LS SES Gr1 B1

lotswe e labo lana E tlh tsamae e bile diCAPS le Kereiti 1 Bokgoni ho tsa ISBN 978-1-4315-0236-3 Workbooks available in this series: Bophelo ka SESOTHO 9 781431 502363 • Grade R (in all official Languages); Buka ya 1 • Literacy/Home Language Grades 1 to 6 (in all 11 official Languages); Kotara ya 1&2 • Mathematics Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 4 to 9 (in Afrikaans and English); • Life Skills Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); and Lebitso: Phaposi: LIFE SKILLS IN SESOTHO • Grades 1 to 6 English First Additional GRADE 1 – BOOK 1 Language. TERMS 1 & 2 ISBN 978-1-4315-0236-3 9th Edition THIS BOOK MAY NOT BE SOLD.

lenaneo Kotara 1 Leqephe Kotara 2 Leqephe 1 Ditaba ka nna ...............................2 17 Lapa leso ....................................34 2 Mebala le meqoqopelo ................4 18 Lapa leso ....................................36 3 Re kgethehile kaofela ...................6 19 Re a hlokomelana .......................37 Ho bontsha hore 4 Bohle re fapane ............................8 20 o a tsotella ..................................38 Mofumahadi Angie Mong. Enver Surty, Motshekga, letona Motlatsi wa Letona la 5 Bina pina ..................................... 10 21 Boipaballo malapeng (1) ............40 la Lafapha la Thuto Thuto ya Motheo ya Motheo Ke motlotlo ka sekolo Boipaballo ka hare le 6 22 Dibuka tsena tsa tshebetso di etseditswe bana ba Afrika sa heso........................................ 12 ka ntle ho malapa (2) ..................42 Borwa tlasa boetapele ba Letona la Thuto ya Motheo, Mof. Polokeho ha ke le 7 Dibaka tse fapaneng .................. 14 23 mong lapeng ...............................44 Angie Motshekga, mmoho le Motlatsa Letona la Thuto ya Motheo, Mong. Enver Surty. Se seng hape 8 Phaposi ya heso ......................... 16 24 Dibuka tsa tshebetso tsa Rainbow di bopa karolo ya Lefapha ho hopolwa .................................46 la Thuto ya Motheo, ya thuso e reretsweng ho netefatsa Ka moo re yang sekolong tshebetso ya baithuti ba Afrika borwa dikereiting tse qalang 9 25 Mmele wa ka...............................48 ka teng ........................................ 18 tse tsheletseng. Jwaleka e nngwe ya dintlha tsa bohlokwa tsa 10 Ke dula ke hlwekile .....................20 26 Ditho tsa kutlo tsa ka .................50 Moralo wa Tshebetso ya Mmuso, projeke ena e etsahetse ka tshehetso ya letlole la Polokelo la Setjhaba. Sena se entse hore Lefapha le etse dibuka tsena tsa tshebetso ka dipuo tsohle tsa 11 Ke dula ke hlwekile .....................22 27 Ho tsitsinya mmele .....................52 semmuso, ntle le tefello ya letho. Re tshepa hore, matitjhere a tla fumana dibuka tsa tshebetso 12 Ke hlwekile ..................................24 28 Ho nahana ka polokeho .............54 di le bohlokwa mosebetsing wa bona wa letsatsi le letsatsi, le Tlwaelo tsa bophelo bo ho etsa bonnete ba hore baithuti ba bona ba etsa kharikhulamo 13 29 Ho bolokeha ...............................56 yohle. Re nkile boikarabelo ba ho tataisa titjhere mosebetsing ka botle ............................................26 enngwe le enngwe ya mesebetsi, ka ho kenyelletsa motshwao a Ho boloka mmele wa ka o bontshang hore na seo barutwana ba tshwanelang ho se etsa ke 14 Bohlweki le makgethe ................28 30 phetse hantle ..............................58 sefe. Boemo ba lehodimo Ho boloka mmele wa ka o 15 boo ke bo ratang ........................30 31 phetse hantle ..............................60 Re a kgolwa hore bana ba tla natefelwa ke ho sebetsa ka buka ena ha ba ntse ba hola le ho ithuta, le hore wena titjhere, o tla 16 Tsa boemo ba lehodimo ............32 32 Re a hlahloba..............................62 natefelwa mmoho le bana. Re le lakalletsa katleho ho sebediseng dibuka tsena tsa tshebetso. Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street ISBN 978-1-4315-0236-3 Pretoria South Africa This book may not be sold. The Department of Basic Education has made every effort to trace copyright © Department of Basic Education holders but if any have been inadvertently overlooked the Department will be Ninth edition 2019 pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity.

Kereiti 1 Bokgoni ho tsa Bophelo ka SESOTHO Buka ya 1 Buka ena ke ya:

1 Ditaba ka nna Kgomaretsa senepe sa hao s e b et s i Ha re etseng kapa o etse setshwantsho sa o senepe seo. m la Lebitso la ka ke _____________________. – L eqep h e Fane ya ka ke _____________________. ya 1 Ke dilemo di ___________. a 1 – B e ke Lapeng leso re _______ ka ay palo. t a r Ko Nomoro ya mohala wa heso ke: _____________________ Aterese ya heso ke: _____________________________________ _____________________________________ _____________________________________ ha ke na Ke tseba letsatsi la ka la tswalo. ee tjhe bonnete 2 Letsatsi:

Ha re etseng ditshwantsho Tshepo o tseba ho bapala bolo. Etsa setshwantsho sa ntho eo o e etsang hantle. Bolella motswalle wa hao ka seo o ka se etsang hantle. Jwale kgabisa naledi ka lebokoseng le Ha re bueng nepahetseng ho bontsha hore o ka etsang. Ke tseba ho bala. Ke tseba ho ikapesa. Nka ngola lebitso la ka. r: Teache Sign: Ke tseba ho qoqopela. Ke tseba ho etsa tee. Nka hlatswa meno a ka. Date: 3

2 Mebala le meqoqopelo s e b et s i Ha re etseng Na o tseba mebala ena? mo Bolella motswalle wa hao mabitso a mebala ena. ya 1 l a – L eqep h e Kgabisa setshwantsho se seng le se seng ka mmala o nepahetseng. y a 1 – B e ke Panana e tshehla Apole e kgubedu Jeresi e bolou t a ra K o Lamunu e mmala wa Sekgele se mebalabala lamunu Lehlaku le letala Pele o etsa eng kapa eng kantle , ikotlolle jwaloka ka katse. Sena se tla Ha re ithapolleng etsa ho be bonolo hore mmele wa hao o tsitsinyehe. Ikotlolle hape ha o se o qetile ho kokobetsa mmele le ho o phodisa. Sena se tla thusa mesifa ya hao hore e se be bohloko. Jwale etsa se etswang ke bana bana. Bina “ Hloho le mahetla” ha o ntse o: • etsa e ka o bapala meropa. • etsa e ka o bapala katara. 4 Letsatsi:

Opa diatla dipateroneng Tlotlontswe tse latelang. Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Opa Ha re etseng Na o ka etsa dintho tsena? Bontsha metswalle ya hao. Nka matha ka nqa tse fapaneng ke sa thule motho. Nka tlola kgati. r: Teache Sign: Nka thetela motswalle wa ka bolo e kgolo. Date: 5

3 Re kgethehile kaofela s e b et s i Ha re bueng Sheba setshwantsho o bolelle mo motswalle wa hao phapang l a e pakeng tsa bana bana. ph Kgolo le nyenyane – L eqe Ba bang ba baholo, ba bang ba rona ba banyenyane. Ba bang ba rona ba balelele, ba bang ba ya 2 bakgutshwanyane. Ba bang ba rona ba ka tlola, ba bang ba ka bina. y a 1 – B e ke Bohle re na le bokgoni ba ho etsa dintho tse ntle. Ke eng seo o ka se etsang hantle? Bolella motswalle wa hao hore o ikutlwile Ha re bueng jwang tsatsing la hao la pele sekolong. t a ra K o thabile lla thabile halefile dihlong haholo Ha re etseng Taka setshwantsho ho bontsha hore o ka ikutlwa jwang ha e mong a ka o neha ditshwantsho sebapadiswa se setjha. Ngola maikutlo ao sekgeong se ka tlaase ho setshwantsho. 6 Letsatsi:

Bolella motswalle wa hao hore ho etsahalang setshwantshong se seng le se Ha re bueng seng. Bolela hore o ka ikutlwa jwang ha dintho tsena di etsahala ho wena. Taka sefahleho se nepahetseng. Moshanyana e moholo o nka dintho tsa hao. thabile thabile lla haholo Wena le motswalle wa hao le bapala mmoho. halefile thabile tshohile O bula mpho. O emisa e thabile dihlong mong haholo Abuti wa hao kapa ausi wa hao o tjhwatla ntho ya hao ya ho bapala eo dihlong thabile halefile o e ratang haholo. Etsa Kgatiso ya monwana lebokoseng la pele, kopa motswalle wa hao Ha re etseng hore a etse kgatiso ya monwana lebokoseng le latelang. Na o a tseba hore ha ho motho lefatsheng ya nang le kgatiso ya monwana e tshwanang le ya hao? O kgethehile hoo e leng wena Teache r: fela lefatsheng, le mawelana le ona ha a na Na o a bona hore dikgatiso Sign: kgatiso ya menwana e tshwanang. tsa menwana di fapane? Date: 7

4 Bohle re fapane Sheba bana bana. s e b et s i Ha re bueng Ba tshwana jwang? Ba fapane jwang? a mo e l ph – L eqe ya 2 y a 1 – B e ke t a ra K o Sheba ditshwantsho mme o bolele hore dipolelo tsena ke nnete Ha re etseng kapa tjhe. Tlotsa dipolelwana tse nepahetseng ka mmala o motala. Tlotsa polelwana tse seng nnete ka mmala o mokgubedu. Kaofela ha bona ba na le matsoho a Ke banana kaofela. mabedi le maoto a mabedi. Ba rwetse dieta kaofela. Ba apere marikgwe kaofela. Ke bana kaofela. Ba na le moriri o molelele kaofela. 8 Letsatsi:

Etsa setshwantsho sa hao sebakeng sa pele, ebe o etsa setshwantsho sa motswalle wa hao wa hloho ya Ha re etseng ditshwantsho kgomo. Ha o qeta ho etsa jwalo sheba ditshwantsho o bolele hore o fapane jwang le motswalle wa hao. Nna Motswalle wa ka Khalara ketane ena ya setswalle ho bontsha hore bohle ba fapane. Ha re ithapolleng Ha o qetile sena seha ketane ena ya setswalle mme wa e kgabisa e karolong ya disehwa bukeng ena. r: Teache Sign: Date: 9

5 Bina pina Pele o bina, ithapolle ka mokgwa o latelang. s e b et s i Ha re bueng Hemela ka hare le ka ntle butle. Etsa e ka o budula dikerese kukung ya hao ya tsatsi la tswalo. Etsa e ka o hatsetse, e be o re “Brrrrrrrrrrrrrrrrrrr”. a mo e l Ditshwenyane tse ph nyenyane tse hlano – L eqe Ditshwenyane tse tse hlano di tlola tlola hodima bethe E le nngwe ya wa ya otlanya hlooho fatshe Mme a bitsa ngaka, ngaka ya re ya 3 “Ha ho sa na ditshwenyane tse tla tlola tlola hodima bethe” Ditshwenyane tse tse nne di tlola tlola hodima bethe y a 1 – B e ke E le nngwe ya wa, ya otlanya hlooho fatshe Mme a bitsa ngaka, ngaka ya re “Ha ho sa na ditshwenyane tse tla tlola tlola hodima bethe” Tshwenyane tse tse tharo di tlola tlola hodima bethe E le nngwe ya wa ya otlanya hlooho fatshe t a ra K o Mme a bitsa ngaka, ngaka ya re “Ha ho sa na ditshwenyane tse tla tlola tlola hodima bethe” Ditshwenyane tse tse pedi di tlola tlola hodima bethe E le nngwe ya wa, ya otlanya hlooho fatshe Mme a bitsa ngaka, ngaka ya re, “Ha ho sa na ditshwenyane tse tla tlola tlola hodima bethe" Tshwenyane e tlola tlola e le nngwe hodima bethe Ya wa ya otlanya hlooho fatshe Mme a bitsa ngaka, ngaka ya re, “Ha ho sa na tshwenyane e tla tlola tlola hodima bethe” 10 Letsatsi:

Taka sefahleho sa hao. Ha re etseng ditshwantsho Bontsha mahlo a hao, ditsebe, nko, molomo le moriri. Bolella metswalle ya hao hore o shebahala jwang. Ha re ithapolleng Etsang tselana e tshireletsang kantle ho tlelase ya lona jwaloka ena le thuswa ke titjhere ya lona. Tlola ho tloha setulong sena ho ya ho se seng. Kgasa ka tlasa tafole. r: Teache Sign: Date: 11

6 Ke motlotlo ka sekolo sa hesoEtsa setshwantsho sa hao si Ha re etseng o apere diaparo tsa sekolo. Tlatsa dikgeo ka dikarabo. s e b et o Ke kena sekolo la m _____________________. L eqep h e Lebitso la titjhere ya ka ke _____________________. 1 – B e ke y a 4 Mosuwehlooho wa sekolo ke a _____________________. y a ra – Ha re ngoleng Tadima ditshwantsho. Jwale seha lentswe le nepahetseng bakeng sa setshwantsho ka seng Kot mme o se mamarisetse thoko ho setshwantsho. lebaleng la phaposi ya mothusi wa phaposi ya ho tlelaseng 12 dipapadi Letsatsi mosebetsi mosuwehlooho apara :

Ke batho bafe ba fapaneng sekolong? Tadima setshwantsho mme o bue Ha re ngoleng ka hore ke bo mang mme ba etsang. Jwale seha lentswe le nepahetseng qetellong ya leqephe mme o se mamarisetse thoko ho setshwantsho se nepahetseng. Hlalosetsa motswalle wa ha oho fihla ofising ya mosuwe hlooho wa sekolo. Ntlwaneng, le mabaleng a p dipapadi. Pensele ya Thabo e wetse fatshe. Bala hore na o na le d k ikerayone Tlotlontswe tsa dipensele tse kae, ebe o ngola nomoro lebokoseng. Jwale, pampiring e nngwe, taka setshwantsho o sebedisa mebala e kganyang, ho bontsha kamoo wena le motswalle wa hao le bapalang mmoho. r: Teache Sign: Date: bana motho ya hlwekisang titjhere mosuwehlooho 13

7 Dibaka tse fapaneng e b et s i Ha re etseng Bontsha motswalle wa hao hore o ho kae. Ke ipatile l a mos Ipata tlasa ntho e nngwe. tlasa tafole. he – L eqep 4–5 B e ke y a Ema pela ntho e nngwe. a1– Ipata ka mora a y Ema hodima ntho e nngwe. ar ntho e nngwe. • Sebedisa bolo. E lahlele hodimo ebe o a e tshwara. Kot • Tsepamisa mokotlana wa dinawa hlohong ya hao o tsamaye butle. Ha re ithapolleng • Jwale rwala mokotlana wa dinawa, o ntse o tsamaya hodima balaka e tsepaneng fatshe kapa mola o fatshe. Nka lahlela bolo. Nka kapa bolo. Nka tsepamisa mokotlana wa dinawa hlohong ya ka. 14 Letsatsi:

Ha re ithapolleng Hata ka maoto ho latela. L = Leqele T = Tona L T L T L T L T T L T L T L L T L L T L T Teache r: Sign: Date: 15

8 Phaposi ya heso Ha re bueng Sheba setshwantsho ka hloko o bolele hore o bona eng. tsi Tlelaseng ena, ntho tse mpe le tse ntle di a etsahala. Ke tlwaelo sebe efe e ntle eo o e bonang? Ke tlwaelo efe e mpe eo o e bonang? m o la – L eqep h e B e ke y a 5 y a1– ar a Kot 16 Letsatsi:

Etsa letshwao la nepo thoko ho ditlwaelo tsohle tse ntle le le Ha re bueng letshwao la sefapano thoko ho ditlwaelo tsohle tse mpe tse ka etsahalang sekolong. r: Teache Sign: Date: 17

9 Ka moo re yang sekolong ka teng O ya jwang sekolong tsatsi le leng le le leng? Na o bolokelehile? O tseba tsela tse sa lokang? Bua le motswalle wa hao hore bana bana Ha re bueng ba ya jwang sekolong. Etsa letshwao tseleng tse bolokehileng ho ya tsi sekolong. Etsa letshwao tseleng tse sa bolekehang. o sebe la m – L eqep h e B e ke y a 5 O ya jwang sekolong hoseng? ___________________________________ y a1– a Ha re etseng ar Botsa metswalle ya hao e mehlano hore Mabitso a metswalle ba ya jwang sekolong ka mehla. Taka Kot tjhateng e latelang. 1 2 3 4 5 ka maoto ka bese ka koloi/teraka Ha re ithapolleng Nka matha matswedintsweke. Ee Tjhe Nka fetola moo ke lebileng ke matha ha titjhere a mpolella jwalo. 18 Letsatsi:

Ha re etseng Taka setshwantsho ho bontsha hore o tla jwang sekolong. Ha re ithapolleng Mamela mmino oo titjhere a tlang ho le bapalla ona. Tsitsinya mmele ho latela morethetho wa mmino. Koba mangwele mme o otlolle maoto. Tsamaisa mahetla a hao hodimo le tlase. Tsamaisa setsu sa hao hodimo le tlase. Ha re ithapolleng Wena le motswalle wa hao le tlameha ho akgela le ho tshwara bolo. Sebedisa letsoho le letona le le letshehadi ho akgela bolo morao. Na ke ile ka kgona ho akgela bolo ka letsoho la ka le letona le le letshehadi? Ha re ithapolleng r: Teache Tsamaya jwale ka kiribae le Sign: motswalle wa hao. Date: 19

10 Ke dula ke hlwekile Ho bohlokwa ho ithuta mekgwa e nepahetseng. s e b et s i Ha re bueng Ena ke mekgwa ya ho dula o hlwekile o phela hantle. Bua ka setshwantsho se seng le se seng. a mo e l ph – L eqe ya 6 m eh il e Ke t l a Ho hlatswa matsoho a ka ha ke Ho hlatswa meno. qeta ho sebedisa ntlwana ya ho ithusa. y a 1 – B e ke t a ra K o Ho itlhatswa ka mehla. Ho boloka manala a ka a hlwekile. • Ho hlatswa ditholwana pele ke di ja. Ho sebedisa sakatuka ha ke Ho sebedisa ntlwana ya ho ithusa. thimola kapa ke mina. 20 Letsatsi:

Ke ntho dife tse latelang tse etsang hore o dule o hlwekile? Kgabisa ka dinaledi Ha re ngoleng ho bontsha hore ke dintho di fe tseo o di sebedisang hore o dule o hlwekile. Bolela hore o sebedisa jwang ntho e nngwe le e nngwe hore o dule o hlwekile. e. Tshwaya hore na o ka etsa tse latelang: ee tjhe Nka hlwella lere hodima jankel jimi. Nka sebedisa boitshwareletso ba matsoho ho leba pele. Teache r: Sign: Date: Nka kgasa hara jankel jimi. 21

11 Boitshwaro bo molemo s e b et s i E meng ya mekgwa e metle ya Ha re baleng ho sebedisa ntlwana hantle. a mo l a ph e l H op o – L eqe Dula o kwetse ntlwana ya ho ya 6 ithusa ka mehla. y a 1 – B e ke Ha o silafatsa ntlwana ya t a ra ho ithusa, hopola ho e hlwekisa. K o Se sebedise pampiri ya ho itlhakola e ngata. Hopola ho bulela metsi ha o qeta ho sebedisa ntlwana ya Hlatswa matsoho a hao ka mehla ha o ho ithusa. qeta ho sebedisa ntlwana ya ho ithusa. 22 Letsatsi:

Etsetsa mantswe a nepahetseng masakana, a re bolellang hore re Ha re ngoleng hloka ho etsa dintho tse latelang ha kae. Ho hlatswa moriri wa hao. tsatsi le leng le le hoseng le bosiu leng habedi ka beke ha nngwe ka beke Hlatswa meno. tsatsi le leng le le hoseng le bosiu leng habedi ka beke ha nngwe ka beke Hlatswa mmele. tsatsi le leng le le hoseng le bosiu leng habedi ka beke ha nngwe ka beke Hlatswa sefahleho. tsatsi le leng le le hoseng le bosiu leng r: Teache habedi ka beke ha nngwe ka beke Sign: Date: 23

12 Ke hlwekile s e b et s i Bapala “Simon o re” le titjhere ya hao. Ha re ithapolleng Iphumanele sebakana sa hao o tsamaye o sa thule motho. Simon o re “tshwara hlooho ya hao.” a mo e l Ha re bontsheng Bontsha motswalle wa hao hore o … ph – L eqe matsoho. Hlapa ya 6 y a 1 – B e ke Omisa mat soho. t a ra K o Kama moriri. Hlatswa meno. leho sa hao. latswa sefah H 24 Letsatsi:

Ha re ithapolleng Etsa papadi ka thothokiso ena. Nka opa diatla, le hona ho hata ka maoto Nka tsitsinya hlooho, le hona ho tsamaisa matsoho a ka Nka tsamaisa menwana ya ka ya maoto, le hona ho tshwara nko ya ka. r: Teache Sign: Date: 25

13 Tlwaelo tsa bophelo bo botle s e b et s i Ha re baleng Re hloka eng ho dula re phetse hantle! o t s e mo j Di t s e n g e a h l a ya 7 ne p – L eqep h e Boikw bo le etliso kane ng y a 1 – B e ke u l a re a ra Ho d ekile K o t hlw Ho b moye a hlwe ng o kilen g l a h o r o b a n t l e H o g ka a n e n l a T V lek shebel le ho haholo! 26 Letsatsi:

Etsa letshwao ho tlwaelo ya bophelo bo botle le letshwao ho Ha re ngoleng tlwaelo ya bophelo bo seng botle. r: Teache Sign: Date: 27

14 Bohlweki le makgethe Ha re etseng s e b et s i Bontsha hore o sebedisa PA SESEENO dintho tsena jwang. SA M mo sesepa sa m l a eno ya 7 eno – L eqep h e e ba m borash SESEPA SA MORIRI sesepa y a 1 – B e ke SESEPA SA a ra atsoho o t MATSOHO sesepa sa m sesepa sa moriri K kama borashe ntho e kutang manala borashe ba manala 28 Letsatsi:

Ha re ithapolleng Tshwaranang ka matsoho le etse sedikadikwe. Jwale akgela bolo ho e mong le e mong ka sedikadikweng. Eketsang ka bolo e nngwe le e lahleleng. Eketsang ka bolo ya boraro le e lahleleng. Ha re bueng Ke eng se bohlaswa phaposing ena? O tshwanela ho etsa eng hore o hlwekise phaposi ena? Bana ba etsa eng? Ba tshwanela ho etsa eng? r: Teache Sign: Date: 29

15 Boemo ba lehodimo boo ke bo ratang s e b et s i Sheba boemo ba lehodimo ka ho fapana. Bolella motswalle Ha re bueng wa hao hore o rata boemo bo feng haholo. a mo e l moya ph – L eqe letsatsi ya 8 y a 1 – B e ke pula e ya na maru a thibile ho a bata t a ra K o Karolong tse ding tsa naha ya bo rona, ho bata haholo hoo ho kgethehang lehlwa. Ka nako e nngwe ho ba le sefefo. Moya o matla haholo o bitswa sefefo. Taka setshwantsho sa hao o le puleng kapa lehlweng. Taka setshwantsho sa hao pampering e kgolo, o sebedisa wekese le dikerayone. Ha re etseng Kopanya daye ya dijo e bolou le metsi mme o pente leqephe lohle. Hasanya pente e tshweu hodima leqephe. 30 Letsatsi:

Ha re baleng Re sebedisa tjhate ya tsa boemo ba lehodimo ho bontsha hore boemo ba lehodimo bo jwang. Re sebedisa matshwao ho bontsha phapang pakeng tsa maemo a fapaneng a lehodimo. A mang a matshwao ke a na a latelang. pula letsatsi maru a thibile maru mona le mane lehlwa moya Ha re bueng Bolella motswalle wa hao diaparo tseo o di aparang boemong bo bong le bo bong ba lehodimo. Etsa matshwao a bontshang boemo ba lehodimo Ha re etseng ho qetela tjhate ya boemo ba lehodimo. Mantaha Labobedi Laboraro Labone Labohlano Boemo ba lehodimo bo bile jwang bekeng ena? Ha re ngoleng Tlatsa dikgeo ka mantswe. Tsatsing lena ke ________________________________________ . Teache r: Sign: Maobane ho ne ho ______________________________________ . Date: Ke tshepa hore hosane ho tla ____________________________ . 31

16 Tsa boemo ba lehodimo s e b et s i Ha re ithapolleng Etsisa maemo a fapaneng a boemo ba lehodimo. a mo e l ph – L eqe ya 8 Otlolla matsoho, a otlollele ka hodima O na le sekgele ho o tshireletsa letsatsing. y a 1 – B e ke hloho o etse e ka o leru le leholo. t a ra K o Tshwara sekgele o se tiise hore se se Etsa matsoho jwalo ka sefate se fokang moyeng. fefolwe ke moya. Thopo thopo marothodi a pula hodima ntlo. 32 Letsatsi:

Tshwaranang ka matsoho ho etsa Ha re ithapolleng sedikadikwe se seholo. Lahlelanang dibolo. Nahanang mekgwa e fapaneng ya ho tsamaya hodima balaka e tsepameng kapa hodima kgwele. Bona na o ka nahana ka tsela ya ho tsamaya e fapaneng ho ya ho barutwana ba bang. Tlotlontswe Bapala sekotjhe. Etsa mabokose le didikadikwe lehlabatheng. Ha re ithapolleng • Bontsha motswalle wa hao kamoo o ka sebedisang kgati. r: Teache Sign: • Titjhere o tla o bontsha kamoo o ka bapalang tse ding Date: tsa dipapadi tsa setso. 33

17 Lapa leso Ha re bueng Na o a tseba hore malapa ha a tshwane? s e b et s i Malapa a mang a mannyane a mang a maholo. Bana ba bang ba na le bontate le bomme ha ba bang ba se na bona. a mo Malapeng a mang ho na le bonkgono, ntatemoholo, malome, mangwane e l ph le bomotswala. y a 1 – L eqe Sheba ditshwantsho o bolelle motswalle wa hao hore malapa ana a fapane jwang. Sebedisa mantswe a tswang mabokoseng a latelang. mme ntate kgaitsedi y a 2 – B e ke ntatemoholo moreso ngwana ntatemoholo lelapa t a ra K o 34 Letsatsi:

Ha re ngoleng O dula le mang? Ke mang eo o dulang le yena? ______________________________________________________________ . Lapeng leso ho na le batho ba ____________________________________. Ke mang e monnyane ho feta batho bohle lapeng leno? ______________________________________________________________. Ke mang e moholo ho feta batho bohle lapeng leno? ________________. Bohle re na le mesebetsi eo re e etsang hae. Tadima ditshwantsho tsena mme Ha re bueng o bolele batho ba etsang mesebetsi ena lapeng. r: Teache Ngola polelo e le nngwe ka mosebetsi oo o o entseng maobane. Sign: Date: _____________________________________________________________ . 35

18 Lapa leso Etsa setshwantsho sa seo wena le ba lapa leno le se etsang mmoho. s e b et s i Tlotlontswe Bolela hore motho eo ke mang. Sebedisa mantswe a na ho o thusa. mo mme ntate kgaitsedi l a ph e ntatemoholo moreso ngwana y a 1 – L eqe nkgono lelapa y a 2 – B e ke Lapa leso t a ra K o 36 Letsatsi:

Re a hlokomelana 19 Batho ba malapa ba tlamehile ho ratana, le ho hlokomelana. Re bontsha hore Ha re baleng re a ratana ka ho hakana, le hona ho hlompha e mong le e mong. Re hloka ho … s e b et s i • thusana. • etsa mesebetsi a mo • ba mosa ho motho e mong le e ya rona ka nako. L eqep h e l mong • ba le boikarabelo. (haholo holo batho ba baholo). Sheba ditshwantsho tse latelang o bolele hore bana bana ba bontsha 2– jwang ba malapa a bona hore ba tsotellana. Jwale tshwantshisa ho a Ha re bueng y ke bontsha se etsahalang setshwantshong ka seng. 2 – Be ra y a Kot a Ha re etseng Etsa setshwantsho ka seo o se etsang ho bontsha ba lapa leno hore o a ba tsotella. Teache r: Bolella motswalle wa Sign: hao ka setshwantsho Date: seo o se entseng. 37

20 Ho bontsha hore o a tsotella m o s e b et s i Bolela ka moo ba lapa lena ba thusanang ka teng. Nomora ditshwantsho ho a Ha re bueng l tloha ho 1 ho isa ho 4 ho bontsha tatellano e nepahetseng. he y a 2 – L eqep y a 2 – B e ke t a ra K o Ha re baleng Mesebetsi ya rona ya bosiu. Mme o pheha dijo. Ntate o hlatswa dijana. Moreso le nna re thusa mme le ntate. Re thusa haholo. Re hleka lebese le borotho. Ka mora moo re a robala. A ko re qoqele tshomo! 38 Letsatsi:

Ha re ithapolleng Etsetsa motho ya o tsotellang haholo karete. Ha re ithapolleng Na o ka etsa tse latelang? o ka fetisa bolo ka ho e akgela motswalle wa hao. ee tjhe o ka fetisa bolo ka ho e lahlela matsohong ho ya ho motswalle ee tjhe wa hao. o ka tlodisetsa bolo mangweleng. ee tjhe o ka otla bolo ho ya khounung. ee tjhe o ka thinthintsha bolo pakeng tsa bathibedi ba bolo. ee tjhe r: Teache Sign: o ka rahela bolo ho lebana le ntho e nngwe, ebe o a e raha. ee tjhe Date: 39

21 Boipaballo malapeng (1) s e b et s i Re tshwanela re ikutlwe re baballehile ha re le malapeng a bo rona. Ho na le Ha re bueng dikotsi tse ngata malapeng a bo rona. Shebang ditshwantsho le buisaneng ka dikotsi le motswalle wa hao. mo l a Phaposing ya ho pheha – L eqep h e • Shebisa mehwele ya dipitsa hore e furalle setofo. • Se siye thipa tse bohale di ya 3 dutse feela. a 2 – B e ke • Notlella parafini le meriana sebakeng se bolokehileng. • Se siye dibapadiswa di dutse hohle. a r ay Ko t Phaposing ya ho hlapa • Se sebedise thepa tsa motlakase pela metsi. Se sebedise dintho tse sebedisang motlakase pela metsi. • O se di siye pela metsi. • Boloka disebediswa tsohle tse bohale ka rakeng. • Se sebedise borosolo ba hao ba meno le motho e mong. 40 Letsatsi:

Matolo, mahadima le motlakase • Se eme tlasa sefate ha ho na le lehadima. • Se kenye letho masobeng a kenyang disebediswa tsa motlakase. Kopa motho e moholo ho o thusa. Ka ntle • Phutha tsohle tse ka o ntshang kotsi, jwalo ka dikgalase. Di behe ka moqomong wa dithole. • Se bapalle pela letamo la ho sesa ntle le ha ho na le motho moholo. Ka hara ntlo • Se siye dibapadiswa le ntho tse ding di dutse hohle. • Se bapale ka tjhefu. • Ha o bona hore mohala wa ketlele kapa wa aene o petsohile kopa mme kapa Teache r: Sign: ntate wa hao hore a o lokise. Date: 41

22 Boipaballo ka hare le ka ntle ho malapa (2) m o s e b et s i Ho bolokeha l a Ha re bueng Sheba ditshwantsho o bolele hore ke tshwantsho di feng tse bontshang he boemo polokeho kapa boemo bo kotsi. Etsa letshwao ho bontsha maemo a bolokehileng le letshwao ho bontsha maemo a sa bolokehang kapa a kotsi. Bolela hore hobaneng o re ba bolokehile kapa ha ba a bolokeha. y a 3 – L eqep y a 2 – B e ke t a ra K o 42 Letsatsi:

Ha re bueng Na ho na le dintho tse kotsi lapeng leno? O ka etsang ka seo? Tjhefu, meriana le mekedikedi e hlwekisang di kotsi haholo. O se ke wa nwa seo o se nang bonnete ba hore ke eng. Letshwao lena le bolela hore ho na le tjhefu ka hara botlolo, lebokose le lekotikoti. Na o kile wa bona letshwao lena? Ha re ithapolleng Titjhere ya hao o tlo o bapalla mmino. • O itsikinye ho latela morethetho wa pina. • Kgetha mookamedi. Mookamedi o tlamehile ho qoqopela ho latela morethetho wa pina. Kaofela le tlameha ho etsa se etswang ke mookamedi. • O leke ho itshehetsa ka leoto le le leng. • Jwale itshehetse ka leoto le leng. • Ke leoto le feng le matla? • Beha kgwele e telele fatshe kapa o etse mola. Tsamaya hodima kgwele kapa mola, mme o tsepame. • Jwale tjhentjha sebopeho sa kgwele kapa mola mme o tsamaye mabapi le yona, o tsepame. r: Teache Sign: Date: 43

23 Polokeho ha ke le mong lapeng m o s e b et s i l a Ha re bueng he O ithutile ka dintho tse ka o ntshang kotsi lapeng leno. O ka ipoloka o bolokehile y a 4 – L eqep jwang ha ole mong lapeng? Ha o le hae o le mong, y a 2 – B e ke o ka etsa dintho tsena tse latelang hore o dule o bolokehile. oo h o ba b ulele bat mati. t a ra Se b eng le K o sa ba tse eny ako la m Notle swelang et yohle . kantle 44 Letsatsi:

• Eba le bonnete ba hore o tseba dinomoro tsa mehala tsa batswadi ba hao, le batho ba dulang pela lapeng leno. • Etsa lenane la dinomoro tsa bohlokwa, hore ha ho ka etsahala phoso. Ha re ngoleng Iketsetse lenane la dinomoro tsa bohlokwa. Ambulense: Mapolesa: ______________________ ______________________ Nomoro ya mohala ya mme, mohala wa thekeng kapa selefounu: Koloi ya setimamollo: _______________________________ ______________________ Nomoro ya mohala ya ntate, mohala wa thekeng kapa selefounu: _______________________________ r: Teache Ke mang e mong eo o ka mo letsetsang ha o le mathateng? Sign: Date: ____________________________________________________ 45

24 Se seng hape ho hopolwa m o s e b et s i l a Tsela e bonolo ya ho hopola mohala wa mapolesa. Sheba setshwantsho o bolelle he Ha re bueng motswalle wa hao hore ditshwantsho di o thusa jwang ho hopola dinomoro. 10111 ke nomoro ya mapolesa. E bitse hangata ho fihlela o e tseba ka hloho. y a 4 – L eqep y a 2 – B e ke t a ra 1 0 111 K o Bontsha ka moo o neng o ka etsa ka teng ha o ne o le ngwana Ha re ithapolleng ditshwantshong tse latelang. O ne o tla etsa jwang ha O ne o tla etsa eng ho O ne o tla etsa eng ha o eme motho eo o sa mo tsebeng a thusa mme wa hao ho pela kgalase e tjhwatlehileng? ne a o lelekisa? etsa dikuku? 46 Letsatsi:

Ha re etseng Bona na o ka aha ntlo ya hao. e • Fumana mabokose a kgale ebe o haha mabota le marulelo. • O ka kgomaretsa mabokose mmoho. Ha ntlo e fedile, o ka e penta. • Ha o sa fumane mabokose, sebedisa ntho e nngwe le e nngwe. Empa se sebedise galase kapa makotikoti kapa ntho e ka o ntshang kotsi. Ha re ithapolleng Lahlela bolo moeng ebe o e tshwara ka letsoho la hao le fokolang. Thusa titjhere ya hao ho suthisetsa ditulo, ditafole le mabokose kantle. Hlwella hodima ditulo, ditafole, le mabokose. Kgasa ka tlasa ona, mme o tlolele fatshe ho tloha ho ona. Teache r: Sign: Leka ho itshehetsa leotong Date: le leng la setulo. 47

25 Mmele wa ka m o s e b et s i Ha re ngoleng Ngola mantswe sebakeng se nepahetseng. l a he leoto letsoho hlooho mpa lengwele seatla y a 5 – L eqep y a 2 – B e ke t a ra K o 48 Letsatsi:

Ha re etseng ditshwantsho Qetella setshwantsho sena sa sefahleho. Etsa setshwantsho sa moriri. Leka ho etsa sefahleho sa hao. Ha o na le mahlo a maputswa, etsa mahlo a maputswa. Ha moriri wa hao o le motsho etsa setshwantsho sa moriri o motsho. Etsa setshwantsho sa dintshi, nko ya hao le molomo wa hao. Sefahleho sa hao ke setho sa bohlokwa dithong tsa hao tsa mmele. Re na le mahlo a mabedi. Re na le tsebe tse pedi. Re na le nko e le nngwe. Re na le molomo. Ha re bineng Binang pina ena. Tshwara setho se seng le se seng sa mmele ha o bina ka sona. Hlooho mahetla Hlooho mahetla, mangwele le menwana, mangwele le menwana Hlooho mahetla, mangwele le menwana r: Teache Jwaloka ka hodimo Sign: Date: Ha re ithapolleng Bapala “Simon o re…” 49

26 Ditho tsa kutlo tsa ka m o s e b et s i Ha re bueng Sheba dikutlo tse fapaneng o bue hore re di sebedisetsa eng. l a he ho bona y a 6 – L eqep ho utlwa tatso y a 2 – B e ke ho tshwara monko t a ra K o Ha re baleng Re sebedisa ditho tsa kutlo tsa rona ka mehla. Re nkga le ho utlwa tatso ya dijo. Re ka utlwa hore lesiba le bobebo bo bokae. Re bona hore lehodimo le leputswa hakae lehlabula. Re utlwa mmino. Dikutlo tsa rona di re thusa hore re bolokehe. Re ka kgona ho nkga ha ho na le mollo. Re ka kgona ho utlwa ha setofo se tjhesa haholo. Re kgona ho bona ha ho le kotsi ho tshela mmila. Re kgona ho utlwa modumo wa alamo. 50 Letsatsi:

Ha re etseng Tlhokomelo ya mahlo, le ditsebe. Re hloka ho hlokomela ditho tsa kutlo tsa rona. Ena ke mekgwa e mmedi ya ho hlokomela mahlo le ditsebe tsa rona. Hlokomela ditsebe tsa hao ka ho se mamele mmino o lerata. Hlokomela mahlo a hao ka ho rwala kepisi le dikgalase tsa letsatsi. Se shebe letsatsi. Sheba tafole e ka tlase, moleng o mong le o mong bontsha hore o ka Ha re ngoleng sebedisa kutlo e feng, o ka tshwaya tse fetang bonngwe. nkga tatso ho bona ho utlwa ho tshwara r: Teache Sign: Date: 51

27 Ho tsitsinya mmele Sheba setshwantsho. Setshwantshong se seng le se seng bolela m o s e b et s i Ha re bueng hore ke setho se fe sa mmele, se o thusa ka eng. l a he Re sebedisa mmele ya rona ho tsamaya. y a 6 – L eqep y a 2 – B e ke t a ra K o Araba dipotso tsena le motswalle wa hao. Ngola Ha re ngoleng dikarabo bukeng ya hao, ka tlasa dipotso tse latelang. O sebedisa ditho di fe tsa mmele ho tsamaya? ______________________________________ Ke dikarolo dife tsa mmele tseo o di sebedisang ho phahamisa seng? _________________________________________________________ Ha re ithapolleng Titjhere o tla o bontsha ho bapala “katse le tweba”. 52 Letsatsi:

Ho na le ditho tse ding tsa mmele tseo o ke keng wa di bona. Ha re baleng Di sebetsa mmoho ho o phedisa. Masapo a hao lehata lepetu la molala dikgopo lesapo la sephaka mokokotlo lesapo la qholo lesapo la serope lesapo la lengwele lesapo la leoto Ditho tsa mmele tse o thusang ho hema nko molomo qoqotho r: Teache matshwafo Sign: Date: 53

28 Ho nahana ka polokeho m o s e b et s i Sheba setshwantsho se latelang o bue ka sona le motswalle wa hao hore Ha re bueng a o bona eng. Setshwantshong se seng le se seng bontsha hore o ka dula o l he bolokehile jwang. y a 6 – L eqep y a 2 – B e ke O bona motswalle wa hao ka nqane ho mmila. O setse o le mong moo ho palangwang ditekesi. t a ra K o Motho eo o sa mo tsebeng o o kopa ho ya le O lahlehile setsing sa mabenkele. yena kae kae. 54 Letsatsi:

Re na le maikutlo a reng “ee” ha motho a re haka ka tsela e nepahetseng. Ho monate ho hakuwa ke motho eo o mo ratang ka tsela e nepahetseng ya setswalle. Ha re na maikutlo ha motho e mong a re thetsa ka tsela e re tshosang kapa e sa re thabiseng. Tlo mona ngwanana ya monnyane. Ke Ha re sa thaba kapa re ikutlwa re tla o fa dipompong, o se bolelle mang kapa mang. sa bolokeha ha re na maikutlo. Mmele wa hao ke ntho ya bohlokwa, mme ke wa hao feela. O ka re “ee" ha o dumela ho tshwarwa ke motho kapa “tjhe" ha o sa batle. r: Teache Sign: Date: 55

29 Ho bolokeha b et s i Ha re ngoleng Sheba ditshwantsho tse latelang o ngole ee moo o dumelang le tjhe moo o sa dumeleng. Emisa ho etsa lerata! O mose moholo haholo ho etsa jwalo. l a he Ke ya o rata. y a 7 – L eqep y a 2 – B e ke t a ra K o O shebahala o le motle. Se kgathatsehe, ke o tsikinyetsa feela. 56 Letsatsi:

Ha re etseng Ithute hore “tjhe”. Etsa papadi moo motho osele a rerang ho nka ngwana ka koloi ya hae kapa a batla ho tshwara ngwana. Karabo ya ngwana ke “tjhe”. Bana ba bang ba dula malapeng a sa ba hlokomeleng. Sheba ditshwantsho. Ha re bueng Bolela hore o ne o ka ikutlwa jwang ha o ne o le ngwana ya ditshwantshong. Bolela hore o ne o ka etsa eng. O ngwana ya fosahetseng O ka se ye sekolong. O ha ke o rate. tlamehile ho jara ditene hore o hahe lebota. Ha re ithapolleng Bapala papadi ya ho “hwama”. Tsamaya, o nke tsela e fe kapa e fe eo o e ratang, ha titjhere ya hao a letsa phala, o eme tsi! boemong boo o tla beng o le ho bona. O tlamehile hore o se tsitsinyehe ho fihlela titjhere e o dumella ho tsitsinyeha. O ka kgona ho tsepama? Teache r: Sign: Ho tsamaya balakeng e tsepameng kapa kgweleng Date: e telele e beilweng fatshe. 57

30 Ho boloka mmele wa b et s i ka o phetse hantle mose Ha re baleng l a he Ho na le mekgwa e mengata eo re ka kulang ka yona. Hangata re kudiswa ke dikokwanahloko le baketheria. Di nyenyane haholo, hoo re ke keng ra di bona. Di kena mmeleng ya rona, di re kudise. Di ka kena y a 7 – L eqep mmeleng ya rona mme tsa re kudisa. Bana ba ditshwantshong ba etsa jwang hore ba phele hantle? Ha re bueng Ho ka etsahalang ha ba ne ba sa etse dintho tsena? y a 2 – B e ke t a ra K o 58 Letsatsi:

Jwale bua ka ditshwantsho tsena. Etsa ho bontsha hore o ka dula Ha re bueng o phetse hantle. Kenya letshwao ditshwantshong tse ka etsang hore o kule. r: Teache Sign: Date: 59

1 17 3 Ho boloka mmele wa ka o phetse hantle mmoosseebbeetts is i Ha se batho ke disebediswa tsa ho hlwekisa metsi? a Ha re bueng l a Ke mokgwa wa ho hlwekisa metsi? l y a 18––LLeeqqeepphhee Na o a tseba hore metsi a mang a hlwekile ha a mang a le ditshila? O ka etsa eng ho boloka metsi a hlwekile a le matle hore a kgone ho nowa? O ka bedisa metsi ka ketlele ho bolaya dikokwana mahloko. y a 2 – B e ke O ka sefa ditshila. t a ra K o Titjhere a ka o bontsha jwang. O ka kenya kgaba e nyenyane e le nngwe ya Jiki ho diemere tse mashome a mabedi a metsi a nokeng. Kwala emere hore ditshintshi di se kene. Tlohela metsi dihora tse 28 pele o ka a nwa. 60 Letsatsi:

Ha re bueng Tshela pampiri e tshesane ka Sheba ditshwantsho tse ntlwaneng ya ho ithusa kapa latelang, o bolele hore bana moo ho kenywang matlakala. bana ba etsang hore ba dule ba phetse hantle. Hlatswa matsoho pele o ja. Hlatswa matsoho a hao ha o qeta ho sebedisa ntlwana ya ho ithusa. Ha o etsa ditshila ka ntlwaneng ya ho ithusa, hlwekisa moo o sentseng o ntano hlatswa matsoho a hao. Teache r: Sign: Kwahela molomo ha o thimola Date: kapa hona ho kgohlela. 61

32 Re a hlahloba Ha re bueng m o s e b et s i Buisana ka seo o ithutileng sona l a dikotareng tse pedi tse fetileng. he Nka bua ka lelapa leso. Nka tsamaya thapong e tshesane. y a 8 – L eqep Ke tseba nomoro ya mapolesa. Ke tseba ka maikutlo a “tjhe” le “ee”. y a 2 – B e ke Nka kapa bolo. Nka dula ke bolokehile lapeng. Nka itlhokomela. t a ra K o Ke thusa lapa leso. Ke tseba hohle sekolong. Ke tseba ho dula ke phetse hantle. Ke tseba hore nka etsa eng ka dintho tsohle tse ka mokotlaneng wa ka. Ke tseba ka malapa a fapaneng. Ke ithutile ntho tse ngata thutong ya bokgoni ba bophelo. 62

Bukantswe ya ka A G a g B H b h C I c i D J j d E K e k F L f l 63

Bukantswe ya ka M S m s N T n t O U o u P V p v Q W q w R X-Z r x-z 64