. Landela imiyalelo ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.
4. Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke: umbuzo NGAMNYE ukhethwa
NAKUWAPHI amacandelo amaBINI.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
ICANDELO D: IMIBONGO
Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBINI.
Sebenzisa itshekhlisti ukuzincedisa.
5. Uluhlu lokukhangela lakukunceda.
6. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.
7. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
8. Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO
NGALINYE.
9. Sebenzisa imizuzu engama-75 KWICANDELO NGALINYE.
10. Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 3
IPHEPHA LESIQULATHO
Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo.
INANI LOMBUZO AMANQAKU IPHEPHA
1. Kusa Kusihlwa 35 5–8
2. Umqol’uphandle 35 9–12
3. UMonwabisi 35 13–16
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.
4. Ndiyekeni 35 17–20
5. Inzala YamaRhamba 35 21–24
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
6.1 ‘Kanti andizenzanga’ 18 25–26
6.2 ‘Ndakuyicel’ivuthiwe’ 17 27–28
ICANDELO D: ISIHOBE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.
7.1 ‘Umama’ 18 29–30
7.2 ‘Ukwindla’ 17 31–32
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
4 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
ITSHEKLISTI
QAPHELA: Phendula imibuzo emiBINI kumacandelo amabini.
Phawula (√) amacandelo owakhethileyo.
ICANDELO IINOMBOLO INANI LEMIBUZO PHAWULA
ZEMIBUZO EPHENDULWAYO (√)
A Inoveli
(Kusa Kusihlwa) 1–3 1
(Umqol’uphandle)
(UMonwabisi)
B Idrama
(Ndiyekeni) 4–5 1
(Inzala YamaRhamba)
C Amabali amafutshane
(‘Kanti andizenzanga’)
(‘Ndakuyicela 6.1 + 6.2 1
ivuthiwe’)
D Imibhongo
7.1 + 7.2 1
(‘Umama’)
(‘Ukwindla’)
QAPHELA: Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 5
ICANDELO A: INOVELI
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
• Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
• Umqol’uphandle nguMAP Ngani
• UMonwabisi nguZA Japhta
Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.
UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2.
1.1 Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA A
Ndingafana ndisesi sidla ubulongo, into engazi kwenzeka yona yile yokuba
umane ucetyiswa emacaleni ufike sewuphefumlela phezulu, undibikela le nale
emzini wam. Lungile, mayicace into yokuba la mahlahla akho akucebisa into
yokuba ulungiselele abantwana bakowenu kuphela ukuze aba bakuthi
ungabahoyi. Kwaye futhi into yixoxe nam kuqala uyeke ukufika undinike 5
imiyalelo ngathi ndiyintombi yakho.
Iwagqibe la mazwi seyifutha le ntokazi ngathi lirhamba eli lishukunyiswe
belilele. Ubunokuthi wakukhangela amehlo la ufike elongalonga, eyaluzela
okwawenyushu.
“Mfum, uthetha imfungumfungu yodwa mfazindini. Kwaye ndiyakukrokrela 10
ngathi ikho le ishiya ezinye. Eli gwebu unalo liyakuphambanisa. Yiyo le nto
mna ndisuka izinto ndizenze ndingadlulanga kuwe ngamanye amaxesha kuba
usuke uvukwe yintlamba engakhiyo. Into oyingxamelayo yingxabano kuqala,
uze uthi wakudibana nenyoka iphunga umhluzi, uthi naku naku uLungile
ekhohlakele. Andizimisele kuyiphendula yonke le nanana undinqikela 15
yona ngaphandle nje kwale: uThamsanqa uza kuza kuqhuba le venkile
endaweni yam. Andinqweneli enye ingxoxo ke kungenjalo uya kudibana nenye
into.”
“Musa ukuyihlonipha loo nto. Yithi uza kundenza ingqongqo le uqhele
ukundenza yona undibethela la manyundululu akho.” 20
1.1.1 Xela igama ledolophu eyayikuyo le venkile kaLungile. (1)
1.1.2 Nika isizathu esibe ngunobangela wale ngxoxo iphakathi koLungile
nenkosikazi yakhe. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
6 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
1.1.3 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelelwe umgca kwisicatshulwa
elibonisa ukuba umfazi kaLungile wayenomsindo ogqithisileyo. (1)
1.1.4 Khankanya zibe MBINI iindaba zobuxoki awayezithuthelwa
nguNozilo uNomakhwezi. (2)
1.1.5 Inika ngcinga ni le ntetho kaLungile ibhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa? (2)
1.1.6 Zaziyintoni iinjongo zikaNozililo zokuzenza umhlobokazi
kaNomakhwezi? (2)
1.1.7 Nika ulwazi olulapha kwisicatshulwa olusixelela ukuba uLungile
ebembona okomntu oshiywa ziingqondo umfazi wakhe. (2)
1.1.8 Ngqina ukungachaneki kwale nkcazelo ilapha ngezantsi.
ULungile wathi uThamsanqa makaze nosapho lwakhe lonke xa
esiza kuncedisa evenkileni. (2)
1.1.9 Ingaba uYolisa waphumelela ukuyinqanda intombi yomnakwabo xa
yayibonisa ukungamhloniphi umyeni wayo? Xhasa impendulo
yakho. (2)
1.1.10 Sifundisa ntoni isenzo sikaNomakhwezi sokumamela iindaba
azithuthelwa ngabahlobokazi bakhe ngokwalapha ebalini. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 7
1.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA B
Emva kokuba kwenziwe amatheko kaMpumelelo ndawonye nokunikwa
intsikelelo kwivenkile yakhe, izinto zibonise inguqulelo. Ivenkile yathanda
ukuba nabantu abaninzi ngokumangalisayo, izale lide litshone ilanga. Le nto
yenza ukuba uThamsanqa aqeshe abanye abantu bokuncedisa. Yayiqwela
ukuzala ngempela-veki nangeeKrisimesi. Nalaa nto kwakuxanjuliswana 5
ngayo yaduka esithubeni kuba amagqwetha kaNozililo aminxwa
kukulahleka kobungqina neencwadi zemvumelwano phakathi koSondlo
noMosia. Kwaba nzima ngakumbi akungafumaneki uMosia. Zaba ezo mali
zikaNozililo nomyeni wakhe ziyatshona.
Sigqibelene nabo bevalelwe ngenxa yesityholo sokuncedisa nokuyila 10
iyelenqe lokutshisa ivenkile kaMpumelelo. Athi akuba elugqibile amapolisa
uphando, alifaka ityala. UNozililo wafuna igqwetha lokuba libathethelele.
Ngenxa yokufa komntu owabulawa ngamapolisa, ityala lanyanzeleka ukuba
liye ejajini.
Bakhanyela mpela ukuba babenento yokwenza nokuqulunqwa kweyelenqe 15
lokutshisa. Ngenxa yokuba aba tsotsi babeqeshwe nguNozililo
babeyimigulukudu eyaziwayo, kwaba nzima ukuba ingakholeleka inkcazo
yabo. Negqwetha likaNozililo lavuthuza libonisa ukuba abantu abanesidima
nabahlonelekileyo abanjengaba abanakuze bayenze into ephantsi olo hlobo
nabantu abaziwa ngobugulukudu. 20
OoNozililo bayikhanyela into yokuba abavani nabantu bakwaNtsibande.
Beza namangqina okubonisa ukuba babeziitshomi noNomakhwezi esaphila.
Baba ngaloo ndlela bayaliphumelela ityala. Imigulukudu yashiyeka
entolongweni idontsa iminyaka.
1.2.1 Chaza isiganeko esabangela ukuba uNozililo nomyeni wakhe
babanjwe. (2)
1.2.2 Nika intsingiselo yebinzana “yaduka esithubeni” elikwisicatshulwa
esingentla. (2)
1.2.3 Lizisa wuphi umfanekiso-ntekelelo igama elibhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa? (2)
1.2.4 Cacisa ukuba simfake njani engxakini uNtongana isenzo
sokulukuhlwa nguNozililo ukuba alwele ukufumana ivenkile
yakwaNtsibande. (2)
1.2.5 Chaza ukuba sityhila ntoni ngoNozililo isenzo sokuqesha
imigulukudu ukuba itshise ivenkile kaMpumelelo. (2)
1.2.6 Xela ukuba esi sicatshulwa sithathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo
sebali. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
8 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
1.2.7 Tshatisa umlinganiswa okuKHOLAM B nenkcazelo ekuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Ugqirhakazi owatshata (i) uNowenti
noMpumelelo
(b) Unyana kaNozililo (ii) uThembisa
noNtongana
(c) Udadobawo (iii) uYolisa
kaNomakhwezi
(iv) uMalungisa
(3 x 1) (3)
1.2.8 Khetha impendulo ibeNYE echanekileyo kwezi zikwizibiyeli.
Le noveli (yinoveli engolwaphulo-mthetho/engemiba yentlalo). (1)
1.2.9 Ingaba isenzo sikaMpumelelo sokwakha isibhedlele eLusikisiki saba
sisigqibo esifanekileyo ngokolwazi lwakho lwebali?
Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU EWONKE 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 9
UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP NGANI
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2.
2.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA C
Kuloo mgubhululo eyaba yeyokugqibela kuHlobo yaba kukufunda nganye
nganye kwisipha seencwadi ezazibhalelwe uEddie. Inkoliso yazo
yayizezivela kuLinda. Uziphe ixesha umfo kaHlobo, enyamezela ukuva loo
mfeketho yeendaba zomfazi obhala ethe thwanga lisoka lakhe. Wayephatha
kudibana nemfitshimfitshi yobukhwele ibe ngamasososo okungaphumeleli 5
kwakhe edingeni labo noEddie, ibe kukubhobhoza kwakhe ngempahla
entsha, ibe kukuphindaphinda ebisenzeka ngomhla othile benoEddie – yonke
loo nto ixelelwa umntu oyaziyo ebisenzeka.
Ukunyamezela kwakhe uHlobo kuvuzwe ngento ephathekayo. Kuthe
sekunini, wagagana neyona ncwadi eyaba nomdla kuye. Leyo yayibhalwe 10
ngezolo – isisijungqana kodwa ithwele lukhulu. Yayisithi:
“Dear Eddie,
Andisaphumeleli ukuya ebhayaskophu ngokuhlwa nje. Sebenzisa naantso
imizuzwana ndikunika, udibane nesithandwa sakho sesibini. Sendiqonda
ukuba sesona usixabisileyo. Mna ndifunyenwe yingqele. 15
Ndim, Linda.”
Uncume yedwa okaHlobo. Uyithathe loo ncwadi wayifaka kwincwadana
aqokelela kuyo amanqakwana awazuza xa aphandayo. Udlulele kwezinye
koko akafumananga nto yimbi ithe yanomdla.
Ukusuka apho, ufike eofisini yakhe sekungqengqe phezu kwetafile intaphane 20
yamaphepha avela kwi-ofisi enkulu yamapolisa. Uwe kuwo kwangoko. Uthe
nje ukuba awagqibe ukuwafunda, wabhekisa kuLiziwe ngelizwi elirhabaxa
namhlanje.
“Lizzie, amapolisa abuye ze mfondini. Bendithe makakhe aye kuhlola
indawo yomonakalo phezolo.” 25
2.1.1 Xela igama lesitalato eyayikuso indlu kaEddie. (1)
2.1.2 Nika isizathu sokuba uHlobo andwendwele indlu kaEddie ngale mini. (2)
2.1.3 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelelwe umgca kwisicatshulwa
elibonisa ukuba ezinye zeeleta ezazibhalelwa uEddie nguLinda
zazithetha nje into engenamsebenzi. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
10 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
2.1.4 Khankanya zibe MBINI izinto ezazibangela ukuba uLinda abe
ngumrhanelwa wokuqala ekufeni kukaEddie nesinqandamathe sakhe. (2)
2.1.5 Inika ngcinga ni le ntetho kaHlobo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa? (2)
2.1.6 Zaziyintoni iinjongo zikaHlobo zokuya eFemina House? (2)
2.1.7 Nika ulwazi olulapha kwisicatshulwa olusixelela ukuba uHlobo wade
wayifumana eyona nto wayeyifuna. (2)
2.1.8 Ngqina ukungachaneki kwale nkcazelo.
ULinda Monti nguye owabulala uEddie nesinqandamathe sakhe. (2)
2.1.9 Ingaba uHlobo waphumelela ukufumana obona bungqina kwiofisi
yakwaNdabazabantu eHill Street? (2)
2.1.10 Sifundisa ntoni isenzo sikaThembisa Ntlokonkulu sokuzenza
uNkosikazi Hobe emapoliseni? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 11
2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA D
Indlela ayemjonge ngayo uHlobo yayicacisa ukuba akakholelwa ncam yinto
ayithethayo. Kodwa athi akumjonga lo soka-dala womcuphi, afike kumntu
ongavelisanga nelinye izinyo. Wayezulazula endlwini elinde ukudamba kwaloo
ngxolo yezikhalo zababanjiweyo. Kwathi ze kucace emapoliseni ukuba
ngokwenene akaqhuli uHlobo, afunda ulusu lwabo babetyholwa. Babebibitheka, 5
abanye bemhunyhamhunyeka bejonge phantsi.
Uthe uHlobo akuqonda ukuba zithothile izikhalo nomothuko, wabhekisa
kumabanjwa akhe: “Phikani ukuba niyatyholwa!”
Cwaka.
UHlobo uthe guququ kumapolisa angoogxa bakhe ngelithi, “Mhlawumbi nina 10
bantu bangazinto niya kuthi ze nikholelwe kweli phupha ndililawulayo, nive into
ethethwa kulo mshini ndiwuphetheyo.”
Utsho equbula la tape recorder. Uyichukumise apha naphaya, wabuya wathi,
“Phulaphulani ke.”
Cwaka endlwini. 15
“Linda, sithandwa sam, uqalile ukuthetha umshini: NguEddie lo uthethayo.
Ndifuna ukukuxelela ukuba komnye wemisonto yale tape recorder kukho incoko
eyayiphakathi kwam nezihlobo zam zaseMoonglow – uThembsie Ntlokonkulu,
uThemba Mdoda, uKhulile Ndungana noWelile Nzulube.
“Bandifikela endlwini ngomhla weshumi kuJanyuwari 1960. Le tape recorder 20
ndiyivulele bengazi bona, ndayicholachola yonke incoko eyayiphakathi kwethu.
Oko ndikwenze ngokurhanela into, emva kokuba besisoloko singavisisani
ngezaseMoonglow.
“Uya kuzivela nawe izinto abazithethileyo. Kambe mna andizifake ntloko. Yonke
le ncoko ndisenakho ukuyisa emapoliseni koko andithandi.” 25
2.2.1 Chaza isiganeko esabangela ukuba uEddie enze ushicilelo kwitape
recorder. (2)
2.2.2 Nika intsingiselo yebinzana “ongavelisanga nelinye izinyo” elikrwelelwe
umgca kwesi sicatshulwa singentla. (2)
2.2.3 Lizisa wuphi umfanekiso-ntekelelo igama elibhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa? (2)
2.2.4 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uEddie ukungakuvumeli
ukuthengiswa kwentsangu eMoonglow? (2)
2.2.5 Chaza ukuba sityhila ntoni isenzo sikaJoe Bumba sokuya emapoliseni
ukuze ancedise kuphando ngokufa kukaEddie noLulama. (2)
2.2.6 Xela ukuba esi sicatshulwa sithathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo
sebali. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
12 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
2.2.7 Tshatisa umlinganiswa okuKHOLAM B nenkcazelo ekuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) USomashishini owayethengisa (i) uLinda Monti
utywala eMonti
(b) Intokazi kaEddie eyasweleka (ii) uNkosikazi Hobe
naye kwingozi yemoto
(c) Umakazi kaEddie owayehlala (iii) uLulama
kuKomani
(iv) uMaKheswa
(3 x 1) (3)
2.2.8 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zikwizibiyeli.
Le noveli (yinoveli engolwaphulo-mthetho/engemiba yentlalo). (1)
2.2.9 Ingaba isenzo sikaEddie sokushicilela incoko phakathi kwakhe
namalungu aseMoonglow yaba sisigqibo esifanlekileyo ngolwazi
lwakho lwebali? Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU EWONKE 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 13
UMBUZO 3: UMONWABISI – ZA JAPHTA
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2.
3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA E
Wayothukela ngaphakathi ke le yamantombazana abambe imidiza uHlubikazi.
Wathi khunubembe phezu kowakhe umandlalo ebukele. “Yhu kutheni ingathi
wothukile nje? Ingaba uyaqala ukubona amanenekazi atshayayo?” Yabuza leya
yokuqala intombi itsala kuhle kumdiza owawuceketheke kuhle kwiminwe
ebhityileyo. “Ha-hayi andothukanga S-sisi.” Waphendula watsho uHlubikazi, 5
zimyile iintloni ngokuqatshelwa ngabo, kanti ngenene wayebabukele
ngokothuka okukhulu.
Hayi suka Sxosh, awuboni ukuba ngumsila lo, useneentloni zokufika. Akunjalo
sana?
E-ewe ndiyafika sisi, wavuma uHlubikazi bukoyika kuba ebesele ezivile iindaba 10
ezibuhlungu ngabafikayo apho esinaleni. O-o, arha torho, ndiyabona ke ngoku.
Musa ukoyika wena sana, asizi kukwenza nto thina. Asikholelwa thina yiloo
mbanxo yokufaka abantu esinaleni, kwaye ithandwa ngabaseMzimkhulu loo
ntlondi.
Yatsho leya yokuqala isatsho ngemicwe yomsi ukuphuma emlonyeni. 15
“Nakuthi babefuna ukuyenza loo ntlondi kulo nyaka uphelileyo koko sabakhupha
kwezo ngqondo sabafaka kwezethu. Yhu koobani bona!” Yatsho le ibikade
ithule kucaca ukuba yiyo le ineso sibindi. Izibilini zehla kuHlubikazi kuba esiva
ukuba uhleli nabantu abangakholelwa ekufakeni abanye esinaleni.
Waqonda ukuba uya kuyixolela leyo yemidiza kuba encwase ukukhuselwa. 20
Ebesele egqibe ukuba uya kuzishiya apho ezo ntombi ukuya kufuna indawo
yokuhlala nabantu abasimilo sifana nesakhe.
Tyhini, sancokola nomntu singamazi!
3.1.1 Xela ibanga elaliza kufundwa nguHlubikazi kwesi sinala. (1)
3.1.2 Nika isizathu sokuba athi khunubembe phezu komandlalo wakhe
uHlubikazi? (2)
3.1.3 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa
elibonisa ukuba uHlubikazi wayengumfundi omtsha kuloo sinala. (1)
3.1.4 Khankanya zibe ZIBINI iziphumo zokuhlobana kukaHlubikazi nezi
ntombi esinaleni. (2)
3.1.5 Inika ngcingani le ntetho yale ntombi ebhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
14 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
3.1.6 Zaziyintoni iinjongo zikaHlubikazi zokuzenza umhlobokazi wezi
ntombi? (2)
3.1.7 Nika ulwazi olulapha kwisicatshulwa olusixelela ukuba lwehla uvalo
kuHlubikazi akuva ukuba akazokuntlontwa esinaleni. (2)
3.1.8 Ngqina ukungachaneki kwale nkcazelo ilandelayo.
UHlubikazi wafunda waphumelela emagqabini esinaleni. (2)
3.1.9 Ingaba uMaMtolo waphumelela ukuqeqesha iintombi zakhe ngendlela
yokuziphatha ngokolwazi lwakho lwebali? (2)
3.1.10 Sifundisa ntoni isenzo sikaHlubikazi sokulibala ingqeqesho yabazali
bakhe akufika esinaleni? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 15
3.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA F
Babuya kolunye lweehambo zabo bebaliselwa iindaba noko ezaba mbi. Bafika
amashishini evaliwe kungekho nelinye kuwo elisebenzayo. UMonwabisi
wababalisela ukuba kwiveki engaphaya kwaleyo yayiphelilile kwafika
amagosa karhulumente ajongene nezakhiwo, ulwakhiwo lwazo nokhuseleko
lwazo. Afika ke apho kwaSihlunu adenda zonke ezo zakhiwo zaloo mashishini 5
akhe, ngelithi zonke zidala ngoko ke mazidilizwe kuba zaziyingozi kubo bonke
abangena okanye abasebenza kuzo.
Loo myalelo ke wawubangelwe yinto yokuba kwathi kukho inkanyamba
ehamba nomoyakazi omkhulu kwawa esinye sezo zakhiwo kwenzakala
abantu abaliqela ababengaphakathi kuso ngelo xesha. Befika zivaliwe nje ezo 10
zakhiwo kungokuba loo magosa akazange avumele mntu osondela kwa-
ukusondela kuzo. Wema nematha uThandabantu exakwe yinto amakayenze.
Eneneni zona ezo zakhiwo zazisele zizidala kungekuko ukuba uyamonelwa
kwathini.
Iminyaka engaphaya kwamashumi amathathu ayedlulile zakhiwayo. Ingxaki 15
ke yaba kuye kuba ukuzidiiliza yayithetha ukuba sisiphelo sakhe eso kuba
ngokwengeniso yazo yayiza kuba yinkcitho ukuphinde akhe ezinye kuba kwa-
ezi zazingenayo. Phinda ke ukhumbule ukuba uRhadebe ngulowo wabetha
ngenqindi phantsi esithi akungekhe kuthengiswe nelinye kuloo mashishini
akhe. Eyona nto yamfaka engxakini ke yiloo nkcitho wayejongene nayo 20
nokuba wayeza kuthatha siphi kwezo zigqibo wayejongene nazo.
Njengaye nawuphi na ke usomashishini, uRhadebe wayengayifuni kwaphela
inkcitho kude kugqithise kuye njengokuba wayesele aluphele.
UMamTolo waqonda ukuba makathule akhe ayiyeke indoda yakhe izibonele,
kuba kaloku yena kwakukade ecebise ukuba athengiswe amashishini kodwa 25
yala, ngoku ke ayengenako ukuthengiswa ngenxa yaloo meko akuyo ayeza
kuba nenkcitho, nkcitho leyo wayengayifuni uRhadebe.
3.2.1 Chaza isiganeko esabangela ukuba zidendwe iivenkile
zikaThandabantu? (2)
3.2.2 Nika intsingiselo yebinzana “wema nematha” elikrwelelwe umgca
kwesi sicatshulwa singentla. (2)
3.2.3 Lizisa wuphi umfanekiso-ntekekelo ibinzana elibhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa? (2)
3.2.4 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uThandabantu
ukungakuvumeli ukuthengiswa kwamashishini akhe amadala
ngokwengcebiso kaMamTolo. (2)
3.2.5 Chaza ukuba sityhila ntoni ngoMonwabisi isenzo sokuvuma
ukongamela izakhiwo zikaThandabantu ngexesha esesibhedlele. (2)
3.2.6 Xela ukuba esi sicatshulwa sithathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo
sebali. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
16 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
3.2.7 Tshatisa umlinganiswa okuKHOLAM B nenkcazelo ekuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Igqwetha elabeka uMonwabisi (i) uHlubikazi
ukuba alawule amashishini
kaRhadebe ngelixa egula
(b) Unyana kaRhadebe (ii) uZangone
owasweleka kwingozi yebhasi.
(c) Intombi kamamTolo eyatshata (iii) uNobuntu
ngaphandle kwemvume
yabazali bayo.
(iv) uGcinumzi
(3 x 1) (3)
3.2.8 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zikwizibiyeli.
Le noveli (yinoveli engolwaphulo-mthetho/engemiba yentlalo). (1)
3.2.9 Ingaba isenzo sikaThandabantu sokungavumi ukuthengisa
amashishini akhe saba sisigqibo esifanelekileyo ngokwazi kwakho
ibali? (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO A: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 17
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula YONKE imibuzo ekwidrama oyifundileyo.
UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2.
4.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA G
LONI: Le tasi yekabani?
NDILA: Yeyam.
LONI: Ifuna ntoni apha?
NDILA: Nam ndithe nqa ukuba ifuna ntoni na apha
MAZIKO: Mfondini, Dicksie, lungis’umlomo lo xa kunje. 5
LONI: Kutheni le nto uthuma abantwana utywala ngexesha lesikolo?
NDILA: Obuphi utywala?
LONI: Obu buphezu kwetafile.
NDILA: Ukuba ibubobam ngebungekh’apha. Manene sanukuthi
nakudinwa ndim kwesi sikolo nindimbele ingcwaba ndijongile. 10
LONI: Xa uzimbela ingcwaba ngokwakho, unga ungaya kulala kulo
nababukeli?
MAZIKO Manene, siyawuphosa umhlola. Ndila mfondini, vuma ityala
nokuba alingomafutha. Uthi uLiziwe uthunywe nguwe, kwaye le
tasi yeyakho. 15
NDILA: Andazani natywala. Ndithume uLiziwe itasi yam endlwini
qha, qwaba ke.
Enye imfungumfungu le nindotha ngayo yimigibe nje yenu kwaye
indoda izizibeke kakuhle izabatha, izibeke ngobunono zingagqibi
ithafa. 20
LONI: Izabatha zantoni?
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
18 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
NDILA: Ukuba ufuna ukundibeka ityala undise ngaphambili, qhuba ngoku
indlela ingekazali ziimbovane. What is the charge preferred against
me?
LONI: Drunkeness during school hours, alternatively, corruption of school 25
children.
NDILA: Kanti abantu abangaseliyo banje ukuf’ingqondo?
LONI: Second charge. Insurbordination and inefficiency.
NDILA: Ungawacula onke loo matyala. Andisayi kuze ndibe yintsika
yakho njengooSammy aba. Udaka olutyatyekwe phezu 30
kwesamente luxobuka zingekakhali nokukhala ezesibini iinkukhu.
4.1.1 Xela igama lentombazana eyayithunywe utywala nguNdila. (1)
4.1.2 Nika isizathu sokuba uNdila abizelwe kwi-ofisi kaMnu.Loni. (2)
4.1.3 Chonga ibinzana kwintetho ekrwelelwe umgca kwisicatshulwa
elithetha ukuba uNdila akanayo indlela yokuthetha. (1)
4.1.4 Khankanya zibe MBINI izinto ezenziwa nguLoni ezabangela ukuba
naye aphelelwe ngumsebenzi. (2)
4.1.5 Inika ngcinga ni intetho kaNdila ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa? (2)
4.1.6 Zaziyintoni iinjongo zikaNdila zokudibanisa uMawonga noFuneka? (2)
4.1.7 Nika ulwazi olulapha kwisicatshulwa olusixelela ukuba uNdila utyhola
ooLoni ngokumbeka ityala angalaziyo kuba befuna ukuba aphelelwe
ngumsebenzi. (2)
4.1.8 Ngqina ukungachaneki kwale nkcazelo.
UNdila wathenga uMaziko ukuba amthethelele angagxothwa yikomiti
yesikolo kwintlanganiso awayebizelwe kuyo. (2)
4.1.9 Ingaba uMaziko waphumelela ukuthatha isihlalo sikaLoni ngokolwazi
lwakho lwebali? Cacisa. (2)
4.1.10 Sifundisa ntoni isenzo sikaMawonga sokunxila ngexesha
lomsebenzi? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 19
4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA H
NDILA: Zingi, izinto ezibuhlungu azipheli, zikhula zaluphale nomntu.
ZINGIWE: Yintoni ngoku Dicksie?
NDILA: Mfondini! Ndirhoxile emsebenzini namhlanje ngenxa
yeemeko.
NONCEBA: O! Uthini na Dicksie? Akuqhuli iyawa nguMawonga? 5
ZINGIWE: Kudala ndimxelela uDicksie ukuba ukukhonza uMawonga
kukubusa nokumilisela ubukumkani beempukane.
NONCEBA: Suka wethu, akuphilwa ngasikolo sodwa. Zisaqhuma iitshimini
phaya eMonti. Niphi na nina Sammy xa uDicksie esiwelwa
ngumgodi? 10
ZINGIWE: Baphi ntoni na? Ingamahlakani kaMawonga nje lawo?
MAZIKO: Kanti ukuba benisazi! Ndixhaphe ndisom’amagwebu
ndicamagusha, ndafa namthanyana. UDicksie lo
angandingqinela. Ngaphaya koko, uDicksie uxhelwa ngumntu
onezakhe izishiqi, koko azinamneki lucingweni. 15
ZINGIWE: Unyanisile Sammy. Makungalalwa. Abasayi kuze batye
amanzi abam abantwana. Ndakumenza azi ukuba inkwali
iyakwazi ukuphandela enye ingenathole.
MAZIKO: Kanti unyanisile ingathi uyadlala nje. Eli ilizwe alifuni
nkenenkene. Ukuba indoda ikutshisa ngesomnga isikhuni 20
yityabule nayo ngentsimb’ebomvu.
NDILA: Life is full of surprises – Mediocre men do climb to the topmost
rung of the ladder of life, whilst brilliant men are often obscured
by their brilliancy on which they rely without reservations. Loo
nto ayithethi into yokuba mabathi abaphumelele 25
ngethamsanqa ukuziphepha izabatha zobomi, mabadobelele
abo bathwetyulwe zizo.
4.2.1 Chaza isiganeko esabangela ukuba uNdila arhoxe emsebenzini. (2)
4.2.2 Nika intsingiselo yebinzana “ndafa namthanyana” elikrwelelwe
umgca kwesi sicatshulwa singentla. (2)
4.2.3 Lizisa wuphi umfanekiso-ntekelelo igama elibhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
20 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
4.2.4 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uMawonga ukugxothisa
uNdila emsebenzini. (2)
4.2.5 Chaza ukuba sityhila ntoni isenzo sikaNomawele sokuya
emapoliseni ukuze ancedise kuphando ngokufa kukaMawonga Loni. (2)
4.2.6 Xela ukuba esi sicatshulwa sithathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo
sebali. (1)
4.2.7 Tshatisa umlinganiswa okuKHOLAM A nenkcazelo ekuKHOLAM B.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Intombi eyayithandana (i) uNomadinga
noMawonga
(b) Umhlobokazi wenkosikazi (ii) uFuneka
kaMawonga
(c) Unkosikazi kaNdila (iii) uZingiwe
(iv) uZanele
(3 x 1) (3)
4.2.8 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zikwizibiyeli.
Le drama (yintlekele/yintlekele siyolisi). (1)
4.2.9 Ingaba isenzo sikaMawonga sokuzibulalela kwaFuneka saba
sisigqibo esichanekileyo ngokolwazi lwakho lwebali?
Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 21
UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M. Mlokoti
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2.
5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA I
NOYONGO: Hayi yonke into ihlangene Mlungu, besikunye izolo.
Uza kumbona kule veki izayo nakanjani.
NYOKA: (Ejika ejonga ekunene) Nomhase nawe Kuku!
BOBABINI: (Besothuka) Mlungu!
NYOKA: Nina nobabini ndifuna ningene eCala, ininzi into eqhubekayo 5
phaya, ndibafuna apha abaya bantwana. Niyandiva?
BOBABINI: Siyakuva Mlungu.
NYOKA: (Ephakama ebashiya) Kulungile, masidibane kule veki izayo,
ndifuna iziphumo ukubuya kwam.
(Aphume engxamile engangaqheliseli). 10
KUKU: Kowu! Akagezi ngako! Etsho ngesinqe esiphezulu nje.
(Enyevula) “Ndifuna iziphumo, ndifuna iziphumo.” Yhini le!
Ngubani yena?
BONKE: (Bayahleka)
KUKU: Loo nto ngumnyiki apha omile kakubi. Andiyazi nale nto 15
yeebhulukhwe ezibanjwe ngamakrisbhanti.
BONKE: (Baphela yintsini).
KUKU: Kanti! Imini iyakuze ibenye. Ndiyakuze ndiwugqabhuze
kunuke umswane laa mnyiki ndiyanixelela. Landihlutha
ubuntombi bam ndisemncinci gqithi ela luku-luku lenja. 20
NOYONGO: (Amehlo elila iinyembezi kukuhleka) Hayi wethu Kuku
khawuyeke ukusibulala ngentsini kwakusasa. Wasihlutha
sonke ubuntombi bethu laa mnyiki. Sakuba sathini ke?
Silapha ngoku.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
22 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
NOMHLASE: (Engenelela) He wethu mfazi, uthi umfumene njani na wena 25
lo mntwana kaNcaphayi, njengokuba sitsala nzima nje thina
ukufumana aba bantwana?
NOYONGO: (Eqhuzuka yintsini) Ndimhlabe iBlack Berry nkazana. Ikhona
enye! Yho! Sisidudla sekhomishini yam esi sana!
5.1.1 Xela igama lalo mntwana kaNcaphayi kuthethwa ngaye apha
kwisicatshulwa. (1)
5.1.2 Nika isizathu esibangela ukuba uKuku amcaphukele kangaka
uThambolenyoka. (2)
5.1.3 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelelwe umgca kwisicatshulwa
elibonisa ukuba uThambolenyoka wayetyebe kakhulu. (1)
5.1.4 Khankanya izehlo zibe ZIBINI ezifunyenwe nguDina ezibangelwe
kukuthemba uNoyongo. (2)
5.1.5 Inika ngcinga ni le ntetho kaKuku ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa? (2)
5.1.6 Zaziyintoni iinjongo zikaNyoka zokungenisa intlanganiso
nabasebenzi bakhe phambi kokuba aye eMtata? (2)
5.1.7 Nika ulwazi olulapha kwisicatshulwa olusixelela ukuba bonke
abasebenzi bakaThambolenyoka wabaxhaphaza ngokwesondo. (2)
5.1.8 Ngqina ukungachaneki kwale nkcazelo ingezantsi.
UNoyongo wancedisana noNyoka ukugxotha uDina akukhulelwa. (2)
5.1.9 Ingaba uMatshezi waphumelela ukumqeqesha uDina ngokolwazi
lwakho lwebali? Cacisa. (2)
5.1.10 Sifundisa ntoni isenzo sikaDina sokungathobeli ingqeqesho yabazali
bakhe. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 23
5.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA J
ZANOXOLO: Hayi ungothuki mntakatata akukho nto. Ndithe nje
mandikubize sidlane iindlebe. Ikhona wena into endothusileyo.
DINA: Ndiphulaphule bhuti.
ZANOXOLO: Xa bendisothula impahla phaya emotweni yakho nezi ntwana,
ndibone le nto. (Watsho esithi rhuthu incula abeyifake phantsi 5
komqamelo).
DINA: (Wothuka kodwa wazibamba) Ewe bhuti.
ZANOXOLO: Hayi mntan’asekhaya ayindiphathanga kakuhle konke-konke le
nto. Yintoni Dina? Wahamba nencula enje yona ukukhohlakala,
yaye asiyiyo nencula ngumkhonto lo. Uyabonakala ukuba 10
mtsha kraca. Yintoni Dina?
DINA: (Esothukile edanile) Hayi sesinye sezixhobo zaphaya
emsebenzini bhuti.
ZANOXOLO: Hayi kaloku sisi, andingomntwana. Soze nithi ningabalindi
bamabanjwa ejele nisebenzise isixhobo esinje. Yintoni Dina? 15
DINA: (Wathula ejonge phantsi).
ZANOXOLO: Uyabona dadethu, nokuba yintoni na le leyo uyiqulathileyo sisi
ungakhe ulinge uthabathele umthetho ezandleni zakho.
Uncede sisi. Nokuba kuyintoni na, ungakhe ulinge uthabathele
umthetho ezandleni zakho. 20
DINA: Hayi akhonto bhuti.
ZANOXOLO: Hayi ndiyakuxelela sisi. Ndiyakwazi kaloku ungudade wethu
ndikhula nawe. Ndiyakwazi ukhule nzima. Neentlungu oogqithe
kuzo ndiyazazi. Nobunzima oqhubeka ujamelene nabo khona
ngoku ndiyabazi. Kodwa kuyo yonke into Dina, undincede 25
mntwana’sekhaya ungakhe ulinge uthabathele umthetho
ezandleni zakho. Ingalo yomthetho inde sisi. Iya kubuya nawe
nokuba kunini na.
DINA: Hayi ndiyakuva bhuti.
5.2.1 Chaza isiganeko esaziwa nguZanoxolo esibangele ukuba amnqade
uDina akumbona ethenge incula. (2)
5.2.2 Nika intsingiselo yebinzana “sidlane indlebe” elikrwelelwe umgca kwesi
sicatshulwa singentla? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
24 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
5.2.3 Lizisa wuphi umfanekiso-ntekelelo igama elibhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa? (2)
5.2.4 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uDina ukuthandana kwakhe
noPhasta. (2)
5.2.5 Chaza ukuba sityhila ntoni isenzo sikaDina sokuya kuGxalaba ukuze
ancedise ekubanjweni kukaThambolenyoka. (2)
5.2.6 Xela ukuba esi sicatshulwa sithathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo
sebali. (1)
5.2.7 Tshatisa umlinganiswa okuKHOLAM B nenkcazelo ekuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Umlindi kaThambolenyoka (i) Mbotoloshi
owayeqhuba imoto eyayileqa
uDina
(b) Utatomncinci kaDina ohlala (ii) Sdokhwe
eKapa
(c) Usajini wesikhululo (iii) Mkhefa
samapolisa eNgcobo
(iv) Macebo
(3 x 1) (3)
5.2.8 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zikwizibiyeli.
Le drama (yintlekele/yintlekele siyolisi). (1)
5.2.9 Ingaba isenzo sikaDina sokuwisa ubukumkani bukaNyoka
esebenzisana noGxalaba saba sisigqibo esifanelekileyo? Xhasa
impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO B: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 25
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo:
• ‘Kanti andizenzanga – EZ Guqa
• ‘Ndakuyicela ivuthiwe’ – EZ Guqa
Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.
UMBUZO 6
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kula mabali mafutshane uze uphendule
imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2.
‘KANTI ANDIZENZANGA’ – EZ Guqa
6.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA K
Isimbo samadoda agqobhozileyo besingothusi kuyaphi kumadoda angayanga
sikolweni kuba kaloku ebekho nje kanobom amadoda anxiba amacici kule lali,
ngokungakumbi amadoda asebenza emgodini. UMntuyedwa yena akanxibanga
nje amacici aqhelekileyo emadodeni, koko lawo ayokozelayo anxitywa ngabantu
basetyhini. Kuthe kusajongwe leyo, woluka iinwele zakhe lo mfo waqaba nemilebe 5
yomlomo wakhe bomvu.
Olu nyawo lwenze ukuba kukhe kubizwe imbizo komkhulu ngenjongo
yokukhalimela le meko. Ubizelwe komkhulu uMntuyedwa, wayalwa ngamadoda
elali ukuba ahlukane nezimbo zobufazi. Ubuzwe imibuzo ethande ukumothusa
ebengayilindelanga noko kubantu abangabazali. UMfihlelo, enye yala madoda, 10
ukhe wamcothozisa lo mfo embuzo ngelithi,
“Khawutsho ke mfo wam, ukuba ubunendlela yokuzikhethela phakathi kobudoda
nobufazi ubungakhetha yiphi kwezi zinto zimbini?”
“Mna, bawo, bendingazikhethela ukuba ngumntu wasetyhini.” Uphendule ngolo
hlobo umfo kaXhalabile kubonakala ukuba yonke le nto uyibethisa ngomoya. 15
Amadoda ajonge phantsi adumzela kubonakala ukuba uyavungama umzi.
Imbizo imkhulule uMntuyedwa ukuba makagoduke alindele isigqibo samadoda.
Ukhe wathalalisa efuna ukuqonda ukuba ngaba uphendule ngendlela
engafanelekanga na, koko amadoda athe anelisekile gqitha luhlobo aphendule
ngalo. Imbizo yenze isigqibo sokuba kuthunyelwe uNtandoyakhe, 20
indod’empuluswa, kwaMadam aye kuxela ukuba amadoda elali akonwabanga
kwaphela kukutyedela ebufazini bukaMntuyedwa.
6.1.1 Xela igama abizwa ngalo umama kaMntuyedwa. (1)
6.1.2 Nika isizathu sokuba abizelwe kwimbizo yakomkhulu uMntuyedwa. (2)
6.1.3 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelelwe umgca kwisicatshulwa
elibonisa ukuba uMntuyedwa wayengenaxesha lale nto ayibuzwayo. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
26 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
6.1.4 Khankanya zibe MBINI izinto ezazibonakalisa ukuba uMntuyedwa
akamkelwa ngabantu baseSikhobeni. (2)
6.1.5 Inika ngcinga ni intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa? (2)
6.1.6 Zaziyintoni iinjongo zikaMadam zokuya kumfundisi waseSikhobeni? (2)
6.1.7 Nika ulwazi olulapha kwisicatshulwa olusixelela ukuba
uNtandoyakhe wayeyindoda engenazo iindevu. (2)
6.1.8 Ngqina ukungachaneki kwale nkcazelo.
UMntuyedwa zange amke eSikhobeni nangona wayegxothiwe
ngamadoda elali. (2)
6.1.9 Ngqina ukuba uMadam zange aphumelele ukukhusela unyana
wakhe ukuba angagxothwa eSikhobeni ngokokwazi kwakho ibali. (2)
6.1.10 Sifundisa ntoni isenzo sokungamkeleki kukaMntuyekwa kwilali
yaseSikhobeni ngenxa yendlela adalwe ngayo? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 27
NDAKUYICELA IVUTHIWE – EZ GUQA
6.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA L
Akuhambanga xesha lide uNokwanda elishiyile ikhaya lakhe, uQolwana
wazifunela umfazi. Intombi ibihlala nonina eThekwini. UQolwana ufikile
kowabo ngeny’imini ehamba nomfazi wakhe. Wavuya unina ukuqonda ukuba
ukumka kukaNokwanda akuvulanga sikhewu. Umfazazana wenzelwe utsiki,
abizwa namadoda akwaNdlambe ukuba aze kuzimasa itheko. Angxolile la 5
madoda ukuba ebanjiswe into esinqeni engayazi nokuba ibiqale kanjani na.
Ukuba ibingekho inyama ingxolo ngeyithande ukuba qatha, koko amaqatha
enyama enza ukuba amadoda akhe aqwalasele ephambi kwawo asele
umhluzi, axole. Into ekhe yawaphazamisa kukufumanisa ukuba ezinye
iinkomo zekhazi likaNokwanda zathengiswa ngeenjongo zokulobola 10
umntwana waseThekwini.
Enye indoda ikhe yabuza ukuba ikhazi elo lalichotshelwe ngubani, koko
uQolwana waxela ukuba yonke loo nto wayenza nonina womfazi.
Ahlafunile amadoda kubonakala ukuna akahlafuni nje inyama kuphela, koko
ahlafunisisa nale nto ayixelelwa ngunyana wamaNdlambe. Emva kwexesha, 15
sekufuna ukulibaleka uMluleki, isankonde sakwaNdlambe, senjenje
ukuthetha, “Qolwana, mntwana wam, ndimdala ndingaka nje. Into enje ngale
uyenzileyo asilosiko lalapha. Kumcimbi wekhazi akakho umntu osina
ezombelela. Umtshato asiyinto yakho nomfazi wakho. Kuyafuneka ukuba
nabanye abantu babenenxaxheba abayidlalayo, kuba le nto yenu iya 20
kuhamba ihambe nabany’abantu. Ukuba ubulumkile mntwana wam
ngowungahambanga ngale ndlela, kodwa ke umntu akabuboni ubudenge
bakhe.”
6.2.1 Chaza isiganeko esasibangela ukuba avuye kangaka umama
kaQolwana xa uQolwana efika nomfazi. (2)
6.2.2 Nika intsingiselo yebinzana “ebanjiswe into esinqeni” elikrwelelwe
umgca kwesi sicatshulwa singentla. (2)
6.2.3 Lizisa wuphi umfanekiso-ntekelelo igama elibhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa? (2)
6.2.4 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uQolwana ukutshata intombi
engawabandakanyanga amadoda akwaNdlambe. (2)
6.2.5 Chaza ukuba sityhila ntoni ngoQolwana isenzo
sokungababandakanyi abantu abadala bekhaya xa elobola intombi. (2)
6.2.6 Xela ukuba esi sicatshulwa sithathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo
sebali. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
28 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
6.2.7 Tshatisa umlinganiswa okuKHOLAM B nenkcazelo ekuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Inkosikazi kaQolwana (i) Ndikuni
(b) Udade kaQolwana (ii) Mluleki
omalekelayo
(c) Ixhego lakwaNdlambe (iii) Nozukile
(iv) Nokwanda
(3 x 1) (3)
6.2.8 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zikwizibiyeli.
Eli bali (libali elingolwaphulo-mthetho/libali elingemiba yentlalo). (1)
6.2.9 Ingaba isenzo sikaQolwana sokuchophela ikhazi nonina womfazi
yaba sisigqibo esifanelekileyo ngokwazi kwakho ibali?
Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO C: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 29
ICANDELO D: ISIHOBE
Kweli candelo kukho imibuzo esetwe kule mibongo ilandelayo:
• ‘Umama’ – H.M Dandala
• ‘Ukwindla’ – Z. Mtumane
Phendula yonke imibuzo ekwimibongo oyifundileyo.
UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S. Maputi nabanye
Funda izicatshulwa zemibongo ezilandelayo uze uphendule imibuzo esetwe
kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 7.1 noMBUZO 7.2.
7.1 Funda umbongo olandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA M
UMAMA – H.M. Dandala
1 Intomb’entle eyabonwa ngubawo,
2 Imana ukunyathela kuhle emzini kayise;
3 Iququzela imana ithatha ibeka;
4 Ze kubekho ukuqaqamba emzini kayise!
5 Ube eyibone kuqala iphakathi,
6 Kwezinye iintombi emfundweni;
7 Ngolusu nesihomo ibe ifanelekile
8 Noxa ngesithomo ibe ingabhekele phi;
9 Ngoncumo isamele.
10 Intliziyo ithathe ibeka
11 Kumfana oneenjongo,
12 Enombono ngendlu kayise;
13 Ezibona eqoqosha usapho,
14 Elukhomba-khomba elubonisa indlela
15 Eyahanjwa ngooyise nooninakhulu;
16 Ethi abantwana nabo.
17 Baya kuhamba kwangaloo ndlela,
18 Ukuze baye emfezekweni.
19 Indlela eyaphambili,
20 Iya kufuna abantu abathobileyo;
21 Bethe khu iBhayibhile yokuhamb’indlela;
22 Behlabanisela ngosiba;
23 Bevika ngomthandazo;
24 Besetyisa ngeengoma zakuloYesu.
25 Wayibona ubawo intombi
26 Ezithweleyo ezi mpawu zenkqubela,
27 Waland’ekhondweni layo,
28 Njengebhaku lilanda emkhondweni wenyamazana,
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
30 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
29 Ijakadula ikhululekile;
30 Inqumla imifula neenduli zenkululeko;
31 Noxa ekhe wadumzela ezibika,
32 Akaxolanga engayibonanga,
33 Xa iduda, itshila nezinye iintokazi
34 Zingqina ngee-ankile zokuphila.
7.1.1 Xela ukuba imbongi ithi yabonwa ngubani le ntombi ibongwayo. (1)
7.1.2 Nika injongo yokusetyenziswa kophawu loshiyelelo-sikhamiso
olufumaneka kumqolo woku-1 walo mbongo. (2)
7.1.3 Chonga igama elisisithetha-ntonye segama ubude kumqolo wesi-8. (1)
7.1.4 Thelekisa isakhiwo sangaphandle sesitanza -1 nesitanza 2. (2)
7.1.5 Khankanya iimpawu zenkqubela phambili zibe MBINI
ezikwisitanza sesi-4 ezazijongwa ngumfana kwintombi afuna
ukuyenza umfazi. (2)
7.1.6 Tolika okuqulethwe ngumqolo 24 ngokomxholo walo mbongo. (2)
7.1.7 Nika intsingiselo yebinzana elikrwelwe umgca kumqolo we-27. (2)
7.1.8 (a) Khetha impendulo ibe NYE echanekileyo kwizibiyeli.
Igama elibhalwe ngqindilili kumqolo wama-28 …
(sisikweko / sisifaniso / sibaxo). (1)
(b) Siphuhlisa ntoni isafobe osikhethe ku (a) ngokwalo mbongo? (1)
7.1.9 Cacisa okuthethwa ngumqolo wama-31. (2)
7.1.10 Iphuhlisa ntoni imbongi kumqolo 33–34? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
(EC/SEPTEMBA 2024) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 31
7.2 Funda esi sicatshulwa sesibongo silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA N
UKWINDLA
1 Xeshandini laseKwindla,
2 Thina bantu siyakukhahlela,
3 Sikubhotisa sikwamkela,
4 Ngenxa yokulunga kwakho.
5 Ixesha elipholileyo,
6 Elingenangqele naqabaka.
7 Nelanga lalo asilolikaQilo,
8 Imboni ethile yasemaXhoseni,
9 Eyakha yatheth’isimanga,
10 Yath’ingayiphelis’imbalela,
11 Ine yona imvula,
12 Liyeke ukugqats’ ilanga,
13 Suka laqatsel’ukugqatsa oku
14 Ukuze nje kuthiwe lelikaQilo.
15 Ngawe xeshandini kuba mnandi,
16 Kuba yintlutha macalana onke,
17 Ngakumbi kwabo bangaqhokrwanga zandla,
18 Abazilungiselele kwakuqala,
19 Kanye ngexesha leNtwasahlobo,
20 Ukuya kungena kulo iHlobo,
21 Ngokulim’amasimi nezitiya,
22 Belungiselel’umhl’ozayo.
23 Lixesha lokudl’ukubila kwendoda,
24 Ikudla ngokwayo nentsapho yayo,
25 Incede neendwadunge zasekuhlaleni,
26 Kodwa ke makhab’akuthi,
27 Indod’ityukubila kwelay’ibunzi,
28 Ingaty’ukubila kwelenye indoda.
29 Izisu zabantwana ziba yimipatsiya,
30 Ekhutshwe ngaphandle ngathi kuya dliselwa.
31 Isigezo naso siqatsele,
32 Kubantwan’abahluthayo kaloku,
33 Bade basuze naphakathi kwabantu,
34 Besenziwa yintlutha yoKwindla.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
32 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2024)
35 Umxhaxha nayo isophu,
36 Ukutya kwezikhuthali kaloku.
37 Ibhaqolo neenkobe zombon’omtsha,
38 Ukutya kwaseKwindla mfondini.
39 Ungazibala zonk’izidlo,
40 Ezivel’ekuvunweni kwasemasimini,
41 Nezitiya zamadod’angonqeniyo.
42 Inene Kwindla siyakubhotisa.
7.2.1 Chonga igama elisetyenziselwa ukubulisa kumqolo wesi-3. (1)
7.2.2 Ithetha ukuthini imbongi xa isithi nelanga lalo asilolikaQilo
kumqolo wesi-7? (2)
7.2.3 Khetha impendulo ibe NYE echanekileyo kwezi zilandelayo.
Isimamva esibhalwe ngqindlili kwigama uxeshandini, elikumqolo
we-15 sisetyenziselwe:
A Ukugxeka
B Ukuncoma
C Ukukhalaza
D Ukukhondoza (1)
7.2.4 Xela isixhobo sesandi esibhalwe ngqindilili kwisitanza sesi-2. (1)
7.2.5 Ingaba ibinzana elibhalwe ngqindilili kumqolo 17 sisaci okanye
liqhalo? (1)
Lizisa ntsingiselo ni kula mqolo likuwo? (1)
7.2.6 Cacisa okuphuhliswa yimbongi kumqolo wama-23. (2)
7.2.7 Khankanya iimpawu zibe MBINI ezibonakalisa intlutha kwisitanza
sesi-5. (2)
7.2.8 Xela iindidi zokutya zibe MBINI ezikhankanywe yimbongi kwisitanza
sesi-6. (2)
7.2.9 Khetha impendulo ibe NYE echanekileyo kwizibiyeli.
Isixhobo sohlalutyo esibhalwe ngqindilili kumqolo-27 nomqolo 28 …
(Luphinda-phindo / luxwesiso / yimvano-siqalo). (1)
7.2.10 Loluphi udidi lombongo olu? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.2.11 Unjani umoya wembongi kulo mbongo? (1)
[35]
AMANQAKU ECANDELO D: 35
AMANQAKU EWONKE: 70
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Hosted by www.ecexams.co.za.
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2024 Memo

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2019 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2013 QP

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2024 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2024 Memo
More from Grade 12 isiXhosa FAL

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo

Question paper