Geography Grade 10 NSC Term 1 Controlled Test 2023 QP (Afr)

ASSESSERING- RAAMWERK VOORBEELDE GRAAD 10 INDEKS ITEM BLADSY NOMMER 1. KONTROLETOETS 1 EN 2 - 14 MERKRIGLYN 2. KONTROLETOETS 1 KOGNITIEWE ANALISE 15 3. KAARTWERK TAAK EN MERKRIGLYN 16 - 34 4. KAARTWERK TAAK KOGNITIEWE ANALISE 35 5. OPSTEL EN RUBRIEK 36 - 46 6. HALFJAAR EKSAMEN EN 47 – 66 MERKRIGLYN 7. HALFJAAR EKSAMEN KOGNITIEWE ANALISE 67 8. KONTROLETOETS 2 EN 68 -82 MERKRIGLYN 9. KONTROLETOETS 2 KOGNITIEWE ANALISE 83 10. FINALE EKSAMEN EN MERKRIGLYN 84 – 110

11. FINALE EKSAMEN KOGNITIEWE ANALISE P1 111 12. FINALE EKSAMEN EN MERKRIGLYN 112 – 138 P2 13. FINALE EKSAMEN P2 KOGNITIEWE ANALISE 139 GRADE 10 VOORBEELD SBA ITEM 1 KONTROLETOETS 1

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD 2023 GEOGRAFIE KONTROLE TOETS 1 VRAESTEL GRAAD 10 AANTAL BLADSYE : 7

INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Hierdie vraestel bestaan uit vyf onderafdelings. 2. Beantwoord AL die vrae vir 60 punte. 3. Alle diagramme / uittreksels is ingesluit. 4. Laat 'n reël oop tussen onderafdelings van vrae. 5. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommering wat in die vraestel gebruik is. 6. MOENIE in die kantlyne van die Antwoordblad/ Folio-papier skryf NIE. 7. Waar moontlik, illustreer jou antwoorde met benoemde diagramme. 8. Vir paragraaf vrae kan jy verwys na EEN idee wat jy in diepte moet bespreek OF jy kan verwys na verskillende idees wat jy in mindere dieptes kan bespreek. 9. Skryf netjies en leesbaar. 1.1. Pas die stellings in Kolom A by die terme in Kolom B. Skryf slegs die vraagnommer en die korrekte letter neer, bv. 1.1.11 K. KOLOM A KOLOM B 1.1.1. Die hoeveelheid waterdamp in die lug A Doupunt uitgedruk as 'n persentasie van die hoeveelheid benodig vir versadiging van dieselfde temperatuur Isoterm 1.1.2. Oordrag van energie in die vorm van lang B golwe Aardstraling 1.1.3. 'n Klimaat met matige temperature, as C gevolg van die invloed van die see Lykant 1.1.4. Die temperatuur waarteen kondensasie D begin Sublimasie 1.1.5. Lyne op die weerkaart wat plekke met E dieselfde temperatuur verbind Relatiewe 1.1.6. Proses waardeur waterdamp in vloeistof F humiditeit verander wanneer dit afgekoel word Maritieme 1.1.7. Proses waardeur water van ys na gas G verander Kondensasie 1.1.8. Reënskadu aan hierdie kant van 'n berg H

1.2. Moontlike antwoorde word vir die beskrywing hieronder gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A – D) langs die vraagnommer (1.1.1 – 1.1.7) neer. 1.2.1. Die verhouding tussen die hoeveelheid lig wat op 'n oppervlak val en die hoeveelheid wat weerkaats word, word genoem. A. Refleksie B. Libido C. Albedo D. Misleiding 1.2.2. Hierdie lyn op 'n kaart verbind plekke met dieselfde reënval. A. Isobaar B. Isomillimeter C. Isoterm D. Isohiet 1.2.3. Die laagste laag van die atmosfeer is die: A. Termosfeer B. Mesosfeer C. Troposfeer D. Stratosfeer 1.2.4. Die oordrag van energie deur middel van kontak is A. Geleiding B. Konveksie C. Transmissie D. Bestraling 1.2.5. Dit is een van die kweekhuisgasse. A. Metaan B. Stikstof C. Suurstof D. Argon 1.2.6. Die seestroom aan die Ooskus van Afrika is die: A. Indiese Oseaan B. Benguela C. Madagaskar D. Mosambiek

1.2.7. Windspoed word gemeet deur 'n instrument genaamd die …. A. Windwaan B. Wind sokkie C. Windmeter D. Barometer (7) 1.3 Verwys na die diagram hieronder, Figuur 1.6 wat die struktuur van die atmosfeer aandui en beantwoord die vrae wat volg: Figure 1.6 D C B A 1.3.1 Benoem die lae A, B, C en D onderskeidelik wat in die diagram aangetoon word. (4x1)(4) 1.3.2 Watter gas maak die grootste deel van die atmosfeer uit? (Stikstof, Suurstof of Argon) (1x1)(1)

1.3.3 In watter twee lae vind ons 'n toename in temperatuur met hoogte? (Gee die name van lae of slegs die letters) (2x1)(2) 1.3.4 Verskaf 'n verduideliking waarom die temperatuur in laag B toeneem. (1x2)(2) 1.3.5 Verduidelik hoekom laag A so 'n belangrike laag is. (2x2)(4) 1.3.6 Waarom kies langafstandvliegtuie om in die onderste deel van laag B te vlieg? (1X2)(2) [15] 1.4. Lees hierdie uittreksel oor aardverwarming en beantwoord dan die vrae wat volg. Aardverwarming Afrika loop 'n hoë risiko omdat aardverwarming verwoesting gaan saai - vloede en siektes sal na verwagting vererger Michael McCarthy LONDEN: Die wêreld se armes – en veral Afrika – sal hierdie eeu die swaarste getref word deur aardverwarming, sê ’n VN-verslag oor klimaatsverandering. Swaarder vloede oor die hele wêreld, erger droogtes, meer gewelddadige storms, mislukte landbou en verspreiding van siektes kan verwag word, waarsku die verslag. Die minderbevoorregtes en behoeftiges in ontwikkelende lande sal die impak die meeste voel, en die inkomstegaping met ontwikkelde lande sal groter word. Die verslag is die amptelike siening van die VN se interregeringspaneel oor klimaatsverandering (IPCC). Die studie van 1 000 bladsye vul ’n soortgelyke verslag oor die wetenskap van aardverwarming aan en kom tot die gevolgtrekking dat die wêreld se gemiddelde temperatuur teen 2100 met tot 6℃ sal styg met seevlakke wat gemiddeld tot 88 cm sal styg. In hoë breedtegrade sal die temperatuur waarskynlik hoër wees as die gemiddelde. Dit beteken gletsers en poolyskappe wat smelt, ontelbare spesies diere, plante en voëllewe wat uitsterf, landbougrond wat in woestyn verander, vis ondersteunende koraalriwwe vernietig, en laagliggende eilandstate in die Stille Oseaan en Karibiese Eilande onder water. Noordelike halfrond-lande sal waarskynlik warmer word, wat 'n toename in sterftes as gevolg van hittesteek in stede en die aanvang van tropiese siektes soos malaria en Wes-Nyl-virus sal meebring. Afrika, wat reeds ernstige ekonomiese en maatskaplike probleme ondervind, sou die kwesbaarste wees vir die gevolge van die verwarming. Siektevlakke kan opskiet, veral in oorvol stede langs die kus, wat ook 'n styging in seevlak in die gesig kan staar. In Europa sal die suidelike provinsies meer geneig wees om geraak te word, met 'n verhoogde risiko van watertekort en agteruitgang in grondkwaliteit wat die landbou sal beïnvloed. In meer noordelike lande sal

oorstromings erger wees en tropiese siektes kan endemies word. Roger Higman, Friends of the Earth se senior klimaatkampvegter het gesê: 'Hierdie ramp is in die ryk lande van die noorde gemaak. Regerings in nywerheidslande moet instem tot radikale besnoeiings in ons gebruik van steenkool, olie en gas, en 'n groot toename in die gebruik van hernubare krag. As ons nie nou optree nie, sal dit te laat wees.' Die wêreld se regerings sal vanjaar in Duitsland vergader om te probeer ooreenkom oor maniere om die Kyoto-protokol oor kweekhuisgasse te bereik. 1.4.1. Definieer aardverwarming. (1x1)(1) 1.4.2. Wat sal die gemiddelde toename in globale temperatuur teen 2100 wees? (1x1)(1) 1.4.3. Met hoeveel sal seevlakke gemiddeld styg as gevolg van hierdie temperatuurverhoging? (1x1)(1) 1.4.4. Bespreek kortliks die effek wat die temperatuurverhoging op Afrika sal hê. (2x2)(4) 1.4.5. Die artikel haal Roger Higman aan, wat sê: 'Hierdie ramp is gemaak in ryk lande van die noorde'. Verskaf bewyse uit die artikel om die mening wat in die aanhaling getoon word, te staaf (ondersteun). (2x1)(2) 1.4.6. Gee DRIE maniere waarop die planeet en sy inwoners deur hierdie styging in temperatuur geraak word. (3x2)(6) [15]

1.5. Bestudeer die FIGUUR 1.6 hieronder van die Sinoptiese Kaart en beantwoord die volgende vrae: 1.5.1. Identifiseer die lyne op hierdie sinoptiese weerkaart wat plekke met dieselfde druk verbind. (1x1) (1) 1.5.2. Wat is die druk interval op hierdie sinoptiese weerkaart? (1x1) (1) 1.5.3. In watter seisoen is hierdie kaart geteken? (1x1) (1) 1.5.4. Gee EEN rede vir jou antwoord in VRAAG 1.5.3. (1x2) (2) 1.5.5. Gebruik die volgende opskrifte om die weerstoestande by Kaapstad te beskryf. • Lugtemperatuur • Wolkbedekking (2x1)(2) 1.5.6. In die volgende 24 uur sal Kaapstad meer geneig wees om reën te ervaar as gevolg van die deurgang van ‘n kouefront. Verduidelik kortliks in 'n paragraaf van ongeveer 8 reëls die uitwerking van hierdie weerstoestand op die mense wat in die informele nedersettings woon en stel maatreëls voor wat ingestel kan word om hulle te help. (2x2)+(2x2) (8) TOTAAL =60

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD 2023 GEOGRAFIE KONTROLETOETS 1 MERKRIGLYNE GRAAD 10 AANTAL BLADSYE : 5

1.1 1.1.1. F.√ 1.1.2. C. √ 1.1.3. G. √ 1.1.4. A. √ 1.1.5. B. √ 1.1.6. H. √ 1.1.7. E√ 1.1.8. D. √ (8x1)(8) 1.2.1.Refleksie √ 1.2.2.Isohiete√ 1.2.3.Troposfeer√ 1.2.4.Konduksie√ 1.2.5.Metaan√ 1.2.6.Mosambiek√ 1.2.7.Windmeter. √ 1.3.1 A = Troposfeer√ B = Stratosfeer√ C = Mesosfeer√ D = Termosfeer√ (4X1)(4) 1.3.2 Stikstof√ (1x1)(1) 1.3.3 B of Stratosfeer√ en D of termosfeer√ (2x1)(2) 1.3.4 Laag B bevat die osoonlaag wat absorbeer√√

strale neem dus toe in temperature (1x2)(2) 1.3.5 Laag A is die troposfeer en belangrik omdat: (ENIGE TWEE) - dit gasse bevat wat nodig is vir lewe bv. suurstof vir mense en koolstofdioksied vir - plantgroei√√ - dit O2 bevat wat nodig is vir asemhaling en verbranding√√ - Wolke wat in hierdie laag voorkom, die aarde teen onvriendelike sonstrale beskerm√√ - Weer hier voorkom wat reënval verskaf√√ - Waterdamp atmosfeer afkoel√√ - Waterdamp die aarde van vog voorsien, bv. reënval, dou, sneeu√√ - dit die aarde beskerm teen skadelike sonstrale√√ - dit ons beskerm soos 'n kombers teen uiterste warm en koue toestande√√ - dit die aarde teen meteoriete beskerm√√ - dit toelaat dat veranderinge in weer plaasvind aangesien lug in staat is om hitte te versprei. √√ - Opvoeders moet asseblief ook ander redelike antwoorde aanvaar. √√ (2X2)(4) 1.3.6 Geen weerinmenging / geen wind / kalmte / geen reën / geen turbulensie √√ (1x2)(2) [15] 1.4 1.4.1 Aardverwarming is 'n wêreldwye toename in temperatuur. √ (1x1)(1) 1.4.2. 6o C√ (1x1)(1) 1.4.3. 88 cm√ (1x1)(1) 1.4.4. Daar sal 'n styging in siektevlakke in stampvol stede langs die kus wees en oorstromings van stampvol kusstede sal seevlak laat styg. √√ (2x2)(4) 1.4.5. Die ryk noordelike lande is dié wat groot nywerhede het wat groot hoeveelhede besoedeling genereer. Hierdie lande vernietig hul eie omgewings en ook die wêreld s'n omdat winde ens die besoedeling rondwaai. (2x1)(2) 1.4.6. Enige drie van die volgende: · Oorstromings √√ · Droogtes √√ · Gewelddadige storms √√ · Mislukte oeste, wat tot hongersnood kan lei √√ · Dier-, voël- en plantspesies kan uitsterf √√ · Verwoestyning √√

· Koraalriwwe vernietig √√ · Laagliggende eilande het verdrink √ √ · Tropiese siektes – malaria ens. √√ · Bosbrande √√ · Sterftes wat verband hou met hittesteek √√ · Krimpende woude √√ · Verswakte grondkwaliteit √ √ · Ernstige watertekorte later √√ (3x2)(6) 1.5.1. Isobare√ (1x1) (1) 1.5.2. 4mb / hPa√ (1x1) (1) 1.5.3. Winter√ (1x1) (1) 1.5.4. • Groot verskille tussen doupunt en lugtemperatuur√√ • Kuslaag langs die ooskus√√ • Skoon lug√√ • Koue front nader√√ (ENIGE EEN) (1x2) (2) 1.5.6 • Lugtemperatuur= 18ºC√ • Wolkbedekking= ¾ wolkbedekking√ (2x1) (2) 1.5.7 Effek • Vernietiging van huise√√ • Mense sal dakloos wees√√ • Mense sal siek word√√ • Mense sal sterf√√ (2x2) (4) Verligtingsmaatreëls: • Hou waarskuwingsveldtogte om mense uit vloedgevoelige gebiede te hervestig. √√ • Berei noodsale/tente voor (tydelike skuiling) √√ • Ontplooi noodpersoneel√√

Die bespreking moet beide die effekte en die verligtingsmaatreëls insluit√√ (2x2) (4) Enige VIER) [15] TOTAAL=60 KONTROLETOETS 1 KOGNITIEWE ROOSTER

GRAAD 10 VOORBEELD SBA ITEM 2 KAARTWERK

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS 2023 GEOGRAFIE KAARTWERK TAAK 1 VRAESTEL GRAAD 10 AANTAL BLADSYE : 8 Leerder Naam en Van: VRAAG EEN TWEE DRIE VIER TOTAAL Merker Moderator Moontlike Punt 10 15 25 10 60 Hierdie vraestel bestaan uit 10 bladsye.

HULBRON MATERIAAL 1. ‘n Uittreksel vanuit topografiese kaart 2629 DB ERMELO. 2. Ortofotokaart 2629DB 5 ERMELO. 3. NOTA: Die hulpbron materiaal moet deur die skool ingeheenword vir eie gebruik. INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Skryf jou naam in die spasie wat op die voorblad voorsien word. 2. Beantwoord AL die antwoorde in die spasies wat in hierdie vraestel voorsien word. 3. Jy word voorsien van 1:50 000 topografiese kaart 2629DB ERMELO en 'n ortofotokaart van 'n deel van die gekarteerde gebied. 4. Jy moet die topografiese kaart en die ortofotokaart aan die einde van die sessie by die toesighouer inhandig. 5. Jy moet die leë bladsy agter in hierdie vraestel gebruik vir alle rofwerk en berekeninge. MOENIE hierdie bladsy van die vraestel losmaak nie. 6. Toon ALLE berekeninge en formules, waar van toepassing. Punte sal hiervoor toegeken word. 7. Jy mag 'n nie-programmeerbare sakrekenaar gebruik. 8. Die area wat in ROOI op die topografiese kaart afgebaken is, verteenwoordig die area wat deur die ortofotokaart gedek word. ALGEMENE INLIGTING OOR ERMELO Ermelo is die opvoedkundige, industriële en kommersiële dorp van die Gert Sibande Distriksmunisipaliteit in Mpumalanga provinsie. Dit is beide 'n gemengde landbou- en mynboustreek. Dit is 210 km oos van Johannesburg geleë. Ermelo spog met ‘n pragtige skoonheid aangesien dit ideaal geleë is tussen die gras- en vleilandestreek. Hierdie skouspelagtige area bied aan besoekers die geleentheid om talle adrenalienpompende watersporte te geniet, asook visvang, swem en voëlkyk. Daar is verskeie nabygeleë skouspelagtige damme wat ook uitstekende visvang en ander vorme van watersport bied. Wildkyk kan in die Ermelo-omgewing geniet word. [https://www.sa-venues.com/attractionsmpl/ermelo.php] Ermelo Koördinate: 26.5124° S, 29.9856° O

VRAAG 1: MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE 1.1 Die vrae hieronder is gebaseer op die 1:50 000 topografiese kaart 2629 DB ERMELO, sowel as die ortofotokaart van 'n deel van die gekarteerde gebied. Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf SLEGS die letter (A-D) in die blokkie langs elke vraag neer. 1.1 Ermelo is in die … provinsie. A. Mpumalanga B. Limpopo C. North- west D. Gauteng 1.2 Die afstand vanaf die T-aansluiting in blok A5 (topografiese kaart) na Chrissiesmeer deur gebruik te maak van die N17 hoofweg is… A. 18 km B. 35 km C. 36,65 km D. 53 km 1.3 Die kaartverwysing vir die kaart suid van ERMELO 2629DB 5 is … A. 2629DD B. 2629BD C. 2529DB 25 D. 2630DB 10 1.4 Die topografiese nommer 2629 verwys na … A. 29º O lengtegraad en 26º N breedtegraad B. 26º S lengtegraad and 29º O breedtegraad C. 26º S breedtegraad and 29º O lengtegraad D. 29º O breedtegraad and 26º N lengtegraad. 1.5 Die topografiese kaart dek ‘n….as die ortofotokaart. A. kleiner area van die werklikheid op 'n kleiner skaal B. groter area van die werklikheid op 'n kleiner skaal C. dieselfde area van die werklikheid op dieselfde grootte kaart D. kleiner area van die werklikheid op 'n groter skaal kaart

1.6 . Die kontoerinterval op die ortofotokaart is … meters. A. 20 B. 15 C. 10 D. 5 1.7 Die foto wat gebruik word om die ortofotokaart saam te stel is… A. Vertikale lugfoto B. Horisontale lugfoto C. Satellietbeeld D. Skuins lugfoto 1.8 Die hoogte van trigonometriese baken in blok D4 (topografiese kaart) is... A. 309 m. B. 1773,7 m. C. 2082,7 m. D. 1464,7 m. 1.9 Die konvensionele simbool vir 'n winkelsentrum is … A. ◼PS B. ◼S C. ◼W D. ◼K 1.10 Die skaduwees op die ortofotokaart dui aan dat die foto geneem is... A. tussen 08:00 – 10:00 B. tussen 10:00 –12:00 C. presies teen 12:00 D. tussen 12:00 – 14:00 (10 x 1) (10) [10]

VRAAG 2: KAARTWERK BEREKENINGE 2.1 Skakel die topografiese kaartskaal om in 'n woordskaal. (1 x 1) (1) _____________________________________________________ ____________________________________________________ 2.2 Bepaal die koördinate van 'n dam in blok D5 (topografiese kaart) (3 x 1) (3) deur die ontbrekende waardes hieronder in te vul. 26°33’___” S; 29⁰ ___’ ___” O. 2.3 Verwys na trigonometriese stasie 305 in blok D2 and trigonometriese stasie 309 in blok D4 op die topografiese kaart. 2.3.1 Gee die kompasrigting van trigonometriese stasie 305 vanaf (1 x 1) (1) trigonometriese stasie 309. _____________________________________________________ 2.3.2 Bepaal die Ware Peiling van trigonometriese stasie 305 vanaf (1 x 1) (1) trigonometriese stasie 309. _____________________________________________________ 2.3.3 Watter EEN (kompasrigting of ware peiling) sal 'n meer akkurate (2 x 1) (2) manier wees om rigting aan te dui? Verduidelik jou antwoord. _____________________________________________________ _____________________________________________________ 2.4 Bereken die Gemiddelde Magnetiese deklinasie vir die huidige jaar. Gemiddelde Magnetiese deklinasie =_____________________________ Verskil in jare: ________________________________________ (1) Gemiddelde jaarlikse verandering:__________________________________________ Totale verandering: ____________________________________ (1) Huidige magnetiese deklinasie: _____________________________ ______________________________ (2)

2.5 'n Gids wil 'n groep toeriste op 'n toer in die Ermelo-omgewing (1 x 2) (2) neem. Die gids sal 'n topografiese kaart van hierdie area gebruik om 'n roete te beplan. Noem die belangrikheid daarvan om die magnetiese deklinasie vir die huidige jaar te bereken voordat hulle op hul toer vertrek. _____________________________________________________ _____________________________________________________ 2.6 Gebruik jou antwoorde in VRAAG 2.3.2 en 2.4 om huidige (1 x 1) (1) magnetiese peiling te bereken. Magnetiese Peiling = Ware Peiling + Magnetiese Deklinasie _____________________________________________________ [15] VRAAG 3: TOEPASSING EN INTERPRETASIE Verwys na topografiese, ortofotokaart, vertikale foto's en alle bronne verskaf om die vrae hieronder te beantwoord. 3.1 Verwys na blok C2 op die topografiese kaart om die volgende vrae te beantwoord. 3.1.1 Watter bewyse is daar in hierdie blok dat boerdery hier plaasvind? (1 x 1) (1) _____________________________________________________ 3.1.2 Identifiseer TWEE bewyse vanaf die kaart wat die ontwikkeling van (2 x 1) (2) boerdery in hierdie blok ondersteun (bevoordeel). _____________________________________________________ _____________________________________________________ 3.1.3 Watter rol speel die ry bome in hierdie plaas? (1 x 2) (2) _____________________________________________________ _____________________________________________________ 3.1.4 Verduidelik waarom die uitbreiding van hierdie plaas na die (1 x 2) (2) noordooste beperk sou wees. _____________________________________________________ _____________________________________________________

3.2 Bestudeer die grafiek wat die gemiddelde maandelikse reënval in Ermelo hieronder toon en beantwoord die vrae wat volg. 3.2.1 Ontvang Ermelo seisoenale reënval of reënval die hele jaar deur? (1 x 1) (1) _____________________________________________________ 3.2.2 Gee EEN bewys vanaf die klimaatsgrafiek en EEN bewys vanaf die topografiese kaart om jou antwoord op VRAAG 3.2.1 te ondersteun. (1 x 2) (2) Grafiek: _____________________________________________________ (1 x 2) (2) ________________________________________ Topografiese kaart:_____________________________________ ______________________________________ 3.2.3 Sal Ermelo kontinentale of maritieme klimaat ervaar? (1 x 1) (1) _____________________________________________________ 3.2.4 Gee ‘n rede vir jou antwoord in VRAAG 3.2.3. (1 x 2) (2) _____________________________________________________ _____________________________________________________ 3.2.5 Noem die seestroom wat aan die oostelike deel van Ermelo vloei. (1 x 1) (1)

3.3 Verwys na die rivier wat tussen blokke C3 en D3 invloei op die topografiese kaart 3.3.1 Is hierdie rivier 'n standhoudende of nie-standhoudende plant? Gee 'n rede vir jou antwoord. (a) Tipe rivier: (1 x 1) (1) __________________________________________ (1 x 2) (2) (b) Rede: ______________________________________________ 3.3.2 Noem die algemene rigting waarin hierdie rivier vloei en gee 'n rede vir jou antwoord. (1 x 2) (2) (a) Algemene vloei rigting: (1 x 2) (2) _________________________________ (b) Rede: ______________________________________________ ______________________________________________ 3.4 Verwys na Rioolwerke (J) op die topografiese kaart en in blokke (1 x 2) (2) A1 – 2 & B1 – 2 op die ortofotokaart. Lewer kommentaar oor die ligging van hierdie rioolwerke. _____________________________________________________ _____________________________________________________ [25] VRAAG 4 – GEOGRAFIESE INLIGTINGSTELSELS 4.1 Definieer die konsep GIS. (1 x 2) (2) _____________________________________________________ _____________________________________________________ 4.2 Wat is die TWEE historiese gebeurtenisse wat tot die ontwikkeling (2 x 1) (2) van GIS gelei het? _____________________________________________________ _____________________________________________________

4.3 Die volgende verwys na die komponente van GIS. 4.3.1 Identifiseer die komponente A en B onderskeidelik. (2 x 1) (2) A: ___________________________________________________ B: ___________________________________________________ 4.3.2 Noem die rol wat komponent B op GIS speel. (1 x 1) (1) _____________________________________________________ _____________________________________________________ 4.3.3 Identifiseer ruimtelike kenmerk by 6 op die ortofotokaart en noem die belangrikheid daarvan vir die mense van Wesselton. (a) Identifiseer: (1 x 1) (1) _________________________________________ (1 x 2) (2) (b) Belankrikheid: ___________________________________________ ___________________________________________ [10] TOTAAL: 60

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS 2023 GEOGRAFIE KAARTWERK TAAK 1 MERKRIGLYN GRAAD 10 Hierdie merkriglyn bestaan uit 10 bladsye. VRAAG 1: MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE Die vrae hieronder is gebaseer op die 1:50 000 topografiese kaart 2629 DB ERMELO, sowel as die ortofotokaart van 'n deel van die gekarteerde gebied.

Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf SLEGS die letter (A-D) in die blokkie langs elke vraag neer. 1.1 Ermelo is in die … provinsie. A Mpumalanga B Limpopo C D North- west Gauteng D 1.2 Die afstand vanaf die T-aansluiting in blok A5 (topografiese kaart) na Chrissiesmeer deur gebruik te maak van die N17 hoofweg is… A. 18 km B. 35 km C C. 36,65 km D. 53 km 1.3 Die kaartverwysing vir die kaart suid van ERMELO 2629DB 5 is … A. 2629DD B. 2629BD C. 2529DB 25 D D. 2630DB 10 1.4 Die topografiese nommer 2629 verwys na … A. 29º O lengtegraad en 26º N breedtegraad B. C. 26º S lengtegraad and 29º O breedtegraad 26º S breedtegraad and 29º O lengtegraad C D. 29º O breedtegraad and 26º N lengtegraad. 1.5 Die topografiese kaart dek ‘n….as die ortofotokaart. A. kleiner area van die werklikheid op 'n kleiner skaal B. groter area van die werklikheid op 'n kleiner skaal C. dieselfde area van die werklikheid op dieselfde grootte kaart D. kleiner area van die werklikheid op 'n groter skaal kaart 1.6 . Die kontoerinterval op die ortofotokaart is … meters. A. 20 A

B. 15 C. 10 D. 5 1.7 Die foto wat gebruik word om die ortofotokaart saam te stel is… A. Vertikale lugfoto B. Horisontale lugfoto C. Satellietbeeld A D. Skuins lugfoto 1.8 Die hoogte van trigonometriese baken in blok D4 (topografiese kaart) is... A. 309 m. B. 1773,7 m. C. 2082,7 m. B D. 1464,7 m. 1.9 Die konvensionele simbool vir 'n winkelsentrum is … A. ◼PS B. ◼S C. ◼W C D. ◼K 1.10 Die skaduwees op die ortofotokaart dui aan dat die foto geneem is... A. tussen 08:00 – 10:00 B. tussen 10:00 –12:00 C. presies teen 12:00 D D. tussen 12:00 – 14:00 (10 x 1) (10) [10] VRAAG 2: KAARTWERK BEREKENINGE

2.1 Skakel die topografiese kaartskaal om in 'n woordskaal. (1 x 1) (1) • Een sentimeter (1cm) op die kaart verteenwoordig vyftigduisend sentimeter in werklikheid (50000cm) (1) 2.2 Bepaal die koördinate van 'n dam in blok D5 (topografiese kaart) (3 x 1) (3) deur die ontbrekende waardes hieronder in te vul. 26°33’37” (1)S; 29⁰ 59’ (1) 27” (1) O. [AANVAAR +/- 2” – 4” VERSKIL] 2.3 Verwys na trigonometriese stasie 305 in blok D2 and trigonometriese stasie 309 in blok D4 op die topografiese kaart. 2.3.1 Gee die kompasrigting van trigonometriese stasie 305 vanaf (1 x 1) (1) trigonometriese stasie 309. • W/WNW (1) 2.3.2 Bepaal die Ware Peiling van trigonometriese stasie 305 vanaf (1 x 1) (1) trigonometriese stasie 309. 273° (1) 2.3.3 Watter EEN (kompasrigting of ware peiling) sal 'n meer akkurate (2 x 1) (2) manier wees om rigting aan te dui? Verduidelik jou antwoord. • Ware Peiling (1) Rede: Dit gee die korrekte koördinate/ligging in grade (1) 2.4 Bereken die Gemiddelde Magnetiese deklinasie vir die huidige jaar. Gemiddelde magnetiese deklinasie = 18°34’ Wes van ware Noord Verskil in jare: 2023 – 2013 = 10 years (1) Gemiddelde verandering: 4’ W Totale verandering: 4’ x 10yrs = 40’W (1) Huidige magnetiese deklinasie: 18°34’ + 40’ (1) = 19° 14’ Wes van ware Noord (1) 2.5 'n Gids wil 'n groep toeriste op 'n toer in die Ermelo-omgewing (1 x 2) (2) neem. Die gids sal 'n topografiese kaart van hierdie area gebruik om 'n roete te beplan. Noem die belangrikheid daarvan om die magnetiese deklinasie vir die huidige jaar te bereken voordat hulle op hul toer vertrek. • Dit hou aan om te verander elke jaar (2) • Om die korrekte rigting te bepaal (2) • Om nie te verdwaal nie (2)

• Om ware Noord te bepaal (2) 2.6 Gebruik jou antwoorde in VRAAG 2.3.2 en 2.4 om huidige (1 x 1) (1) magnetiese peiling te bereken Formule: Magnetiese Peiling = WP + MD 273 ° + 19° 14’ = 292° 14’ (1) [15] VRAAG 3: TOEPASSING EN INTERPRETASIE Verwys na topografiese, ortofotokaart, vertikale foto's en alle bronne verskaf om die vrae hieronder te beantwoord. 3.1 Verwys na blok C2 op die topografiese kaart om die volgende vrae te beantwoord. 3.1.1 Watter bewyse is daar in hierdie blok dat boerdery hier plaasvind? (1 x 1) (1) • Bewerkte lande (1) 3.1.2 Identifiseer TWEE bewyse vanaf die kaart wat die ontwikkeling van (2 x 1) (2) boerdery in hierdie blok ondersteun (bevoordeel). • Riviere en damme/beskikbaarheid van water (1) • Grondwater (1) • Geleidelike grond/vrugbare grond (1) • Noord gerigte hange (1) [ENIGE TWEE] 3.1.3 Watter rol speel die rye bome op die plaas? (1 x 2) (2) • Kan as veiligheids heining dien/ beskerming (2) • Help om gewasse te beskerm teen sterk winde (2) [ENIGE EEN] 3.1.4 Verduidelik waarom die uitbreiding van hierdie plaas na die (1 x 2) (2) noordooste beperk sou wees. • Heuwelagtige gebied/steil hange na die noord-ooste (2) • Daar is tekens van ‘n natuurlike water verskynsel/ rivier/ en dam ( uitbreiding van die plaas kan die vloei van die rivier/dam na die noord-ooste beperk) (2) [ENIGE EEN] 3.2 Bestudeer die grafiek wat die gemiddelde maandelikse reënval in

Ermelo hieronder toon en beantwoord die vrae wat volg. 3.2.1 Ontvang Ermelo seisoenale reënval of reënval die hele jaar deur? (1 x 1) (1) • Seisoenale (1) 3.2.2 Gee EEN bewys vanaf die klimaatsgrafiek en EEN bewys vanaf die topografiese kaart om jou antwoord op VRAAG 3.2.1 te ondersteun. Grafiek: Hoogste reënval tydens somer maande (September– (1 x 2) (2) April) (2) : Klein/laagste tot geen reën in winter maande (Mei - Aug) (2) Topografiese kaart: Nie-standhoudende/ Periodiese (1 x 2) (2) rivers/water (2) : Baie damme / Reservoirs / Windpompe = Besproeiing geïmplementeer(2) [ENIGE EEN] 3.2.3 Sal Ermelo kontinentale of maritieme klimaat ervaar? (1 x 1) (1) Kontinentale(1) 3.2.4 Gee ‘n rede vir jou antwoord by VRAAG 3.2.3. (1 x 2) (2) Geleë verder weg van die see (2) Klimaat word beïnvloed deur kontinentale oppervlaktes (2) [ENIGE EEN] 3.2.5 Noem die seestroom wat aan die oostelike deel van Ermelo vloei. (1 x 1) (1) Warm Mosambiek seestroom (1)

3.3 Verwys na die rivier wat tussen blokke C3 en D3 invloei op die topografiese kaart. 3.3.1 Is hierdie rivier 'n standhoudende of nie-standhoudende plant? Gee 'n rede vir jou antwoord. (a) Tipe rivier: Standhoudende (1) (1 x 1) (1) (b) Rede: Dit het 'n blou soliede lyn wat deurlopende vloei (1 x 2) (2) aandui deur die jaar. (2) 3.3.2 Noem die algemene rigting waarin hierdie rivier vloei en gee 'n rede vir jou antwoord. (1 x 2) (2) (a) Algemene vloeirigting: Noord/NNW (2) (b) Rede: sytakke sluit teen 'n skerp hoek by die hoofrivier (1 x 2) (2) aan in 'n noordelike rigting (2) : Posissie van die damwal (2) [ENIGE EEN] 3.4 Verwys na Rioolwerke (by J) op die topografiese kaart en in blokke (1 x 2) (2) A1 – 2 & B1 – 2 op die ortofotokaart. Lewer kommentaar oor die ligging van hierdie rioolwerke. • • Dit gee slegte reuke af en daarom is dit weg van woongebiede en die SSK geleë (2) • • Dit is op 'n goedkoop grond/oop grond geleë (2) OF • Die ligging van die rioolwerke is nie ideaal nie aangesien dit naby woongebiede geleë is (slegte reuke/besoedeling sal die inwoners in die omgewing negatief beïnvloed en rioolwerke kan eiendomswaarde verlaag) (2) [ENIGE EEN] [25] VRAAG 4 – GEOGRAFIESE INLIGTINGSTELSELS 4.1 Definieer die konsep GIS (1 x 2) (2) • is 'n rekenaarprogram wat gebruikers toelaat om geografiese data op verskillende maniere te werk, te manipuleer en te vertoon? (KONSEP) (2) 4.2 Wat is die TWEE historiese gebeurtenisse wat gelei het tot die (2 x 1) (2) ontwikkeling van GIS?

• WWI and WWII – gebruik van lugfotos (1) • Koue oorlog – gebruik van satellietbeelde (1) 4.3 Die volgende diagram toon die komponente van GIS 4.3.1 Identifiseer die component A en B afsonderlik. (2 x 1) (2) A: Sagteware (1) B: Mense (1) 4.3.2 Watter rol speel die component by B op GIS. (1 x 1) (1) • Mense doen geografiese navorsing. (1) • Mense besluit oor watter soort data benodig word. (1) • Mense versamel en vang data in GIS in. (1) • Mense verwerk, interpreteer, analiseer en manipuleer inligting.(1) • Mense ontwikkel GIS-sagteware en hardeware. (1) [ENIGE EEN] 4.3.3 Identifiseer ruimtelike kenmerk by 6 op die ortofotokaart en stel die belangrikheid daarvan vir die mense van Wesselton. (a) Identifisering: Hospitaal (1) (1 x 1) (1) (b) Belangrikheid: Bied mediese sorg/uitgebreide behandeling aan siekes(2) 1 x 2) (2) • Hulle is toegerus met mediese toerusting wat help met die diagnose en behandeling van baie soorte siektes (2)

• Hulle help ook met die bevordering van gesondheid, die verskaffing van inligting oor die voorkoming van siektes en die verskaffing van kuratiewe dienste (2) • Bied indiensneming (bied veelvuldige gesondheidsorgpersoneel, bv. dokters, verpleegsters en interns) aan die gemeenskap van Wesselton (2) [10] TOTAAL: 60

KAARTWERK TAAK KOGNITIEWE ROOSTER

GRADE 10 VOORBEELD SBA ITEM 3 OPSTEL

TAAK TIPE: ARGUMENTERENDE OPSTEL ONDERWERP: AARDVERWARMING DRAFT OF INSTRUCTIONS AND INFORMATION TO EDUCATORS AND LEARNERS 1. This Assessment Task is set according to guidelines and assessment options as presented in the Geogra CAPS document and the GDE SBA Guideline. 2. This Assessment Task consists of TEN sections/steps. You must complete all steps. 4. The task may/must be completed in TEN phases. 5. VAK The total time allocated to this task is from: Term GEOGRAFIE 1 (Phase 1) to Consolidation and Completion in Term 2 (Phase 2) 5. The completion of all ten steps of this task should not go beyond the second term. KODE : GEOG 7. All information is included in this Research Guideline document. 8. The research can be typed or handwritten but must be clear and legible. 9. Marking MUST be completed in RED pen.: GRAAD 10 10 First level Moderation (HOD/Senior Teacher) MUST be completed in BLACK pen. 11. Second level Moderation (Cluster/Circuit/District Teacher Moderator) MUST be completed in GREEN p KWARTAAL : EEN 12. Subject Advisor Moderation (District) MUST be completed in ORANGE pen DATUM : Maart 2023 KWARTAAL GEWIG % : 25 TOTAAL : 100

INSTRUKSIES EN INLIGTING AAN OPVOEDERS 1. Hierdie assesseringstaak word opgestel volgens riglyne en assesseringsopsies soos aangebied in die FET Geography CAPS - Implementation of the Abridged Section 4 Amendements 2022. 2. Leerders kan hul hulpbronne na die klas bring. 3. Opvoeders moet die onderstaande rubriek gebruik om die opstel na te sien. 4. Die rubriek moet aan die leerders uitgedeel word voordat die taak voltooi is 5. Opvoeders moet die taak met die leerders bemiddel. Moet dit nie net uitdeel nie. 6. Datum vir voltooiing: Maart 2022. 7. Berei jouself voor as opvoeder voordat u die opstel aan die leerders fasiliteer. RIGLYN VIR DIE OPVOEDER OM DIE SKRYF VAN 'N OPSTEL TE FASILITEER: DIE ATMOSFEER Gee vir leerders die uittreksel en QR-kode op bladsy 2 gebaseer op aardverwarming en klimaatsverandering. Leer leerders om 'n (argumentatiewe opstel) oor aardverwarming te skryf en fokus op die volgende sleutelpunte: • Aardverwarming is die grootste bedreiging wat ons in die gesig staar • As ons dit nie aanpak nie, is die gevolge grimmig (baie ernstig) • Ons kan dit aanpak en ons is reeds besig! Bespreek verskillende punte rakende Aardverwarming deur middel van gevallestudies om leerders bewus te maak van die onderwerp. INSTRUKSIES EN INLIGTING AAN DIE LEERDERS 1. Hierdie Assesseringstaak is opgestel volgens die riglyne en assesseringsopsies soos voorgestel in die VDO Geografie KABV – Implementasie van die Verkorte Seksie 4 Wysigings 2022. 2. Jy kan enige bron gebruik om jou te help om die opstel te skryf. 3. Jou opstel moet 1 ½ – 2 getikte bladsye of 3 – 4 geskrewe bladsye wees (uitsluitend die voorblad, breinkaart en bibliografie) • Fontgrootte : 12 • Tema font : Arial • Font kleur : swart • Reëlspasiëring : 1.5

4. Gebruik die meegaande uittreksel oor Aardverwarming, asook die QR kode wanneer jy die opstel skryf. 5. Die meegaande rubriek sal dien as ‘n gids tydens jou aanbieding. 6. Sluitingsdatum vir inhandiging: Maart 2023 DIE UITVOERING VAN DIE TAAK • U opstel moet argumentatief wees en relevant tot die groep artikels wat u verkry het. • Definisie van argumenterende opstel ‘n Argumenterende opstel is ‘n tipe opstel wat argumente oor beide kante van ‘n saak bied. Dit kan wees dat beide kante ewe gebalanseerd aangebied word, of dit kan wees dat die een kant kragtiger aangebied word as die ander. Dit hang alles van die skrywer af en watter kant hy/sy die meeste ondersteun. Die algemene struktuur van ‘n argumentatiewe opstel is soos volg: o Inleiding: Aandagtrekker, Agtergrond, Ingligting, Verklaring o Liggaam: Paragrawe (Elke paragraaf moet ‘n belangrike argument bied wat aan die leser oorgedra word). o Teenargument: ‘n Argument om vroeër argumente te weerlê en gewig te gee aan die werklik posisie. o Gevolgtrekking: Herformulering van die stelling, Belangrikste punte, Slotopmerkings. o {{{ • Funksie van ‘n argumenterende opstel. o ‘n Argumenterende opstel bied beide kante van ‘n saak aan. Dit bied egter die een kant in ‘n meer positiewe lig as die ander kant sodat lesers kant beweeg na die kant wat die skrywer beoog. Die belangrikste funskie van hierdie soort opstel is om ‘n saak op ‘n oortuigende manier oor te dra aan die leser en die volledige prentjie aan hul voor te stel.

• Voorbeelde: o Belangrikheid van die atmosfeer. o Oorsake en gevolge van osoonuitputting. o Die vermindering van osoonuitputting. o Kweekhuiseffek. o Aardverwarming: Bewyse, oorsake, en gevolge, met verwysing tot Afrika. o Die impak van klimaat en klimaatsverandering op Afrika se omgewing en mens. o Voormalige V.S.A. President, Donald Trump se siening oor klimaatsverandering en aardverwarming wat nie werklik bestaan nie. In teenstelling tot; Tiener-klimaatsveranderingsaktivis, Greta Thunberg se siening oor klimaatsverandering wat ‘n werklike krisis is waarmee die mensdom tans gekonfronteer word. DIE UITVOERING VAN DIE TAAK Skryf ‘n argumenterende opstel oor aardverwarming deur te fokus op die volgende: • Aardverwarming is die grootste gevaar wat ons bedreig • As ons dit nie oplos nie, kan die gevolge daarvan ernstig wees • Ons kán dit oplos en ons is alreeds daarmee besig! Jou opstel moet oor die volgende beskik: ➢ ‘n voorblad ➢ ‘n breinkaart ➢ ‘n inleiding ➢ ‘n liggaam en slot, asook ➢ ‘n bibliografie

Aardverwarming brand die Aarde Sir James Bevan, Chief Executive of the Environment Agency Royal Society 24 September 2018 Greta Thumberg’s UN speech: “Change is coming whether you like it or not” Aardverwarming is een van die probleme wat bekend is aan almal in die wêreld. Dit is die produk van die mensdom se voortuitgang sonder om ag te slaan op ons natuurlike omgewing. Af en toe probeer lande om ‘n oplossing vir die probleem te vind. Onlangse studies het dit onteenseglik bewys dat die temperatuur van die atmosfeer jaarliks toeneem. Die toename van koolstofdioksied in die atmosfeer word beskou as ‘n bydraende faktor vir hierdie globale fenomeen. Die gevolg hiervan is ‘n toename van 1 grade Fahrenheit jaarliks. Dit is nie slegs die verantwoordelikheid van verskillende regerings om stappe te neem om dit te keer nie. Dit is hoog tyd dat sterk besluite geneem moet word en almal saamstaan om ons land en planeet teen ondergang te red. Elkeen van ons het ‘n plig om te doen wat ons kan om hierdie dreigende ramp af te weer. Sommige eenvoudige maatreëls is genoeg om hierdie groot probleem die hoof te bied. Bill Gates sê die beëindiging van die COVID-19- pandemie is 'makliker' as die oplossing vir klimaatsverandering. Die vermindering van die uitstoot van kweekhuisgasse verg die gesamentlike poging van regerings regoor die wêreld, het Gates gesê. Microsoft se medestigter en biljoenêr-klimaataktivis Bill Gates het Sondag beweer dat die uitwissing van klimaatsverandering moeiliker sal wees as om die koronaviruspandemie te beëindig. Gates, wat die afgelope jaar miljoene in die koronavirus-hulpverlening aangewend het, het aan die BBC gesê dat die beëindiging van die pandemie 'baie, baie maklik' is in vergelyking met die klimaatkrisis, wat erger sal word, tensy regerings wêreldwyd hiermee help.

Trouens, Gates het gesê dat die finansiering van 'n oplossing vir klimaatsverandering 'die wonderlikste ding is wat die mensdom nog gedoen het'. Tans stort die wêreld jaarliks ongeveer 50 biljoen ton kweekhuisgasse in die atmosfeer uit. Die doel is om die vrystelling netto nul te verlaag, wat beteken dat die ewewig gevind moet word tussen die kweekhuisgasse wat in die atmosfeer vrygestel word en die kweekhuisgasse wat verwyder word. Die vermindering van hierdie emissies verg die gesamentlike inspanning van regerings regoor die wêreld, het hy betoog. "Ons moet prys seine hê om vir die private sektor te sê dat ons groen produkte wil hê," het Gates gesê. Regerings sal nie net baie moet belê in die navorsing en ontwikkeling van nuwe groen produkte nie, maar hulle moet ook toelaat dat hierdie produkte en tegnologieë in die mark groei, berig die verslaggewer. Alhoewel hierdie poging meer as net een persoon verg, het Gates tydens 'n onderhoud oor die '60 minute' van die CBS gesê dat hy $ 7 miljoen per jaar betaal om sy eie koolstofvoetspoor te verminder. Afgesien van sy eie pogings, moedig Gates ander aan - as hulle dit kan bekostig - om koolstofverrekenings en groen produkte te koop wat die wêreld nader aan netto-vrystelling kan bring. Sy hoop is dat sodoende die produksiekoste vir die vermindering van koolstofvrystellings sal daal, terwyl die kwaliteit van produkte sal styg. Alhoewel dit moeilik sal wees, het Gates gesê dit is nie onmoontlik nie. 'Daar is dae wat dit baie moeilik lyk,' het hy gesê. "As mense dink dit is maklik, is hulle verkeerd. As mense dink dat dit onmoontlik is, is hulle verkeerd." [Bron: https://www.foxbusiness.com/lifestyle/bill-gates-60-minutes-climate-change]

ARGUMENTERENDE OPSTEL Tipe Vrae Bespreek krities... Tot watter mate … ARGUMENTERENDE OPSTEL Opening: • dit word dikwels gesê dat.../ baie mense beweer dat... • in hierdie tyd.../ deesdae../ • Ons leef in ‘n tyd waar baie van ons... • ...hoogs debatteerbare kwessie wat verskillende opinies het • Dikwels bespreek, selde verstaan... • Dit is vanselfsprekend een van die mees belangrikste kwessies wat ons vandag in die gesig staar • Die volgende opstel kyk na beide kante van die kwessie Inleiding: • Eerstens kom ons kyk na…/ Om meet te begin… • Eerstens is dit die moeite werd om te ondersoek.. • Tweedens…/Derdens… • Verder../ Daarby…/ Wat is meer../ Ergste van als… • Nog ‘n punt wat verder niks beteken nie../ Nog ‘n punt om te oorweeg

• Laastens…/ Finaal…/ Laastens maar nie die minste nie Idees aan te bied en voorbeelde te gee • Wanneer dit kom by..(selfstandige naamwoord) • In terme van.. • Met respek tot.. • Nie net…maar ook… Resultaat en rede uit te druk • As gevolg van.. • ...het gelei tot.. • Rekening van... • Een rede agter dit... Slot • Om als op te som.. • As als oorweeg word.. • As beide kante van die argument opgesom word.. • Die voordele van.. [Bron: https://www.google.co.za/search?q=essay+writing&source]

RUBRIEK/MERKRIGLYN 0 1-2 3-4 VOORBLAD Geen voorblad, Netjies, maar Netjies met alle sommige inligting relevante inligting, Slegs naam. ontbreek. soos naam, onderwerp, klasgroep. 0 1-3 4-7 8-10 BEPLANNING Geen breinkaart. Breinkaart dui die Breinkaart dui die Breinkaart dui die punt van punt van punt van bespreking bespreking bespreking duidelik aan. duidelik aan. Drie duidelik aan. Drie Twee sentrale sentrale idees sentrale idees en idees sonder sonder gevolgtrekking gevolgtrekking gevolgtrekking word op die word op die word op die breinkaart breinkaart breinkaart aangedui aangedui. aangedui 1 2-4 5-7 8-10 INLEIDING Probleem is vaag of Inleiding stel die Inleidende Goed ontwikkelde onduidelik. onderwerp maar paragraaf bevat 'n inleidende Agtergrondbesonderhede verduidelik nie paar paragraaf bevat is skynbaar ewekansige die agtergrond agtergrondinligting gedetailleerde versameling van inligting, van die probleem en stel die agtergrond. onduidelik of nie verwant voldoende nie. probleem, maar 'n Duidelike aan die onderwerp nie Die probleem verduidelik nie verduideliking van word gestel, maar met behulp van die probleem en het gebrek aan detail nie. 'n detail. Stel die onderwerpstelling. onderwerp van die opstel aan 1-5 6-10 11-15 16-20 HOOF PUNTE ➢  Drie hoofpunte word ➢ Drie ➢ Drie hoofpunte ➢ Drie hoofpunte LIGGAAM bespreek, met geen hoofpunte is is goed is goed PARAGRAWE logiese organisasie nie swak ontwikkel, ontwikkel met ➢  Paragrawe is swak ontwikkel maar ondersteunend saamgestel en is sonder ondersteunen e detail lukraak geskryf ondersteunen de detail ➢  Paragrawe ➢  Sentrale idee word de detail ontbreek erken nie goed bespreek nie, ➢  Paragrawe ➢  Paragrawe voortdurend met geen navorsing nie is baie swak erken standpunt of ➢  Geen opponerende saamgestel voortdurend sentrale idee standpunte in en is lukraak standpunt of ➢ paragrawe nie geskryf sentrale idee Opponerende ➢  Geen struktuur nie ➢ Sentrale ➢ Sommige standpunte idee word nie opponerende word opgesom goed standpunte ➢ Logiese, bespreek nie word opgesom dwingende en het nie ➢  Dit is 'n vordering van behoorlike logiese idees in opstel navorsing nie vordering van ➢ Duidelike ➢ Geen idees in opstel struktuur opponerende ➢ Duidelike ➢  Organisasie standpunte in struktuur vloei glad, die paragrawe ➢  Organisasie leser dink nie vloei skaars ➢ Geen ➢  Navorsing is daaraan struktuur nie gedoen ➢ Navorsing is gedoen en goed in die paragrawe

geplaas 0 1-3 4-7 8-10 GEVOLGTREKKING Geen gevolgtrekking. Gevolgtrekking Som die Som die som hoofgedagtes op. hoofgedagtes op. hoofgedagtes op, Sommige Herhaal nie vorige maar is voorstelle vir sinne nie. herhalend. verandering is Skrywer se Geen voorstelle duidelik. mening en vir verandering voorstelle is en/of menings logies en goed word ingesluit deurdag nie. 5-6 3-4 1-2 0 VERWYSING Geen verwysing Een erkenbare Twee verwysings Ten minste drie verwysing genoem verwysings genoem PUNTE TOEKENNING Totaal Maks Bereik Maks Bereik Voorblad Paragraaf 4 20 1 Beplanning 10 Paragraaf 20 100 2 Inleiding Paragraaf 10 20 3 Gevolgtrekking 10 Verwysing 6

GRAAD 10 VOORBEELD SBA ITEM 4 HALFJAAR EKSAMEN

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD GEOGRAFIE Halfjaar Eksamen AANTAL BLADSYE : 11

AFDELING A: DIE ATMOSFEER EN GEOMORFOLOGIE VRAAG 1: DIE ATMOSFEER 1.1 Kies 'n term uit KOLOM B wat by die kenmerk/beskrywing in KOLOM A pas. Skryf slegs die letter (A–I) langs die vraagnommers (1.1.1 tot 1.1.8) in die ANTWOORDEBOEK neer, bv. 1.1.9 J. KOLOM A KOLOM B 1.1.1 Hoogte bo seevlak. A. Atmosfeer 1.1.2 Die boonste laag van die B. Weer troposfeer. C. Osoon 1.1.3 Die rigting waarin ‘n hang wys. D. Kondensasie 1.1.4 Die proses waar gebiede droër word. E. Tropopouse 1.1.5 ‘n Gaslaag wat die aarde omring. F. Aspek 1.1.6 Molekules wat bestaan uit drie G. Hoogte bo seespieël suurstof atome en ultraviolet strale absorbeer. H. Opwaartse beweging 1.1.7 Die toestand van die atmosfeer I. Verwoestyning op enige plek en tyd. 1.1.8 Die verandering van waterdamp na ‘n gas. (8x1) (8) 1.2 Kies 'n woord/term uit die inligtingblokkie vir elk van die volgende beskrywings. Skryf SLEGS die woord/term langs die vraagnommer (1.2.1-1.2.7) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.8 temperatuur. Insolasie, Verstrooïng, Absorpsie, Conduksie, Sonkonstante, Refleksie, Aardstraling, Konveksie 1.2.1 Die hoeveelheid sonstraling wat die tropopouse bereik 1.2.2 Wanneer gasse soos CO² en waterdamp in die atmosfeer bestraling opneem. 1.2.3 Wanneer straling 'n wolk of die grondoppervlak tref en teruggestuur word na die atmosfeer sonder om geabsorbeer te word. 1.2.4 Verspreing van hitte deur middel van golwe. 48

1.2.5 Die son se energie wat deur die aarde se atmosfeer beweeg. 1.2.6 Hitte versprei deur middel van bewegende molekules. 1.2.7 Wanneer stralingspartikels van stofdeeltjies in die atmosfeer weerkaats. (7x1) (7) 1.3 Bestudeer FIGUUR 1.3 hieronder voordat jy die volgende vrae beantwoord. 1.3.1 Definieer die term kweekhuis effek. (1x2) (2) 1.3.2 Gee ENIGE kweekhuis gas. (1x1) (1) 1.3.3 Verduidelik waarom die kweekhuiseffek nodig is vir lewe op Aarde. (1x2) (2) 1.3.4 Beskryf hoe kweekhuisgasse bydra tot die toename in aardverwarming. (1x2) (2) 1.3.5 In 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls, bespreek die impak van stygende kweekhuisgasse op mense en die omgewing. (4x2) (8) 49

1.4 Bestudeer die kaart hieronder wat die seestrome illustreer en beantwoord die volgende vrae. 1.4.1 Noem die oseaan aan die weskus van Suid-Afrika (1x1) (1) 1.4.2 Noem ENIGE TWEE faktore wat die klimaat van die wêreld beïnvloed. (2x1) (2) 1.4.3 Identifiseer die seestrome gemerk 1 en 2 op die kaart hierbo. (2x1) (2) 1.4.4 Beskryf hoe die seestroom gemerk 1 op die kaart ‘n invloed op die klimaat van Suid-Afrika sal hê met betrekking tot temperatuur en reënval. (2x2) (4) 1.4.5 Wêreldwyd is die aarde se vastelande geneig om warmer temperature aan hul ooskus te ervaar. Verskaf DRIE redes om hierdie stelling te ondersteun. (3x2) (6) 50

1.5 Bestudeer die prent hieronder en beantwoord die vrae wat volg 1.5.1 Noem die verskynsel wat deur die prent geïllustreer word (1x1) (1) 1.5.2 Noem die verskynsel wat deur die prent geïllustreer word (1x2) (2) 1.5.3 Bespreek TWEE oorsake wat tot hierdie verskynsel lei. (2x2) (4) 1.5.4 In 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls, bespreek die oplossings en strategieë om hierdie verskynsel te hanteer. (4x2) (8) 51

VRAAG 2 2.1 Kies 'n term uit KOLOM B wat by die kenmerk/beskrywing in KOLOM A pas. Skryf slegs die letter (A–I) langs die vraagnommers (2.1.1 tot 2.1.8) in die ANTWOORDEBOEK neer, bv. 2.1.9 J . KOLOM A KOLOM B 2.1.1 Vorms uit die skulpe van mariene A. Basalt organismes B. Sedimentêre gesteente 2.1.2 Mediumgrootte sedimente, soos sand, versamel in lae op die C. Koepel seebodem. D. Kalksteen 2.1.3 Rots wat deur hitte of druk verander is. E. Stollingsgesteentes 2.1.4 Kristalle is klein maar met die F. Metamorfiese gesteentes blote oog sigbaar. G. Skalie 2.1.5 Fynkorrelige sedimente word gekonsolideer om lae te vorm. H. Sandsteen 2.1.6 Kristalle is te klein om met die I. Doleriet blote oog te sien 2.1.7 Gesteentes wat onder die aarde se oppervlak vorm. 2.1.8 Gesteentes wat deur meganiese proses gevorm word. (8x1) (8) 2.2 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer (2.2.1-2.2.7) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 2.2.8 A. 2.2.1 Die twee kante van ‘n plooi word….genoem. A. antiklien B. sinklien C. arm D. aksiale vlak 52

2.2.2 Die plooi wat konveks afwaarts is, is… A. antiklien B. sinklien C. U-klien D. Kruinlyn 2.2.3 Plooi waarin arms presies oor mekaar lê… A. isoklien B. simmetries C. oorplooi D. assimetries 2.2.4 'n Normale verskuiwing ontstaan uit watter tipe krag… A. trekkrag B. drukkrag C. dwarskrag D. stootkrag 2.2.5 ‘n Skeurvallei ontstaan van watter tipe krag… A. trekkrag B. drukkrag C. dwarskrag D. stootkrag 2.2.6 Blokberge ontstaan as gevolg van… A. verskuiwing B. plooiing C. tektoniese plate D. rotse 2.2.7 Verskuiwings vind plaas wanneer rotse in die aardkors vorm... A. water spasies B. berge C. assimetriese berge D. krake (7x1) 53

2.3 Bestudeer die illustrasie van die interne struktuur van die Aarde hieronder en beantwoord die vrae wat volg: 2.3.1 Noem die kors onder die oseaan. (1x1) (1) 2.3.2 Definieer die litosfeer (1x2) (2) 2.3.3 Watter lae van die aarde is die dikste en die dunste? (2x1) (2) 2.3.4 Identifiseer laag 3 en 4. (2x1) (2) 2.3.5 Watter TWEE lae van die aarde is in ‘n soliede vorm? (2x1) (2) 2.3.6 Gee TWEE minerale wat in die buitekern gevind word? (2x1) (2) 2.3.7 Noem die gesmelte rots wat bo en onder die aarde se oppervlak gevind word. (2x2) (4) 54

2.4 Bestudeer die skets wat 'n deursnee van 'n saamgestelde vulkaan wys en beantwoord die vrae wat volg: 2.4.1 Identifiseer die tipe vulkaan wat in die diagram gewys word. (1x1) (1) 2.4.2 Wat noem ons die opening wat aan die bokant van 'n vulkaan geleë is. (1x2) (2) 2.4.3 Waar sal vulkane waarskynlik vorm? (1x2) (2) 2.4.4 Verskaf die rots wat gevorm word wanneer lawa afkoel. (1x2) (2) 2.4.5 Verduidelik in 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls hoe vulkane 'n POSITIEWE en 'n NEGATIEWE effek op die omgewing rondom hulle kan hê. (4x2) (8) 55

2.5 Verwys na die SPOTPRENT hieronder wat die beweging van die vastelande oor tyd uitbeeld. Beantwoord die volgende vrae. 2.5.1 Noem die teorie wat in die spotprent beskryf word. (1x1) (1) 2.5.2 Noem die superkontinent wat die twee kontinente in die spotprent aan behoort het 50 miljoen jaar gelede. (1x2) (2) 2.5.3 Verduidelik die verskil tussen divergente en konvergente plaatgrense (2x2) (4) 2.5.4 In 'n paragraaf van nie meer as AGT reëls nie, bespreek enige VIER bewyse vir die teorie dat die kontinente saamgevoeg is. (4x2) (8) [60] 56

AFDELING B VRAAG 3: GEOGRAFIESE VAARDIGHEDE EN TEGNIEKE 3.1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE 3.1.1 Identifiseer die mensgemaakte verskynsel wat by 6 gevind word op die ortofotokaart. A. hospitaal B. skool C. begraafplaas D. gholfbaan 3.1.2 Die afstand tussen F in blok B1 en G in blok B3 op die topografiese kaart is...kilometer. A. 5.5 B.2.75 C. 2750 D. 0.55 3.1.3 Die hoogte-aanwyser(s) in blok D2 sluit in … A. Punthoogte en kontoerlyne B. Hoogtebaken en trigonometriese baken C. Punthoogte en hoogtebaken D. Trigonometriese baken en punthoogte 3.1.4 Die kontoerinterval van ‘n ortofoto is… A. 5 B. 20 C. 10 D. 15 3.1.5 Die verskynsel by 26º 33’ 47’’S 29º 55’ 40’’O op die topografiese kaart is ‘n… A. dam B. windpomp C. reservoir D. monument [5] 57

3.2 KAARTBEREKENINGE 'n Toeris wat Wesselton in Ermelo besoek, benodig spesifieke inligting rakende sy ligging. 3.2.1 Noem die topografiese kaartindeks/kode van Ermelo (1x1) (1) 3.2.2 Bepaal die koördinate van Wesselton in blok A4 op die topografiese kaart. (2x1) (2) 3.2.3 Bereken die oppervlakte van die afgebakende blok op die topografiese kaart. Die antwoord moet in Km² wees. Toon ALLE berekeninge. Punte sal vir berekeninge toegeken word. Dui die maateenheid duidelik in jou antwoord aan. (5x1) (5) [8] 3.3 TOEPASSING EN INTERPRETASIE 3.3.1 Ontvang die gekarteerde gebied jaarlikse of seisoenale reënval? (1x1) (1) 3.3.2 Gee TWEE bewyse van die topografiese kaart om jou antwoord te staaf. (2x1) (2) 3.3.3 Verwys na G (blok B3), H (blok C4) en I (blok B5) a. Beskryf die algemene topografie (helling) van die suidelike gedeelte van G, H en ek. (1x1) (1) b.Gee 'n rede vanaf die topografiese kaart om jou antwoord te staaf. (1x2) (2) 3.3.4 Teken 'n stasiemodel vir De Bruin Park wat die volgende toestande wys: • Geen wolke • Lug temperatuur 23ºC • Doupunt temperatuur 4ºC • Suid-oostelike wind • Wind spoed 10 knope (5x1) (5) [11] 3.4 GEOGRAFIESE INLIGTINGSTELSELS (GIS) 3.4.1 Definieer die konsep afstandwaarneming. (1x2) (2) 3.4.2 Noem een afstandwaarnemingstoestel wat gebruik word om data vas te lê. (1x2) (2) 3.4.3 Noem die nadeel van afstandwaarneming. (1x2) (2) [6] [30] TOTAL: 150 58

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD GEOGRAFIE Halfjaar eksamen AFDELING A: DIE ATMOSFEER EN GEOMORFOLOGIE VRAAG 1: DIE ATMOSFEER 1.1 1.1.1 G (1) 1.1.2 E (1) 1.1.3 F (1) 1.1.4 I (1) 1.1.5 A (1) 1.1.6 C (1) 1.1.7 B (1) 1.1.8 D (1) (8X1) (8) 59

1.2 1.2.1 Sonkonstante (1) 1.2.2 Absorpsie (1) 1.2.3 Refleksie (1) 1.2.4 Aardstraling (1) 1.2.5 Insolasie (1) 1.2.6 Konveksie (1) 1.2.7 Verstrooiing (1) (7x1) (7) 1.3 1.3.1 Die natuurlike verhitting van die atmosfeer deur absorpsie en weerkaatsing van aardse straling.(2) [KONSEP] (1X2) (2) 1.3.2 Koolstofdioksied (1) Metaan (1) Stikstofoksied (1) Waterdamp (1) CFK’s (1) HCFC’s (1) [ENIGE EEN] (1X1) (1) 1.3.3 Kweekhuisgasse is van kardinale belang om ons planeet by 'n geskikte temperatuur vir lewe te hou. (2) Van die infrarooi straling van die Son gaan deur die atmosfeer, maar die meeste word deur kweekhuisgasmolekules in alle rigtings geabsorbeer en weer uitgestraal. (2) Sonder die kweekhuiseffek sou die Aarde te koud wees om op te lewe, soos die maan.(2) [ENIGE EEN] (1X2) (2) 1.3.4 Mense beïnvloed toenemend die klimaat en die aarde se temperatuur deur fossielbrandstowwe te verbrand, woude af te kap en met vee te boer. (2) Sommige gasse in die Aarde se atmosfeer tree 'n bietjie op soos die glas in 'n kweekhuis, wat die son se hitte vasvang en keer dat dit terug in die ruimte lek en aardverwarming veroorsaak. (2) Natuurlike oorsake, soos veranderinge in sonstraling of vulkaniese aktiwiteit (2) [ENIGE EEN] (1X2) (2) 60

1.3.5 IMPAKTE OP MENSE • Elke graad Celsius wat die planeet verhit, sal oesopbrengste met 5 tot 15 persent daal. Voedselonsekerheid kan lei tot massa menslike migrasie en politieke onstabiliteit. (2) • Aardverwarming sal veroorsaak dat aansteeklike siektes soos malaria, cholera of dengue na baie meer dele van die planeet versprei. (2) • Mense regoor die wêreld word geraak deur uiterste weersomstandighede, soos orkane of tifone, vloede, hittegolwe, veldbrande, droogtes en sneeustorms. (2) • Toename in siektes en watergedraagde siektes (2) • Uiterste hitte kan lei tot uitputting, hittekrampe, hitte beroerte, en hitte-verwante dood. • Mense met chroniese long- of hartsiektes of ander toestande is 'n groter risiko van hitte- verwante komplikasies of dood. (2) IMPAK OP DIE OMGEWING • Warmer temperatuur veroorsaak dat seevlak styg as gevolg van die termiese uitbreiding van seewater. • Water van smeltende gletsers en die ysplate van Groenland en die Antarktika sou ook water by die see voeg. (2) • Erger hittegolwe, vloede en droogtes word verwag in 'n warmer klimaat. (2) • Klimaatsverandering kan verander waar spesies leef en hoe hulle interaksie het, wat huidige ekosisteme fundamenteel kan transformeer. (2) • Aardverwarming het 'n groot impak op die prosesse van grond agteruitgang en dra by tot die verwoestyning van gebiede op die planeet, (2) [ ENIGE VIER. KANDIDATE MOET VERWYS NA BEIDE IMPAKTE OP MENSE EN DIE OMGEWING] (4X2) (8) 1.4 1.4.1 Atlantiese Oseaan (1) (1x1) (1) 1.4.2 Seestrome (1) Hoogte bo seevlak (1) Breedtegraad (1) Afstand vanaf die see (1) Aspek / Helling (1) [ENIGE TWEE] (2X1) (2) 1.4.3 1: Warm Agulhas (1) 2: Koue Benguela (1) (2x1) (2) 1.4.4 Dit reguleer die reënval langs die ooskus en binnelandstreke van Suid-Afrika (2) Die verskaffing van die latente hitte van verdamping wat nodig is vir aanlandige windstelsels om vog op te tel en na die binneland te dra. (2) Die Agulhas-seestroom is 'n warm seestroom en sal dus hoë temperature inbring. (2) Soos die warm lug opstyg en afkoel, sal daar reënval aan die ooskus wees. (2) [ENIGE TWEE] (2X2) (4) 61

1.4.5 As gevolg van die feit dat die meeste van die wêreld se warm strome aan die ooskus van kontinente voorkom (2) Die warmer strome veroorsaak meer verdamping en meer reënval (2) Laat ooskusgebiede matige winters en koeler somers hê as gevolg van die humiditeit wat ook die ooskusgebiede warmer laat voel (2) Die warm stroom reguleer die temperature langs die ooskus wat veroorsaak dat die temperature oor die algemeen warmer is as die weskus area (2) [ENIGE DRIE] (3X2) (6) 1.5 1.5.1 Aardverwarming (1) 1.5.2 Aardverwarming verwys na die toename in gemiddelde temperatuur op aarde. (2) [KONSEP] (1X2) (2) 1.5.3 Die afkap van bome en verwydering van natuurlike plantegroei. (2) Toename in koolstofdioksied van die verbranding van fossielbrandstowwe in fabrieke, steenkool-aangedrewe kragstasies, koolstofdioksied van die verbranding van brandstof in vervoer. (2) Metaan van rysroeispane, beeste en klatrate. (2) Wanneer die afval in stortingsterreine begin ontbind/afbreek stel dit skadelike gasse in die atmosfeer vry wat bydra tot aardverwarming. (2) [ENIGE TWEE] (2X2) (4) 1.5.4 Hernubare energie Die eerste manier om klimaatsverandering te voorkom, is om weg te beweeg van fossielbrandstowwe. Hernubare energieë soos sonkrag, wind, biomassa en geotermiese energie. (2) Volhoubare vervoer Die bevordering van openbare vervoer, saamryery, maar ook elektriese en waterstofmobiliteit, kan help om CO2-emissies te verminder en dus aardverwarming beveg. (2) Volhoubare infrastruktuur Om die CO2-emissies van geboue te verminder - wat veroorsaak word deur verhitting, lugversorging, warm water of beligting - is dit nodig om beide nuwe lae- energie geboue te bou, en om die bestaande konstruksies op te knap. (2) 62

Volhoubare landbou en bosbestuur Die aanmoediging van beter gebruik van natuurlike hulpbronne, die stop van massiewe ontbossing asook die maak van landbou groener en mee doeltreffend moet ook 'n prioriteit wees. (2) Herbebossing is die mees koste-effektiewe manier om aardverwarming te voorkom, bome absorbeer koolstofdioksied sodat die plant van meer bome kan help verminder die hoeveelheid koolstof in ons atmosfeer. (2) Verseker volhoubare ontwikkeling 'n Suksesvolle globale ooreenkoms oor klimaatsverandering moet finansiële hulp van ryker lande aan armer lande insluit om te help om die oorgang na lae-koolstofontwikkelingspaaie en om by die impak van klimaatsverandering te help aanpas. (2) Open in Google [ENIGE VIER] (4X2) (8) VRAAG 2 2.1 2.1.1 D (1) 2.1.2 H (1) 2.1.3 F (1) 2.1.4 I (1) 2.1.5 G (1) 2.1.6 A (1) 2.1.7 E (1) 2.1.8 B (1) (8X1) (8) 2.2 2.2.1 C (arms) (1) 2.2.2 B (sinklien) (1) 2.2.3 C (oorplooi) (1) 2.2.4 B (drukkrag) (1) 2.2.5 A (trekkrag) (1) 2.2.6 A (verskuiwing) (1) 2.2.7 D (krake) (1) (7x1) (7) 63

2.3 2.3.1 Oseaan kors. (1) 2.3.2 Die kors en boonste deel van die mantel. (2) 2.3.3 Dunste: Kors (1) Dikste: Mantel (1) 2.3.4 3: Buitekern (1) 4: Binnekern (1) 2.3.5 Kors (1) en binnekern (1) 2.3.6 Nikkel (1) en yster (1) 2.3.7 Bo: Lawa (2) Onder: Magma (2) 2.4 2.4.1 Saamgestelde vulkaan (1) (1x1) (1) 2.4.2 Krater (2) (1x2) (2) 2.4.3 Al langs die plaatgrense (2) (1x2) (2) 2.4.4 Stollingsgesteentes (2) (1x2) (2) 2.4.5 POSITIEF Skep 'n toeriste-aantreklikheid wat werk en inkomste skep (2) Kan gebruik word om geotermiese energie op te wek (2) Kan gebruik word vir navorsing oor samestelling van aardrotsweer tot vorm vrugbare grond (2) Vulkane help met die vorming van waardevolle minerale soos diamant, goud, silwer. (2) Vulkaniese berge fasiliteer moderering van klimaat en ontvang hoër reënval as plat gebiede. (2) Stollingsgesteentes word gebruik vir die bou van paaie, huise, brûe, ens. (2) Visvang sal waarskynlik in kratermere gevind word. (2) [ENIGE TWEE] NEGATIEF Vernietig huise weens brande (2) Hulle kan mense doodmaak en eiendom beskadig. (2) 64

Ekonomiese aktiwiteit kan daaronder ly, aangesien dit moeilik is vir besighede om aan te gaan na 'n uitbarsting. (2) Veroorsaak verlies van oeste en vee (2) Die hitte van die uitbarsting en die warm lawa veroorsaak die vernietiging van die natuurlike habitat van die spesies wat rondom die gebied woon, aangesien dit elke lewende wese naby doodmaak. (2) As en gasse veroorsaak asemhalingsprobleme (2) Kan brande veroorsaak wat natuurlike plantegroei vernietig (2) [ENIGE TWEE] (4x2) (8) 2.5 2.5.1 Kontinentale verskuiwing (1) (1x1) (1) 2.5.2 Pangaea (2) (1x2) (2) 2.5.3 Divergente plaatgrens vind plaas wanneer tektoniese plate van mekaar wegbeweeg (2) terwyl konvergente plaatgrens plaasvind wanneer tektoniese plate na mekaar toe beweeg (2) (2x2) (4) 2.5.4 Identiese gesteentes, van dieselfde tipe en ouderdom, word aan beide kante van die Atlantiese Oseaan aangetref. Bergreekse met dieselfde rotstipes, strukture en ouderdomme is nou aan weerskante van die Atlantiese Oseaan (2) Antieke fossiele van dieselfde spesie uitgestorwe plante en diere word in rotse van dieselfde ouderdom gevind, maar is op kontinente wat nou wyd geskei is. (2) Groewe en rotsafsettings wat deur antieke gletsers gelaat is, word vandag op verskillende kontinente baie naby aan die ewenaar gevind. (2) Koraalriwwe en steenkoolvormende moerasse word in tropiese en subtropiese omgewings aangetref, maar ou steenkoolnate en koraalriwwe word gevind in plekke waar dit vandag veels te koud is. (2) Dit het gelyk of Afrika en Suid-Amerika soos legkaartstukke bymekaar pas. (2) (4x2) (8) [60] AFDELING B VRAAG 3: GEOGRAFIESE VAARDIGHEDE 3.1 3.1.1 A (1) 3.1.2 B (1) 3.1.3 B (1) 65

3.1.4 A (1) 3.1.5 B (1) (5X1) (5) 3.2 3.2.1 2629DB (1) (1X1) (1) 3.2.2 26º 30’ 58’’ S 29º 58’ 12’’ E (2) (2x1) (2) 3.2.3 Formule: Area = lengte (L) x breedte (B) Lengte = 4,2 cm (1) x 0,5 = 2,1 km (Wissel 2,0 – 2,2) (4,1 cm – 4,3 cm) [Aanvaar ander formules om lengte te bereken.] Breedte = 3,8 cm (1) x 0,5 = 1,9 km (Wissel 1,8 – 1,10) (3,7 cm – 3,9 cm) [Aanvaar ander formules om breedte uit te werk.] = 2,1 km (1) x 1,9 km (1) = 3,99 km² (1) Wissel: 3,79 km² – 4.1 km² [Aanvaar ander metodes van berekeninge.] (5x1) (5) 3.3 3.3.1 Seisoenale reënval (1) (1x1) (1) 3.3.2 Die gebied word gedomineer deur nie-standhoudende riviere (1) Daar is damme (1) Daar is reservoirs (1) (2x1) (2) 3.3.3 a. Die hang is geleidelik (1) (1x1) (1) b. Die kontoerlyne is verder van mekaar af (2) (1x2) (2) 3.3.4 66

3.4 3.4.1 Inligting wat versamel word vanaf ‘n afstand bv: vliegtuie, satelliete, hommeltuie. (2) (1x2) (2) 3.4.2 Satelliete // Vliegtuie (2) (1x2) (2) 3.4.3 Toerusting is duur (2) Resolusie is swak (2) data interpretasie is moeilik (2) [ENIGE EEN] (1X2) (2) [30] TOTAAL: 150 67

HALFJAAR EKSAMEN KOGNITIEWE ROOSTER 68

GRAAD 10 VOORBEELD SBA ITEM 1 CONTROLE TOETS 2 69

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD GEOGRAFIE KONTROLE TOETS 2 INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Hierdie vraestel bestaan uit SES onderafdelings 2. Beantwoord AL die vrae vir 60 punte. 3. Alle diagramme / uittreksels is ingesluit. 4. Laat 'n reël tussen onderafdelings van vrae. 5. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommering wat in die vraestel gebruik is. 6. MOENIE in die kantlyne van die Antwoordblad/ Folio-papier skryf nie 7. Paragraafvrae moet in volsinne beantwoord word 8. Skryf netjies en leesbaar. 70

1.1 Verwys na die twee piramides hieronder wat die bevolking van 'n land verduidelik en kies tussen piramides A en B uit KOLOM B wat die korrekte beskrywing vir die stelling in kolom A gee. Skryf slegs Piramide A of Piramide B langs die vraagnommers (1.1. 1 tot 1.1.7) op die antwoordblad, bv. 1.1.8 Piramide B. KOLOM A KOLOM B 1.1.1 Die piramide wat 'n land met die hoogste geboorte- en Piramide A sterftesyfers aandui, is… Piramide B 1.1.2 Die piramide wat 'n land met die stadigste Piramide A bevolkingsgroei aandui, is… Piramide B 1.1.3 Die piramide wat 'n land met die laagste Piramide A lewensverwagting aandui, is… Piramide B 1.1.4 Die piramide wat 'n land met 'n groot aantal Piramide A volwassenes aandui, is ... Piramide B 1.1.5 Die piramide wat 'n ontwikkelende land aandui, is… Piramide A Piramide B 1.1.6 Die piramide wat 'n land met die bes ontwikkelde Piramide A mediese infrastruktuur aandui, is… Piramide B 1.1.7 Die piramide wat 'n land met 'n gesonde arbeidsmag Piramide A verteenwoordig, is… Piramide B (7 x 1) (7) 71

1.2 Verwys na die volgende stellings en sê of die volgende faktore sal lei tot a DIG of YL bevolkingsdigtheid bv. 1.2.9 dig 1.2.1 Bergagtige gebiede sal lei tot (digte/yl) bevolking. 1.2.2 Gematigde klimate, bv. kuslyne sal lei tot (digte/yl) bevolking. 1.2.3 Grasvelde bv. Hoëveld sal lei tot 'n (digte/yl) bevolking. 1.2.4 Geleidelike gebiede met onvrugbare grond bv. Karoo sal lei tot 'n (digte/yl) bevolking. 1.2.5 Die beskikbaarheid van minerale, bv. goud, sal lei tot (digte/yl) bevolking. 1.2.6 Droë gebiede, bv. Woestyne sal lei tot (digte/yl) gebiede bevolkings. 1.2.7 Gebiede met digte woude, bv. Amasonewoud sal lei tot 'n (digte/spare) bevolking 1.2.8 Gebiede met baie nywerhede sal lei tot 'n (digte/yl) bevolking. (8 x 1) (8) [15] 1.3 Bestudeer die FIGUUR hieronder wat verwys na Menslike Bevolkingsgroei. Wêreldbevryding Voedselstelsels 1.3.1 Beskryf hoe die bevolking se groeikoers bereken word? (1 x 2) (2) 1.3.2 Verwys na FIGUUR 1.3 en bepaal of die bevolkingsgroeikoers tussen nC en 1800 geleidelik of vinnig gegroei het. (1 x 1) (1) 72

1.3.3 Verduidelik hoe die geboortesyfer en sterftesyfer met mekaar vergelyk tussen nC en 1800. (1 x 2) (2) 1.3.4 Kan die tydperk tussen 1800 en 2000 beskryf word as 'n tydperk van bevolkingsgroei of bevolkingsontploffing? (1 x 1) (1) 1.3.5 Verwys na FIGUUR 1.3 en identifiseer TWEE probleme waarmee die aarde moet klaarkom om lewe te onderhou. (2 x 1) (2) 1.3.6 Bespreek hoe elk van die volgende faktore die bevolkingsgroei sal vermeerder in die wêreld. (a) Mediese fasiliteite. (b) Sanitasie (c) Voedselvoorrade. (3 x 2) (6) [14] 1.4 Verwys na FIGUUR 1.4 'n infografika gebaseer op Landelike Stedelike Migrasie Onaangename werksomstandighede wat mense dwing om werkgebiede te verlaat Gunstige omstandighede wat mense na stede toe lok 73

1.4.1 Definieer die term landelike stedelike ontvolking. (1 x 2) (2) 1.4.2 Bespreek TWEE probleme wat mense in die landelike gebiede ervaar. (2 x 2) (4) 1.4.3 Gee EEN trek faktor wat bepaal dat mense verkies om in die stedelike gebiede te woon. (1 x 2) (2) 1.4.4 Identifiseer die provinsie in die staafgrafiek met die hoogste stedelike bevolking. (1 x 1) (1) 1.4.5 Hoeveel mense woon in stedelike gebiede in die provinsie genoem in VRAAG1.4.4. (1 x 1) (1) 1.4.6 Identifiseer die provinsie waar die verskil tussen landelik en stedelike bevolking die grootste is. (1 x 2) (2) 1.4.7 Verduidelik die groot verskil tussen landelike en stedelike bevolking in die Provinsie geïdentifiseer in VRAAG 1.4.6 deur te verwys na industrialisasie (baie fabrieke) en area beskikbaar vir landbou. (2 x 2) (4) [16] 1.5 Verwys na die BRON wat handel oor vlugtelinge. VLUGTELING VLUG VAN AANVALLE DEUR SUID-AFRIKAANERS John het Zimbabwe verlaat met die hoop om 'n veilige hawe in Suid-Afrika te vind. Nou is hy in vrees vir sy lewe."Ek het my huis verlaat om vir my gesin te kan voorsien". Dit is eintlik beter om by die huis te bly en dood van honger as om in hierdie land te sterf.'n Groep plaaslike mense het John in Johannesburg aangeval.Hulle het hom van al sy waardevolle besittings beroof. 1.5.1 Verduidelik die term Vlugteling. (1 x 2) (2) 1.5.2 Verwys na BRON 1.5 en bepaal of John as 'n gedwonge of vrywillige migrant gesien kan word. Haal bewyse uit die bron aan om jou antwoord te bewys. (1 + 1 x 2) (3) 1.5.3 John is heel waarskynlik deur die plaaslike mense aangeval weens xenofobie. Verduidelik die term xenofobie. (1 x 2) (2) 1.5.4 Bespreek in 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls TWEE redes waarom Zimbabwiërs na Suid-Afrika sou emigreer en TWEE uitdagings wat hulle in Suid-Afrika sal ervaar. (4 x 2) (8) [15] Totaal: 60 74

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD GEOGRAFIE KONTROLE TOETS 2 Merkriglyn INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Hierdie vraestel bestaan uit SES onderafdelings 2. Beantwoord AL die vrae vir 60 punte. 3. Alle diagramme / uittreksels is ingesluit. 4. Laat 'n reël tussen onderafdelings van vrae. 5. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommering wat in die vraestel gebruik is. 6. MOENIE in die kantlyne van die Antwoordblad/ Folio-papier skryf nie 7. Paragraafvrae moet in volsinne beantwoord word 8. Skryf netjies en leesbaar. 1.1 Verwys na die twee piramides hieronder wat die bevolking van 'n land verduidelik en kies tussen piramides A en B uit KOLOM B wat die korrekte beskrywing vir die stelling 75

in kolom A gee. Skryf slegs Piramide A of Piramide B langs die vraagnommers (1.1. 1 tot 1.1.7) op die antwoordblad, bv. 1.1.8 Piramide B KOLOM A KOLOM B 1.1.1 Die piramide wat 'n land met die hoogste geboorte- en Piramide A sterftesyfers aandui, is… Piramide B 1.1.2 Die piramide wat 'n land met die stadigste Piramide A bevolkingsgroei aandui, is… Piramide B 1.1.3 Die piramide wat 'n land met die laagste Piramide A lewensverwagting aandui, is… Piramide B 1.1.4 Die piramide wat 'n land met 'n groot aantal Piramide A volwassenes aandui, is ... Piramide B 1.1.5 Die piramide wat 'n ontwikkelende land aandui, is… Piramide A Piramide B 1.1.6 Die piramide wat 'n land met die bes ontwikkelde Piramide A mediese infrastruktuur aandui, is… Piramide B 1.1.7 Die piramide wat 'n land met 'n gesonde arbeidsmag Piramide A verteenwoordig, is… Piramide B (7 x 1) (7) 76

1.1.1 PYRAMIDE B 1.1.6 PYRAMIDE A 1.1.2 PYRAMIDE A 1.1 7 PYRAMIDE B 1.1.3 PYRAMIDE B 1.1.4 PYRAMIDE A 1.1.5 PYRAMIDE B 1.2 Verwys na die volgende stellings en sê of die volgende faktore sal lei tot a DIG of YL bevolkingsdigtheid bv. 1.2.9 dig 1.2.1 Bergagtige gebiede sal lei tot (digte/yl) bevolking. 1.2.2 Gematigde klimate, bv. kuslyne sal lei tot (digte/yl) bevolking. 1.2.3 Grasvelde bv. Hoëveld sal lei tot 'n (digte/yl) bevolking. 1.2.4 Geleidelike gebiede met onvrugbare grond bv. Karoo sal lei tot 'n (digte/yl) bevolking. 1.2.5 Die beskikbaarheid van minerale, bv. goud, sal lei tot (digte/yl) bevolking. 1.2.6 Droë gebiede, bv. Woestyne sal lei tot (digte/yl) gebiede bevolkings. 1.2.7 Gebiede met digte woude, bv. Amasonewoud sal lei tot 'n (digte/spare) bevolking 1.2.8 Gebiede met baie nywerhede sal lei tot 'n (digte/yl) bevolking. (8 x 1) (8) 1.2.1 YL 1.2.5 DIG 1.2.2 DIG 1.2.6 YL 1.2.3 DIG 1.2.7 YL 1.2.4 YL 1.2.8 DIG [15] 77

1.3 Bestudeer die FIGUUR hieronder wat verwys na Menslike Bevolkingsgroei. 1.3.1 Beskryf hoe die bevolking se groeikoers bereken word? (1 x 2) (2) Deur die verskil tussen geboortesyfer en sterftesyfer te vind 1.3.2 Verwys na FIGUUR 1.3 en bepaal of die bevolkingsgroeikoers tussen nC en 1800 geleidelik of vinnig gegroei het. (1 x 1) (1) Geleidelik 1.3.3 Verduidelik hoe die geboortesyfer en sterftesyfer met mekaar vergelyk tussen nC en 1800. (1 x 2) (2) Geboortesyfer en sterftesyfer is dieselfde/gelyk/kanselleer mekaar 1.3.4 Kan die tydperk tussen 1800 en 2000 beskryf word as 'n tydperk van bevolkingsgroei of bevolkingsontploffing? (1 x 1) (1) Bevolkingsontploffing 1.3.5 Verwys na FIGUUR 1.3 en identifiseer TWEE probleme waarmee die aarde moet klaarkom om lewe te onderhou. (2 x 1) (2) • Wêreldbevryding • Voedselstelsels 78

1.3.6 Bespreek hoe elk van die volgende faktore die bevolkingsgroei sal vermeerder in die wêreld. (d) Mediese fasiliteite. (e) Sanitasie (f) Voedselvoorrade. (3 x 2) (6) Mediese fasiliteite: • Beter behandeling van siektes • Inenting teen siektes • Meer dokters/hospitale ens. • Vooruitgang in tegnologie van medisyne Sanitasie: • Verminderde infeksies • Meer higiëniese lewensomstandighede • Beheer van plae (voorbeelde kan gegee word) • Verminder risiko's van verspreiding van kieme/epidemies Voedselvoorrade: • Meer voedsel geproduseer vir groeiende bevolking • Gesonder dieet. (Moet na al drie faktore verwys. Ander opsies kan ook oorweeg word) [14] 79

1.4 Verwys na FIGUUR 1.4 'n infografika gebaseer op Landelike Stedelike Migrasie Gunstige omstandighede wat mense na stede toe lok Onaangename werksomstandighede wat mense dwing om werkgebiede te verlaat 80

1.4.1 Definieer die term landelike stedelike ontvolking. (1 x 2) (2) Die beweging/migrasie van mense van landelike na stedelike gebiede 1.4.2 Bespreek TWEE probleme wat mense in die landelike gebiede ervaar. (2 x 2) (4) • Gebrek aan werksgeleenthede • Swak skole • Swak mediese dienste • Gebrek aan behuising/vermaak • Droogte/onvrugbare grond • Swak werksomstandighede • Nie veilig om te bly nie (Aanvaar ander antwoorde) (Antwoorde moet in volsinne wees) 1.4.3 Gee EEN trek faktor wat bepaal dat mense verkies om in die stedelike gebiede te woon. (1 x 2) (2) • Genoeg werksgeleenthede • Goeie onderwys • Genoeg behuising • Goeie dienste (voorbeelde is aanvaarbaar) • Goeie vermaak • Naby goeie mediese fasiliteite (Aanvaar ander antwoorde) 1.4.4 Identifiseer die provinsie in die staafgrafiek met die hoogste stedelike bevolking. (1 x 1) (1) KwaZulu Natal / KZN 1.4.5 Hoeveel mense woon in stedelike gebiede in die provinsie genoem in VRAAG1.4.4. (1 x 1) (1) 10 miljoen / 10 000 000 1.4.6 Identifiseer die provinsie waar die verskil tussen landelik en stedelike bevolking die grootste is. (1 x 2) (2) Gauteng 1.4.7 Verduidelik die groot verskil tussen landelike en stedelike bevolking in die Provinsie geïdentifiseer in VRAAG 1.4.6 deur te verwys na industrialisasie (baie fabrieke) en area beskikbaar vir landbou. (2 x 2) (4) Industrialisasie • Gauteng is hoogs geïndustrialiseerd en sal baie mense lok weens werksgeleenthede om in stede te bly (Aanvaar enige soortgelyke tipe antwoord) Area beskikbaar vir landbou • Gauteng provinsie het die kleinste oppervlakte vir landbou om plaas te vind (Aanvaar enige soortgelyke tipe antwoord) (2x2) (4) [16] 81

1.5 Verwys na die BRON wat handel oor vlugtelinge. VLUGTELING VLUG VAN AANVALLE DEUR SUID-AFRIKAANERS John het Zimbabwe verlaat met die hoop om 'n veilige hawe in Suid-Afrika te vind. Nou is hy in vrees vir sy lewe."Ek het my huis verlaat om vir my gesin te kan voorsien". Dit is eintlik beter om by die huis te bly en dood van honger as om in hierdie land te sterf.'n Groep plaaslike mense het John in Johannesburg aangeval.Hulle het hom van al sy waardevolle besittings beroof. 1.5.1 Verduidelik die term Vlugteling. (1 x 2) (2) Vlugtelinge is mense wat tydelik of permanent migreer as gevolg van hul lewens 1.5.2 Verwys na BRON 1.5 en bepaal of John as 'n gedwonge of vrywillige migrant gesien kan word. Haal bewyse uit die bron aan om jou antwoord te bewys. (1 + 1 x 2) (3) Vrywillig: "John het Zimbabwe verlaat met die hoop om 'n veilige hawe in SA te vind" “Ek het die huis verlaat om vir my gesin te kan voorsien” 1.5.3 John is heel waarskynlik deur die plaaslike mense aangeval weens xenofobie. Verduidelik die term xenofobie. (1 x 2) (2) Sterk vrees/afkeer van vreemde mense as gevolg van hul kultuur/gebruike 1.5.4 Bespreek in 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls TWEE redes waarom Zimbabwiërs na Suid-Afrika sou emigreer en TWEE uitdagings wat hulle in Suid-Afrika sal ervaar. (4 x 2) (8) TWEE REDES: • Die persepsie van meer werksgeleenthede in SA • Land met 'n goeie infrastruktuur (kan voorbeelde gee) • Goeie geleentheid om sy eie besigheid te begin • Goeie geleentheid om werk te kry omdat immigrante bereid is om vir minder geld te werk (Enige geldige rede wat verband hou met vraag) TWEE UITDAGINGS: • Sal plaaslike mense vyandig teenoor hulle vind • Sal dit moeilik vind om werk te kry • Sal dit moeilik vind om behuising te kry • Beland in armoede • Vind dit moeilik om by nuwe gebruike en kulture aan te pas (Enige geldige uitdaging wat verband hou met antwoord) (Antwoorde moet in volsinne wees) [15] Totaal: 60 82

KONTROLETOETS 2 KOGNITIEWE ROOSTER 83

GRAAD 10 VOORBEELD SBA ITEM 6 FINALE EKSAMEN VRAESTEL 1 84

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD GEOGRAFIE Finale Eksamen GRAAD 10 VRAESTEL 1 85

INSTRUKSIES EN INLIGTING vraestel 1 EKSAMEN 1. Hierdie vraestel bestaan uit DRIE vrae: ● VRAAG 1: Die Atmosfeer (60) ● VRAAG 2: Geomorfologie (60) ● VRAAG 3: Kaartwerk (30) 2. Beantwoord AL DRIE vrae. 3. Alle diagramme is in hierdie vraestel ingesluit. 4. Illustreer jou antwoorde met benoemde diagramme, waar moontlik. 5. Begin ELKE vraag boaan 'n NUWE bladsy. 6. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. Nommer die antwoorde op die kantlyn van die reël. 7. Teken die kantlyn aan die regterkant van ALLE bladsye in die folioboekie en MOENIE in die kantlyne skryf nie. 8. Skryf netjies en leesbaar. 9. Jy mag 'n nie-programmeerbare sakrekenaar en 'n vergrootglas gebruik. 10. Die maateenheid moet in die finale antwoord gegee word, waar van toepassing, bv. 10km, 4ºC, Oos 11. Beantwoord in VOLSINNE, behalwe wanneer jy moet noem, noem, identifiseer of lys. 12. MOENIE ENIGE MERKE OP HIERDIE KAART MAAK NIE! AFDELING B: KAARTWERK EN TOEPASSING: HULPBRON MATERIAAL 1. ‘n Uittreksel van topografiese kaart 2930AC & AD HOWICK 2. Ortofotokaart 2930AC 25 HOWICK INSTRUKSIES, INLIGTING EN HULPBRONMATERIAAL 1. Jy word voorsien van 'n uittreksel uit die 1:50 000 topografiese kaart 2930AC & AD 86

HOWICK en 'n ortofotokaart 2930AC 25 HOWICK van 'n deel van die gekarteerde gebied. 2. Jy moet die topografiese kaart en ortofotokaart aan die einde van die eksamensessie by die opsiener inhandig. 3. Toon alle berekeninge en gebruik die verskafde formules, waar van toepassing. Punte sal hiervoor toegeken word. 4. GEEN punte sal toegeken word vir antwoorde op die verkeerde eenhede nie. 5. Die area wat in ROOI op die topografiese kaart afgebaken is, verteenwoordig die area wat deur die ortofotokaart gedek word. 6. Jy mag 'n vergrootglas gebruik. 7. Die volgende Engelse terme en hul Afrikaanse vertalings word op die topografiese kaart gewys: ENGLISH AFRIKAANS Furrow Voor Golf course Gholfbaan River Rivier Sewage works Rioolwerke Weir Stuwal 87

AFDELING A: DIE ATMOSFEER EN GEOMORFOLOGIE VRAAG 1: DIE ATMOSFEER 1.1. Bestudeer FIGUUR 1.1 van 'n weerstasiemodel hieronder en pas elke stelling met 'n letter op die diagram. Letters mag meer as een keer gebruik word. FIGUUR 1.1 1.1.1 Toon die wolkbedekking vir die gebied. (1) 1.1.2 Reën is die neerslag wat gewys word. (1) 1.1.3 Doupunttemperatuur word hier gewys. (1) 1.1.4 Windspoed word hier gewys (1) 1.1.5 Die windrigting word as NE gewys. (1) 1.1.6 Hierdie getal wys die temperatuur in grade Celsius aan (1) 1.1.7 Hierdie simbool verteenwoordig bewolk. (1) (7) 1.2. Kies die korrekte woord of frase uit dié wat tussen hakies gegee word. Skryf slegs die vraagnommer en woord op jou antwoordblad neer. Bv. 1.2.1 1.2.1 In die laagste laag van ons atmosfeer, (vermeerder/verminder) temperatuur oor die algemeen met hoogte. (1) 1.2.2 (Suurstof / Stikstof) is die mees prominente gas in die atmosfeer. (1) 1.2.3 (Langgolf / Kortgolf) straling koel die Aarde se oppervlak af. (1) 1.2.4 Die krag wat deur die gewig van die atmosfeer op die aarde se oppervlak uitgeoefen word, staan bekend as (atmosferiese digtheid / atmosferiese druk). (1) 1.2.5 Die temperatuur wat toeneem met hoogte word genoem (diversie/inversie). (1) 1.2.6 Lyne wat plekke van dieselfde lugdruk verbind is (isobare/isoterme). (1) 88

1.2.7 Die warm seestroom wat langs die ooskus van Suid-Afrika gevind word, is die (Benguela / Mosambiek) stroom. (1) 1.2.8 Die tipe reën wat gewoonlik in die Wes-Kaap voorkom, word (frontaal / konveksie) reënval genoem. (1) 1.3. Bestudeer FIGUUR 1.3 oor osoonuitputting en beantwoord dan die vrae wat volg. FIGUUR 1.3 1.3.1 Definieer die term osoonuitputting. (1x1)(1) 1.3.2 In watter laag van die atmosfeer is osoon gekonsentreer? (1x1)(1) Identifiseer DRIE oorsake van osoonuitputting wat in FIGUUR 1.3 gewys 1.3.3 (3x1)(3) word. (1x2)(2) 1.3.4 Beskryf EEN manier waarop osoonuitputting mense sal affekteer 89

1.3.5 In ‘n paragraaf van ongeveer AGT reëls bespreek die uitwerking van osoonuitputting (4x2)(8) (15) 1.4. Bestudeer FIGUUR 1.4 hieronder wat die tipes verhitting in die atmosfeer wys en beantwoord die vrae wat volg. FIGUUR 1.4 1.4.1 Noem die faktor wat die verskil in temperatuur van X en Y in die FIGUUR (2x1)(2) beïnvloed onderskeidelik. Verwys na FIGUUR X. 1.4.2 a.Identifiseer die tipe sonstale wat op die ewenaar sal skyn en die poolstreke sal skyn afsonderlik. b. Waar sal die temperatuur hoer wees, by A of B? (2x1)(2) c. Verskaf TWEE redes om jou antwoord op VRAAG 1.4.2.a te ondersteun (1x1)(1) (2x2)(4) 1.4.3 Verwys na FIGUUR Y. a. Bespreek waarom die temperatuur van seevlak na 3000m sou verander op die berg (2x2)(4) b. Beskryf hoe die oppervlakte van die grond 'n effek op die (1x2)(2) temperatuurverandering het. (15) 90

1.5. Verwys na FIGUUR 1.5 wat ‘n tipe reënval voorstel en beantwoord die vrae. FIGUUR 1.5 Warm lug styg Grond verhit 1.5.1 Identifiseer die tipe reënval wat in FIGUUR 1.5. voorgestel word (1x1)(1) 1.5.2 In watter provinsie kom die reënval in FIGUUR 1.5 die algemeenste voor? (1x1)(1) 1.5.3 a. Noem die tipe wolk by A. (1x1)(1) b. Beskryf TWEE weerstoestande wat verband hou met die tipe wolk genoem in VRAAG 1.5.3a. (2x2)(4) 1.5.4 Bespreek hoe die tipe reënval in FIGUUR 1.5 gevorm word. (2x1)(2) 1.5.5 Ondersoek die negatiewe impak van donderstorms op mense en die omgewing (3x2)(6) (15) TOTAAL VRAAG 1: 60 PUNTE 91

VRAAG 2: GEOMORFOLOGIE 2.1Lees die volgende stellings en kies die toepaslike woord of frase tussen hakies wat die stellings WAAR sal maak. Skryf slegs die vraagnommer en die antwoord neer. Bv. 2.1.9 Wolke 2.1.1 'n Aardbewing is die skudding en vibrasie van die aardkors as gevolg van die beweging van die Aarde (plaat/magma). (1) 2.1.2 Aardbewings kom gewoonlik langs (tektoniese plaatgrense/kontinentale drywing streke). (1) 2.1.3 Aardbewings word veroorsaak wanneer daar spanning is binne die Aarde se (kors/kern). (1) 2.1.4 Die punt binne die Aarde waar druk vrygestel word, word die (episentrum/fokus) genoem. (1) 2.1.5 Die punt op die Aarde se oppervlak wat direk bokant die aardbewing is, word die (episentrum/fokus) genoem. (1) 2.1.6 Energie vrygestel deur 'n aardbewing is in die vorm van (seismiese golwe/naskokke). (1) 2.1.7 Die sterkte of omvang van 'n aardbewing word gemeet deur (Sonar grafiek/Richterskaal). (1) 2.1.8 (Konvergent/Divergent) is die mees vernietigende aardbewingsones. (1) (8) 92

2.2. Pas die letters in FIGUUR 2.2 by die stellings hieronder. Skryf slegs die vraagnommer en die letter neer. Bv. 2.2.8 G. Letters kan meer as een keer gebruik word. FIGUUR 2.2 2.2.1 Kleiner sampioenvormige indringings wat die land opwaarts dwing (1) 2.2.2 Magma wat parallel met die lae strata afgekoel het. (1) 2.2.3 Magma wat homself vertikaal deur die lae dwing. (1) 2.2.4 Die grootste koepelvormige indringing. (1) 2.2.5 Die opening wat vulkaniese uitbarstings toelaat om plaas te vind. (1) 2.2.6 'n Pieringvormige indringing wat 'n wasbak in die land skep. (1) 2.2.7 Stollingsvorming wat binne die land voorkom (1) (7) 93

2.3. Verwys na FIGUUR 2.3 wat die struktuur van die Aarde toon en beantwoord dan die vrae wat volg. FIGUUR 2.3 2.3.1 Teken die tabel hieronde oor en vul dit in. Maak seker dat jy die naam en dikte van elke laag van die volgende insluit:2900km; 90 km; 1200km; 2250 km. (8x1)(8) 2.3.2 Laag B word in klein segmente opgebreek. Wat word hierdie segmente genoem? (1x1)(1) 2.3.3 Verduidelik hoe laag D vulkaniese aktiwiteit tot gevolg het. (1x1)(1) 2.3.4 Beskryf TWEE maniere waarom die laag gemerk B belangrik is vir mense. (2x2)(4) 2.3.5 Identifiseer EEN tipe metaal waaruit laag A bestaan. (1x1)(1) (15) 94

2.4. Verwys na FIGUUR 2.4 wat plooiing en verskuiwing wys en beantwoord dan die vrae wat volg. FIGUUR 2.4 2.4.1 Onderskei tussen ‘n sinklien en ‘n antiklien. (2x1)(2) 2.4.2 Identifiseer die tipe plooi wat aangedui word deur die letter A. (1x1)(1) 2.4.3 Verduidelik kortliks waarom plooiing plaasvind in streke waar die sedimentêre gesteentes gedeponeer is. (2x2)(4) 2.4.4 Verduidelik in 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls hoe plooie verander en ontwikkel van 'n simmetriese plooi na 'n oorplooi. Maak seker dat jy die tipe plaatgrens en tipe druk ook noem. (4x2)(8) [15] 95

2.5. Verwys na FIGUUR 2.5 en die artikel oor die uitbarsting by Mount Pelée en beantwoord die vrae wat volg FIGUUR 2.5 Die St. het vreedsaam aan die voet van Mount Pelee in Wes-Indiese Eilande gelê. Berg Pelee het oor die dorp uitgetroon. Alhoewel die mense geweet het dat Mount Pelee 'n vulkaniese berg was, het min dit met kommer gekyk. Die jongmense het vir die ouderlinge gelag toe hulle gepraat het dat dit 50 jaar tevore uitgebreek het. Ja, Ou Pelee was dood, nie meer te vrees nie, maar 'n vriend. Skielik in die lente van 1902 (8 Mei) het Mount Pelee lewe gekry. Daar was 'n verskriklike ontploffing wat die dorp geruk het en 'n reusagtige gat in die kant van die berg geskeur het. 'n Vloed van kokende modder en gloeiende sintels het teen die bergwand die dorp in gespoel. Binne 'n paar minute was die dorp aan die brand en half begrawe. Skepe in die hawe het aan die brand geslaan en mense het doodgebrand. Daar was slegs twee bekende oorlewendes van die 28 000 van St.Pierre. Die dorp bly in puin. 2.5.1 Gee ‘n geografiese term vir die frase 'ou Pelee was dood’. (1x1)(1) 2.5.2 Wat is die naam wat gegee word aan die groot gat waardeur materiaal (1x1)(1) uitgegooi word? Noem TWEE kenmerke van Mount Pelee wat daarop dui dat dit ‘n saamgestelde 2.5.3 (2x2)(4) vulkaan is. 2.5.4 Identifiseer EEN negatiewe effek wat ‘n vulkaniese uitbarsing het. (1x2)(2) 2.5.5 Vulkaniese aktiwiteit het baie positiewe uitwerking op 'n gebied. Bespreek die positiewe uitwerking van vulkane op die ekonomie en die omgewing. (3x2)(6) TOTAAL VRAAG 2: 60 PUNTE (15) 96

AFDELING B: VRAAG 3: GEOGRAFIESE VAARDIGHEDE EN TEGNIEKE • Bestudeer die agtergrondinligting oor Howick hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Die volgende hulpbronne is per WhatsApp gestuur: ALGEMENE INLIGTING OOR HOWICK Howick is in die hartjie van die Middellande langs die N3 in KwaZulu Natal geleë. Geleë 1050m bo seespieël, met warm somers en koel winters, wat koud kan word wanneer daar is sneeuval op die nabygeleë Drakensberge. Howick het 'n bloeiende bosboubedryf wat ideaal is vir die ekonomie. Die bekendste landmerk vir die dorp is Howick-waterval – die Umgeni-rivier val ongeveer 95m oor dolerietkranse op pad na die Indiese Oseaan. 97

3.1. KAART VAARDIGHEDE EN BEREKENINGE Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer op jou FOLIOPAPER neer. 3.1.1 Die skaal van die topografiese kaart as 'n woordskaal is … A. Een sentimeter op die kaart verteenwoordig vyftig sentimeter in werklikheid. B. Een sentimeter op die kaart verteenwoordig 'n halwe kilometer in werklikheid. C. Een millimeter op die kaart verteenwoordig vyfhonderd meter in werklikheid. D. Een sentimeter op die kaart verteenwoordig vyftigduisend sentimeter in werklikheid. (1X1)(1) 3.1.2 Verwys na die topografiese kaart. Die rigting van punthoogte 1030 in blok E3 vanaf punthoogte 1048 in blok E2 is... A. NW B. NE C. SE D. SW (1X1)(1) 3.1.3 Verwys na die ortofotokaart. a. a. Teken 'n vryhand-dwarssnit vanaf punthoogte 1006 in blok C4 tot punthoogte 987 in blok C5. Maak seker jy benoem die Mgeni-rivier. (2+1)(3) b. Bereken die gradiënt vanaf punthoogte 1006 in blok C4 tot punthoogte 987 in blok C5. Rond af tot TWEE desimale plek. (5x1)(5) (10) 3.2. KAART INTERPRETASIE Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer neer. 3.2.1 Verwys na blok C2. Identifiseer die tipe primêre ekonomiese aktiwiteit wat regs van die Skuilingrivier plaasvind A. Vissery B. Bosbou C.Landbou D.Mynbou (1X1)(1) 98

3.2.2 Identifiseer die brandbeskermingskenmerk wat die boer langs sy plaas in blok B4 geïnstalleer het. A. Ry bome B. Windbreker C.Voorbrand D.Kanaal (1X1)(1) 3.2.3 a. Watter tipe reënval word deur die dorpie Howick ervaar? (1x1)(1) b. Is die reënval genoem in VRAAG 3.2.3a seisoenale of jaarlikse reënval? (1+2)(3) Gee bewyse vanaf die kaart. 3.2.4 Verwys na die ortofotokaart. a. Identifiseer die verskynsel by 9. (1x1)(1) b. Hoe bevoordeel die kenmerk genoem in VRAAG 3.2.4a die (1x1)(1) gemeenskap van Howick ekonomies? (1x1)(1) c. Identifiseer die verskynsel by 8. 3.2.5 Verwys na blok E3 op die topografiese kaart. a. In watter rigting vloei die Mgeni rivier? (1x1)(1) b. Gee bewyse vanaf die kaart om jou antwoord in VRAAG 3.2.5a te (1x2)(2) ondersteun. (12) 3.3. GIS TOEPASSING Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer neer. [8] 3.3.1 Identifiseer TWEE komponente van GIS A. Vang en stoor. B. Hardeware en mense. C. Geografiese data en manipulasie. D. Sagteware en ontleding. (1X1)(1) 3.3.2 Verwys na die Ortofotokaart en beantwoord die vrae wat volg. a. Definieer die term afstandwaarneming. (1x1)(1) b. Identifiseer EEN manier waarop beelde op afstand waargeneem kan word. (1x1)(1) 99

3.3.3 Verwys na die topografiese kaart. a. Onderskei tussen ruimtelike en attribuutdata. (2x1)(2) b. Die ligging van die Howick-waterval by F in blok E2 op die topografiese kaart is 'n voorbeeld van (attribuut/ruimtelike) data. (1x1)(1) 3.3.4 Verwys na blok A2 op die ortofotokaart. a. Definieer rasterdata. (1x1)(1) b. Identifiseer een puntverskynsel in hierdie blok. (1x1)(1) [30] Totaal vir die eksamen 150 100

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD GEOGRAFIE Finale eksamen GRAAD 10 VRAESTEL 1 Merkriglyn 101

AFDELING A: DIE ATMOSFEER EN GEOMORFOLOGIE VRAAG 1: DIE ATMOSFEER 1.1. Bestudeer FIGUUR 1.1 van 'n weerstasiemodel hieronder en pas elke stelling met 'n letter op die diagram. Letters mag meer as een keer gebruik word 1.1.1 D✔ (1) 1.1.2 F✔ (1) 1.1.3 C✔ (1) 1.1.4 E✔ (1) 1.1.5 B✔ (1) 1.1.6 A✔ (1) 1.1.7 D✔ (1) [7] 1.2. Kies die korrekte woord of frase uit dié wat tussen hakies gegee word. Skryf slegs die vraagnommer en woord op jou antwoordblad neer. Bv. 1.2.1 topografies. 1.2.1 Daal✔ (1) 1.2.2 Stikstof✔ (1) 1.2.3 Langgolf✔ (1) 1.2.4 Atmosferiese druk✔ (1) 1.2.5 Inversie✔ (1) 1.2.6 Isobare✔ (1) 1.2.7 Mosambiek✔. (1) 1.2.8 Frontale✔ (1) [8] 1.3. Bestudeer FIGUUR 1.3 oor osoonuitputting en beantwoord dan die vrae wat volg. 1.3.1 Definieer die term osoonuitputting. (1x1)(1) Osoonuitputting is die geleidelike verdunning van die aarde se osoonlaag in die boonste atmosfeer ✔ 1.3.2 In watter laag van die atmosfeer is osoon gekonsentreer? (1x1)(1) Stratosfeer✔ 102

1.3.3 Identifiseer DRIE oorsake van osoonuitputting wat in FIGUUR 1.3 getoon word. (3x1)(3) Ontbossing✔ CFK’s✔ Industriële / Nywerheidsaktiwiteite✔ Motors [ENIGE DRIE] 1.3.4 Beskryf EEN manier waarop die uitputting van die osoonlaag sal mense raak. • Minder absorpsie van UV-strale✔✔ • Veroorsaak velkanker • Katarakte in menslike en dierlike oë • Verlaag die immuunstelsel • [ENIGE EEN] (1x2)(2) 1.3.5 In 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls bespreek die uitwerking van osoonuitputting en strategieë wat gebruik word om osoonuitputting te verminder. Effek ● Verhoogde voorkoms van malaria✔✔ ● Maak fitoplankton in see dood✔✔ ● Ontwrig mariene voedselweb ● Verminder groei in plante ● Oormatige UV maak lewende weefsel dood. ● Verander weerpatrone ● Verhoog oppervlaktemperature. ● Minder absorpsie van UV-strale ● Veroorsaak velkanker ● Katarakte in menslike en dierlike oë ● Verlaging van die immuunstelsel Strategieë ● Gebruik van osoonvriendelike produkte✔✔ ● Verminder die produksie van CFK's✔✔ ● Plant meer bome om suurstof deur fotosintese vry te stel ● Streng regulasies om die uitlaatgasse van motors te verminder en regulasies teen die verbranding van fossielbrandstowwe ● Gebruik van son- en windenergie om die vrystelling van die verbranding van steenkool te verminder ● Herstel yskaste en lugversorgers met lekkasies ● Hou hoë hoogte vlugte tot 'n minimum ● Herbebossing ● Onderwys ● Herwin [Moet TWEE effekte en TWEE strategieë he] (4x2)(8) [15] 103

1.4. Bestudeer FIGUUR 1.4 hieronder wat die tipes verwarming in die atmosfeer en beantwoord die vrae wat volg. 1.4.1 Noem die faktor wat die verskil in temperatuur van X en Y in die FIGUUR beïnvloed onderskeidelik. (2x1)(2) X- breedteligging✔ Y- Hoogte✔ Verwys na FIGUUR X. a.Identifiseer die tipe sonstale wat op die ewenaar sal skyn en die poolstreke sal skyn afsonderlik. (2x1)(2) Ewenaar – direkte sonstrale✔ Poolstreek – skuins sonstrale✔ b. Waar sal die temperatuur hoer wees, by A of B? (1x1)(1) B✔ c. Verskaf TWEE redes om jou antwoord op VRAAG 1.4.2.a te ondersteun Die ewenaar het 'n kleiner oppervlakte om te verhit in vergelyking met 'n groter area by die pole.✔✔ Die ewenaar ontvang direkte strale terwyl die pole skuins strale ontvang. ✔✔ (2x2)(4) 1.4.3 Verwys na FIGUUR Y. a. Bespreek waarom die temperatuur van seevlak na 3000m sou verander op die berg (2x2)(4) Die lug in die hoër atmosfeer is minder dig en kan nie hitte so maklik hou nie. ✔✔ Hoër hoogtes beteken die lug is dunner met minder kweekhuisgasse, daarom word minder hitte geabsorbeer, wat koeler lug tot gevolg het.✔✔ b. Beskryf hoe die oppervlakte van die grond 'n effek op die temperatuurverandering het. (1x2)(2) Die son verhit die oppervlak van die aarde en dan word hitte teruggestraal na die atmosfeer✔✔ [15] 104

1.5.1 Identifiseer die tipe reënval wat in FIGUUR 1.5. voorgestel word (1x1)(1) Konveksionele reënval✔ 1.5.2 In watter provinsie kom die reënval in FIGUUR 1.5 die algemeenste voor? (1x1)(1) Gauteng✔ 1.5.3 c. Noem die tipe wolk by A. Cumulonimbus✔ d. Beskryf TWEE weerstoestande wat verband hou met die tipe wolk (1x1)(1) genoem in VRAAG 1.5.3a. Donderstorms✔✔ (2x2)(4) Swaar reën✔✔ Weerlig 1.5.4 Bespreek hoe die tipe reënval in FIGUUR 1.5 gevorm word. Die oppervlak van die aarde word deur die son verhit. Die warm oppervlak verhit die lug daarbo✔. Omdat warm lug styg, sal hierdie (2x1)(2) verhitte lug styg. Soos dit styg, koel dit af en begin dit kondenseer en wolke skep✔. 1.5.5 Ondersoek die negatiewe impak van donderstorms op mense en die omgewing Mense: ● Swaar reënval kan kitsvloede veroorsaak wat kan lei tot die vernietiging van infrastruktuur en huise✔✔ ● Die impak van donderstorms op mense kan baie skadelik wees bv. elektrokusie, skok en selfs sterftes✔✔ ● Lei daartoe dat mense siek word Omgewing: ● Dit kan diere seermaak/bangmaak✔✔ ● Donderweer kan die omgewing vernietig oorstroming/vernietiging van bome en plantegroei✔✔ ● Dit kan plantegroei verbrand ● Veroorsaak brande as die land droog genoeg is. 105

[MOET VERWYS NA MENSE EN OMGEWING] (3x2)(6) [15] TOTAAL VRAAG 1: 60 PUNTE VRAAG 2: GEOMORFOLOGIE 2.1. Lees die volgende stellings en kies die toepaslike woord of frase tussen hakies wat die stellings WAAR sal maak. skryf slegs die vraagnommer en die antwoord neer. Bv. 2.1.9 Wolke 2.1.1 Plate✔ (1) 2.1.2 Tektoniese plaatgrense✔ (1) 2.1.3 Kors✔ (1) 2.1.4 Fokus✔ (1) 2.1.5 Episenter✔ (1) 2.1.6 Seismiese golwe✔ (1) 2.1.7 Richter-skaal✔ (1) 2.1.8 Divergente✔ (1) [8] 106

2.2. Pas die letters in FIGUUR 2.2 by die stellings hieronder. Skryf slegs die vraagnommer en die letter neer. Bv. 2.2.8 G 2.2.1 D✔ (1) 2.2.2 C✔ (1) 2.2.3 B✔ (1) 2.2.4 E✔ (1) 2.2.5 A✔ (1) 2.2.6 F✔ (1) 2.2.7 E✔ (1) [7] 107

2.3. FIGUUR 2.3 wat die struktuur van die Aarde toon en beantwoord dan die vrae wat volg 2.3.1 Teken oor en vul die tabel hieronder in. Maak seker dat jy die naam en dikte van elke laag van die volgende insluit:2900km; 90 km; 1200km; 2250 km. (8x1)(8) MOET IN 'N TABEL WEES. INDIEN NIE -1 Laag B word in klein segmente opgebreek. Wat word hierdie segmente genoem? 2.3.2 Plate✔ (1x1)(1) 2.3.3 Verduidelik hoe laag D vulkaniese aktiwiteit tot gevolg het. (1x1)(1) Mantel/magma is 'n warm plastiese konsekwentheid wat daartoe lei dat konveksiestrome die kors beweeg.✔ 2.3.4 Beskryf TWEE maniere waarop die laag gemerk B belangrik is mense. ● Die laag waarop ons leef✔✔ ● Dit is geskik vir geboue✔✔ ● Dit is geskik vir landbou-aktiwiteite [ENIGE TWEE] 2.3.5 Identifiseer EEN tipe metaal waaruit laag A bestaan. (1x1)(1) Nickkel ✔ Yster [ENIGE EEN] [15] 108

2.4. FIGUUR 2.4 wat vou en foute toon en beantwoord dan die vrae wat volg. 2.4.1 Onderskei tussen 'n sinkliniek en 'n antiklien. (2x1)(2) Antikliene is voue waarin elke helfte van die plooi wegduik van die kruin af.✔ Sinkliene is voue waarin elke helfte van die plooi na die trog van die plooi induik✔ OF Antiklien het 'n piek wat soos 'n heuwel uitsteek✔ en Syncline het 'n trog en vorm 'n vallei. ✔ 2.4.2 Identifiseer die tipe vou wat by A aangedui word. (1x1)(1) Oorskuifplooi✔ Verduidelik kortliks waarom plooiing plaasvind in streke waar sedimentê 2.4.3 gesteentes gedeponeer is. (2x2)(4) Sedimentêre gesteentes is swakker as stollingsgesteentes.✔✔ Sedimentêre gesteentes sal meer geneig wees tot buiging en knik✔✔ 2.4.4 Verduidelik in 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls hoe voue verander en ontwikkel van 'n simmetriese vou na 'n omgedraaide vou. Maak seker maak melding van die tipe plaatgrens en tipe druk. ● By 'n konvergente plaatgrens beweeg die plate na mekaar toe.✔✔ ● Met 'n simmetriese vou is daar Gelyke druk van beide kante.✔✔ ● Met 'n asimmetriese vou is die druk groter van die een kant af (ongelyke druk) en die vou leun na een kant✔✔ ● Wanneer dit tot ’n omgedraaide vou ontwikkel, is die druk selfs groter aan die een kant as die asimmetriese vou en dit leun meer na die een kant. Een ledemaat is baie steil✔✔ [15] 2.5. FIGUUR 2.5 en die artikel oor die uitbarsting by Mount Pelée en beantwoord die vrae wat volg. 2.5.1 Gee 'n geografiese term vir die frase 'Ou Pelee was dood' (1x1)(1) Uitgesterf✔ 2.5.2 Wat is die naam wat gegee word aan die groot gat waardeur (1x1)(1) materiaal uitgegooi word? Krater✔ 2.5.3 Noem TWEE kenmerke van Mount Pelee wat daarop dui dat dit 'n (2x2)(4) saamgestelde vulkaan is. Lank✔✔ Plofbare vulkaan✔✔ 109

2.5.4 Identifiseer EEN negatiewe effek van 'n vulkaniese uitbarsting. (1x1)(1) ● Mense kan onder as en sintels begrawe word.✔✔ ● Lawa en as kan groot dele van landbougrond en paaie, geboue en infrastruktuur vernietig ● Groot, plofbare, asgevulde uitbarstings kan veroorsaak dat die wêreld se temperatuur afkoel (Krakatoa) en lugreise verhoed (Ysland) en het 'n invloed op plantegroei ● Giftige gasse kan suurreën en besoedeling veroorsaak ● Uitbarstings kan sneeu smelt en modderstortings veroorsaak wat nedersettings begrawe, bv. Mt St Helens ● Gebiede wat met lawa bedek is, kan vir baie jare nie hergebruik word nie ● Pyroklastiese vloei maak lewende wesens dood [ENIGE EEN ● Mense kan onder as en sintels begrawe word.✔✔ ● Lawa en as kan groot dele van landbougrond en paaie, geboue en infrastruktuur vernietig ● Groot, plofbare, asgevulde uitbarstings kan veroorsaak dat die wêreld se temperatuur afkoel (Krakatoa) en lugreise verhoed (Ysland) en het 'n invloed op plantegroei ● Giftige gasse kan suurreën en besoedeling veroorsaak ● Uitbarstings kan sneeu smelt en modderstortings veroorsaak wat nedersettings begrawe, bv. Mt St Helens ● Gebiede wat met lawa bedek is, kan vir baie jare nie hergebruik word nie ● Pyroklastiese vloei maak lewende wesens dood [ENIGE EEN 2.5.5 Bespreek die positiewe uitwerking van vulkane op die ekonomie en die omgewing. Ekonomie: (3x2)(6) ● Afgekoelde as- en lawaweer om vrugbare grond te vorm wat goed is vir boerdery✔✔ ● Vulkaniese rots is goed om paaie te bou en te maak.✔✔ ● Warmbronne en geisers wat met vulkane geassosieer word, kan gebruik word om elektrisiteit en toeriste-aantreklikhede op te wek ● Baie van die wêreld se gewilde toeristeplekke is vulkaniese eilande, bv. Hawaii ● Opwekking van geotermiese energie. Omgewing: ● Vulkaniese as bevat voedingstowwe wat grond verryk✔✔ ● Vrugbare grond ● Landformasie - vulkaniese eilande ● Minerale [MOET VERWYS NA EKONOMIE EN OMGEWING] [15] TOTAAL VRAAG 2: 60 PUNTE 110

AFDELING B: KAARTWERK EN BEREKENINGE VRAAG 3 3.1. TOPOGRAFIESE EN ORTOFOTOKAARTEGNIEKE Vier opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer op jou FOLIOPAPER neer 3.1.1Die skaal van die topografiese kaart as 'n woordskaal is…. (1) D✔ 3.1.2 Verwys na die topografiese kaart. Die rigting van punthoogte 1030 in blok E3 vanaf punthoogte 1048 in blok E2 is… (1) D✔ 3.1.3 Verwys na die ortofotokaart. a. Teken 'n vryhand-deursnee van punthoogte 1006 in blok C4 na punthoogte 987 in blok C5. Maak seker jy noem die Mgeni-rivier. (2+1)(3)

b. Bereken die gradiënt vanaf punthoogte 1006 in blok C4 tot punthoogte 987 in blok C5. Rond af tot TWEE desimale plek. (5x1)(5) H= 1006m-987m = 19m✔ D=4,9cm✔ x 100 (4,8-5cm) =490m✔ (480-500m) 𝐺𝐺 == 49025191,79✔ G=1:25,79✔ (25,26-26,32) :Steil [10] 3.2. TOPOGRAFIES EN ORTOFOTOKAART INTERPRETASIE Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer neer. 3.2.1 Verwys na blok C2. Identifiseer die tipe primêre ekonomiese aktiwiteit wat (1) regs van die Skuilingrivier plaasvind. B✔ 3.2.2 Identifiseer die brandbeskermingskenmerk wat die boer langs sy plaas in (1) blok B4 geïnstalleer het. C✔ 3.2.3 a. a. Watter tipe reënval word deur die dorpie Howick ervaar? (1x1)(1) Orografiese / Reliëf Reënval✔ (1+2)(3) b. Is die reënval genoem in VRAAG 3.2.3a seisoenale of jaarlikse reënval? Verskaf bewyse vanaf die kaart. Seisoenale✔ Baie nie-standhoudende damme/baie damme/baie reservoirs✔✔ 3.2.4 Verwys na die ortofotokaart. a. Identifiseer die verskynsel by 9. (1x1)(1) Waterfal✔ (1x1)(1) b. b. Hoe bevoordeel die kenmerk genoem in VRAAG 3.2.4a die (1x1)(1) gemeenskap van Howick ekonomies? Daar is 'n toename in toerisme namate mense die watervalle wil besoek✔ c. Identifiseer die verskynsel by 8. Uitloper / Saal ✔

3.2.5 Verwys na blok E3 op die topografiese kaart. a. In watter rigting vloei die Mgeni rivier? (1x1)(1) NE✔ (1x2)(2) b. Gee bewyse van die kaart om jou antwoord te staaf in VRAAG 3.2.5a. Die rigting van die kleiner riviere wat in die Mgeni vloei✔✔ Die water moes van die valle gekom het en in die Mgeni-rivier in blok E3 gelei het.✔✔ [12] 3.3. GIS TOEPASSING Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer neer. 3.3.1 Identifiseer TWEE komponente van GIS (1) B✔ 3.3.2 Verwys na die Ortofotokaart en beantwoord die vrae wat volg. a. Definieer die term afstandwaarneming. (1x1)(1) Afstandwaarneming is die verkryging van inligting oor die aarde van 'n afstand✔ b. Identifiseer EEN manier waarop beelde op afstand waargeneem kan (1x1)(1) word. Satelliet/weerballon/vliegtuig/helikopters/hommeltuie✔ 3.3.3 Verwys na die topografiese kaart. a. Onderkei tussen ruimetelike date an attribuutdata (2x1)(2) Ruimtelik: verwys na die posisie van 'n voorwerp✔ Attribuut: inligting wat die kenmerke van 'n voorwerp gee.✔ b. Die ligging van die Howick-waterval by F in blok E2 op die (1x1)(1) topografiese kaart is 'n voorbeeld van (attribuut/ruimtelike) data. c. Ruimtelike✔ 3.3.4 Verwys na blok A2 op die ortofotokaart a. Definieer raster data. (1x1)(1) Ruimtelike data gestoor in die vorm van pixels✔ b. Identifiseer een puntverskynsel in hierdie blok. (1x1)(1) Plek van aanbidding / Kerk✔ [8] TOTAAL VAN VRAAG 1 = 150 PUNTE

P1 FINALE EKSAMEN KOGNITIEWE ROOSTER

GRAAD 10 VOORBEELD SBA ITEM 6 FINALE EKSAMEN VRAESTEL 2

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD GEOGRAFIE Finale Vraestel GRAAD 10 Vraestel 2

INSTRUKSIES EN INLIGTING vraestel 1 EKSAMEN 1. Hierdie vraestel bestaan uit DRIE vrae: ● VRAAG 1: Die Atmosfeer (60) ● VRAAG 2: Geomorfologie (60) ● VRAAG 3: Kaartwerk (30) 2. Beantwoord AL DRIE vrae. 3. Alle diagramme is in hierdie vraestel ingesluit. 4. Illustreer jou antwoorde met benoemde diagramme, waar moontlik. 5. Begin ELKE vraag boaan 'n NUWE bladsy. 6. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. Nommer die antwoorde op die kantlyn van die reël. 7. Teken die kantlyn aan die regterkant van ALLE bladsye in die folioboekie en MOENIE in die kantlyne skryf nie. 8. Skryf netjies en leesbaar. 9. Jy mag 'n nie-programmeerbare sakrekenaar en 'n vergrootglas gebruik. 10. Die maateenheid moet in die finale antwoord gegee word, waar van toepassing, bv. 10km, 4ºC, Oos 11. Beantwoord in VOLSINNE, behalwe wanneer jy moet noem, noem, identifiseer of lys. 12. MOENIE ENIGE MERKE OP HIERDIE KAART MAAK NIE! AFDELING B: KAARTWERK EN TOEPASSING: HULPBRONMATERIAAL 1. ‘n Uittreksel van Topografiese kaart 2931AB TUGELA 2. Ortofotokaart 2931AB 19 TUGELA

INSTRUKSIES, INLIGTING EN HULPBRONMATERIAAL 1. Jy word voorsien van 'n uittreksel uit die 1:50 000 topografiese kaart 2931AB TUGELA en 'n ortofotokaart 2931AB 19 TUGELA van 'n deel van die gekarteerde gebied. 2. Jy moet die topografiese kaart en ortofotokaart aan die einde van die eksamensessie by die opsiener inhandig. 3. Toon alle berekeninge en gebruik die verskafde formules, waar van toepassing. Punte sal hiervoor toegeken word. 4. GEEN punte sal toegeken word vir antwoorde op die verkeerde eenhede nie. 5. Die area wat in ROOI op die topografiese kaart afgebaken is, verteenwoordig die area wat deur die ortofotokaart gedek word. 6. Jy mag 'n vergrootglas gebruik. 7. Die volgende Engelse terme en hul Afrikaanse vertalings word op die topografiese kaart gewys: ENGLISH AFRIKAANS Furrow Voor Golf course Gholfbaan River Rivier Sewage works Rioolwerke Weir Stuwal

AFDELING A: BEVOLKING EN WATERBRONNE VRAAG 1: BEVOLKING 1.1. Kies die antwoord wat die beste by die stelling pas. Skryf die korrekte letter langs die nommer op jou antwoordblad neer 1.1.1 Die grafiese voorstelling van die persentasie mans en vroue in verskillende (1) ouderdomsgroepe. A. bevolkingspiramide B. bevolkingstaafgrafiek C. bevolkinglyngrafiek D. bevolkingsirkelgrafiek 1.1.2 Kies die korrekte stelling om by die volgende sin te pas. Lewenskeuses wat (1) kan help om lewensverwagting te verhoog. A. Gesonde maaltye en alkoholmisbruik. B. Kitskos en goeie mediese sorg. C. Goeie mediese sorg en oefening. D. Rook en gereelde oefening. 1.1.3 Hoë geboortesyfer en sterftesyfer lei tot….bevolkingsgroei. (1) A. stygende B. geen C. stygende D. lae 1.1.4 Die … van ‘n land verwys na die aantal baba swat gebore word per 1000 van die bevolking per jaar. A. bevolkingsgroei (1) B. geboortesyfer C. vrugbaarheidsyfer D. demografie 1.1.5 Lewensverwagting is … (1) A. die ouderdom van jou grootouers. B. wat jy van jou lewe kan verwag. C. hoe lank jy sal lewe. D. die gemiddelde aantal jare wat die gemiddelde persoon in 'n bevolking kan verwag om te bereik. 1.1.6 ‘n "baby boom" / baba ontploffing is… (1) A. ‘n toename in die aantal baba swat kleuterskool toe gaan B. ‘n styging in die aantal geboortes. C. ‘n daling in die aantal baba swat gebore is D. ‘n styging in die aantal baba swat sterf voordat hulle die ouerdom van 1 jaar bereik.

1.1.7 Wanneer geskoolde en hoogs opgeleide mense 'n land verlaat om in 'n ander te (1) werk, word dit genoem ... A. talent verlies. B. Talent herwinning C.Talent migrasie D. Brein verlies 1.1.8Ongeregistreerde en informele toegang tot 'n land. (1) A. Vlugteling immigrasie B. Asiel soektog C. Onwettige immigrasie D. Uitheemse migrasie [8] 1.2 Verwys na die twee piramides hieronder wat die bevolking van 'n land verduidelik en kies tussen piramides A en B uit KOLOM B wat die korrekte beskrywing gee vir die stelling in kolom A. Skryf slegs Piramide FIGUUR 1.1 KOLOM A KOLOM B 1.2.1 Die piramide wat 'n land met die hoogste geboorte- en sterftesyfers Piramide A aandui, is … Piramide B (1) 1.2.2 Die piramide wat 'n land met die stadigste bevolkingsgroei aandui, Piramide A is… Piramide B (1)

1.2.3 Die piramide wat 'n land met die laagste lewensverwagting aandui, is Piramide A … Piramide B (1) 1.2.4 Die piramide wat 'n land met 'n groot aantal volwassenes aandui, is… Piramide A Piramide B (1) 1.2.5 Die piramide wat 'n ontwikkelende land aandui, is... Piramide A Piramide B (1) 1.2.6 Die piramide wat 'n land met die beste ontwikkelde mediese Piramide A infrastruktuur aandui, is ... Piramide B (1) 1.2.7 Die piramide wat 'n land met 'n gesonde arbeidsmag verteenwoordig, Piramide A is ... Piramide B (1) [7] 1.3 1.3 Verwys na FIGUUR 1.3 (Tabel wat 2018-bevolkingstatistieke vir Australië en Monaco toon) en beantwoord die volgende vrae Land Bevolking (mense) Area (km²) Australië 24 898 152 7 692 024 Monaco 38 682 2 1.3.1 Watter land het die grootste bevolking? (1x1)(1)) 1.3.2 Watter land het die kleinste area? (1x1)(1) 1.3.3 Definieer bevolkingdigtheid. (1x2)(2) Bereken die bevolkingsdigtheid vir Australië. Rond af tot die naaste 1.3.4 HEELGETAL. Wys al jou berekeninge. 1.3.5 Gebruik die antwoorde van jou vorige berekeninge. a. Watter land (Australië of Monaco) het ‘n hoer bevolkingsdigtheid? (1x1)(1) b. Verduidelik waarom dit die geval is. (1x2)(2) [15]

1.4 Refer to FIGURE 1.4A (China’s One-Child Policy) and FIGURE 1.4B (Future Population Pyramid for China) and answer the following questions. FIGUUR 1.4 A FIGUUR 1.4B 'n Kykie na China se eenkindbeleid Vir meer as drie dekades was China, die wêreld se mees bevolkte land, onder 'n komberse eenkindbeleid. Owerhede het opdrag gegee dat gesinne slegs een kind mag hê om oorbevolking teë te werk en lewenstandaarde te verhoog. Enige meer sou as "sosiaal onverantwoordelik" beskou word en diegene wat die wet verontagsaam het, het strawwe strawwe in die gesig gestaar, insluitend strawwe boetes en selfs gedwonge aborsies. In die afgelope dekade het Beijing egter vinnig van koers verander en skaars vyf jaar later die pette op die aantal kinders geleidelik losgemaak van twee kinders in 2016 tot die onlangs ingestel drie-kind- beleid. Die verandering kom net toe China se geboortesyfer tot nog 'n historiese laagtepunt gedaal het op net 12 miljoen pasgeborenes in 2020, 'n daling van byna 20 persent vanaf die jaar tevore. Hierdie drastiese ommekeer is 'n duidelike teken van die dringendheid van China se toekomstige bevolkingskrisis, 'n tendens wat Beijing se sentrale regering gretig wil keer. 1.4.1 Wat beteken dit dat China “die wêreld se mees bevolkte land” was? (1x1)(1) 1.4.2 Luidens die artikel, lys TWEE redes waarom die Chinese owerhede die (2x1)(2) eenkindbeleid in plek gestel het. 1.4.3 Hoeveel kinders mag Chinese ouers in 2021 hê? (1x1)(1) 1.4.4 a. Definieer die term geboortesyfer. (1x1)(1) b. Watter “toekomstige bevolkingskrisis” sal China in die gesig staar as gevolg van hierdie dalende geboortesyfer? (1x2)(2) 1.4.5 Watter jaar wys die Chinese bevolkingspiramide? (1x1)(1) 1.4.6 Beskryf die geboortesyfer van China en gebruik bewyse van die (2x1)(2) bevolking piramide om jou antwoord te ondersteun.

1.4.7 Kyk na China se bevolkingspiramide en gebruik die woorde hoog OF laag om die volgende bevolkingsaanwysers te beskryf: a. Lewensverwagting b. Sterftesyfer c. Die aantal bejaarde afhanklikes 1.4.8 Volgens hierdie bevolkingspiramide word voorspel dat China 'n (1x2)(2) verouderende bevolking sal hê. Noem EEN probleem wat 'n land met 'n verouderende bevolking kan ervaar. [15]

1.5 1.5 Verwys na FIGUUR 1.5 oor 'n Breindrein/ Talent verlies en beantwoord die volgende vrae FIGUUR 1.5 Breindrein: SA se 'emigrasie-uittog' veroorsaak 'n groot probleem Waarom is julle, bekwame werkers? Suid-Afrika verloor sy helderste vonke weens massa- emigrasie terwyl hy sukkel om plaasvervangers te vind. by Head 22-10-2021 Suid-Afrika verloor geskoolde werkers vinniger as wat hy plaasvervangers uit die buiteland kan aanstel, wat 'n vlaag van kommer onder sommige van die grootste maatskappye in die land laat ontstaan. Dit is volgens Marisa Jacobs van Xpatweb, wat vandeesweek beweer het dat 'n 'emigrasie-eksodus' van hoogs opgeleide werkers 'n breindrein op ons kus skep. EMIGRASIE-UITTREDING LAAT TOP WERKE LEEG Jacobs het geïdentifiseer dat baie Suid-Afrikaners kies om internasionale geleenthede na te streef, om meer geld te verdien en moontlik geleenthede vir hul gesinne by die huis te skep. As ons beste en knapste kudde oorsee ontbreek egter dieselfde entoesiasme vir geskoolde werkers om hul handel in SA te beoefen*: “Dit kan nie geïgnoreer word dat 'n bydraer tot die steeds toenemende vaardigheidstekorte in Suid-Afrika die uittog is van vaardige en ervare professionele persone wat na die buiteland verhuis nie. Hul motivering is om internasionale blootstelling na te streef, voordeel te trek uit die verdien van 'n buitelandse valuta, wêreldwye ervaring op te doen en geleenthede vir hul gesinne te skep.” “Die groot kommer is inderdaad die hartseer verlies van Suid-Afrikaanse professionele persone wat gekies het om te emigreer. Dit het egter ook 'n ander groot kommer laat ontstaan. Daar is maatskappye wat dringend sleutelposisies benodig om hul besigheid te bedryf.” “Die versuim om geskikte Suid-Afrikaanse kandidate vir hierdie rolle te vind, het daartoe gelei dat mensehulpbron-professionele mense hul lyne verder gegooi het met die hoop om professionele persone in die buiteland te kry.” | Marisa Jacobs *ply - use [Aangepas vanuit https://www.thesouthafrican.com/news/south-africa/emigration-south-africa-lacking-skilled - workers-how-to-apply/ ] 1.5.1 Verduidelik die term breindrein / talentverlies (1x1)(1) 1.5.2 Onderskei tussen trekfaktore en stootfaktore. (2x1)(2) 1.5.3 Noem TWEE redes waarom Suid-Afrikaners emmigreer volgens Jacobs. (2x1)(2)

1.5.4 Verduidelik waarom Suid-Afrikaanse besighede besorgd / bekommerd is. (1x2)(2) 1.5.5 Skryf 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls wat beide die positiewe en negatiewe (4x2)(8) uitwerking van emigrasie bespreek. [15] TOTAAL VRAAG 1: 60 PUNTE VRAAG 2: WATER HULPBRONNE 2.1. Beskryf die watersiklus deur die korrekte woord(e) tussen hakies in die volgende paragraaf te kies. Skryf die nommer (2.1.1-2.1.8) en die korrekte woord langsaan neer. Die meeste water verdamp vanaf 2.1.1 (oseane/riviere) om klam lug te vorm. Wanneer water bome en plante as waterdamp verlaat, vind 2.1.2 (evapotranspirasie/verdamping) plaas. Die waterdamp styg op en koel af en hierdie proses word 2.1.3 (verdamping/kondensasie) genoem, wanneer die waterdamp weer in waterdruppels verander 2.1.4 (kondensasie/evapotranspirasie) vind plaas en 2.1.5 (reën/wolke) vorm. . 2.1.6 (Nederslag / Perkolasie) vind plaas en die water land op die aarde se oppervlak. Water dreineer in riviere, en dit word 2.1.7 (oppervlakafloop/basisvloei genoem). Soos die water infiltreer, sal die watertafel 2.1.8 (styg / sak). (8x1) (8) [8] 2.2. Pas die letters in FIGUUR 2.2 by die stellings hieronder. Skryf slegs die vraagnommer en die korrekte letter neer FIGURE 2.2

2.2.1 Dui die tyd op die grafiek aan (1) 2.2.2 Hoogste hoeveelheid afvoer na 'n reënval gebeurtenis. (1) 2.2.3 Waar water styg na 'n reënval. (1) 2.2.4 Hoogste hoeveelheid reënval. (1) 2.2.5 Toon die afloopafvoer in cumecs. (1) 2.2.6 Dui die normale vloei van die rivier aan. (1) 2.2.7 Die tyd aangedui tussen die hoogste reënval en die piekafvoer. (1) [7] 2.3. Verwys na FIGUUR 2.3 wat tussenkomoordrag toon en beantwoord dan die vrae wat volg. FIGUUR 2.3 LHWP Lesotho is 'n LEDC in Suider-Afrika met 'n oorvloed water. Dit word heeltemal omring deur Suid- Afrika, wat 'n baie ryker land is en ook 'n tekort aan water. Hierdie omstandigheid het gelei tot die ambisieuse Lesotho Highlands Water Project - een van Afrika se grootste ingenieurskemas. Die projek behels die opdam van sommige van Lesotho se groot riviere – waarvan die meeste suid vloei in die Senqu (wat aan Suid-Afrikaners bekend staan as die Oranjerivier). Hierdie opdamproses het groot kunsmatige mere geskep. Die water van die mere word dan noord (deur tonnels onder die berge) na Suid-Afrikaanse riviere herlei. Hierdie riviere lei na die Vaaldam, wat die digbevolkte stedelike en nywerheidsstreke rondom Johannesburg en Pretoria voorsien. Suid-Afrika betaal Lesotho-tantieme van sowat US$1,5 miljoen per maand vir dié watertoevoer. Daar is eers in die 1950's aan die projek gedink, maar die verdrag wat die projek geformaliseer het, is eers in 1986 onderteken. Die projek se doelwitte 1. Om fondse vir Lesotho te voorsien deur water uit die opvangsgebied van die Senqu/Oranjerivier in Lesotho oor te dra om in die groeiende vraag na water in Suid- Afrika se groot nywerheids- en bevolkingsentrums te voorsien. 2. Om hidroëlektriese krag vir Lesotho op te wek. 3. Om die algemene ontwikkeling van die afgeleë en onderontwikkelde bergstreke van Lesotho te bevorder. 4. Om water te voorsien vir besproeiing en drinkwatervoorsiening. 2.3.1 Verduidelik wat bedoel word met water oordrag? (1x1)(1) 2.3.2 Bespreek die voordele vir Lesotho en Suid-Afrika met die Lesotho Hoogland (2x2)(4) Waterprojek Gee TWEE aktiwiteite waarvoor water gebruik word sodra dit Suid-Afrika 2.3.3 (2x1)(2) bereik

2.3.4 Water word deur tonnels na die riviere in Suid-Afrika vervoer. (1x2)(2) Verduidelik hoekom die tonnels gebruik word en geen ander rivierkanale om die water te beweeg nie. 2.3.5 Bespreek DRIE regeringsinisiatiewe wat gebruik kan word om Suid- (3x2)(6) Afrika se skaars watervoorraad in die toekoms te verseker. [15] 2.4. Verwys na FIGUUR 2.4 wat Volhoubare watergebruik toon en beantwoord dan die vrae wat volg. FIGUUR 2.4 Watervolhoubaarheid – Om 'n volhoubare toekoms te verseker Water is 'n eindige hulpbron, wat beteken dat dit nie maklik vervang kan word deur natuurlike middele teen 'n tempo wat vinnig genoeg is om tred te hou met verbruik nie. Waterbesparing is 'n kwessie wat naby die huis vir Suid-Afrikaners tref, aangesien ons klimaat as semi-droog geklassifiseer word, en met 'n gemiddelde reënval van 464 mm per jaar, rangskik dit Suid-Afrika as een van die top 30 droogste lande ter wêreld. Weens die sensitiwiteit van ons klimaat was ons ook een van die eerste lande wat die uitwerking van klimaatsverandering op ons weer ervaar het, wat die onlangse en voortslepende droogtes en vloede in Suid-Afrika veroorsaak het. Hierdie gebeure is nie geïsoleer nie en raak uitgestrekte gebiede van die land — gebiede wat ook verantwoordelik is vir die vervaardiging van 'n groot gedeelte van voedsel in Suid-Afrika. Met 'n toename in uiterste weersomstandighede is die bewaring van water as een van die boustene van die lewe noodsaaklik. Huidige watervlakke in Suid-Afrikaanse landbou Volgens die Nasionale Besigheidsinisiatief (NBI) gebruik die landboubedryf ongeveer 60% van die beskikbare water in Suid-Afrika. Daarom is dit geen verrassing dat dit een van die eerstes is wat die gevolge van die gebrek en wanbestuur van water voel nie. Die verkeerde bestuur van water en afvalwater kan lei tot 'n hele rits omgewings- en maatskaplike kwessies, insluitend watertekorte, gronderosie, akwifeerversouting en besoedeling, wat alles die vermoë van boere beïnvloed om gewasse volhoubaar en kostedoeltreffend te produseer. Om die druk wat op ons waterbronne geplaas word effektief te verminder, moet ons die risiko's wat met onbehoorlike waterbestuur geassosieer word, versag en verminder, terwyl ons die voortdurende verbetering van bestuurspraktyke aanmoedig. Die wanbestuur van water en afvalwater deur een persoon het die potensiaal om hele gemeenskappe stroomaf te raak; daarom moet elke persoon hul deel doen om Suid-Afrika se watertoekoms te verseker. Elke druppel tel wanneer dit kom by volhoubare waterbestuur, insluitend veilige en toepaslike behandeling en wegdoening van afvalwater wat gegenereer word. Adapted:[https://siza.co.za/water-sustainability-securing-a-sustainable-future/] 2.4.1 Defieer volhoubare water gebruik. (1x2)(2)

2.4.2 Haal aan waarom die artikel sê " Waterbesparing is 'n kwessie wat ons tref naby die huis vir Suid-Afrikaners” (1x2)(2) Identifiseer EEN natuurlike en EEN mensgemaakte rede waarom 2.4.3 Suid-Afrikaners water moet bespaar. (2x1)(2) 2.4.4 Verduidelik EEN negatiewe van onvolhoubare watergebruik. (1x2)(2) Bespreek maniere/ wyses waarop Suid-Afrikaners tot volhoubare 2.4.5 watergebruik in hulle huise en werkplekke kan bydra. (3x2)(6) 2.4.6 Beskryf die koste impak van voedsel as boere nie gewasse (1x1)(1) volhoubaar kan produseer nie. [15] 2.5. Verwys na FIGUUR 2.5 en die artikel oor Vloed en beantwoord die vrae wat volg. FIGUUR 2.5 Tientalle nog vermis namate Suid-Afrika die dodetal Veiligheidswenke tydens vloede oorstroom, styg tot 443 • Moenie in bewegende water loop nie, want jy kan meegesleur word. ETHEKWINI, Suid-Afrika, 7 April (Reuters) - Reddingswerkers het • Vermy kontak met enige vloedwater aangesien Sondag na tientalle mense wat steeds vermis word in Suid-Afrika dit besmet kan wees • As jy in 'n boom of gebou gestrand is, moenie dit se KwaZulu-Natal (KZN) provinsie gesoek nadat swaar reën die verlaat om in die vloedwater in te gaan nie. afgelope dae vloede en modderstortings veroorsaak het wat Roep hulp en wag vir die redders. meer as 440 mense doodgemaak het. • Onthou jou noodnommers. Is jou huis of werksgebou oorstroom? Die vloede het duisende haweloos gelaat, krag- en waterdienste uitgeskakel en bedrywighede by een van Afrika se besigste • As jy in laagliggende gebiede woon, kom dadelik na hoër grond. hawens, Durban, versprei. ’n Provinsiale ekonomiese amptenaar • Hou weg van kraglyne en die gebruik van het die algehele skade aan infrastruktuur op meer as 10 miljard elektriese toerusting. rand ($684,6 miljoen) geraam. • Kinders moenie in stormwaterpype speel nie. Die provinsie se premier, Sihle Zikalala, het gesê die dodetal het Wat om te doen as jy nie kan swem nie tot 443 gestyg, met 'n verdere 63 mense wat nie verantwoord is • Vermy water as jy nie kan swem nie, maar as dit nie. onvermydelik is; • Kyk altyd stroomop as jy gedwing word om in In sommige van die gebiede wat die ergste geraak is, het vinnig vloeiende water te staan. • Maak jouself so lig as moontlik, trek swaar inwoners gesê dat hulle vreesbevange is oor die gedagte aan stewels of klere uit. nog reën, wat gedwing is om Sondag te val. Sommige het 'n • Probeer om in 'n back-float op jou rug te kom angswekkende wag gewag vir nuus van vermiste geliefdes. met jou voete voor jou en jou kop na bo na die rivier en bo water. “Ons is getraumatiseer deur die sien van reën,” het Mjoka (47) • Bly weg van rotse en plantegroei aan Reuters gesê en bygevoeg dat haar huis erg beskadig is. Is jy in 'n voertuig? • Moenie paniekerig raak nie • moenie deur oorstroomde pad of brug ry nie, soek hoër roete

2.5.1 Definieer die term vloede. (1x2)(2) 2.5.2 In watter provinsie het hierdie vloed plaasgevind? (1x1)(1) 2.5.3 Verwys na die infografiek en beskryf die effek van die oorstromings wat in KwaZulu-Natal plaasgevind het vir: (3x1)(3) a. Sosiale effek b. Ekonomiese effek c. Omgewings effek 2.5.4 Volgens die infografiek, identifiseer EEN ding wat mense kan doen wat nie kan swem nie om veilig te bly tydens ‘n vloed. (1x1)(1) 2.5.5 Daar is verskillende maniere om oorstromings te verminder. In 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls, skets die verskillende bestuurskemas wat die regering kan instel om vloede in die toekoms te bestuur. (4X2)(8) TOTAAL VRAAG 2: 60 PUNTE

AFDEING B:KAARTWERK EN TOEPASSING VRAAG 3: GEOGRAFIESE VAARDIGHEDE EN TEGNIEK Bestudeer die agtergrondinligting oor Tugela hieronder en beantwoord die vrae wat volg. ALGEMENE INLIGTING OOR TUGELA Die Tugelarivier ontstaan as 'n stroom op die 3 050 m hoë Mont-aux-Sources-plato naby die Lesotho-Vrystaatse provinsiegrens. Die bo-loop, wat in die Royal Natal Nasionale Park voorkom, vloei deur die Drakensbergreeks voordat dit vinnig afkom deur 'n reeks watervalle met 'n totale daling van 948 m. Die rivier sny deur die Tugela-kloof aan die voet van die platorand (sowat 1 500 m bo seespieël) en word vinnig deur baie sytakke verbind. Die Tugela eindig sy loop van 502 km by die Indiese Oseaan, sowat 84 km noord van Durban. Die mond is byna heeltemal deur 'n sandbank geblokkeer in tye van normale vloei. Sy smal vallei en alluviale afsettings beperk besproeiing. Die klimaat in hierdie gebied is sag en oor die algemeen warm en gematig. Die somers het baie reën terwyl die winter baie min het. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 19.4C by die Tugela-mond-rivieroord en die gemiddelde jaarlikse reënval is 679 mm.

3.1. KAART VAARDIGHEDE EN TEGNIEK Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer (3.1.1) op jou FOLIOPAPER neer. 3.1.1 Die kaartverwysing vir die kaart suidwes van 2931AB is … A. 2831BC B. 2931AC C. 2931BA (1x1)(1) D. 2831DC (1x1)(1) 3.1.2 Afstand = meting in cm x kaartskaal. Die afstand vanaf punthoogte 83 in blok A4 tot 6 in blok C5 op die ortofotokaart in kilometers. A. 6,7 cm x 0,5 B. 6,9cm x 100 C. 6,9cm x 500 D. 6,7cm x 0.1 3.1.3 Verwys na jou antwoord in VRAAG 3.1.2 en bereken die afstand in kilometer vanaf die punthoogte 83 in blok A4 tot 6 in blok C5 op die ortofoto kaart. (1x1)(1) 3.1.4 Gebruik die volgende formule en stappe om die magnetiese peiling van trigonometriese baken 97 in blok E2 na trigonometriese baken 113 in blok E1 vir 2022 op die topografiese kaart te bepaal. Formule: magnetiese deklinasie + ware peiling a. Verskil in jare b. Gemiddelde jaarlikse verandering c. Totale jaarlikse verandering d. Magnetiese deklinasie e. Ware peiling f. Magnetiese peiling (7x1)(7) [10]

3.2. KAART INTERPRETASIE 3.2.1 Verwys na blok B1 en B2 op die topografiese kaart. a. Verduidelik die rede vir die ligging van die plaas in blokke B1 en B2 (1x2)(2) b. Bespreek EEN negatiewe uitwerking wat die uThukelarivier op die (1x2)(2) plaasplasing in blokke B1 en B2 sal hê. 3.2.2 Mense word dikwels op grond van verskeie faktore beïnvloed om in spesifieke plekke te bly. Kyk na die nedersettings in blok A1 op die topografiese kaart en beantwoord die volgende vrae: a. Wanneer mense naby aanmekaar bly word dit beskou as (dig / yl) bevolk (1x1)(1) b. Identifiseer ‘n faktor vanaf die kaart om jou antwoord in VRAAG 3.2.2a. te verduidelik. (1x2)(2) 3.2.3 Verwys na die ortofotokaart: a. Identifiseer ‘n mensgemaakte verskynsel in blok C3. (1x1)(1) b. Watter ekonomiese aktiwiteit vind plaas by die versynsel in VRAAG 3.2.3 a? (1x1)(1) 3.2.4 Vier opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer (3.2.4) op jou FOLIOPAPER neer Verwys na die helling in blok D1 op die topografiese kaart. Is die helling steil of sag? A. Steil B. Geleidelik (1x1)(1) Verwys na jou antwoord in VRAAG 3.2.4 en motiveer jou antwoord met bewyse 3.2.5 van die kaart. (1x2)(2) [12]

3.1. GIS TOEPASSING Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer neer. 3.3.1 Verwys na blok E5 op die topografiese kaart. a. Definieer data lae. (1x1)(1) b. Identifiseer EEN datalaag wat in blok E6 gevind word en kies die korrekte opsie hieronder. A. Dreinering: Ry bome B. Relief: Staproete C. Ekonomiese aktiwiteit: Boorde (1x1)(1) D. Geografiese data : Inligting (1x2)(2) c. Hoe kan die regering datalae gebruik om mense veilig te hou in blok E5? 3.3.2 Verwys na die ortofotokaart. a. Definieer ruimtelike resolusie. (1x1)(1) b. Is die ortofotokaart ‘n hoë of lae resolusie? (1x1)(1) 3.3.3 Verwys na blok C5 op die topografiese kaart. a. Definieer vektor data (1x1)(1) b. Identifiseer EEN punt verskynsel in blok C5. (1x1)(1) [8] TOTAAL VRAAG 3: 30 PUNTE TOTAAL VRAESTEL 2: 150 PUNTE

GAUTENG DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEELD GEOGRAFIE FINAL EKSAMEN VRAESTEL 2 GRAAD 10 MERKRIGLYN

AFDELING A: BEVOLKING EN WATERBRONNE VRAAG 1: BEVOLKING 1.1.1 A✔ (1) 1.1.2 C✔ (1) 1.1.3 D✔ (1) 1.1.4 B✔ (1) 1.1.5 D✔ (1) 1.1.6 B✔ (1) 1.1.7 A✔ (1) 1.2.8 C✔ (1) [8] 1.2.1 Piramide B✔ (1) 1.2.2 Piramide A✔ (1) 1.2.3 Piramide B✔ (1) 1.2.4 Piramide A✔ (1) 1.2.5 Piramide B✔ (1) 1.2.6 Piramide A✔ (1) 1.2.7 Piramide A✔ (1) [8] 1.3.1 Watter land het die grootste bevolking? Australië✔ 1.3.2 Watter land het die kleinste area? (1x1)(1) Monaco✔ 1.3.3 Definieer bevolkingsgigtheid. (1x2)(2) Die aantal mense per vierkante kilometer. ✓✓ Bereken die bevolkingsdigtheid vir Australië. Rond af tot die naaste HEELGETAL. Wys AL jou berekeninge. 1.3.4 Bevolkingsdigtheid = bevolking/gebied

= 24 898 152/7 692 024 ✓✓ = 3 236… = 3 mense per km² ✓✓ (GEEN EENHEID=GEEN PUNT) 1.3.5 Bereken die bevolkingsdigtheid vir Monaco. Rond af tot die naaste (2x2)(4) HEELGETAL. Wys AL jou berekeninge. Bevolkingsdigtheid = bevolking/gebied = 38 682/2 ✓✓ = 19 341 mense per km² ✓✓ (GEEN EENHEID=GEEN PUNT) 1.3.6 Kyk na die antwoorde van jou vorige berekeninge. a. Watter land (Australië of Monaco) het 'n hoër bevolkingsdigtheid? Monaco✔ b. Verduidelik hoekom dit die geval is. Monaco het 'n kleiner bevolking, maar het ook 'n baie kleiner oppervlakte, wat beteken dat daar baie mense is wat 'n baie kleiner ruimte beset. ✓✓ (KONSEP) (1x2)(2) [15] 1.4.1 Wat beteken dit dat China “die wêreld se mees bevolkte land” was? Het die meeste mense/ hoogste bevolking ✓ 1.4.2 Luidens die artikel, lys TWEE redes waarom die Chinese owerhede die (2x1)(2) eenkindbeleid in plek gestel het Om oorbevolking te beperk ✓ en lewenstandaard te verhoog ✓ 1.4.3 (1x1)(1) Hoeveel kinders mag Chinese ouers in 2021 hê? 3 kinders ✓ 1.4.4 a. Definieer die term geboortesyfer. (1x1)(1) Die aantal babas wat gebore is per 1000 per jaar.✓ (1x2)(2) b. Watter “toekomstige bevolkingskrisis” sal China in die gesig staar as gevolg van hierdie dalende geboortesyfer? Nie genoeg ekonomies aktiewe mense om die ekonomie en afhanklikes te ondersteun nie ✓✓ (KONSEP) 1.4.5 (1x1)(1) Watter jaar wys die Chinese bevolkingspiramide? 2050 ✓

1.4.6 Beskryf die geboortesyfer van China en gebruik bewyse van die bevolking piramide om jou antwoord te ondersteun. Lae geboortesyfer ✓ kan gesien word aan die smal basis ✓ (2x1)(2) 1.4.7 Kyk na China se bevolkingspiramide en gebruik die woorde hoog OF laag (3x1)(3) om die volgende bevolkingsaanwysers te beskryf: a. Lewensverwagting Hoog✓ b. Sterftesyfer Laag✓ c. Die aantal bejaarde afhanklikes Hoog✓ 1.4.8 (1x2)(2) Volgens hierdie bevolkingspiramide word voorspel dat China 'n verouderende bevolking sal hê. Noem EEN probleem wat 'n land met 'n verouderende bevolking kan ervaar. ● minder werkers om die finansiële eise van 'n verouderende bevolking te ondersteun. ✓✓ ● groter druk op gesondheids- en maatskaplike sorgdienste ● verhoogde uitgawes van pensioeneise, wat kan lei tot belastingverhogings om aan die vraag te voldoen. ● 'n hoër afhanklikheidsverhouding [ENIGE EEN] [15] 1.5.1Verduidelik die term talentverlies / brein drein. Brein drein / talentverlies – wanneer hoogs geskoolde en opgevoede mense die land verlaat✓ 1.5.2 Onderskei tussen trekfaktore en stootfaktore. (2x1)(2) Trekfaktore is gunstige/positiewe toestande wat mense na 'n gebied lok ✓ Terwyl stootfaktore ongunstige/negatiewe toestande is wat mense ontmoedig om in 'n gebied te bly ✓ Noem TWEE redes waarom Suid-Afrikaners emigreer, volgens Jacobs. 1.5.3 (2x1)(2) ● Verdien meer geld ✓ ● Skep meer geleenthede vir gesin by die huis ✓ ● Verdien buitelandse valuta ● Kry wêreldwye ervaring [ENIGE TWEE]

1.5.5 Skryf 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls wat beide die positiewe en negatiewe (4x2)(8) uitwerking van emigrasie bespreek. Positiewe: ● Mense wat die land binnekom, het gespesialiseerde vaardighede en die nuwe land trek voordeel uit die bykomende vaardighede van die immigrante. ✓✓ ● Mense wat landelike gebiede verlaat, stuur geld aan mense wat agterbly. Die ekonomiese welvaart word daardeur verhoog en versprei. ✓✓ ● Die nuwe land ontvang kulturele invloede wat die land versterk Negatiewe: ● Brein drein ✓✓ ● Versterk aktiewe arbeidsmag in 'n ander land ✓✓ ● Verminderde of verhoogde werkloosheid ● Druk maatskaplike dienste (behuisingstekorte en swak sanitasie) ● Uitbuiting ● Minder geld om plaaslike besighede te ondersteun ● Verhoog multikulturele plekke [MOET TWEE POSITIEWE EN TWEE NEGATIEWE HET] [15] TOTAAL VRAAG 1: 60 PUNTE

VRAAG 2: WATER HULPBRONNE 2.1.1 Oseaan ✓ (1) 2.1.2 Evapotranspirasie✓ (1) 2.1.3 Verdamping✓ (1) 2.1.4 Kondensasie✓ (1) 2.1.5 Wolke✓ (1) 2.1.6 Neerslag✓ (1) 2.1.7 Oppervlak afloop✓ (1) 2.1.8 Styging✓ (1) [8] 2.2.1 G✓ (1) 2.2.2 D✓ (1) 2.2.3 B✓ (1) 2.2.4 A✓ (1) 2.2.5 H✓ (1) 2.2.6 F✓ (1) 2.2.7 C✓ (1) [7] 2.3.1 Verduidelik wat bedoel word deur water oordrag (1x1)(1) Wateroordrag is om water van een gebied na 'n ander te verskuif.✔ 2.3.2 Bespreek die voordele vir Lesotho en Suid-Afrika met die Lesotho Hoogland (2x2)(4) Waterprojek ● Om fondse vir Lesotho te voorsien deur water van Lesotho na Suid-Afrika se ✔✔ oor te dra ● Om hidroëlektriese krag vir Lesotho op te wek.✔✔ ● Om die algemene ontwikkeling van die afgeleë en onderontwikkelde bergstreke van Lesotho te bevorder. ✔✔ ● Om water vir besproeiing en drinkwatervoorsiening vir Suid-Afrika te voorsien. ✔✔ [ENIGE TWEE, MOET NA SA EN LESOTHO VERWYS] 139

2.3.3 (2x1)(2) Gee TWEE aktiwiteite waarvoor water gebruik word sodra dit Suid-Afrika bereik. [ANY TWO] ● Industriële gebruik - In fabrieke, ens.✔ ● Drinkwater✔ ● Huishoudelike Gebruik.✔ ● Besproeiing✔ 2.3.4 Water word deur tonnels na die riviere in Suid-Afrika vervoer. Verduidelik (1x2)(2) hoekom die tonnels gebruik word en geen ander rivierkanale om die water te beweeg nie. Die water sal makliker verdamp as dit deur normale rivierkanale vervoer word.✔✔ OF Tonnels verhoed die verdamping en maak voorsiening vir meer water om Suid-Afrika se riviere te bereik.✔✔ 2.3.5 Bespreek DRIE regeringsinisiatiewe wat gebruik kan word om Suid- (3x2)(6) Afrika se skaars watervoorraad in die toekoms te verseker. ● Stel nuwe beleide bekend om water te bestuur.✔✔ ● Beplan en ontwikkel nuwe damme.✔✔ ● Bestuur tussenkomoordragskemas beter.✔✔ ● Herwin water – suiwerings- of rioolsuiweringsaanlegte verskaf veilige, kwaliteit water.✔✔ ● Maak lekkende krane en pype reg✔✔ ● Monitor besoedeling en stel boetes in✔✔ ● Herstel vleiland✔✔ ● Stel waterbeperkings in✔✔ [ENIGE DRIE] [15] 2.4.1 Definieer volhoubare watergebruik. (1x2)(2) Volhoubare watergebruik is die gebruik van waterbronne op 'n manier en teen 'n tempo wat die langtermynverlies van water voorkom.✔✔ 2.4.2 Bespreek hoekom die artikel sê “Waterbesparing is 'n kwessie wat tref naby die huis vir Suid-Afrikaners” Suid-Afrika is 'n semi-droë klimaat met 'n gemiddelde reënval van 464mm per jaar, minimale reënval beteken minimale waterproduksie.✔ ✔ (1x2)(2) 140

2.4.3 Identifiseer EEN natuurlike en EEN mensgemaakte rede waarom Suid- (1x2)(2) Afrikaners water wat in die artikel genoem word, moet bespaar. Natuurlik: klimaatsverandering✔ Mensgemaak: Wanbestuur van water✔ 2.4.4 Verduidelik EEN negatiewe impak van onvolhoubare watergebruik. ● Verloor beskikbare vars water✔✔ ● Gebrek aan water vir besproeiing ● Grond droog uit ● Gronderosie ● Gebrek aan drinkwater [ENIGE EEN] 2.4.5 Bespreek maniere waarop Suid-Afrikaners tot volhoubare water kan bydra gebruik in hul huise en werkplekke. ● Herwin water – suiwerings- of rioolsuiweringsaanlegte verskaf veilige, kwaliteit water.✔✔ ● Moenie water mors nie – verminder die gebruik van water.✔✔ ● Moenie besoedel nie – beïnvloed watervoorrade.✔✔ ● Verwyder uitheemse plantegroei – hoë waterverbruik ● Maak plante vroeg in die oggend of saans nat. ● Stort in plaas van bad. ● Maak lekkende krane en pype reg ● Gebruik grys water vir tuinmaak ● Gebruik waterbesparende toestelle en stortkoppe. ● Gebruik energiedoeltreffende wasmasjiene ● Draai krane toe wanneer dit nie gebruik word nie. [ENIGE VIER] (3x2)(6) 141

2.4.6 Beskryf die impak op die koste van voedsel as boere nie gewasse kan produseer nie volhoubaar. Voedselpryse sal styg om die produksiekoste te akkommodeer.✔ (1x1)(1) [15] 2.5.1 Definieer die term vloede. (1x1)(1) Die bedekking van gewoonlik droë grond met water wat oorloop van 'n abnormaal vol water, soos 'n rivier.✔ OF 'n Vloed vind plaas wanneer 'n rivier meer water in het as wat die rivier se kanaal kan hou. Die water vloei dan oor die oewer van die rivier, na die aangrensende landgebiede.✔ 2.5.2 (1x1)(1) In watter provinsie het dit plaasgevind? KwaZulu-Natal✔ 2.5.3 Verwys na die infografika en noem EEN van die gevolge van die (2x2)(4) oorstromings wat in KwaZulu-Natal plaasgevind het vir: a. Sosiale effek Vermiste mense ✔ Mense het gesterf Mense haweloos gelaat [ENIGE EEN] Krag en water uitgeslaan Ekonomies Huise vernietig✔ Beskadigde infrastruktuur [ENIGE EEN] Hawe-onderbrekings b. Omgewingseffek Modderstortings✔ 2.5.4 Volgens die infografika, identifiseer EEN ding wat mense nie kan swem nie kan doen om veilig te bly in 'n vloed. (1x1)(1) ● Kyk stroomop as jy gedwing word om in vinnig vloeiende water te staan. ✔ ● Maak jouself so lig as moontlik, trek swaar stewels of klere uit. ● Probeer om op jou rug in 'n dryfkrag te kom met jou voete voor jou en jou kop na bo na die rivier en bo water. ● Bly weg van rotse en plantegroei. 2.5.5 Daar is verskillende maniere om oorstromings te verminder. In 'n paragraaf van ongeveer AGT reëls, skets die verskillende bestuurskemas wat die regering kan instel om vloede in die toekoms te bestuur. 142

● Bou damme en reservoirs✔✔ (4x2)(8) ● Die bou van 'bo-skuilings' as toevlugsoorde in vloede✔✔ ● Vloedwaarskuwingstelsel✔✔ ● Tydelike maatstaf, bv. sandsakke✔✔ ● Bou oewers hoë walle aan die kant van riviere) ● Grondgebruiksonering sodat minder skade aangerig word, bv. oop ruimtes langs die rivier ● Plant bome ● Bagger en maak riviere reguit ● Verskaf Nasionale Versekering ● Ontruim mense uit vloedgevoelige gebiede ● Verbreed riviere [ENIGE VIER] [15] TOTAAL VRAAG 2: 60 PUNTE AFDELING B: KAARTWERK EN BEREKENINGE 3.1.1 Die kaartverwysing vir die kaart suidwes van 2931AB is …… (1x1)(1) B✔ 3.1.2 (1x1)(1) Afstand = meting in cm x kaartskaal. Die afstand vanaf punthoogte 83 in blok A4 tot 6 in blok C5 op die ortofotokaart. D. 6,7cm x 0.1✔ 3.1.3 Verwys na jou antwoord in VRAAG 3.1.2 en bereken die afstand in kilometer vanaf die punthoogte 83 in blok A4 tot 6 in blok C5 op die ortofoto kaart. 6,7 cm X 0,1 = 0,67km✔ (1x1)(1) 143

3.1.4 Gebruik die volgende formule en stappe om die magnetiese peiling van trigonometriese baken 97 in blok E2 na trigonometriese baken 113 in blok E1 vir 2022 op die topografiese kaart te bepaal a. 2022 - 2016 = 6 jare ✔ b. 9’ Westwaarts✔ c. 6 years X 9’W = 45’W✔ d. 24० 26’ W + ✔ 54’ W MD= 25० 20’ W of WN✔ e. 328०✔ (Ruimte 327० / 329०) f. MP= MD +WP = 25० 20’ W + 328० (7x1)(7) = 353०20’ W✔ RUIMTE: 352०20’W OR 354०20’W [10] Verwys na blokkies B1 en B2 op die topografiese kaart. 3.2.1 a. Verduidelik die rede vir die plaasplasing in blokke B1 en B2. (1x2)(2) Toegang tot water en voedingstowwe vanaf die uThukelarivier.✔✔ (1x2)(2) b. Bespreek EEN negatiewe uitwerking wat die uThukelarivier op die plaasplasing in blokke B1 en B2 sal hê. Die rivier kan sy walle oorstroom en oorstromings kan oeste vernietig. ✔✔ 3.2.2 Mense word dikwels op grond van verskeie faktore beïnvloed om in spesifieke plekke te bly. Kyk na die nedersettings in blok A1 op die topografiese kaart en beantwoord die volgende vrae: a. Wanneer mense so naby aan mekaar bly is dit (dig / yl) bevolk. Digbevolk ✔ (1x1)(1) b. Identifiseer ‘n faktor vanaf die kaart om jou antwoord in VRAAG 3.2.2a. te verduidelik. Die nabyheid aan die uThukelarivier - Toegang tot water vir die bevolking.✔✔ (1x2)(2) (1x2)(2) 144

3.2.3 Verwys na die ortofotokaart: a. Identifiseer die mensgemaakte verskynsel in blok C3. (1x1)(1) Steengroef / Uitgrawing ✔ (1x1)(1) b. b. Watter ekonomiese aktiwiteit vind plaas by die kenmerk wat jy in VRAAG 3.2.3 a geïdentifiseer het? Mynbou ✔ 3.2.4 Vier opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A-D) langs die vraagnommer (3.2.4) op jou FOLIOPAPER neer. Verwys na die helling in blok D1 op die topografiese kaart. Is die helling steil of (1x1)(1) sag? A. Steil✔ 3.2.5 Verwys na jou antwoord in VRAAG 3.2.4 en motiveer jou antwoord met bewyse vanaf die kaart. Die kontoerlyne is naby mekaar✔✔ (1x2)(2) [12] 3.3.1 Verwys na blok E5 op die topografiese kaart a. Definieer data lae. (1x1)(1) Wanneer verskillende soorte inligting bo-op die ander geplaas word om die geheelbeeld te sien.✔ b. Identifiseer EEN datalaag wat in blok E6 gevind word en kies die korrekte opsie hieronder. C✔ c. Hoe kan die regering datalae gebruik om mense veilig in (1) (1x1)(1) Blok E5 te hou Die regering kan datalaag gebruik om te identifiseer waar die rivier kan oorstroom en mense keer om op die vloedvlakte te bou.✔ 3.3.2 Verwys na die ortofotokaart. a. Definieer ruimtelike resolusie. (1x1)(1) Hoe duidelik en maklik die detail op 'n prent is om te sien.✔ (1x1)(1) b. b. Is die ortofotokaart 'n hoë of lae resolusie? Hoë resolusie✔ 3.3.3 Verwys na die blok C5 op die topografiese kaart. a. Definieer vektordata Ruimtelike data gestoor in die vorm van koördinate wat as punte, lyne en veelhoeke getoon word.✔ 145

b. Identifiseer EEN puntkenmerk in blok C5. Kolhoogte 166 / kommunikasietoring / Trig. baken 146✔ TOTAL 30 TOTAAL PUNTE VRAESTEL 2: 150 PUNTE P2 FINALE EKSAMEN KOGNITIEWE ROOSTER 146