NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2025
ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
OLONGEZELELWEYO
IPHEPHA LESIBINI (P2)
AMANQAKU: 70
IXESHA: 2½ iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama-32.
You're offline
Skip to contentQuestion paper 









View all
XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf
Isixhosa Fal · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2025. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isixhosa Fal
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2025
- Exam period
- Eastern Cape Mock Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 32
- File size
- 1.5 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 32
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo.
2. MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwiphepha lesiqulatho
elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi ozifundileyo
kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna
ukuyiphendula.
3. Eli phepha linamaCANDELO amaNE:
ICANDELO A: Inoveli (35)
ICANDELO B: Idrama (35)
ICANDELO C: Amabali amafutshane (35)
ICANDELO D: Isihobe (35)
4. Landela imiyalelo ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.
5. Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke: umbuzo NGAMNYE ukhethwa
NAKUWAPHI amacandelo amaBINI.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
ICANDELO D: ISIHOBE
Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.
6. Uluhlu lokukhangela lakukunceda.
7. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.
8. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
9. Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO
NGALINYE.
10. Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 3
IPHEPHA LESIQULATHO
Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo.
INANI LOMBUZO AMANQAKU IPHEPHA
1. Kusa kusihlwa 35 5–8
2. Umqol’uphandle 35 9–12
3. UMonwabisi 35 13–16
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.
4. Ndiyekeni 35 17–20
5. Inzala YamaRhamba 35 21–24
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
6.1 ‘Umhlahlo ngamehlo’ 18 25–26
6.2 ‘Ikhikhizela laseDangwana’ 17 27–28
ICANDELO D: ISIHOBE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwisihobe.
7.1 ‘Ubudala’ 18 29–30
7.2 ‘Nangamso nyana weAfrika!’ 17 31–32
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
ITSHEKLISTI
QAPHELA: Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini.
Phawula (√) amaCandelo owakhethileyo.
ICANDELO IINOMBOLO INANI LEMIBUZO PHAWULA
ZEMIBUZO EPHENDULWAYO (√)
A Inoveli
(Kusa Kusihlwa) 1–3 1
(Umqol’uphandle)
(UMonwabisi)
OKANYE
B Idrama
(Ndiyekeni) 4–5 1
(Inzala YamaRhamba)
OKANYE
C Amabali amafutshane
(‘Kanti andizenzanga’)
(‘Ndakuyicela 6.1 + 6.2 1
ivuthiwe’)
OKANYE
D Isihobe
(‘Ubudala’) 7.1 + 7.2 1
(‘Nangamso nyana
weAfrika!’)
QAPHELA: Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 5
ICANDELO A: INOVELI
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
• Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
• Umqol’uphandle nguMAP Ngani
• UMonwabisi nguZA Japhta
Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.
UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2.
1.1 Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA A
Njengoko sesitshilo, lithe lakuyiva le nto iZizikazi kwanzima nokuba kuhle
nokutya, andisathethi ngobuthongo. Ibekho nengcinga ethi makaqubule imoto
ngoku aye kule ofisi isebenza uLungile afike abhodle lo msindo anawo ngale
ndlela ufanelwe kukubhodlwa ngayo. Nakuleyo unqandiwe nguYolisa
embonisa ukungalungi kokuthabatheka yinto ayiziselweyo.
“Uyabona Nomakhwezi kudala ndikuxelela ukuba yahlukana nokwenza
amabhunga nale mitshotshololo yabafazi bale lokishi ungafika ilunguza iintamo
iphixanisa ngolwimi. Khangela ngoku uxhaphe amagwebu ulukhofukhofu
ngento ka ‘ndiva’. Ufuna ukuya kuhlupha uyise kaMpumelelo emsebenzini
endaweni yokuba umyeke afike ekhaya uyibuze kakuhle ngembeko into . . .
“Afike? Nicinga ukuba ndingalinda umntu oya kufika ngoLwesihlanu? Khona
uya kufika? Nicinga ukuba undikhathalele? Uwukhathalele umzi wakhe nezinto
zakhe? Uyandazi ukuba ndingumfazi? Uthi angalibala kukulala ehotele kanti
uyazazi ukuba unekhaya? Ndiyaya ngoku kucace ecacayo, ndizazi indawo
endikuyo. Kaloku andincanywanga kwaSoluthi, uyandiva dadobawo? Ukuba
uLungile uzenza inja, mandiyazi loo nto namhlanje,” utshilo lo mfazi
seledlwayiza ukuhamba oku.
“Hayi mani phulaphula xa kuthethwa Nomakhwezi. Akungomntu wokuqala
ukwenda, nokufumana iinzima. Ayizizo nanzima ezi ngaphandle nje kokuba
uphanjaniswa lulwimi lwento ongakhange uyibambe ngokwakho. Le nto
uyifuthuzelayo iza kukuphoxa ...
“Dabobawo! Ungakhe ulinge undixelele ngento yokwenda kwam, ungazange
wenda wena.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
1.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uNomakhwezi. (1)
1.1.2 Kwakutheni ukuze abe nomsindo ongaka uNomakhwezi kule ncoko
yakhe nodadobawo wakhe? (2)
1.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa angqina ukuba uYolisa akaqali
kumnqanda uNokhwezi ukuba ayeke ukumamela iindaba
azithuthelwa ngabafazi belali. (2)
1.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo
echanekileyo kwinkcaza ekrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. Isimo sikaNomakhwezi sichazwa ngendlela …
(a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga). (1)
(b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1)
1.1.5 Khankanya zibe ZIBINI izizathu ezazibangela ukuba uNozililo alwe
nabakwaNtsibande. (2)
1.1.6 Kunxulumana njani ubukho bukaYolisa kweli khaya kunye
nesiganeko esibangele ukuba aphele edlala indima yobuzali
kuMpumelelo? (2)
1.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguThamsanqa kube luncedo njani kule
noveli? (2)
1.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba uMpumelelo
ngumlinganiswa oyintloko kule noveli. (3)
1.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba isenzo sikaNomakhwezi
sokumthemba kakhulu uNozililo sibe neziphumo ezibi. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 7
1.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA B
Emva kokuba kwenziwe amatheko kaMpumelelo ndawo-nye nokunikwa
intsikelelo kwivenkile yakhe, izinto zibonise inguqulelo. Ivenkile yathanda
ukuba nabantu abaninzi ngokumangalisayo, izale lide litshone ilanga. Le nto
yenza ukuba uThamsanqa aqeshe abanye abantu bokuncedisa. Yayiqwela
ukuzala ngempela-veki nangeeKrisimesi. Nalaa nto kwakuxanjuliswana
ngayo yaduka esithubeni kuba amagqwetha kaNozililo aminxwa kukulahleka
kobungqina neencwadi zemvumelwano phakathi kukaSondlo noMosia.
Kwaba nzima ngakumbi akungafumaneki uMosia. Zaba ezo mali zikaNozililo
nomyeni wakhe ziyatshona.
Sigqibelene nabo bevalelwe ngesityholo sokuncedisa nokuyila iyelenqe
lokutshisa ivenkile kaMpumelelo. Athi akuba elugqibile amapolisa uphando,
alifaka ityala. UNozililo wafuna igqwetha lokuba libathethelele. Ngenxa
yokufa komntu owabulawa ngamapolisa, ityala lanyanzeleka ukuba liye
ejajini.
Bakhanyela mpela ukuba babenento yokwenza nokuqulunqwa kweyelenqe
lokutshisa. Ngenxa yokuba aba tsotsi babeqeshwe nguNozililo
babeyimigulukudu eyaziwayo, kwaba nzima ukuba ingakholeleka inkcazo
yabo. Negqwetha likaNozililo lavuthuza libonisa ukuba abantu abanesidima
nabahloniphekileyo abanjengaba abanakuze bayenze into ephantsi olo
hlobo nabantu abaziwa ngobugulukudu.
OoNozililo bayikhanyela into yokuba abevani nabantu bakwaNtsibande.
Beza namangqina okubonisa ukuba babeziitshomi noNomakhwezi esaphila.
Baba ngaloo ndlela bayaliphumelela ityala. Imigulukudu yashiyeka
entolongweni idontsa iminyaka. Nakwesiya siganeko sokuhlatywa komntu
emdanisweni kaMpumelelo, lakha lafuna ukumeyama ityala kodwa nalapho
walibhebhetha.
1.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uMosia notata kaMpumelelo. (1)
1.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa
elithetha ukuba ingxabano eyayikhona zange ihambele ndawo. (1)
1.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
1.2.4 Kuvezwe njani kwicatshulwa ukuba ooNozililo bathi bona
babezizihlobo nooNomakhwezi besaphila. (2)
1.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uNozililo uzotywe
wangumlinganiswa onentliziyo engcolileyo kweli bali. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
1.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba
lesisombululo sebali.
(a) UNomakhwezi noLungile babhubha kwingozi yemoto.
(b) Imigulukudu eyatshisa ivenkile kaNtsibande yagwetywa
iminyaka idontsa entolongweni.
(c) ULungile uthenga ivenkile kuMosia
(d) UMpumelelo wakha isibhedlele esikhulu eLusikisiki (2)
1.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uMpumelelo kule
noveli. (2)
1.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubunguMpumelelo usiva ukuba
uNozililo utshiselwe endlwini yakhe kweli bali? Xhasa impendulo
yakho. (3)
1.2.9 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU EWONKE 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 9
UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP Ngani
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2.
2.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA C
Yayise ifudumele ngoku intokazi ngumsindo. Ithe khwitshi ukusuka phambi
kwetyesi yempahla eyayimi phambi kwayo. Nakoo isenza izantya ukusinga
ngasemnyango – mbakra ukuwuvala, iphuma njalo.
Ukuba yayilibele makube yayibangelwa ngumsindo kodwa yaqhwayiza
kwezo zitalato ithe wambu umnweba wokuvuka nje kuphela, phezu kwesaa
sibheshwana sisesinqeni. Kambe ke yambonzeleka phambili ingayeki –
ukuqoshela oku izithe nkintshi imilenzana ngaloo mnweba.
Apho ifike yamisa khona kuphambi komnyango wegunjana lendlu, kweyona
ngxingwa imnyama kweso sitalato. Ilungombe ngamandla ucango
ukunkqonkqoza. Wakhala umntu ngaphakathi, “Ungubani?”
“Ndim, Sis’MamKhey – vula,” iphendule ngelo intokazi.
“Nguwe lowo, Linda?” Kwangqinisisa umntu owayegoqozisa izinto ekucaca
ukuba ziyazinyeliswa. Nemibuzo leyo yayiyeyokulibazisa nje.
“Ndim, Sis’ MaMkhey.”
Uvulile uMaKheswa ‒ eso sidudla sentokazi. Wavela selethwele uncumo
lwakhe lwesiqhelo – uncumo lwabo bonke oosomashishini. Umfazi lo
wayendwebile, njengazo zonke iishibhini. Amehlo ayesele elaqalaqaza efuna
ukuqonda ukuba akukho mntu uthe kanti uthe nca phandle ngasemnyango
phambi kokuba alungenise undwendwe lwakhe. Akuba ezanelisile,
uyalathise isihlalo le nzwakazi, eyinika esona simfumamfuma kuloo ndlu
yakhe intle isimanga.
Ubuzile uMaKheswa, izandla sezihlikihla oku komthetheleli wemarike xa
efuna ukuthengisa idlavu lento engenamsebenzi ngexabiso eliphezulu:
“Ubusithini sisi?”
Anjani amaqula namhlanje? Ndifun’into, nokuba yi-50.”
2.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uMaKheswa nguLinda. (1)
2.1.2 Kwakutheni ukuze uLinda abe nomsindo ongaka ngokwakwesi
sicatshulwa? (2)
2.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa angqina ukuba uLinda waphuma
enxibe impahla yokulala. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
2.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo
echanekileyo kwizibiyeli kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. Inkangeleko kaMakheswa ichazwa ngendlela ...
(a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga). (1)
(b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1)
2.1.5 Khankanya izizathu zibe ziBINI ezazibangela ukuba uLinda Monti abe
ngumrhanelwa wokuqala kwityala lokubulawa kukaEddie
nesinqandamathe sakhe uLulama Zuma. (2)
2.1.6 Kunxulumana njani ukundwendwela kukaLinda kwaMaMkheyi ngobu
busuku kunye nesiganeko esibangele ukuvalelwa kwakhe? (2)
2.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguDuma Hlelo kube luncedo njani kweli bali? (2)
2.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa uHlobo ukuba ungumlinganiswa
oyintloko kule noveli. (3)
2.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba isenzo sikaLinda Monti
sokuwathemba amalungu aseMoonglow sibe neziphumo ezibi. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 11
2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA D
“Linda, sithandwa sam,” uqalile ukuthetha umshini: “NguEddie lo uthethayo.
Ndifuna ukukuxelela ukuba komnye wemisonto yale tape recorder kukho incoko
eyayiphakathi kwam nezihlobo zam zaseMoonglow – uThembsie Ntlokonkulu,
uThemba Mdoda, uKhulile Dungana noWelile Nzulube.
“Bandifikela endlwini ngomhla weshumi kuJanyuwari 1960. Le tape recorder
ndiyivulele bengazi bona, ndayicholachola yonke incoko eyayiphakathi kwethu.
Oko ndikwenze ngokurhanela into emva kokuba besisoloko singavisisani
ngezaseMoonglow.
Uya kuzivela nawe izinto abazithethileyo. Kambe mna andizifake ntloko. Yonke
le ncoko ndisenakho ukuyisa emapoliseni koko andithandi. Ndinenkolo yokuba
yonke le mfungumfungu yabo yobe iduke esithubeni – mhlawumbi emva
kokuba ndibe ndathethathethana nabo. Eyona nto ingamandla, andifuni
kubahlaza ngokubamangalela. Ndisafuna sincedisane nabahlobo aba bam
kwiinjongo zethu zokwakha iMoonglow.
“Kodwa ke mandikucele, Linda wam, ukuba kwenzeke nantoni na kum, le tape
recorder uya kubanakho ukuyifumana. Incoko le wosele uyidlulisela
emapoliseni, abone into angayenza wona ngayo.”
Waphela ke apho umsonto wokuqala.Uwukhuphile ke uHlobo esithi, “Ke ngoku
ndifaka owona msonto unencoko kaEddie kunye namaqabane akhe.”
Kuphinde kwee cwaka ... Wadlala umshini:
“Andiva Thembsie. Ubusathini?”
“Bendibuza Eddie ukuba lisaphila na kanene itopikazi kuKomani?”
2.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uEddie namalungu aseMoonglow. (1)
2.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa
elithetha ukuba uEddie wayengazikhathazi ngezinto ezazithethwa
ngamalungu aseMoonglow. (1)
2.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
2.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uEddie wayeneenjongo ezintle
ngendawo yolonwabo iMoonglow. (2)
2.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uThembisa Ntlokonkulu
uzotywe wangumlinganiswa onyolukele imali kweli bali. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
2.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba
lesisombululo sebali.
(a) UHlobo ubethwa ngentsimbi ebunzi ngumfana osebenza
kwaLinda.
(b) UHlobo ufumana itape recorder enencoko ekhokelela
(c) ULinda uvela enkundleni ebekwa ityala lokubulala uEddie
noLulama.
(d) Amalungu aseMoonglow ayabanjwa avalelwe esiseleni emva
kokubhaqwa enentsangu ayifumene kuMaMpondo. (2)
2.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uLinda ngumbhali. (2)
2.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubunguLinda usiva ukuba
amalungu aseMoonglow ngawo abulala uEddie. Xhasa impendulo
yakho. (3)
2.2.9 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU EWONKE 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 13
UMBUZO 3: UMONWABISI – ZA Japhta
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2.
3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA E
Wabalekwa ngabasebenzi ngenxa yaloo ngxolo yakhe kubo. Wayeqesha mihla
le, kungekho uzimisele ukuba sisigculelo sakhe. Loo mashishini akhe athiywa
ngegama lokuba kukwaNjazoth’umlilo ngenxa yaloo mpatho yakhe
kubasebenzi. Laduma ke elo gama apho kuTsolo edolophini njengokuba elo
likaThandabantu lalidume kwiilali ezingqonge loo dolophu. Wayesele enqabile
nakwezo lali, loo venkile yakhe ilibhodlo eling’ong’ozileyo. Iivenkilana
eziyingqongileyo zazibatsalela kuzo abathengi.Wokhumbula ke ukuba yona
yayithe qelele kuneelali ezi, inxuse ihlathi ingqongwe zizithabazi zamasimi.
Abathengi ke babesonqena ukuwuhamba loo mgama ungako ukuya kuloo
venkile yakhe, bethenga kwezo zikufutshane nezindlu zabo. Kwaye naloo
maqithi-qithi wayebabiza ngawo engasekho. Ngenxa yokuxakeka edolophini
uThandabantu, gxebe uNjazoth’umlilo, wayesiya manqapha-nqapha apho
eNtshiqo. Loo venkile yayisele iyindawo nje yokuhlalisa impahla egugileyo.
Nangaloo maxesha athe wafika apho evenkileni wayesiya nje ukuya kujonga
iqaqobana lemfuyo eyayisekhona nokusela uMonwabisi ukutya kuba yayinguye
kuphela owayesahlala apho, kunye nabasebenzi abambalwa.Imfuyo
yokuxhelela isilarha sakhe wayesele eyithenga kwiifama zabamhlophe kuba
leyo yakhe yayivuthuluke incinci ingekho kwixabiso lokuba ingaxhelelwa
ukuthengiswa. Abantu bakhe - loo maxhego namaxhegokazi wayewaxabisile
ngaphambili, wayewalibele tu ngoku. Xa wawunokukhe ubalisele umntu
ngendlela ekwakuyiyo kuloo venkile ngaphambili wayengekhe akholelwe
wayenokuthi ubalisa intsomi emini.
3.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uThandabantu ngabantu
bakuTsolo ngenxa yokukhohlakala kwakhe. (1)
3.1.2 Kwakutheni ukuze abalekwe ngabasebenzi bakhe uThandabantu? (2)
3.1.3 Caphula ibinzana kwisicatshulwa elichaza ukuba ivenkile
kaThandabantu yayingasekho kwimo eyayiyiyo ngaphambili. (2)
3.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo
echanekileyo kwizibiyeli kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. Isimo sikaThandabantu sichazwe ngendlela ...
(a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga) (1)
(b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
3.1.5 Khankanya izizathu zibe ziBINI ezabangela ukuba uMaMtolo ayeke
ukuya kwiintlanganiso zamakhosikazi aseNtshiqo. (2)
3.1.6 Kunxulumana njani ukuphumelela kukaThandabantu kwezoshishino
kunye nesiganeko esibe ngunobangela wokutshintsha kwesimo
sakhe ngokwebali? (2)
3.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguMonwabisi bube luncedo njani kweli
bali? (2)
3.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba uThandabantu
ngumlinganiswa oyintloko kule noveli. (3)
3.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba isenzo sikaMamTolo
sokufekethisa abantwana bakhe sibe neziphumo ezibi. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 15
3.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA F
Bakuvuyela ke ukuza kuhlala nabo kukaMonwabisi kuba noko babe badala,
izinto eziliqela sele kunzima ukuzenzela kubo. Kwakuthe chatha ukuguga
apho kuRhadebe, kodwa engavumi ukude anikezele ngakumsebenzi, phofu
ke bethu kwakungekho mntu wayeza kuwunikezela kuye. Ngoko ke
wayengcambaza esiya, evuka ngonyezi livele ilanga sele kukudala esebenza.
Wayengafuni ke nokuva ngokuhlala phantsi, engqondweni kuye esakhumbula
ubuqhophololo bamhla mnene. Wayequqa qho kugqirha esisa le aphinde ase
leya, kuba umzimba ungasavumi. Kungoko ke wavuya uMamTolo kukufika
kukaMonwabisi kuba eqonda ukuba uza kukhe afumane ukuphumla umyeni
wakhe. Bobabini babemazi indlela azimisela ngayo emsebenzini kwaye
bengaphikisani ukuba ngenene yena wayewuthanda lo msebenzi.
Wakhawulezisa umaMtolo wacebisa ukuba uRhadebe anikele kuMonwabisi
ngomsebenzi ukuze ke yena amane emhlola kumsebenzi lowo awenzileyo.
Wavumela phezulu uRhadebe sele naye ngoku ewuva umzimba ukuba
awusavumi. Wakufumana njalo ke ukuphumla uHlubi koko kusebenza nzima
kuloo mashishini akhe. Waphumla ekuvukeni ngonyezi esiya kuvula kuloo
mashishini, ukuze aphinde abe ngowokugqibela ukuphuma kuwo kuba inguye
kuphela ophatha izitshixo zawo. Ngoku yonke loo nto yenziwa nguMonwabisi,
yena sele efika emini ngokuza kucebisa kule naleya.
3.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uMaMtolo noRhadebe ekuthethwa
ngabo kwisicatshulwa. (1)
3.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa
elithetha ukuba yayimkile iminyaka kuThandabantu. (1)
3.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
3.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uMaMtolo wabonwabela
ubukho bukaMonwabisi emzini wabo. (2)
3.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uMonwabisi uzotywe
wangumlinganiswa onoxolo kweli bali. (2)
3.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba
lesisombululo sebali.
(a) UGcinumzi ubhubha kwingozi yebhasi.
(b) Iintombi zikaThandabantu zibuyela ekhaya emva kokutsha
nelizwe.
(c) UMonwabisi uqeshisa ngevenkile yakhe eseNtshiqo.
(d) UThandabantu wenzelwa itheko lokumamkela. (2)
3.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uMonwabisi kule noveli. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
3.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubunguMaMtolo ngesenzo
sokulahlekelwa ziintombi zakho ziduke nelizwe. Xhasa impendulo
yakho. (3)
3.2.9 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO A: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 17
ICANDELO B: IDRAMA
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi drama zilandelayo:
• Ndiyekeni nguDM Jongilanga
• Inzala YamaRhamba nguM Mlokoti
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwidrama oyifundileyo.
UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2.
4.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA G
MADALA: Ewe titshala uleqwa yini na ngorhaty’apha?
NDILA: Amanz’angen’endlwini bawo. Sesezolo uLoni
uvuk’umnyele undinyus’umnqantsa wentaba.
MADALA: Ingaba intsusa-mabandla yintoni?
NDILA: Into ebitheni na bawo, iluchuku nje lwabashumayeli.
MADALA: UMawonga lo ucinga okokuba esi sikolo sesakwaLoni,
kanti uqeshwe njengani nonke.
NDILA: Ukuqeshwa yeny’intobawo, ukhonya okweBhulu
efameneni yalo.
MADALA: Ngaba sesi sanyankomo, ecinga ukuba isikolo esi
ngamagqub’akhe.
NONCI: Kanti makazi ukuba uDiksie lo naye uzalwa ngabantu
njengaye, akaphumi zidulini.
MADALA: Masango, khawuthule uza kuwona lo mcimbi.
NONCI: Hi bantu benkosi! Ndathi ndivelana nomntwana
kaMamCirha kanti nditheza olunenkume.
MADALA Nisuke niquphe ukuthetha oku, nixhaph’amagwebu
ningekayifumani nenyongo yento ekuthethwa yona
ngobufazi obu benu – he! Mfanandini uza uphethe
mcimbi mni kweli khaya, usithi mandombele
ingoma?
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
NDILA: Tshangisa! Skhomo! Kudala undinyula ezinyuleni,
namhlanje ndigxampuza kokaThisayo umgxobhozo.
MADALA: Ngako oko inqanawa iya kufuna embombo imiqokozo.
NDILA: Kunjalo kanye Tshangisa. UMawonga undityhola
ngokunxila esikolweni into ke leyo endingazange
ndiyenze ndinxila nje. Ukuba ndiyanxila ndizinxilela
phaya ezingqaqeni kambe ke selendithembise
ngomnyango.
MADALA: Uyititshala yokuqala ukwenza loo nto?
NDILA: Ndazi phi na Tshangisa, ngokuba isuthu ngathi liphume nam nje
MADALA Hlala ndikuxelela ukuba uMawonga akanakumbeka
NDILA: Eyona nto undibona ukungakwazi ukufundisa
esisigqogqo oku kwakhe kuyo yonke le ngingqi
4.1.1 Xela elinye igama ambiza ngalo uNonci uNdila. (1)
4.1.2 Kwakutheni ukuze uNdila afike sele eleqeka ngorhatya kwaMadala? (2)
4.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa achaza ukuba uNdila uyibona iyinto
nje engenabunzulu le imfake engxakini kuMawonga. (2)
4.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo
echanekileyo kwizibiyeli kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa isimo sikaMawonga sichazwe ngendlela ...
(a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga) (1)
(b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza (1)
4.1.5 Khankanya izityholo zibe ziBINI awayebekwa zona uNdila
nguMawonga. (2)
4.1.6 Kunxulumana njani ukugxothwa kukaNdila esikolweni kunye
nesiganeko esibangele ukuba agwetywe kulo mdlalo? (2)
4.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguNomawele bube luncedo njani kule
drama? (2)
4.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba uNdila ngumlinganiswa
oyintloko kule ncwadi. (3)
4.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba isenzo sikaZanele sokumthemba
kakhulu uFuneka sibe neziphumo ezibi. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 19
4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA H
MAZIKO: Kamnandi.
MADALA: Heke Titshala. Seluzithabathela isitulo eso, akukho bantwana
apha. Isaphila inkosi yakho?
MAZIKO: Iyaphila ingaphili noko.
MADABA: Uthini na mfo kaMaziko?
MAZIKO: Ndikuxelela inyaniso. Akusekho mntu tu. Ndilapha nje yiloo nto
kanye.
MADALA: Eyiphi mfo wam?
MAZIKO: Awu! Wenzani kaloku bawo? Ndathi ndisandlala umcimbi
wathanda ukundinquphela?
MADALA: Hayi mfo wam andikunqupheli, ndingagabangxi, intokunayo
ngekuba ndithi zalela elubala.
MAZIKO: Sekumasuku bawo ndihambela lo mcimbi kweli khaya.
MADALA: Owuphi kanene? Makhe sikhumbuzane kuba mininzi, zaye
azilali mbethe.
MAZIKO: Kudala bawo ndikuxelela ngoLoni ochitha isikolo. Phofu nditsho
kuba inguwe. Lo mfo wayeka ukusebenza, yonke into
isemagxeni kum. Ndingxamele ukusinda-sindana kungoku nje.
MADALA: Ke lilonke uthi mandithini?
MAZIKO: Mboneleni icebo uLoni. Andinakwenza umdovu womsebenzi
ndingamkeli ngawo.
MADALA: Ucebisa ukuba senze ntoni ke wena titshala?
MAZIKO: Awu! Uya kuthini kaloku bawo ukuzenza ibhenqa ulizingela
Ndize kukuvusa njengelungu lekomiti, nalungu lekomiti usihlalo.
MADALA: Kaloku titshala kufuneka xa undulula umcimbi uqiniseke
ngawo. Andimntu uthanda ukubamba intulo ngomsila.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
MAZIKO: Uthetha ukuba animboni ukuba uLoni utshila ngesidanga
sikaNdila? Iziphumo zizibi nje le minyaka mithathu, nithi
zibangwa yintoni?
MADALA: Ewe zinjalo zonke ezi zinto uzithethayo kodwa ke
besisalindele intlonze singazi nokuba siya kufumana bani na
endaweni yakhe.
4.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uMaziko noMadala athetha naye
kwisicatshulwa. (1)
4.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelelwe umgca kwisicatshulwa
elithetha ukuba uMadala ufuna uMaziko angene emxholweni wale
nto aze ngayo. (1)
4.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
4.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uMaziko ufuna ikomiti
imgxothe uLoni emsebenzini. (2)
4.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uMadala uzotywe
wangumlinganiswa onyolukele imali kule drama. (2)
4.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba
lesisombululo sebali
(a) UMawonga uzibulala ngokuzityisa ityhefu kwaFuneka.
(b) UNomawele uchazela usajini Njobe ngokwenzekayo
kwaFuneka ngobusuku obuphambi kokucholwa kwesidumbu
sikaMawonga.
(c) UNdila, Funeka noZanele balahla isidumbu sikaMawonga
emfuleni
(d) Amapolisa afumana imvulophu enetyhefu ebhalwe
Mnu D. Ndila nedilesi yakhe phantsi komatrasi kaZanele. (2)
4.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uMaziko kule drama. (2)
4.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubunguThandiwe usiva ukuba
uNdila ugwetywe ubomi etrongweni ngenxa yokubulala
uMawonga? Xhasa impendulo yakho. (3)
4.2.9 Xela udidi elulo le drama. Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 21
UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M. Mlokoti
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2.
5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA I
NYOKA: Nkqonkqo! Nkqonkqo! (Ebusebeza)
DINA: Ngubani lowo! – (Esothuka ebuthongweni).
NYOKA: Ndim nguMlungu. Vula sisi ndim. (Esasebeza).
DINA: Ngubhutiza? (Ethe tywa emandlalweni, ecubhuke onke amalungu
omzimba).
NYOKA: Ewe sisi ndim.
DINA: Akutshixwanga ngena bhutiza.
NYOKA: (Engena) Hayi bo, sowulele na ntombi?
DINA (Ezamla) Ndisangqengqile bhutiza.
NYOKA: Sana lwam. (Emwola emphuza engqengqa ecaleni kwakhe)
DINA: Ewe Bhutiza! Hehehe! ...
NYOKA: Unjani kodwa sana lwam – akhonto?
DINA: Ndiphilile bhutiza akhonto.
NYOKA: Yintoni na wena sana lwam wozela kangaka?
DINA: Kukudinwa bhutiza, besonwabile wethu noSis Yongs.
NYOKA: Kulungile sana lwam – makulalwe ngoku, yimpangelo kusasa. Ibe
mna kufuneka ndivuke ndihambe kwangentsimbi yesithathu kusasa
apha ngomso.
DINA: (Ecubhuke umzimba,kunzima nokuphakamisa ingalo) – Hayi bo
bhutiza, yintoni ukuvuka kangaka?
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
NYOKA: Hehehe! Hayi kaloku mna, njengosomashishini wale ndawo,
akufuneki ndaziwe apho ndivuka khona. Kungenjalo kungalula
ukuba ndigetyengwe.
DINA: Hehehe! Hahaha! – Kowu! Andayihleka.
NYOKA: Yintoni, uhleka ntoni?
DINA: Hayi akukho nto bhutiza, ndihlekiswa yile nto uyithethayo.
Ndihleka nangokuya ubujayiva phaya, hehehe! Isisu sakho,
singasangcangcazeli.
NYOKA: (Emnyumbaza) Ke yintoni ehlekisayo kuloo nto?
5.1.1 Xela elinye igama ambiza ngalo uDina uThambolenyoka. (1)
5.1.2 Kwakutheni ukuze amalungu omzimba kaDina acubhuke onke ngobu
busuku? (2)
5.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa angqina ukuba uNyoka
wayengafuni ukwaziwa ukuba ulala phi. (2)
5.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo
echanekileyo kwizibiyeli.
Kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa inkangeleko
kaNyoka ichazwe ngendlela ...
(a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga) (1)
(b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1)
5.1.5 Khankanya amalungelo abe maBINI anikwa amantombazana
aselula ngexesha efika eza kuqeshwa ehotele kwaNyoka. (2)
5.1.6 Sinxulumana njani isenzo sikaNoyongo sokulobela uDina kwihotele
kaNyoka kunye nesiganeko sokugxothwa kwakhe? (2)
5.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguGxalaba kube luncedo njani kulo mdlalo. (2)
5.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba Dina ngumlinganiwa
oyintloko kule noveli. (3)
5.1.9 Ngqina ukuba isenzo sikaDina sokumthemba kakhulu uNoyongo sibe
neziphumo ezibi. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 23
5.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA J
NYOKA: Kulungile hambani nibuyele ebharini. Ndifuna ukwazi yonke
into ngala mfazi. Kodwa ningamvundlisi, ningayi kuthi bhuu
nonke phezu kwakhe. Omnye wenu makaye kuye khona
ngoku. Ngomso siphinde sidibane kwakhona apha. Ndifuna
ukwazi yonke into.
NOZICI: Kulungile mlungu.
NYOKA: Mnxim! Ingase ukhe uvale loo mlomo wakho ungathethi wena,
mbi umphefumlo wakho.
NOZICI: Hayi-bo! Mlungu
NYOKA: Unevunjana apha elinuka muncu. Unento yokuthi ukuba
uwuvulile lo mlomo wakho kuthi khaphu isankqange
sefuqasi, bobu tywala uhlala uzinkcinkca ngabo.
NOZICI: Hayi mntu wabantu, hayi inene. Ndiyanqwena ukumbona
umfazi owakuzalayo. Hayi ndiyanqwena ukuwabona amabele
owawanyayo inene. (Atsho aphakame aphume. Alandele
uNoyongo).
NYOKA: Mnxim, Noyongo! Uyilungisile laa nto ubundithembise ngayo
wena?
NOYONGO: Ewe Mlungu, kudala eseRoom 8. Mhlawumbi sede walala
nokulala ngoku.
NYOKA: Kulungile sakubonana ngomso.
NOYONGO: Ikhomishini yam kaloku Mlungu
NYOKA: (Emjamela ecaphukile) Khawume maan ngekhomishini
Noyongo. Ndithe siza kubonana ngomso. Ibe andikayazi nale
nto undibekele yona phaya nokuba injani. Uza kuyifumana
ngomso imali yakho. Ndakha andakubhatala kakade ngenye
imini?
NOYONGO: (Aphume etsale ubuso) Kulungile mlungu.
5.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uNyoka naba bantu athetha nabo
kwisicatshulwa. (1)
5.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa
elithetha ukuba uNyoka wayengafuni abasebenzi bakhe bamenze
abe norhano lokuba uyaphandwa umfazi owayenxibe impahla
emnyama ebharini yakhe. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
5.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
5.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uNozici wayethandabuza ukuba
uNyoka ngumntwana ozelwe ngumntu kwesi sicatshulwa. (2)
5.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uKuku uzotywe
wangumlinganiswa onenzondo kule drama. (2)
5.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba
lesisombululo sebali.
(a) UDina uyagxothwa kwihotele kaNyoka kuba ekhulelwe.
(b) UNoyongo usebenzisana namapolisa njengengqina
eliphambili lenkundla.
(c) UKuku ubetha unyoka ngebhotile yophukela kuye.
(d) UThambolenyoka ugwetywa iminyaka engamashumi amabini
anesihlanu ebhadla kwesimnyama isisele. (2)
5.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uZanoxolo ngumbhali
kweli bali. (2)
5.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubungumzali kaDina usiva
ukuba umxhaphazi wontwana wakho ugwetyiwe ekupheleni kweli
bali. Xhasa impendulo yakho. (3)
5.2.9 Xela udidi elulo ledrama. Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO B: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 25
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo:
• Umhlahlo ngamehlo – LL Ngewu
• Ikhikhizela laseDangwana – LL Ngewu
Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.
UMBUZO 6
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kula mabali mafutshane uze uphendule
imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2.
UMHLAHLO NGAMEHLO – LL Ngewu
6.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA K
Umtshutshisi ibinguTshayizule, iTshawe ebelisaziwa ngokutsha ziintambo.
UTshawe lo, ngenxa yendumasi yakhe, ubesoyikwa ngummangalelwa onetyala
ngokuthi avume isiphoso sakhe acele uxolo ethembisa ukuba soze aphinde
aphume kwikhondo elililo. Ubukho bukaTshayizule kweli tyala benze ukuba abanye
abantu badumzele besithi ummangalelwa sele egwetyiwe.
Umhlekazi obechophele eli tyala ebesele eluphele, kangangokuba ukuba abantu
bokumelana nale meko bebebaninzi, indoda le ngeyihleli emzini wayo, isidla
umhlala phantsi, iziteketisela abazukulwana bayo. Ubungenakuphikiswa bani
ukuba ubunokuthi uphuthaphutha amashumi asibhozo eminyaka. Indod’enkulu
makube yonyulwe ngenxa yamava ukuba ize kuchophela isintsompothi
samanyundululu sabantu abanamanyala.Umhlekazi lo ubehleli eqongeni
ebelisenza wonke umntu aqonde ukuba ubekwe kwindawo ephezulu ngenxa
yokuphakama komsebenzi achongelwe wona.
Kufutshane netafile kamtshutshisi bekukho itafilana ebonakele ngobuncinci ukuba
ilungiselelwe undwendwe olugqithayo. Kufutshane nale tafile bekuhleli indoda
ebinokutyholwa ukuba iligqwetha koko zibe ninzi izinto eziyihlebe ukuba ingummeli
wommangalelwa. Oku kommangalelwa nayo ibifake ugcogco lwepensile emva
kwendlebe yasekhohlo. Lo mpondo-zihlanjiwe ubemana ukusishiya isihlalo sakhe
aye kusebezela ummangalelwa into ebekubonakala ukuba ayinakulinda ide
ichithakale inkundla.
Emveni kokuba yenziwe yonke imigushuzo elungiselelwa ukuba lichotshelwe
ityala, uphakamile umtshutshisi wacela uNompoxeko ukuba axelele inkundla
ukuba kwenzeka ntoni ngobusuku bangoMgqibelo umhla weshumi elinesihlanu
kuJulayi ngowe-1995.
6.1.1 Xela igama lomtshutshisi owayechophele eli tyala. (1)
6.1.2 Kwakutheni ukuze abanye abantu bandumzele bubukho bukaTshayizule? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
26 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
6.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa angqina ukuba uTshayizule
wayegugile. (2)
6.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo
echanekileyo kwizibiyeli.
Kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa inkangeleko
kaTshayizule ichazwe ngendlela ...
(a) (efihlakeleyo / engafihlakelanga) (1)
(b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1)
6.1.5 Khankanya izizathu zibe ziBINI ezazibangela ukuba uNompoxeko
angathetheleleki de lichithwe ityala engagwetywanga uZolani. (2)
6.1.6 Kunxulumana njani ukuzikhusela ngenzipho kukaNonkanyezi kunye
nesiganeko sokugwetywa kukaZolani ubomi entolongweni. (2)
6.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguNonkanyezi enkundleni yamatyala
ngomhla wetyala likaNompoxeko bube luncedo njani kweli balana? (2)
6.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba uZolani ngumlinganiswa
oyintloko kweli balana. (3)
6.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba ukuzithemba kakhulu kukaZolani
ngokwaphula umthetho kube neziphumo ezibi. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 27
IKHIKHIZELA LASEDANGWANA – LL Ngewu
6.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA L
UFanabekho akaphulaphulanga nanye kwizinto azixelelwe ngunina. Ubevuka
qho njengesiqhelo aqhawule ukutshon’edolophini, abuye eqhuba amatakane.
Ubukho bakhe uFanabekho bebufana nokungabikho kwakhe. Le meko
uMaKheswa uyijonge wayijonga wabon’ukuba zange azale kule kule nkewu.
Akukho nto abeluncedo ngayo ekhayeni lakhe, elalini yakhe, edolophini yakhe
nakwisiqu sakhe.
Into ebebaluleke ngayo umfo kaFikizolo kukufaneleka kwakhe. Ebenxiba
kakuhle athi chu ukuya edolophini, ethethela phantsi okwenene lamanene.
Umntu odibene naye ebengalibali edibene nomntu kwaba bantu banqongophele
kangaka. Enye yezinto ebengahlukani nazo liphepha-ndaba apha i-‘Daily
Dispatch’. Umntu omphandayo ukuba wenzani kanye ebengalibazisi athi uyi
‘pharmacist’ evunyiweyo.
Unina uMaKheswa uhambe wahamba wadinwa kukondla ahlambele umququ
nje olindele ukuphetshethwa ngumoya. Bezikhe ziqengqeleke iintsuku
uFanabekho engabonakali ekhaya, abuye nje xa eze kutshintsha impahla.
Ngenye imini ubuyile wacela into etyiwayo kunina koko umhlolokazi
akazihluphanga uphendule ngelipholileyo wathi, ‘Ukuba ubuyinja yalapha
ekhaya bendiza kuqukeza ndikwenzela ukudla kuba bendiza kuqiniseka ukuba
ubuyile nje uza kukhonkotha ube nesidima umzi kaMbongo. Akukho nto
indikhathaza nje ngale yokuba ukho, uthi kanti ukho nje kanti awukho. Ndixakiwe
ke kuba uyihlo wayengenje ngawe lo, ukuba wayenjengawe ngendizixolisa
ngelithi ikhikhizela liphum’esiqwini.
6.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uFanabekho noMakheswa. (1)
6.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa
elithetha ukuba uFanabekho wayebuya enxilile. (1)
6.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2)
6.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uMakheswa wayekhathazwa
kukuba ngungantweni kukanyana wakhe. (2)
6.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uFanabekho uzotywe
wangumlinganiswa ongenanyani kweli balana. (2)
6.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba
lesisombululo sebali.
(a) Utata kaFanabekho ubhubha kwingozi yemoto.
(b) UFanabekho ubuyela ekhaya emva kweminyaka elishumi
elinesixhenxe walahlekayo.
(c) UMaKheswa uya kusiyazi ngenjongo yokufuna umkhondo
wokulahleka konyana wakhe.
(d) UMaKheswa uxelela uFanabekho ukuba makafune izingxungxo
zomsebenzi elalini, avusele abantu iingcingo eziwileyo. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
28 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
6.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uFanabekho ngumbhali. (2)
6.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa wawunokuba nguMaKheswa
ngesenzo sokulahlekelwa ngunyana wakho aduke nelizwe? Xhasa
impendulo yakho. (3)
6.2.9 Xela udidi elulo eli bali. Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO C: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 29
ICANDELO D: ISIHOBE
Kweli candelo kukho imibuzo esetwe kule mihobe ilandelayo:
• ‘Ubudala’ – S. Maputi
• ‘Nangamso nyana weAfrika’’ – S. Potelwa
Phendula yonke imibuzo ekwimibongo oyifundileyo.
UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S. Maputi nabanye
Funda izicatshulwa zemibongo ezilandelayo uze uphendule imibuzo esetwe
kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 7.1 noMBUZO 7.2.
7.1 Funda umbongo olandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA M
UBUDALA – S. MAPUTI
1. Yingqokelela yeminyaka
2. Obungabuniyo obunkcuba-buchopho buyaka-yaka,
3. Iintlungu, amaqhwa, neenyakanyaka,
4. Amava, indyebo, nemixhaka,
5. Awe obhetyebhetye ngobuthathaka,
6. Kobu bomi athi ukubetheka,
7. Imibimbi ingasafihleki ithe qhaka,
8. Lutshaze unwele ludlakadlaka,
9. Chu njengelanga esibhakabhakeni,
10. Iindlela zikhombe engcwabeni,
11. Entshulile amava ekhonjwa empandleni,
12. Bekhweba behewula enyangweni,
13. Isizukulwana siza kushiywa enyanyeni,
14. Ngexesha elililo ubudala buse edlakeni.
7.1.1 Xela ukuba ithetha ngantoni imbongi kumqolo woku-1. (1)
7.1.2 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Isixhobo sesandi esibhalwe ngqindili kumqolo wesi-2 sibizwa
ngokuba (lundindwano/yimfanozandi). (1)
7.1.3 Nika isithethantonye segama, “amaqhwa” kumqolo wesi-3. (1)
7.1.4 Ngcinga ni eziswa yimiqolo 5 no 6 mibini yalo mbongo? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
30 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
7.1.5 Nika umfanekiso-ntekelelo oziswa libinzana elikrwelwe umgca
ngaphantsi kulo mbongo. (2)
7.1.6 (a) Xela udidi lwesafobe esifumaneka kumqolo wesi-9. (1)
(b) Chaza ukuba sizisa ntsingiselo ni ngokwakulo mbongo. (2)
7.1.7 Tolika igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kulo mqolo ungezantsi.
Entshulile amava ekhonjwa empandleni. (2)
7.1.8 Chaza intsingiselo efihlakeleyo yebinzana elingezantsi:
“Indlela zonke zikhombe engcwabeni.” (2)
7.1.9 Thelekisa isakhiwo sangaphandle somqolo we-12 nesomqolo
we-13. (2)
7.1.10 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli ze uxhase impendulo
yakho.
Lo mbongo (ngumbongo ochazayo/yisonethi). Xhasa impendulo
yakho. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 31
7.2 Funda esi sicatshulwa sesibongo silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA N
NANGAMSO NYANA WEAFRIKA! – S. POTELWA
1 Halala! Sikothul’el’umnqwazi, tshawendini!
2 Uliqhawe lethu, uliqhayiya lesizwe kwedini!
3 Xa silahl’izandla, sisith’ucimil’umlilw’ethemba,
4 Wena ubhaqe ntlantsana, wakhwezela waphemba;
5 De kwavel’idangaty’elikhanyisel’isizw’esiMnyama;
6 Lafudumez’iintliziyo ngethemba baded’ubumnyama;
7 Siyabulela kuwe nyana weAfrika sithi, nangamso!
8 Sithi tshotsh’ubekho, namhlanje nathi singabantw’ebantwini;
9 Sithi tshotsh’ubekho, namhlanje nathi ngoku sikhulil’ebuntwini;
10 Nangamso ke, mzukulwana kaMandela ngokuzenz’idini lesizwe;
11 Namhlanj’ iAfrik’ iyakukhahlela Diba ngokubonis’ubuthandazwe;
12 Siyazidla, siyazingca ngawe ntondini, sizingomb’izifuba;
13 Siyanyalasa sakh’ amaxhaka kuba usivulel’ amathuba.
14 Siyabulela kuwe nyana weAfrika sithi, nangomso!
15 Namhlanje nolweth’ulwim’eburhulumenteni luseluhlwini;
16 Phakathi kwazw’ iilwimi ezihlonitshiweyo naseluntwini;
17 Namhlanje nesiXhosa sethu naso siyinteth’ eseburhulumenteni;
18 Ngoku nathi sonqasha kamnandi ngokusesikweni;
19 Sonqunqutha ngaso nakwezaseburhulumenteni.
20 Tyhini! Akukho zithintelo ngoku sisenkululekweni,
21 Soluphuhlisa siluhlumise de nalo luhlonipheke;
22 Siyabulela kuwe nyana weAfrika, sithi nangamso!
23 Umlisela nomthinjana wezwe lethu uvuselelekile;
24 Ithemba lengomso eliqaqambileyo lihlaziyekile;
25 Xa likho ihlumelo nay’ iAfrika yogqama iqaqambe;
26 Ngumhlanjan’ osakhulayo kakad’ olithemba lengomso;
27 Ngumgqekwan’osantshulayo kakad’ olikhwezi lomso.
28 Sithi, huntshu! KuSombawo ngokusithumela wena mhlanguli;
29 Olixhiphuley’ulutsh’esandleni sotshab’ukuz’ikamva lingabuni.
30 Siyabulela kuwe nyana weAfrika sithi, nangamso!
31 Xolani sizwe umsebenz’uwugqibile;
32 Xolani lusaph’ugqats’ulufezile;
33 Xolani makholw’ ukhol’ uligcinile;
34 Ngoku lona icekwa lishiyeke nani;
35 Ngoku mzi kaNtu intyor’isele kuni;
36 Lala Sophitsh’o obekungawe konk’ukwenzile;
37 Lala khaliphandini eyakhw’ indim’uyifincile.
38 Siyabulela khaliphandini eyakhw’indim’uyifincile.
39 Siyabulela kuwe nyana weAfrika sithi, nangamso!
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
32 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
7.2.1 Khetha igama elibonisa ukuba imbongi iyamncoma uMadiba
kumqolo woku-1. (1)
7.2.2 Nika intetho echasene nebinzana elibhalwe ngqindilili kumqolo
wesi-2. (2)
7.2.3 Khankanya zibe ziBINI izizathu ezibangela ukuba imbongi ibulele
ubukho bukaMadiba ngokwesitanza sesibini. (2)
7.2.4 Caphula amagama amabini azizithetha-ntonye kwisitanza
sesibini. (2)
7.2.5 Khetha impendulo ibe NYE echanekileyo kwezi zilandelayo.
Umqolo we-13 usetyenziselwe ukubonisa:
(a) Ukuzidelela
(b) Ukuzingca
(c) Ukuzincoma
(d) Ukuzibulela (1)
7.2.6 Tolika okuqulethwe yimiqolo ekrwelwe umgca kwisitanza sesi-3. (2)
7.2.7 Isixhobo sohlalutyo esikrwelwe umgca kumqolo wama-23 nomqolo
wama-24:
(Yimvano-siphelo/yimfanozandi/luphinda-phindo). (1)
7.2.8 Yintoni injongo yembongi yokusebenzisa imvano-siqalo
kwimiqolo 31‒33. (2)
7.2.9 Nika intsingiselo equlethwe ngumqolo wama-32. (2)
7.2.10 Unjani umoya wembongi kulo mbongo?
Xhasa impendulo yakho. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO D: 35
AMANQAKU EWONKE: 70
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.

Question paper
XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P1 May-June 2025.pdf

Question paper
IsiXhosa FAL P3 May-June 2025.pdf

Question paper
XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2024_watermark.pdf
Question paper
ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2024_watermark.pdf

Question paper
IsiXhosa FAL P1 Nov 2024.pdf
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

Memorandum
ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025_watermark.pdf

Question paper
ISIXHOSA FAL QP P2- GRADE 12 TRIAL 2019.pdf

Question paper
XHOFA P2 GR12 QP SEPT2016.pdf

Question paper
XHOFAL P2-QP GR12 SEPT2013.pdf

Memorandum
ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025_watermark.pdf

Memorandum
XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2022.pdf
More from Grade 12 Isixhosa Fal
Explore more published documents in this catalogue.



