You're offline
Skip to content
Question paper

XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf

Subject: Isixhosa FalGrade 12202532 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IBANGA 12 SEPTEMBA 2025 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO IPHEPHA LESIBINI (P2) AMANQAKU: 70 IXESHA: 2½ iiyure Olu viwo lunamaphepha angama-32.
2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) IMIYALELO NENGCACISO 1. Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo. 2. MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwiphepha lesiqulatho elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna ukuyiphendula. 3. Eli phepha linamaCANDELO amaNE: ICANDELO A: Inoveli (35) ICANDELO B: Idrama (35) ICANDELO C: Amabali amafutshane (35) ICANDELO D: Isihobe (35) 4. Landela imiyalelo ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo. 5. Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke: umbuzo NGAMNYE ukhethwa NAKUWAPHI amacandelo amaBINI. ICANDELO A: INOVELI Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo. ICANDELO B: IDRAMA Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo. ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI. ICANDELO D: ISIHOBE Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini. 6. Uluhlu lokukhangela lakukunceda. 7. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo. 8. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA. 9. Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO NGALINYE. 10. Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 3 IPHEPHA LESIQULATHO Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula ngaphandle kokufunda lonke iphepha. ICANDELO A: INOVELI Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo. INANI LOMBUZO AMANQAKU IPHEPHA 1. Kusa kusihlwa 35 5–8 2. Umqol’uphandle 35 9–12 3. UMonwabisi 35 13–16 ICANDELO B: IDRAMA Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo. 4. Ndiyekeni 35 17–20 5. Inzala YamaRhamba 35 21–24 ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane. 6.1 ‘Umhlahlo ngamehlo’ 18 25–26 6.2 ‘Ikhikhizela laseDangwana’ 17 27–28 ICANDELO D: ISIHOBE Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwisihobe. 7.1 ‘Ubudala’ 18 29–30 7.2 ‘Nangamso nyana weAfrika!’ 17 31–32 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) ITSHEKLISTI QAPHELA: Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini. Phawula (√) amaCandelo owakhethileyo. ICANDELO IINOMBOLO INANI LEMIBUZO PHAWULA ZEMIBUZO EPHENDULWAYO (√) A Inoveli (Kusa Kusihlwa) 1–3 1 (Umqol’uphandle) (UMonwabisi) OKANYE B Idrama (Ndiyekeni) 4–5 1 (Inzala YamaRhamba) OKANYE C Amabali amafutshane (‘Kanti andizenzanga’) (‘Ndakuyicela 6.1 + 6.2 1 ivuthiwe’) OKANYE D Isihobe (‘Ubudala’) 7.1 + 7.2 1 (‘Nangamso nyana weAfrika!’) QAPHELA: Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 5 ICANDELO A: INOVELI Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo: • Kusa Kusihlwa nguKS Bongela • Umqol’uphandle nguMAP Ngani • UMonwabisi nguZA Japhta Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo. UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo. QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2. 1.1 Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA A Njengoko sesitshilo, lithe lakuyiva le nto iZizikazi kwanzima nokuba kuhle nokutya, andisathethi ngobuthongo. Ibekho nengcinga ethi makaqubule imoto ngoku aye kule ofisi isebenza uLungile afike abhodle lo msindo anawo ngale ndlela ufanelwe kukubhodlwa ngayo. Nakuleyo unqandiwe nguYolisa embonisa ukungalungi kokuthabatheka yinto ayiziselweyo. “Uyabona Nomakhwezi kudala ndikuxelela ukuba yahlukana nokwenza amabhunga nale mitshotshololo yabafazi bale lokishi ungafika ilunguza iintamo iphixanisa ngolwimi. Khangela ngoku uxhaphe amagwebu ulukhofukhofu ngento ka ‘ndiva’. Ufuna ukuya kuhlupha uyise kaMpumelelo emsebenzini endaweni yokuba umyeke afike ekhaya uyibuze kakuhle ngembeko into . . . “Afike? Nicinga ukuba ndingalinda umntu oya kufika ngoLwesihlanu? Khona uya kufika? Nicinga ukuba undikhathalele? Uwukhathalele umzi wakhe nezinto zakhe? Uyandazi ukuba ndingumfazi? Uthi angalibala kukulala ehotele kanti uyazazi ukuba unekhaya? Ndiyaya ngoku kucace ecacayo, ndizazi indawo endikuyo. Kaloku andincanywanga kwaSoluthi, uyandiva dadobawo? Ukuba uLungile uzenza inja, mandiyazi loo nto namhlanje,” utshilo lo mfazi seledlwayiza ukuhamba oku. “Hayi mani phulaphula xa kuthethwa Nomakhwezi. Akungomntu wokuqala ukwenda, nokufumana iinzima. Ayizizo nanzima ezi ngaphandle nje kokuba uphanjaniswa lulwimi lwento ongakhange uyibambe ngokwakho. Le nto uyifuthuzelayo iza kukuphoxa ... “Dabobawo! Ungakhe ulinge undixelele ngento yokwenda kwam, ungazange wenda wena. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 1.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uNomakhwezi. (1) 1.1.2 Kwakutheni ukuze abe nomsindo ongaka uNomakhwezi kule ncoko yakhe nodadobawo wakhe? (2) 1.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa angqina ukuba uYolisa akaqali kumnqanda uNokhwezi ukuba ayeke ukumamela iindaba azithuthelwa ngabafazi belali. (2) 1.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo echanekileyo kwinkcaza ekrwelelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa. Isimo sikaNomakhwezi sichazwa ngendlela … (a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga). (1) (b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1) 1.1.5 Khankanya zibe ZIBINI izizathu ezazibangela ukuba uNozililo alwe nabakwaNtsibande. (2) 1.1.6 Kunxulumana njani ubukho bukaYolisa kweli khaya kunye nesiganeko esibangele ukuba aphele edlala indima yobuzali kuMpumelelo? (2) 1.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguThamsanqa kube luncedo njani kule noveli? (2) 1.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba uMpumelelo ngumlinganiswa oyintloko kule noveli. (3) 1.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba isenzo sikaNomakhwezi sokumthemba kakhulu uNozililo sibe neziphumo ezibi. (2) KUNYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 7 1.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA B Emva kokuba kwenziwe amatheko kaMpumelelo ndawo-nye nokunikwa intsikelelo kwivenkile yakhe, izinto zibonise inguqulelo. Ivenkile yathanda ukuba nabantu abaninzi ngokumangalisayo, izale lide litshone ilanga. Le nto yenza ukuba uThamsanqa aqeshe abanye abantu bokuncedisa. Yayiqwela ukuzala ngempela-veki nangeeKrisimesi. Nalaa nto kwakuxanjuliswana ngayo yaduka esithubeni kuba amagqwetha kaNozililo aminxwa kukulahleka kobungqina neencwadi zemvumelwano phakathi kukaSondlo noMosia. Kwaba nzima ngakumbi akungafumaneki uMosia. Zaba ezo mali zikaNozililo nomyeni wakhe ziyatshona. Sigqibelene nabo bevalelwe ngesityholo sokuncedisa nokuyila iyelenqe lokutshisa ivenkile kaMpumelelo. Athi akuba elugqibile amapolisa uphando, alifaka ityala. UNozililo wafuna igqwetha lokuba libathethelele. Ngenxa yokufa komntu owabulawa ngamapolisa, ityala lanyanzeleka ukuba liye ejajini. Bakhanyela mpela ukuba babenento yokwenza nokuqulunqwa kweyelenqe lokutshisa. Ngenxa yokuba aba tsotsi babeqeshwe nguNozililo babeyimigulukudu eyaziwayo, kwaba nzima ukuba ingakholeleka inkcazo yabo. Negqwetha likaNozililo lavuthuza libonisa ukuba abantu abanesidima nabahloniphekileyo abanjengaba abanakuze bayenze into ephantsi olo hlobo nabantu abaziwa ngobugulukudu. OoNozililo bayikhanyela into yokuba abevani nabantu bakwaNtsibande. Beza namangqina okubonisa ukuba babeziitshomi noNomakhwezi esaphila. Baba ngaloo ndlela bayaliphumelela ityala. Imigulukudu yashiyeka entolongweni idontsa iminyaka. Nakwesiya siganeko sokuhlatywa komntu emdanisweni kaMpumelelo, lakha lafuna ukumeyama ityala kodwa nalapho walibhebhetha. 1.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uMosia notata kaMpumelelo. (1) 1.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa elithetha ukuba ingxabano eyayikhona zange ihambele ndawo. (1) 1.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2) 1.2.4 Kuvezwe njani kwicatshulwa ukuba ooNozililo bathi bona babezizihlobo nooNomakhwezi besaphila. (2) 1.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uNozililo uzotywe wangumlinganiswa onentliziyo engcolileyo kweli bali. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 1.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba lesisombululo sebali. (a) UNomakhwezi noLungile babhubha kwingozi yemoto. (b) Imigulukudu eyatshisa ivenkile kaNtsibande yagwetywa iminyaka idontsa entolongweni. (c) ULungile uthenga ivenkile kuMosia (d) UMpumelelo wakha isibhedlele esikhulu eLusikisiki (2) 1.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uMpumelelo kule noveli. (2) 1.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubunguMpumelelo usiva ukuba uNozililo utshiselwe endlwini yakhe kweli bali? Xhasa impendulo yakho. (3) 1.2.9 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2) [35] AMANQAKU EWONKE 35 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 9 UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP Ngani Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo. QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2. 2.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA C Yayise ifudumele ngoku intokazi ngumsindo. Ithe khwitshi ukusuka phambi kwetyesi yempahla eyayimi phambi kwayo. Nakoo isenza izantya ukusinga ngasemnyango – mbakra ukuwuvala, iphuma njalo. Ukuba yayilibele makube yayibangelwa ngumsindo kodwa yaqhwayiza kwezo zitalato ithe wambu umnweba wokuvuka nje kuphela, phezu kwesaa sibheshwana sisesinqeni. Kambe ke yambonzeleka phambili ingayeki – ukuqoshela oku izithe nkintshi imilenzana ngaloo mnweba. Apho ifike yamisa khona kuphambi komnyango wegunjana lendlu, kweyona ngxingwa imnyama kweso sitalato. Ilungombe ngamandla ucango ukunkqonkqoza. Wakhala umntu ngaphakathi, “Ungubani?” “Ndim, Sis’MamKhey – vula,” iphendule ngelo intokazi. “Nguwe lowo, Linda?” Kwangqinisisa umntu owayegoqozisa izinto ekucaca ukuba ziyazinyeliswa. Nemibuzo leyo yayiyeyokulibazisa nje. “Ndim, Sis’ MaMkhey.” Uvulile uMaKheswa ‒ eso sidudla sentokazi. Wavela selethwele uncumo lwakhe lwesiqhelo – uncumo lwabo bonke oosomashishini. Umfazi lo wayendwebile, njengazo zonke iishibhini. Amehlo ayesele elaqalaqaza efuna ukuqonda ukuba akukho mntu uthe kanti uthe nca phandle ngasemnyango phambi kokuba alungenise undwendwe lwakhe. Akuba ezanelisile, uyalathise isihlalo le nzwakazi, eyinika esona simfumamfuma kuloo ndlu yakhe intle isimanga. Ubuzile uMaKheswa, izandla sezihlikihla oku komthetheleli wemarike xa efuna ukuthengisa idlavu lento engenamsebenzi ngexabiso eliphezulu: “Ubusithini sisi?” Anjani amaqula namhlanje? Ndifun’into, nokuba yi-50.” 2.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uMaKheswa nguLinda. (1) 2.1.2 Kwakutheni ukuze uLinda abe nomsindo ongaka ngokwakwesi sicatshulwa? (2) 2.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa angqina ukuba uLinda waphuma enxibe impahla yokulala. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 2.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa. Inkangeleko kaMakheswa ichazwa ngendlela ... (a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga). (1) (b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1) 2.1.5 Khankanya izizathu zibe ziBINI ezazibangela ukuba uLinda Monti abe ngumrhanelwa wokuqala kwityala lokubulawa kukaEddie nesinqandamathe sakhe uLulama Zuma. (2) 2.1.6 Kunxulumana njani ukundwendwela kukaLinda kwaMaMkheyi ngobu busuku kunye nesiganeko esibangele ukuvalelwa kwakhe? (2) 2.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguDuma Hlelo kube luncedo njani kweli bali? (2) 2.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa uHlobo ukuba ungumlinganiswa oyintloko kule noveli. (3) 2.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba isenzo sikaLinda Monti sokuwathemba amalungu aseMoonglow sibe neziphumo ezibi. (2) KUNYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 11 2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA D “Linda, sithandwa sam,” uqalile ukuthetha umshini: “NguEddie lo uthethayo. Ndifuna ukukuxelela ukuba komnye wemisonto yale tape recorder kukho incoko eyayiphakathi kwam nezihlobo zam zaseMoonglow – uThembsie Ntlokonkulu, uThemba Mdoda, uKhulile Dungana noWelile Nzulube. “Bandifikela endlwini ngomhla weshumi kuJanyuwari 1960. Le tape recorder ndiyivulele bengazi bona, ndayicholachola yonke incoko eyayiphakathi kwethu. Oko ndikwenze ngokurhanela into emva kokuba besisoloko singavisisani ngezaseMoonglow. Uya kuzivela nawe izinto abazithethileyo. Kambe mna andizifake ntloko. Yonke le ncoko ndisenakho ukuyisa emapoliseni koko andithandi. Ndinenkolo yokuba yonke le mfungumfungu yabo yobe iduke esithubeni – mhlawumbi emva kokuba ndibe ndathethathethana nabo. Eyona nto ingamandla, andifuni kubahlaza ngokubamangalela. Ndisafuna sincedisane nabahlobo aba bam kwiinjongo zethu zokwakha iMoonglow. “Kodwa ke mandikucele, Linda wam, ukuba kwenzeke nantoni na kum, le tape recorder uya kubanakho ukuyifumana. Incoko le wosele uyidlulisela emapoliseni, abone into angayenza wona ngayo.” Waphela ke apho umsonto wokuqala.Uwukhuphile ke uHlobo esithi, “Ke ngoku ndifaka owona msonto unencoko kaEddie kunye namaqabane akhe.” Kuphinde kwee cwaka ... Wadlala umshini: “Andiva Thembsie. Ubusathini?” “Bendibuza Eddie ukuba lisaphila na kanene itopikazi kuKomani?” 2.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uEddie namalungu aseMoonglow. (1) 2.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa elithetha ukuba uEddie wayengazikhathazi ngezinto ezazithethwa ngamalungu aseMoonglow. (1) 2.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2) 2.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uEddie wayeneenjongo ezintle ngendawo yolonwabo iMoonglow. (2) 2.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uThembisa Ntlokonkulu uzotywe wangumlinganiswa onyolukele imali kweli bali. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 2.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba lesisombululo sebali. (a) UHlobo ubethwa ngentsimbi ebunzi ngumfana osebenza kwaLinda. (b) UHlobo ufumana itape recorder enencoko ekhokelela (c) ULinda uvela enkundleni ebekwa ityala lokubulala uEddie noLulama. (d) Amalungu aseMoonglow ayabanjwa avalelwe esiseleni emva kokubhaqwa enentsangu ayifumene kuMaMpondo. (2) 2.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uLinda ngumbhali. (2) 2.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubunguLinda usiva ukuba amalungu aseMoonglow ngawo abulala uEddie. Xhasa impendulo yakho. (3) 2.2.9 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2) [35] AMANQAKU EWONKE 35 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 13 UMBUZO 3: UMONWABISI – ZA Japhta Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo. QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2. 3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA E Wabalekwa ngabasebenzi ngenxa yaloo ngxolo yakhe kubo. Wayeqesha mihla le, kungekho uzimisele ukuba sisigculelo sakhe. Loo mashishini akhe athiywa ngegama lokuba kukwaNjazoth’umlilo ngenxa yaloo mpatho yakhe kubasebenzi. Laduma ke elo gama apho kuTsolo edolophini njengokuba elo likaThandabantu lalidume kwiilali ezingqonge loo dolophu. Wayesele enqabile nakwezo lali, loo venkile yakhe ilibhodlo eling’ong’ozileyo. Iivenkilana eziyingqongileyo zazibatsalela kuzo abathengi.Wokhumbula ke ukuba yona yayithe qelele kuneelali ezi, inxuse ihlathi ingqongwe zizithabazi zamasimi. Abathengi ke babesonqena ukuwuhamba loo mgama ungako ukuya kuloo venkile yakhe, bethenga kwezo zikufutshane nezindlu zabo. Kwaye naloo maqithi-qithi wayebabiza ngawo engasekho. Ngenxa yokuxakeka edolophini uThandabantu, gxebe uNjazoth’umlilo, wayesiya manqapha-nqapha apho eNtshiqo. Loo venkile yayisele iyindawo nje yokuhlalisa impahla egugileyo. Nangaloo maxesha athe wafika apho evenkileni wayesiya nje ukuya kujonga iqaqobana lemfuyo eyayisekhona nokusela uMonwabisi ukutya kuba yayinguye kuphela owayesahlala apho, kunye nabasebenzi abambalwa.Imfuyo yokuxhelela isilarha sakhe wayesele eyithenga kwiifama zabamhlophe kuba leyo yakhe yayivuthuluke incinci ingekho kwixabiso lokuba ingaxhelelwa ukuthengiswa. Abantu bakhe - loo maxhego namaxhegokazi wayewaxabisile ngaphambili, wayewalibele tu ngoku. Xa wawunokukhe ubalisele umntu ngendlela ekwakuyiyo kuloo venkile ngaphambili wayengekhe akholelwe wayenokuthi ubalisa intsomi emini. 3.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uThandabantu ngabantu bakuTsolo ngenxa yokukhohlakala kwakhe. (1) 3.1.2 Kwakutheni ukuze abalekwe ngabasebenzi bakhe uThandabantu? (2) 3.1.3 Caphula ibinzana kwisicatshulwa elichaza ukuba ivenkile kaThandabantu yayingasekho kwimo eyayiyiyo ngaphambili. (2) 3.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa. Isimo sikaThandabantu sichazwe ngendlela ... (a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga) (1) (b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 3.1.5 Khankanya izizathu zibe ziBINI ezabangela ukuba uMaMtolo ayeke ukuya kwiintlanganiso zamakhosikazi aseNtshiqo. (2) 3.1.6 Kunxulumana njani ukuphumelela kukaThandabantu kwezoshishino kunye nesiganeko esibe ngunobangela wokutshintsha kwesimo sakhe ngokwebali? (2) 3.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguMonwabisi bube luncedo njani kweli bali? (2) 3.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba uThandabantu ngumlinganiswa oyintloko kule noveli. (3) 3.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba isenzo sikaMamTolo sokufekethisa abantwana bakhe sibe neziphumo ezibi. (2) KUNYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 15 3.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA F Bakuvuyela ke ukuza kuhlala nabo kukaMonwabisi kuba noko babe badala, izinto eziliqela sele kunzima ukuzenzela kubo. Kwakuthe chatha ukuguga apho kuRhadebe, kodwa engavumi ukude anikezele ngakumsebenzi, phofu ke bethu kwakungekho mntu wayeza kuwunikezela kuye. Ngoko ke wayengcambaza esiya, evuka ngonyezi livele ilanga sele kukudala esebenza. Wayengafuni ke nokuva ngokuhlala phantsi, engqondweni kuye esakhumbula ubuqhophololo bamhla mnene. Wayequqa qho kugqirha esisa le aphinde ase leya, kuba umzimba ungasavumi. Kungoko ke wavuya uMamTolo kukufika kukaMonwabisi kuba eqonda ukuba uza kukhe afumane ukuphumla umyeni wakhe. Bobabini babemazi indlela azimisela ngayo emsebenzini kwaye bengaphikisani ukuba ngenene yena wayewuthanda lo msebenzi. Wakhawulezisa umaMtolo wacebisa ukuba uRhadebe anikele kuMonwabisi ngomsebenzi ukuze ke yena amane emhlola kumsebenzi lowo awenzileyo. Wavumela phezulu uRhadebe sele naye ngoku ewuva umzimba ukuba awusavumi. Wakufumana njalo ke ukuphumla uHlubi koko kusebenza nzima kuloo mashishini akhe. Waphumla ekuvukeni ngonyezi esiya kuvula kuloo mashishini, ukuze aphinde abe ngowokugqibela ukuphuma kuwo kuba inguye kuphela ophatha izitshixo zawo. Ngoku yonke loo nto yenziwa nguMonwabisi, yena sele efika emini ngokuza kucebisa kule naleya. 3.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uMaMtolo noRhadebe ekuthethwa ngabo kwisicatshulwa. (1) 3.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa elithetha ukuba yayimkile iminyaka kuThandabantu. (1) 3.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2) 3.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uMaMtolo wabonwabela ubukho bukaMonwabisi emzini wabo. (2) 3.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uMonwabisi uzotywe wangumlinganiswa onoxolo kweli bali. (2) 3.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba lesisombululo sebali. (a) UGcinumzi ubhubha kwingozi yebhasi. (b) Iintombi zikaThandabantu zibuyela ekhaya emva kokutsha nelizwe. (c) UMonwabisi uqeshisa ngevenkile yakhe eseNtshiqo. (d) UThandabantu wenzelwa itheko lokumamkela. (2) 3.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uMonwabisi kule noveli. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 3.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubunguMaMtolo ngesenzo sokulahlekelwa ziintombi zakho ziduke nelizwe. Xhasa impendulo yakho. (3) 3.2.9 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2) [35] AMANQAKU ECANDELO A: 35 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 17 ICANDELO B: IDRAMA Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi drama zilandelayo: • Ndiyekeni nguDM Jongilanga • Inzala YamaRhamba nguM Mlokoti Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwidrama oyifundileyo. UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo. QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2. 4.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA G MADALA: Ewe titshala uleqwa yini na ngorhaty’apha? NDILA: Amanz’angen’endlwini bawo. Sesezolo uLoni uvuk’umnyele undinyus’umnqantsa wentaba. MADALA: Ingaba intsusa-mabandla yintoni? NDILA: Into ebitheni na bawo, iluchuku nje lwabashumayeli. MADALA: UMawonga lo ucinga okokuba esi sikolo sesakwaLoni, kanti uqeshwe njengani nonke. NDILA: Ukuqeshwa yeny’intobawo, ukhonya okweBhulu efameneni yalo. MADALA: Ngaba sesi sanyankomo, ecinga ukuba isikolo esi ngamagqub’akhe. NONCI: Kanti makazi ukuba uDiksie lo naye uzalwa ngabantu njengaye, akaphumi zidulini. MADALA: Masango, khawuthule uza kuwona lo mcimbi. NONCI: Hi bantu benkosi! Ndathi ndivelana nomntwana kaMamCirha kanti nditheza olunenkume. MADALA Nisuke niquphe ukuthetha oku, nixhaph’amagwebu ningekayifumani nenyongo yento ekuthethwa yona ngobufazi obu benu – he! Mfanandini uza uphethe mcimbi mni kweli khaya, usithi mandombele ingoma? Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) NDILA: Tshangisa! Skhomo! Kudala undinyula ezinyuleni, namhlanje ndigxampuza kokaThisayo umgxobhozo. MADALA: Ngako oko inqanawa iya kufuna embombo imiqokozo. NDILA: Kunjalo kanye Tshangisa. UMawonga undityhola ngokunxila esikolweni into ke leyo endingazange ndiyenze ndinxila nje. Ukuba ndiyanxila ndizinxilela phaya ezingqaqeni kambe ke selendithembise ngomnyango. MADALA: Uyititshala yokuqala ukwenza loo nto? NDILA: Ndazi phi na Tshangisa, ngokuba isuthu ngathi liphume nam nje MADALA Hlala ndikuxelela ukuba uMawonga akanakumbeka NDILA: Eyona nto undibona ukungakwazi ukufundisa esisigqogqo oku kwakhe kuyo yonke le ngingqi 4.1.1 Xela elinye igama ambiza ngalo uNonci uNdila. (1) 4.1.2 Kwakutheni ukuze uNdila afike sele eleqeka ngorhatya kwaMadala? (2) 4.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa achaza ukuba uNdila uyibona iyinto nje engenabunzulu le imfake engxakini kuMawonga. (2) 4.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa isimo sikaMawonga sichazwe ngendlela ... (a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga) (1) (b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza (1) 4.1.5 Khankanya izityholo zibe ziBINI awayebekwa zona uNdila nguMawonga. (2) 4.1.6 Kunxulumana njani ukugxothwa kukaNdila esikolweni kunye nesiganeko esibangele ukuba agwetywe kulo mdlalo? (2) 4.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguNomawele bube luncedo njani kule drama? (2) 4.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba uNdila ngumlinganiswa oyintloko kule ncwadi. (3) 4.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba isenzo sikaZanele sokumthemba kakhulu uFuneka sibe neziphumo ezibi. (2) KUNYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 19 4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA H MAZIKO: Kamnandi. MADALA: Heke Titshala. Seluzithabathela isitulo eso, akukho bantwana apha. Isaphila inkosi yakho? MAZIKO: Iyaphila ingaphili noko. MADABA: Uthini na mfo kaMaziko? MAZIKO: Ndikuxelela inyaniso. Akusekho mntu tu. Ndilapha nje yiloo nto kanye. MADALA: Eyiphi mfo wam? MAZIKO: Awu! Wenzani kaloku bawo? Ndathi ndisandlala umcimbi wathanda ukundinquphela? MADALA: Hayi mfo wam andikunqupheli, ndingagabangxi, intokunayo ngekuba ndithi zalela elubala. MAZIKO: Sekumasuku bawo ndihambela lo mcimbi kweli khaya. MADALA: Owuphi kanene? Makhe sikhumbuzane kuba mininzi, zaye azilali mbethe. MAZIKO: Kudala bawo ndikuxelela ngoLoni ochitha isikolo. Phofu nditsho kuba inguwe. Lo mfo wayeka ukusebenza, yonke into isemagxeni kum. Ndingxamele ukusinda-sindana kungoku nje. MADALA: Ke lilonke uthi mandithini? MAZIKO: Mboneleni icebo uLoni. Andinakwenza umdovu womsebenzi ndingamkeli ngawo. MADALA: Ucebisa ukuba senze ntoni ke wena titshala? MAZIKO: Awu! Uya kuthini kaloku bawo ukuzenza ibhenqa ulizingela Ndize kukuvusa njengelungu lekomiti, nalungu lekomiti usihlalo. MADALA: Kaloku titshala kufuneka xa undulula umcimbi uqiniseke ngawo. Andimntu uthanda ukubamba intulo ngomsila. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) MAZIKO: Uthetha ukuba animboni ukuba uLoni utshila ngesidanga sikaNdila? Iziphumo zizibi nje le minyaka mithathu, nithi zibangwa yintoni? MADALA: Ewe zinjalo zonke ezi zinto uzithethayo kodwa ke besisalindele intlonze singazi nokuba siya kufumana bani na endaweni yakhe. 4.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uMaziko noMadala athetha naye kwisicatshulwa. (1) 4.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelelwe umgca kwisicatshulwa elithetha ukuba uMadala ufuna uMaziko angene emxholweni wale nto aze ngayo. (1) 4.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2) 4.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uMaziko ufuna ikomiti imgxothe uLoni emsebenzini. (2) 4.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uMadala uzotywe wangumlinganiswa onyolukele imali kule drama. (2) 4.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba lesisombululo sebali (a) UMawonga uzibulala ngokuzityisa ityhefu kwaFuneka. (b) UNomawele uchazela usajini Njobe ngokwenzekayo kwaFuneka ngobusuku obuphambi kokucholwa kwesidumbu sikaMawonga. (c) UNdila, Funeka noZanele balahla isidumbu sikaMawonga emfuleni (d) Amapolisa afumana imvulophu enetyhefu ebhalwe Mnu D. Ndila nedilesi yakhe phantsi komatrasi kaZanele. (2) 4.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uMaziko kule drama. (2) 4.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubunguThandiwe usiva ukuba uNdila ugwetywe ubomi etrongweni ngenxa yokubulala uMawonga? Xhasa impendulo yakho. (3) 4.2.9 Xela udidi elulo le drama. Xhasa impendulo yakho. (2) [35] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 21 UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M. Mlokoti Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo. QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2. 5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA I NYOKA: Nkqonkqo! Nkqonkqo! (Ebusebeza) DINA: Ngubani lowo! – (Esothuka ebuthongweni). NYOKA: Ndim nguMlungu. Vula sisi ndim. (Esasebeza). DINA: Ngubhutiza? (Ethe tywa emandlalweni, ecubhuke onke amalungu omzimba). NYOKA: Ewe sisi ndim. DINA: Akutshixwanga ngena bhutiza. NYOKA: (Engena) Hayi bo, sowulele na ntombi? DINA (Ezamla) Ndisangqengqile bhutiza. NYOKA: Sana lwam. (Emwola emphuza engqengqa ecaleni kwakhe) DINA: Ewe Bhutiza! Hehehe! ... NYOKA: Unjani kodwa sana lwam – akhonto? DINA: Ndiphilile bhutiza akhonto. NYOKA: Yintoni na wena sana lwam wozela kangaka? DINA: Kukudinwa bhutiza, besonwabile wethu noSis Yongs. NYOKA: Kulungile sana lwam – makulalwe ngoku, yimpangelo kusasa. Ibe mna kufuneka ndivuke ndihambe kwangentsimbi yesithathu kusasa apha ngomso. DINA: (Ecubhuke umzimba,kunzima nokuphakamisa ingalo) – Hayi bo bhutiza, yintoni ukuvuka kangaka? Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) NYOKA: Hehehe! Hayi kaloku mna, njengosomashishini wale ndawo, akufuneki ndaziwe apho ndivuka khona. Kungenjalo kungalula ukuba ndigetyengwe. DINA: Hehehe! Hahaha! – Kowu! Andayihleka. NYOKA: Yintoni, uhleka ntoni? DINA: Hayi akukho nto bhutiza, ndihlekiswa yile nto uyithethayo. Ndihleka nangokuya ubujayiva phaya, hehehe! Isisu sakho, singasangcangcazeli. NYOKA: (Emnyumbaza) Ke yintoni ehlekisayo kuloo nto? 5.1.1 Xela elinye igama ambiza ngalo uDina uThambolenyoka. (1) 5.1.2 Kwakutheni ukuze amalungu omzimba kaDina acubhuke onke ngobu busuku? (2) 5.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa angqina ukuba uNyoka wayengafuni ukwaziwa ukuba ulala phi. (2) 5.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa inkangeleko kaNyoka ichazwe ngendlela ... (a) (efihlakeleyo/engafihlakelanga) (1) (b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1) 5.1.5 Khankanya amalungelo abe maBINI anikwa amantombazana aselula ngexesha efika eza kuqeshwa ehotele kwaNyoka. (2) 5.1.6 Sinxulumana njani isenzo sikaNoyongo sokulobela uDina kwihotele kaNyoka kunye nesiganeko sokugxothwa kwakhe? (2) 5.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguGxalaba kube luncedo njani kulo mdlalo. (2) 5.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba Dina ngumlinganiwa oyintloko kule noveli. (3) 5.1.9 Ngqina ukuba isenzo sikaDina sokumthemba kakhulu uNoyongo sibe neziphumo ezibi. (2) KUNYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 23 5.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA J NYOKA: Kulungile hambani nibuyele ebharini. Ndifuna ukwazi yonke into ngala mfazi. Kodwa ningamvundlisi, ningayi kuthi bhuu nonke phezu kwakhe. Omnye wenu makaye kuye khona ngoku. Ngomso siphinde sidibane kwakhona apha. Ndifuna ukwazi yonke into. NOZICI: Kulungile mlungu. NYOKA: Mnxim! Ingase ukhe uvale loo mlomo wakho ungathethi wena, mbi umphefumlo wakho. NOZICI: Hayi-bo! Mlungu NYOKA: Unevunjana apha elinuka muncu. Unento yokuthi ukuba uwuvulile lo mlomo wakho kuthi khaphu isankqange sefuqasi, bobu tywala uhlala uzinkcinkca ngabo. NOZICI: Hayi mntu wabantu, hayi inene. Ndiyanqwena ukumbona umfazi owakuzalayo. Hayi ndiyanqwena ukuwabona amabele owawanyayo inene. (Atsho aphakame aphume. Alandele uNoyongo). NYOKA: Mnxim, Noyongo! Uyilungisile laa nto ubundithembise ngayo wena? NOYONGO: Ewe Mlungu, kudala eseRoom 8. Mhlawumbi sede walala nokulala ngoku. NYOKA: Kulungile sakubonana ngomso. NOYONGO: Ikhomishini yam kaloku Mlungu NYOKA: (Emjamela ecaphukile) Khawume maan ngekhomishini Noyongo. Ndithe siza kubonana ngomso. Ibe andikayazi nale nto undibekele yona phaya nokuba injani. Uza kuyifumana ngomso imali yakho. Ndakha andakubhatala kakade ngenye imini? NOYONGO: (Aphume etsale ubuso) Kulungile mlungu. 5.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uNyoka naba bantu athetha nabo kwisicatshulwa. (1) 5.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa elithetha ukuba uNyoka wayengafuni abasebenzi bakhe bamenze abe norhano lokuba uyaphandwa umfazi owayenxibe impahla emnyama ebharini yakhe. (1) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 5.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2) 5.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uNozici wayethandabuza ukuba uNyoka ngumntwana ozelwe ngumntu kwesi sicatshulwa. (2) 5.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uKuku uzotywe wangumlinganiswa onenzondo kule drama. (2) 5.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba lesisombululo sebali. (a) UDina uyagxothwa kwihotele kaNyoka kuba ekhulelwe. (b) UNoyongo usebenzisana namapolisa njengengqina eliphambili lenkundla. (c) UKuku ubetha unyoka ngebhotile yophukela kuye. (d) UThambolenyoka ugwetywa iminyaka engamashumi amabini anesihlanu ebhadla kwesimnyama isisele. (2) 5.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uZanoxolo ngumbhali kweli bali. (2) 5.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa ubungumzali kaDina usiva ukuba umxhaphazi wontwana wakho ugwetyiwe ekupheleni kweli bali. Xhasa impendulo yakho. (3) 5.2.9 Xela udidi elulo ledrama. Xhasa impendulo yakho. (2) [35] AMANQAKU ECANDELO B: 35 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 25 ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo: • Umhlahlo ngamehlo – LL Ngewu • Ikhikhizela laseDangwana – LL Ngewu Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo. UMBUZO 6 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kula mabali mafutshane uze uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo. QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2. UMHLAHLO NGAMEHLO – LL Ngewu 6.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA K Umtshutshisi ibinguTshayizule, iTshawe ebelisaziwa ngokutsha ziintambo. UTshawe lo, ngenxa yendumasi yakhe, ubesoyikwa ngummangalelwa onetyala ngokuthi avume isiphoso sakhe acele uxolo ethembisa ukuba soze aphinde aphume kwikhondo elililo. Ubukho bukaTshayizule kweli tyala benze ukuba abanye abantu badumzele besithi ummangalelwa sele egwetyiwe. Umhlekazi obechophele eli tyala ebesele eluphele, kangangokuba ukuba abantu bokumelana nale meko bebebaninzi, indoda le ngeyihleli emzini wayo, isidla umhlala phantsi, iziteketisela abazukulwana bayo. Ubungenakuphikiswa bani ukuba ubunokuthi uphuthaphutha amashumi asibhozo eminyaka. Indod’enkulu makube yonyulwe ngenxa yamava ukuba ize kuchophela isintsompothi samanyundululu sabantu abanamanyala.Umhlekazi lo ubehleli eqongeni ebelisenza wonke umntu aqonde ukuba ubekwe kwindawo ephezulu ngenxa yokuphakama komsebenzi achongelwe wona. Kufutshane netafile kamtshutshisi bekukho itafilana ebonakele ngobuncinci ukuba ilungiselelwe undwendwe olugqithayo. Kufutshane nale tafile bekuhleli indoda ebinokutyholwa ukuba iligqwetha koko zibe ninzi izinto eziyihlebe ukuba ingummeli wommangalelwa. Oku kommangalelwa nayo ibifake ugcogco lwepensile emva kwendlebe yasekhohlo. Lo mpondo-zihlanjiwe ubemana ukusishiya isihlalo sakhe aye kusebezela ummangalelwa into ebekubonakala ukuba ayinakulinda ide ichithakale inkundla. Emveni kokuba yenziwe yonke imigushuzo elungiselelwa ukuba lichotshelwe ityala, uphakamile umtshutshisi wacela uNompoxeko ukuba axelele inkundla ukuba kwenzeka ntoni ngobusuku bangoMgqibelo umhla weshumi elinesihlanu kuJulayi ngowe-1995. 6.1.1 Xela igama lomtshutshisi owayechophele eli tyala. (1) 6.1.2 Kwakutheni ukuze abanye abantu bandumzele bubukho bukaTshayizule? (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
26 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 6.1.3 Caphula amazwi kwisicatshulwa angqina ukuba uTshayizule wayegugile. (2) 6.1.4 Gqibezela esi sivakalisi silandelayo ngokukhetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Kwinkcaza ekrwelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa inkangeleko kaTshayizule ichazwe ngendlela ... (a) (efihlakeleyo / engafihlakelanga) (1) (b) Xela olu didi lozobo lusetyenzisiweyo ukumchaza. (1) 6.1.5 Khankanya izizathu zibe ziBINI ezazibangela ukuba uNompoxeko angathetheleleki de lichithwe ityala engagwetywanga uZolani. (2) 6.1.6 Kunxulumana njani ukuzikhusela ngenzipho kukaNonkanyezi kunye nesiganeko sokugwetywa kukaZolani ubomi entolongweni. (2) 6.1.7 Ubukho bomlinganiswa onguNonkanyezi enkundleni yamatyala ngomhla wetyala likaNompoxeko bube luncedo njani kweli balana? (2) 6.1.8 Nika iimpawu zibe NTATHU ezibonisa ukuba uZolani ngumlinganiswa oyintloko kweli balana. (3) 6.1.9 Ngqina ngolwazi olusebalini ukuba ukuzithemba kakhulu kukaZolani ngokwaphula umthetho kube neziphumo ezibi. (2) KUNYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 27 IKHIKHIZELA LASEDANGWANA – LL Ngewu 6.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA L UFanabekho akaphulaphulanga nanye kwizinto azixelelwe ngunina. Ubevuka qho njengesiqhelo aqhawule ukutshon’edolophini, abuye eqhuba amatakane. Ubukho bakhe uFanabekho bebufana nokungabikho kwakhe. Le meko uMaKheswa uyijonge wayijonga wabon’ukuba zange azale kule kule nkewu. Akukho nto abeluncedo ngayo ekhayeni lakhe, elalini yakhe, edolophini yakhe nakwisiqu sakhe. Into ebebaluleke ngayo umfo kaFikizolo kukufaneleka kwakhe. Ebenxiba kakuhle athi chu ukuya edolophini, ethethela phantsi okwenene lamanene. Umntu odibene naye ebengalibali edibene nomntu kwaba bantu banqongophele kangaka. Enye yezinto ebengahlukani nazo liphepha-ndaba apha i-‘Daily Dispatch’. Umntu omphandayo ukuba wenzani kanye ebengalibazisi athi uyi ‘pharmacist’ evunyiweyo. Unina uMaKheswa uhambe wahamba wadinwa kukondla ahlambele umququ nje olindele ukuphetshethwa ngumoya. Bezikhe ziqengqeleke iintsuku uFanabekho engabonakali ekhaya, abuye nje xa eze kutshintsha impahla. Ngenye imini ubuyile wacela into etyiwayo kunina koko umhlolokazi akazihluphanga uphendule ngelipholileyo wathi, ‘Ukuba ubuyinja yalapha ekhaya bendiza kuqukeza ndikwenzela ukudla kuba bendiza kuqiniseka ukuba ubuyile nje uza kukhonkotha ube nesidima umzi kaMbongo. Akukho nto indikhathaza nje ngale yokuba ukho, uthi kanti ukho nje kanti awukho. Ndixakiwe ke kuba uyihlo wayengenje ngawe lo, ukuba wayenjengawe ngendizixolisa ngelithi ikhikhizela liphum’esiqwini. 6.2.1 Xela ukuba yintoni edibanisa uFanabekho noMakheswa. (1) 6.2.2 Chonga ibinzana kwisivakalisi esikrwelwe umgca kwisicatshulwa elithetha ukuba uFanabekho wayebuya enxilile. (1) 6.2.3 Tolika inkcazelo ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (2) 6.2.4 Kuvezwe njani kwisicatshulwa ukuba uMakheswa wayekhathazwa kukuba ngungantweni kukanyana wakhe. (2) 6.2.5 Khankanya ulwazi oluvumelana nokuba uFanabekho uzotywe wangumlinganiswa ongenanyani kweli balana. (2) 6.2.6 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga zibe ziBINI ezikwinqanaba lesisombululo sebali. (a) Utata kaFanabekho ubhubha kwingozi yemoto. (b) UFanabekho ubuyela ekhaya emva kweminyaka elishumi elinesixhenxe walahlekayo. (c) UMaKheswa uya kusiyazi ngenjongo yokufuna umkhondo wokulahleka konyana wakhe. (d) UMaKheswa uxelela uFanabekho ukuba makafune izingxungxo zomsebenzi elalini, avusele abantu iingcingo eziwileyo. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
28 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 6.2.7 Ngqina ukuchaneka kwegama athiywe lona uFanabekho ngumbhali. (2) 6.2.8 Wawunokuvakalelwa njani wena xa wawunokuba nguMaKheswa ngesenzo sokulahlekelwa ngunyana wakho aduke nelizwe? Xhasa impendulo yakho. (3) 6.2.9 Xela udidi elulo eli bali. Xhasa impendulo yakho. (2) [35] AMANQAKU ECANDELO C: 35 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 29 ICANDELO D: ISIHOBE Kweli candelo kukho imibuzo esetwe kule mihobe ilandelayo: • ‘Ubudala’ – S. Maputi • ‘Nangamso nyana weAfrika’’ – S. Potelwa Phendula yonke imibuzo ekwimibongo oyifundileyo. UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S. Maputi nabanye Funda izicatshulwa zemibongo ezilandelayo uze uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo. QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi UMBUZO 7.1 noMBUZO 7.2. 7.1 Funda umbongo olandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA M UBUDALA – S. MAPUTI 1. Yingqokelela yeminyaka 2. Obungabuniyo obunkcuba-buchopho buyaka-yaka, 3. Iintlungu, amaqhwa, neenyakanyaka, 4. Amava, indyebo, nemixhaka, 5. Awe obhetyebhetye ngobuthathaka, 6. Kobu bomi athi ukubetheka, 7. Imibimbi ingasafihleki ithe qhaka, 8. Lutshaze unwele ludlakadlaka, 9. Chu njengelanga esibhakabhakeni, 10. Iindlela zikhombe engcwabeni, 11. Entshulile amava ekhonjwa empandleni, 12. Bekhweba behewula enyangweni, 13. Isizukulwana siza kushiywa enyanyeni, 14. Ngexesha elililo ubudala buse edlakeni. 7.1.1 Xela ukuba ithetha ngantoni imbongi kumqolo woku-1. (1) 7.1.2 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Isixhobo sesandi esibhalwe ngqindili kumqolo wesi-2 sibizwa ngokuba (lundindwano/yimfanozandi). (1) 7.1.3 Nika isithethantonye segama, “amaqhwa” kumqolo wesi-3. (1) 7.1.4 Ngcinga ni eziswa yimiqolo 5 no 6 mibini yalo mbongo? (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
30 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 7.1.5 Nika umfanekiso-ntekelelo oziswa libinzana elikrwelwe umgca ngaphantsi kulo mbongo. (2) 7.1.6 (a) Xela udidi lwesafobe esifumaneka kumqolo wesi-9. (1) (b) Chaza ukuba sizisa ntsingiselo ni ngokwakulo mbongo. (2) 7.1.7 Tolika igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kulo mqolo ungezantsi. Entshulile amava ekhonjwa empandleni. (2) 7.1.8 Chaza intsingiselo efihlakeleyo yebinzana elingezantsi: “Indlela zonke zikhombe engcwabeni.” (2) 7.1.9 Thelekisa isakhiwo sangaphandle somqolo we-12 nesomqolo we-13. (2) 7.1.10 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli ze uxhase impendulo yakho. Lo mbongo (ngumbongo ochazayo/yisonethi). Xhasa impendulo yakho. (2) KUNYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 31 7.2 Funda esi sicatshulwa sesibongo silandelayo uze uphendule imibuzo. ISICATSHULWA N NANGAMSO NYANA WEAFRIKA! – S. POTELWA 1 Halala! Sikothul’el’umnqwazi, tshawendini! 2 Uliqhawe lethu, uliqhayiya lesizwe kwedini! 3 Xa silahl’izandla, sisith’ucimil’umlilw’ethemba, 4 Wena ubhaqe ntlantsana, wakhwezela waphemba; 5 De kwavel’idangaty’elikhanyisel’isizw’esiMnyama; 6 Lafudumez’iintliziyo ngethemba baded’ubumnyama; 7 Siyabulela kuwe nyana weAfrika sithi, nangamso! 8 Sithi tshotsh’ubekho, namhlanje nathi singabantw’ebantwini; 9 Sithi tshotsh’ubekho, namhlanje nathi ngoku sikhulil’ebuntwini; 10 Nangamso ke, mzukulwana kaMandela ngokuzenz’idini lesizwe; 11 Namhlanj’ iAfrik’ iyakukhahlela Diba ngokubonis’ubuthandazwe; 12 Siyazidla, siyazingca ngawe ntondini, sizingomb’izifuba; 13 Siyanyalasa sakh’ amaxhaka kuba usivulel’ amathuba. 14 Siyabulela kuwe nyana weAfrika sithi, nangomso! 15 Namhlanje nolweth’ulwim’eburhulumenteni luseluhlwini; 16 Phakathi kwazw’ iilwimi ezihlonitshiweyo naseluntwini; 17 Namhlanje nesiXhosa sethu naso siyinteth’ eseburhulumenteni; 18 Ngoku nathi sonqasha kamnandi ngokusesikweni; 19 Sonqunqutha ngaso nakwezaseburhulumenteni. 20 Tyhini! Akukho zithintelo ngoku sisenkululekweni, 21 Soluphuhlisa siluhlumise de nalo luhlonipheke; 22 Siyabulela kuwe nyana weAfrika, sithi nangamso! 23 Umlisela nomthinjana wezwe lethu uvuselelekile; 24 Ithemba lengomso eliqaqambileyo lihlaziyekile; 25 Xa likho ihlumelo nay’ iAfrika yogqama iqaqambe; 26 Ngumhlanjan’ osakhulayo kakad’ olithemba lengomso; 27 Ngumgqekwan’osantshulayo kakad’ olikhwezi lomso. 28 Sithi, huntshu! KuSombawo ngokusithumela wena mhlanguli; 29 Olixhiphuley’ulutsh’esandleni sotshab’ukuz’ikamva lingabuni. 30 Siyabulela kuwe nyana weAfrika sithi, nangamso! 31 Xolani sizwe umsebenz’uwugqibile; 32 Xolani lusaph’ugqats’ulufezile; 33 Xolani makholw’ ukhol’ uligcinile; 34 Ngoku lona icekwa lishiyeke nani; 35 Ngoku mzi kaNtu intyor’isele kuni; 36 Lala Sophitsh’o obekungawe konk’ukwenzile; 37 Lala khaliphandini eyakhw’ indim’uyifincile. 38 Siyabulela khaliphandini eyakhw’indim’uyifincile. 39 Siyabulela kuwe nyana weAfrika sithi, nangamso! Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
32 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 7.2.1 Khetha igama elibonisa ukuba imbongi iyamncoma uMadiba kumqolo woku-1. (1) 7.2.2 Nika intetho echasene nebinzana elibhalwe ngqindilili kumqolo wesi-2. (2) 7.2.3 Khankanya zibe ziBINI izizathu ezibangela ukuba imbongi ibulele ubukho bukaMadiba ngokwesitanza sesibini. (2) 7.2.4 Caphula amagama amabini azizithetha-ntonye kwisitanza sesibini. (2) 7.2.5 Khetha impendulo ibe NYE echanekileyo kwezi zilandelayo. Umqolo we-13 usetyenziselwe ukubonisa: (a) Ukuzidelela (b) Ukuzingca (c) Ukuzincoma (d) Ukuzibulela (1) 7.2.6 Tolika okuqulethwe yimiqolo ekrwelwe umgca kwisitanza sesi-3. (2) 7.2.7 Isixhobo sohlalutyo esikrwelwe umgca kumqolo wama-23 nomqolo wama-24: (Yimvano-siphelo/yimfanozandi/luphinda-phindo). (1) 7.2.8 Yintoni injongo yembongi yokusebenzisa imvano-siqalo kwimiqolo 31‒33. (2) 7.2.9 Nika intsingiselo equlethwe ngumqolo wama-32. (2) 7.2.10 Unjani umoya wembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho. (2) [35] AMANQAKU ECANDELO D: 35 AMANQAKU EWONKE: 70 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Isixhosa Fal

Explore more published documents in this catalogue.

View all