LS XIT Gr1 B1

Leyi e hi k u x e tiwe pf PS xiCA Giredi ya 1 Vutivi swa vutomi ISBN 978-1-4315-0240-0 Workbooks available in this series: hi XITSONGA • Grade R (in all official Languages); Buku ya 1 9 781431 502400 • Literacy/Home Language Grades 1 to 6 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 1 to 3 Tikotara ta 1 na 2 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 4 to 9 (in Afrikaans and English); • Life Skills Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); and Vito: Tlilasi: LIFESKILLS IN XITSONGA • Grades 1 to 6 English First Additional Language. GRADE 1 – BOOK 1 TERMS 1 & 2 ISBN 978-1-4315-0240-0 9th Edition THIS BOOK MAY NOT BE SOLD.

Leswi nga endzeni Kotara ya 1 Pheji Kotara ya 2 Pheji 1 Mayelana na mina ........................ 2 17 Ndyangu wa ka hina ................... 34 2 Mihlovo no cina ............................ 4 18 Ndyangu wa ka hina ................... 36 3 Hinkwerhu hi hlawulekile ............. 6 19 Ha hlayisana ............................... 37 Ku kombisa leswaku 4 Hinkwerhu ha hambana ............... 8 20 wa hlayisa ................................... 38 Manana Angie Nkulukumba Enver Surty, Motshekga, Holobye wa Xandla xa Holobye wa Vuhlayiseki ekaya 5 Yimbelela risimu ..........................10 21 Dyondzo ya Masungulo Dyondzo ya Masungulo na le kusuhi (1) ............................ 40 Ndzi tinyungubyisa hi xikolo Vuhlayiseki ekaya 6 xa hina..........................................12 22 na le kusuhi (2) ............................ 42 Tibuku leti to tirhela ti endleriwe vana va Afrika-Dzonga ehansi ka vurhangeri bya Holobye wa Dyondzo ya Masungulo, Manana Vuhlayiseki ekaya loko Angie Motshega na Xandla xa Holobye wa Dyondzo ya Masungulo, 7 Tindhawu to hambana ................14 23 ndzi ri ndzexe.............................. 44 Nkulukumba Enver Surty. Swin’wana leswi u Tibuku to tirhela ta Rainbow ti vumba xiyenge xin’wana xa 8 Tlilasi ya hina ...............................16 24 faneleke ku swi tsundzuka ......... 46 ntlawa wa migingiriko ya Ndzawulo ya Dyondzo ya Masungulo 25 Miri wa mina ............................... 48 leyi kongomisiweke eka ku antswisa matirhelo ya vadyondzi va 9 Mafambelo yo ya exikolweni.......18 Vaafrika-Dzonga eka tigiredi ta ntsevu to sungula. Tanihi xin’wana xa swilo leswi nga swirhangana eka nkunguhato wa matirhelo ya 10 Ndzi tshama ndzi basile ............. 20 26 Switwi swa mina ......................... 50 mfumo, phurojeke leyi yi humelerile hi ku seketeriwa hi timali hi Nkwama wa Timali ta Tiko. Leswi swi endlile leswaku Ndzawulo Ku fambafambisa miri wa 11 Mikhuva yin’wana leyinene ........ 22 27 mina ............................................ 52 yi swi kota ku endla leswaku tibuku leti to tirhela, ti kumeka hi tindzimi hinkwato ta ximfumo handle ko hakeleriwa. 12 Ndzi basile .................................. 24 28 Ku ehleketa hi vuhlayiseki.......... 54 Hi tshemba leswaku tibuku leti ti ta pfuna vadyondzisi eka migingiriko ya vona yo dyondzisa ya masiku hinkwawo no tiyisisa 13 Mikhuva leyinene ........................ 26 29 Ku hlayiseka................................ 56 leswaku vadyondzi va vona va kota ku heta kharikhulamu. Hi tiyisise leswaku hi letela mudyondzisi eka nghingiriko wun’wana na Ku hlayisa miri wa mina wu tshama wun’wana hi ku katsa mifungho leyi kombisaka leswi mudyondzi a 14 Ku basa na vukheta.................... 28 30 wu hanye kahle ........................... 58 faneleke ku endla swona. Maxelo lawa ndzi Ku hlayisa miri wa mina wu Hi ni ntshembo wa leswaku vana va ta tiphina no tsakela ku tirha 15 31 wa tsakelaka ............................... 30 tshama wu hanye kahle ............. 60 migingiriko leyi nga ebukwini loko va ri karhi va ya emahlweni no dyondza, na leswaku wena, mudyondzisi, u ta tsaka swin’we na vona. 16 Maxelo ........................................ 32 32 Ku kambisisa .............................. 62 Hi mi navelela ku humelela, wena na vadyondzi va wena eku tirhiseni tibuku leti to tirhela. Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street ISBN 978-1-4315-0240-0 Pretoria South Africa This book may not be sold. The Department of Basic Education has made every effort to trace copyright © Department of Basic Education holders but if any have been inadvertently overlooked the Department will be Ninth edition 2019 pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity.

Giredi ya 1 Swikili swa vutomi hi XITSONGA Buku ya 1 Buku leyi i ya:

1 Mayelana na mina hela ra Damarheta xifaniso xa wena A hi endleni kumbe u tidirowa laha. tir Vito ra mina i r o pha _____________________. i ra 1 – Ph e Xivongo xa mina i _____________________. ra y a 1 – Vh ik Ndzi na ____________ wa malembe. Ku na ________ wa swirho Kot a endyangwini wa ka hina. Nomboro ya riqingho ra ka hina i: _____________________ Adirese ya hina i: _____________________________________ _____________________________________ _____________________________________ Ndzi tiva leswaku siku ra mina ra ndza ina e-e ku velekiwa ri rini. kanakana 2 Siku:

A hi diroweni Joe i xitlangi xa bolo ya milenge. Dirowa nchumu lowu u kotaka ku wu endla kahle. Hlamusela vanghana va wena hi swilo leswi u kotaka ku swi endla kahle. Kutani khalara nyeleti ebokisini leri faneleke A hi vulavuleni ku kombisa vuswikoti bya wena. Ndzi kota ku tsala Ndzi kota ku hlaya. Ndzi kota ku tiambexa. vito ra mina. r: Teache Sign: Ndzi kota ku buracha Ndzi kota ku cina. Ndzi kota ku endla tiyi. meno ya mina. Date: 3

2 Mihlovo no cina hela ra A hi endleni Xana u tiva mihlovo leyi? o tir Byela munghana wa wena r pha mavito ya yona. 1 – We e k 1 – Sweswi khalara xifaniso xin’wana na xin’wana hi muhlovo lowu faneleke. i ra 1 – Ph e e rm ra y a 1 – Vh ik Banana ra xitshopana Apula ro tshwuka Jesi ra wasi Kot a Xambhulela xa mihlovohlovo Lamula ra xilamula Tluka ra rihlaza Mi nga si endla nghingiriko ehandle, ololoxani swirho tanihi ximanga. Leswi swi ta olovisela mimiri ya n’wina ku kota ku fambafamba. A hi tiololeni Tlhela u ololoxa swirho endzhaku ka nghingiriko leswaku u kota ku wisa. Leswi swi ta pfuna leswaku u nga twi ku vava emisiheni ya wena. Sweswi endla leswi vana lava va swi endlaka. Yimbelelani “Nhloko, makatla" loko mi ri karhi mi: • endla wonge u ba xigubu. • endla wonge u chaya katara. 4 Siku:

A hi hungaseni Phokotela mavoko eka tipatironi leti. Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela Phokotela A hi endleni Xana u nga swi kota ku endla swilo leswi? Kombisa vanghana va wena. Ndzi nga tsutsumela ematlhelo yo hambana handle ko chayisana na un’wana. Ndzi nga tlula khadi. r: Teache Sign: Ndzi nga khunguluxela munghana wa mina Date: bolo leyikulu. 5

3 Hinkwerhu hi hlawulekile rh e l a r a A hi vulavuleni Languta xifaniso kutani u hlamusela munghana wa wena ku o ti hambana exikarhi ka vana lava. a r eph Lavakulu na lavatsongo Van’wana hi lavakulu, van’wana va hina hi ra 2 – Ph W lavatsongo. Van’wana va lehile, van’wana va hina va komile. Hinkwerhu hi nga swi kota ku endla a y a 1 – Vh iki xanchumu kahle. I yini lexi u kotaka ku xi endla kahle? Hlamusela vanghana va wena hi leswi u A hi vulavuleni titwiseke xiswona hi siku ro sungula exikolweni. r Kot a A wu tsakile A wu rila A wu A wu A wu ri na nyanyukile hlundzukile tingana Dirowa xifaniso ku kombisa leswi u titwisaka xiswona loko munhu un’wana a A hi diroweni ku nyikile xitlangiso lexintshwa. Tsala vito ra nyanyuko eka xivandla lexi nga ehansi ka xifaniso. 6 Siku:

Hlamusela munghana wa wena hi leswi humelelaka exifanisweni xin’wana na A hi vulavuleni xin’wana. Vula leswaku a wu ta titwa njhani loko swilo leswi a swi humelela eka wena. Gwajula xikandza lexi faneleke. Mufana lonkulu u teka swilo swa wena. u tsakile u nyanyukile wa rila Wena na munghana wa wena mi tlanga swin’we. u hlundzukile u tsakile wa chava U pfula nyiko. wa chava u nyanyukile wa nyuma Buti kumbe sesi wa wena u tshova xitlangiso xa wena lexi u wa nyuma u tsakile u hlundzukile xi rhandzaka swinene. Gandlisa rintiho ra wena ebokisi ro sungula kutani u kombela A hi endleni mudyondzikuloni a gandlisa ra yena eka bokisi leri landzelaka. Xana wa swi tiva leswaku a ku na munhu loyi a nga na nsalelo wa tintiho wo fana na wa wena? Hi wena u ri wexe emisaveni hinkwayo, r: Teache hikwalaho u hlawulekile. Hambi mahahlwa a Sign: Xana wa swi kota ku vona leswaku va na nkandziyiso wa tintiho letifanaka. nkandziyiso ya tintiho ya hambana? Date: 7

4 Hinkwerhu ha hambana rh e l a r a A hi vulavuleni Languta vana lava. Xana va fana hi ndlela yihi? Xana va hambana hi ndlela yihi? r o ti eph a ra 2 – Ph a y a 1 – Vh iki r Kot a Languta xifaniso kutani u anakanya loko swivulwa leswi swi ri ntiyiso kumbe vunwa. A hi endleni Khalara swivulwa leswi nga ntiyiso hi muhlovo wa rihlaza. Khalara swivulwa leswi nga riki swa ntiyiso hi muhlovo wo tshwuka. Hinkwavo va na 2 wa mavoko na 2 wa milenge. Hinkwavo i vanhwanyana. Hinkwavo va ambarile tintanghu. Hinkwavo va ambarile maburuku. Hinkwavo i vana. Hinkwavo va na misisi yo leha. 8 Siku:

Dirowa xifaniso xa wena exivandleni xo sungula. Kutani dirowa xifaniso xa munghana wa wena wa xiviri. Loko u endlile sweswo, languta swifaniso A hi diroweni kutani u vula leswaku u hambana njhani na munghana wa wena. Mina Munghana wa mina Khalara nketani ya vunghana ku kombisa leswaku munhu un’wana na un’wana u hambana na van’wana. Loko u endlile A hi endleni sweswo, u nga tsema u tlhela u sasekisa nketani ya vunghana eka xiyenge xa switsemiwa swa buku leyi. r: Teache Sign: Date: 9

5 Yimbelela risimu U nga si yimbelela, endla vutiolori lebyi: rh e l a r a Hefemulela endzeni swinene na le handle hi ku nonoka. A hi vulavuleni Endla wonge u huhutela moya wo tima makhandhlele ekhekheni ra siku ra wena ra ku velekiwa, kutani vula “Brrrrrrrrrrrrr”. r o ti eph a Swimfenhana swa ntlhanu Swimfenhana swa ntlhanu swi tlulatlula emubedweni. ra 3 – Ph Xin’we xi wela ehansi xi tivavisa nhloko. Manana u vitanile dokodela kutani dokodela u te : “Ku nga ha vi na timfenhe leti tlulatlulaka emubedweni!” Swimfenhana swa mune swi tlulatlula emubedweni. a y a 1 – Vh iki Xin’we xi wela ehansi xi tivavisa nhloko Manana u vitanile dokodela kutani dokodela u te : “Ku nga ha vi na timfenhe leti tlulatlulaka emubedweni!” Swimfenhana swinharhu swi tlulatlula emubedweni. Xin’we xi wela ehansi xi tivavisa nhloko. r Manana u vitanile dokodela kutani dokodela u te : Kot a “Ku nga ha vi na timfenhe leti tlulatlulaka emubedweni!” Swimfenhana swimbirhi swi tlulatlula emubedweni. Xin’we xi wela ehansi xi tivavisa nhloko Manana u vitanile dokodela kutani dokodela u te : “Ku nga ha vi na timfenhe leti tlulatlulaka emubedweni!” Ximfenhana xin’we xi tlulatlula emubedweni. Xi wela ehansi xi tivavisa nhloko Manana u vitanile dokodela kutani dokodela u te : “Ku nga ha vi na timfenhe leti tlulatlulaka emubedweni!” 10 Siku:

Dirowa xikandza xa wena. A hi diroweni Kombisa mahlo ya wena, tindleve, nhompfu, nomo na misisi. Byela vanghana va wena hi leswi u langutekisaka xiswona. A hi tiololeni Tumbuluxani swirhalaganyi etlilasini ya n'wina swo tanihi leswi. Tlulani ku suka eka xitulu xin’we mi ya eka xin’wana. Kasani ehansi ka matafula. r: Teache Sign: Date: 11

6 Ndzi tinyungubyisa hi xikolo xa hina Dirowa xifaniso xa wena u A hi endleni ambale yunifomo ya xikolo. a ra Kutani tata tinhlamulo leti siyiweke. Ndzi nghena exikolweni xa hel _____________________. i r t hepha ro Vito ra mudyondzisi wa mina i _____________________. 4–P Nhloko ya xikolo i _____________________. Vh iki ra A hi tsaleni 1– Languta swifaniso leswi. Kutani y a tsema rito leri faneleke ra Kot a ra xifaniso xin’wana na xin’wana kutani u ri namarheta ekusuhi na xifaniso. rivala ra mitlangu tlilasi hofisi matsalana swihambukelo 12 Siku:

Ku na vanhu vo tala exikolweni. Vula leswaku i vamani. Kutani tsema rito ehansi A hi tsaleni ephejini kutani u ri namarheta ekusuhi na xifaniso xin’wana na xin’wana. Tirhisa marito lama landzelaka ku byela munghana wa wena leswaku va endla yini exikolweni. Hlamusela munghana wa wena leswi ku fambisiwaka xiswona ku ya ehofisi ya nhloko ya xikolo, eswihambukelweni na le rivaleni ra mintlangu. Bokisi ra John ra tipensele ri wile. Hlayela leswaku u na A hi hungaseni tikhirayoni tingani kutani u tsala nhlayo ebokisini. Kutani, exiphephanini xin’wana, dirowa xifaniso u tirhisa mihlovo leyi kokaka mahlo ku kombisa leswi wena na munghana wa wena mi tlangisaka xiswona. Dirowa fureme yi rhendzela xifaniso. r: Teache Sign: Date: vana mubasisi mudyondzisi nhloko ya xikolo 13

7 Tindhawu to hambana A hi endleni Kombisa munghana wa wena leswaku u nga swi kota ku: ela ra Ndzi tumbela Tumbela ehansi ka ehansi ka tafula. i rh xanchumu. o t epha r 4 – Ph 1 – Vh iki ra Yima etlhelo ka xanchumu. Tumbela endzhaku Yima ehenhla ka xanchumu. a ya ka xanchumu. ot a r Tirhisa bolo kumbe nkwama wa tinyawa. Yi hoxele ehenhla kutani u yi K khoma. Sweswi dzenengela nkwama wa tinyawa enhlokweni ya wena A hi tiololeni kutani u famba hi ku nonoka. Sweswi dzenengela nkwama wa tinyawa loko u ri karhi u famba ehenhla ka mhandze leyi nga ehansi kumbe ntila lowu nga ehansi. Ndzi nga hoxa. Ndzi nga khoma. Ndzi nga dzenengela nkwama wa tinyawa enhlokweni ya mina. 14 Siku:

A hi tiololeni Gandlisa mikondzo eka tipatironi leti. M = Ximatsi N = Xinene M N M N M NM N N M N M N MM N M M NM N Teache Sign: Date: r: 15

8 Tlilasi ya hina Languta xifaniso lexi hi vuxiyaxiya kutani u vulavula hi leswi u swi A hi vulavuleni vonaka eka xona. ela ra 1 – Vh iki ra 4 Hi yihi mikhuva leyinene leyi u yi vonaka? Hi yihi mikhuva yo biha leyi u yi vonaka? a h y r i t Kot a ra – Phepha ro 16 Siku:

Gwajula mikhuva hinkwayo leyinene u tlhela u ba xihambano A hi vulavuleni ekusuhi na mikhuva yo biha leyi nga humelelaka exikolweni. r: Teache Sign: Date: 17

9 Mafambelo yo ya exikolweni Xana u famba njhani ku ya exikolweni masiku hinkwawo? Xana u A hi vulavuleni hlayisekile? Xana ku na tindlela leti nga na khombo leti u ti tivaka? Vulavula na munghana wa wena hi leswi vana lava va fambisaka a ra xiswona ku ya exikolweni. Gwajula tindlela to ya exikolweni leti nga riki na khombo. Bana xihambano eka leti nga na khombo. i r hel ro t – Phepha 1 – Vh iki ra 5 Xana u ya njhani exikolweni nimpundzu? ___________________________ a ya r A hi endleni Kot a Sweswi vutisa 5 wa vanghana leswaku va Mavito ya vanghana fambisa ku yini ku ya exikolweni siku rin’wana na rin’wana. Va gwajule echatini leyi. 1 2 3 4 5 hi milenge hi bazi hi movha/xibebe A hi tiololeni Ndzi kota ku tsutsuma hi ku jikajika. Ina E-e Ndzi nga cinca matlhelo loko ndzi ri karhi ndzi tsutsuma loko mudyondzisi a ndzi lerisa ku endla sweswo. 18 Siku:

A hi endleni Dirowa xifaniso ku kombisa leswi u tisaka xiswona exikolweni. A hi tiololeni Yingisela vuyimbeleri lebyi mudyondzisi wa wena a nga ta ku tlangela byona. Fambisa miri wa wena ku ya hi mpfumawulo wa risimu. Petsa matsolo ya wena kutani u ololoxa milenge ya wena. Fambisa makatla ya wena ku ya ehenhla na le hansi. Rhendzelekisa mahlakala ku ya eximatsini kutani u rhendzelekisela exineneni. Wena na munghana wa wena mi fanele ku hoxa bolo mi tlhela mi yi A hi tiololeni khoma. Tirhisa voko ro pfumala matimba ku hoxa bolo. Xana ndzi swi kotile ku hoxa bolo hi voko ra mina ro pfumala matimba? A hi tiololeni Encisani mafambelo ya Teache r: Sign: ngholovhani wena na Date: mudyondzikuloni. 19

10 Ndzi tshama ndzi basile I mhaka ya nkoka ku dyondza mahanyelo lamanene loko wa ha ri lontsongo. Leswi hi swin’wana swa swilo leswi u faneleke ku swi endla leswaku u kota rh e l a r a A hi vulavuleni ku tshama u basile no kumeka u hanye kahle. Vulavula hi xifaniso xin’wana na xin’wana. r o ti ph a ra 6 – Ph e n ele ku dz i f a Buracha meno ya mina. N Hlamba mavoko endzhaku ko tirhisa a y a 1 – Vh iki xihambukelo. r Kot a Hlayisa min’wala ya mina yi Hlamba nkarhi na nkarhi. tshama yi basile. Hlantswa mihandzu ndzi nga si yi dya. Tirhisa xidukwana loko ndzi Tirhisa xihambukelo. entshemula kumbe loko ndzi rhimila. 20 Siku:

Hi swihi swilo leswi lavekaka ku endla leswaku u tshama u basile? A hi tsaleni Khalara tinyeleti ku kombisa swilo leswi u swi tirhisaka leswaku u kumeka u basile. Tlhela u vula leswaku u swi tirhisa njhani leswaku u tshama u basile. Gwajula loko u swi kota ku endla swilo leswi landzelaka: ina e-e Ndzi nga khandziya lerhi eka jangili jimi. Ndzi nga tirhisa swikhomo ku kota ku famba ndzi ya Teache r: emahlweni. Sign: Date: Ndzi nga kasa ndzi hundza eka jangili jimi. 21

11 Mikhuva yin’wana leyinene rh e l a r a Mikhuva yin’wana yo tirhisa A hi hlayeni xihambukelo hi mfanelo. r o ti dzu ka ph a Tsun ra 6 – Ph e Ku pfala rivanti nkarhi hinkwawo loko u tirhisa xiyindlwana xa xihambukelo. a y a 1 – Vh iki r Loko u thyakisa exihambukelweni, Kot a tsundzuka ku basisa. U nga tirhisi phepha ra xihambukelo ro tala. Hlamba mavoko nkarhi hinkwawo Tsundzuka ku gwedhla xihambukelo. endzhaku ko tirhisa xihambukelo. 22 Siku:

Bana xirhendzevutana eka marito lama hi byelaka leswaku hi fanele ku A hi tsaleni endla kangani swilo leswi landzelaka. Ku hlamba misisi ya wena. nimixo na masiku hinkwawo nimadyambu kambirhi hi vhiki kan’we hi vhiki Ku buracha meno. nimixo na masiku hinkwawo nimadyambu kambirhi hi vhiki kan’we hi vhiki Ku hlamba miri. nimixo na masiku hinkwawo nimadyambu kambirhi hi vhiki kan’we hi vhiki Ku hlamba xikandza. nimixo na masiku hinkwawo nimadyambu kambirhi hi vhiki kan’we hi vhiki r: Teache Sign: Date: 23

12 Ndzi basile rh e l a r a Tlangani ntlangu wa “Simon u ri” na mudyondzisi wa wena. A hi tiololeni Kuma ndhawu ya wena kutani u famba handle ko chayisana na van'wana. Simon u ri “Khoma nhloko ya wena.” o ti A hi kombiseni Kombisa munghana wa wena a r ph maendlelo yo … ena ra 6 – Ph e o ya w avok m 1 – We e k mba m hla a y a 1 – Vh iki sula mavok o r Kot a buracha misisi ya wena buracha meno ya wena dza xa wena ikan hlamba x 24 Siku:

A hi tiololeni Encisa xinsin’wana lexi. Ndzi nga phokotela mavoko No hima ehansi hi milenge ya mina Ndzi nga pfumela hi nhloko Ndzi wachuta mavoko Ndzi rhendzeleka hi swikunwana no khumba nhompfu ya mina. r: Teache Sign: Date: 25

13 Mikhuva leyinene rh e l a r a A hi hlayeni Leswi hi faneleke ku va na swona leswaku hi tshama hi hanye kahle. u dy a wa k o ti S in e ne a r lesw eph 1 – We e k ra 7 – Ph Vutio lori b ringa yo nela a y a 1 – Vh iki h a m a Ku t s e r as i l Kot a hi b Ku va moya eka w t en g a o l a ko a u e t le swon K la na i g a n e n g u t rin nga la ngopfu! u ixini l ev h 26 the Siku:

A hi tsaleni eka mikhuva leyinene na eka mikhuva yo biha. o r: Teache Sign: Date: 27

14 Ku basa na vukheta rh e l a r a A hi endleni M ENO Kombisa leswaku u swi tirhisa ISIBI XA X njhani swilo leswi. o ti xisibi xa me a r no eph ya meno i burach ra 7 – Ph xisibi Xisibi xa misisi a y a 1 – Vh iki Khirimi ya mavoko r mavoko Kot a khirimi ya xisibi xa misisi xikamu burachi xikero xa min’wala burachi ya min’wala 28 Siku:

A hi tiololeni Khomanani hi mavoko ku endla xirhendzevutana lexikulu. Sweswi hoxelanani bolo eka xirhendzevutana xa n’wina. Kutani engetelani bolo yin’wana yi hoxeriwa van’wana. Engetelani bolo yin’wana kutani mi ringeta ku hoxa 3 wa tibolo. A hi vulavuleni I yini lexi nga vekiwa hi ndlela ya futa ekamareni leri? Xana u fanele ku endla yini ku kota ku basisa kamara? Xana vana va endla yini? Xana va fanele ku endla yini? r: Teache Sign: Date: 29

15 Maxelo lawa ndzi wa tsakelaka rh e l a r a A hi vulavuleni Xiya tinxaka ta maxelo kutani u byela munghana wa wena leswaku hi wahi maxelo lama u ya rhandzaka swinene. ku ba moya r o ti eph a ka hisa ra 8 – Ph ku na mpfula a y a 1 – Vh iki mapapa na xirhami r Kot a Etindhawini tin’wana ta laha tikweni ra hina, nkarhi wun’wana ku titimela ngopfu lero ku kala ku wa na gamboko. Nkarhi wun’wana ku va na bubutsa. Moya wa matimba swinene wu vitaniwa bubutsa kumbe xidzedze. Dirowa xifaniso xa wena u ri empfuleni kumbe egambokweni. A hi endleni Dirowa xifaniso xa wena ephepheni lerikulu u tirhisa tikhirayoni ta mafurha. Hlanganisa swo penda swakudya swa wasi na mati kutani u penda pheji hinkwaro. Haxa pende yo basa ehenhla ka xifaniso. 30 Siku:

A hi hlayeni Hi tirhisa chati ya maxelo ku kombisa leswi maxelo ya nga xiswona. Hi tirhisa mimfungho ku kombisa tinxaka to hambana ta maxelo. Mifungho yin’wana ya kona hi leyi: ku na mpfula ka hisa ku na mapapa ku na mapapa laha na lahaya gamboko ku ba moya A hi vulavuleni Byela munghana wa wena leswaku u ambala swiambalo swa njhani eka muxaka wun’wana na wun’wana ra maxelo. Dirowa mifungho ya maxelo ku hetisa chati ya A hi endleni wena ya maxelo ya vhiki. Musumbhunuku Ravumbirhi Ravunharhu Ravumune Ravuntlhanu Xana maxelo a ya ri njhani vhiki leri? A hi tsaleni Tata marito lama siyiweke. Namuntlha ________________________________________ . r: Teache Tolo a ku __________________________________________ . Sign: Date: Mundzuku ku ta ____________________________________ . 31

16 Maxelo rh e l a r a A hi endleni Encenyeta maxelo yo hambana. r o ti eph a ra 8 – Ph Ololoxa mavoko ya wena swinene ehenhla U na xambhulela xo ku sirhelela edyambyini. a y a 1 – Vh iki ka nhloko u tiendla papa lerikulu. r Kot a Khoma xambhulela swinene ku sivela leswaku xi Voyamela eka matlhelo hinkwawo tanihi murhi nga hahisiwi hi moya wa matimba lowu hungaka. loko ku hunga moya. Bana magoza tani mathonsi ya mpfula elwangwini. 32 Siku:

Khomanani hi mavoko mi endla A hi tiololeni xirhendzevutana lexikulu swinene. Hoxelanani tibolo mi tlhela mi ti khoma. Ehleketa hi tindlela to hambana to famba ehenhla ka mhandze leyi ringanelaka kumbe ehenhla ka ntambhu. Kambisisa loko u nga swi kota ku ehleketa hi mafambelo yo hambana yo ya eka vadyondzikuloni. A hi hungaseni Tlangani xikoci. Dirowa tibuloko na swirhendzevutana esaveni. A hi tiololeni r: Teache • Kombeta munghana wa wena leswi khadi u nga yi tirhisisaka xiswona. Sign: • Mudyondzisi wa n’wina u ta mi kombeta matlangele ya mintlangu Date: yin’wana ya khale. 33

17 Ndyangu wa ka hina A hi vulavuleni Xana wa swi tiva leswaku mindyangu ya hambana? i rh e l a r a Mindyangu yin’wana hi leyitsongo kasi yin’wana hi leyikulu. Yin’wana yi na manana na tatana kasi yin’wana yi hava. i ra 1 – Ph epha ro t Mindyangu yin’wana yi tshama na vakokwana, vamalume, vahahani na vakhazi va yona. Languta swifaniso leswi kutani u byela munghana wa wena leswi mindyangu leyi yi hambanisaka xiswona. Tirhisa marito yo huma emabokisini lama. manana tatana sesi a y a 2 – Vh ik kokwana wa xinuna buti n’wana kokwana wa xisati ndyangu r Kot a 34 Siku:

A hi tsaleni I mani a tshamaka na wena ekaya ka n’wina? I mani a tshamaka na wena ekaya ka n’wina? _____________________________________________________________ . Ekaya ka hina ku na vanhu ______________________________________. I mani lontsongo swinene ekaya ka n’wina? ________________________. I mani lonkulu swinene ekaya ka n’wina? __________________________ . Hinkwerhu hi na mintirho leyi hi yi endlaka emakaya ya hina. Languta swifaniso leswi landzelaka kutani u vula munhu loyi a tirhaka mintirho A hi vulavuleni leyi ekaya ka n’wina. r: Teache Tsala xivulwa xin’we hi ntirho lowu u wu endleke tolo. Sign: Date: _____________________________________________________________ . 35

18 Ndyangu wa ka hina Dirowa xifaniso xa nchumu lowu wena na ndyangu wa ka n’wina mi wu i rh e l a r a A hi hungaseni endlaka swin’we. Vula leswaku munhu yoloye i mani. Tirhisa marito lama ku ku pfuna. manana tatana sesi i ra 1 – Ph epha ro t kokwana wa xinuna buti n’wana kokwana wa xisati ndyangu a y a 2 – Vh ik Ndyangu wa ka hina r Kot a 36 Date: : Siku

Ha hlayisana 19 Swirho swa ndyangu swi fanele ku rhandzana no hlayisana. Hi kombisa A hi hlayeni hela ra rirhandzu hi ku vukarhana, ku pfunana na ku xiximana. Hi fanele ku … • pfunana. • endla mitirho ya o tir • titsongahata (ngopfungopfu hina hi nkarhi. Phepha r eka vadyuhari). • va na vutihlamuleri. Languta swifaniso leswi kutani u vula leswi vana lava va kombisisaka A hi vulavuleni xiswona mindyangu ya vona leswaku va na vukheta no kota ku hlayisa. 2– Kutani encenyeta ku kombisa leswi humelelaka eka xifaniso xin’wana na a xin’wana. ra y a r i 2 – Vh ik Kot a A hi endleni Dirowa xifaniso xa swilo leswi u swi endlaka ku kombisa ndyangu wa ka n’wina leswaku r: u na vutihlamuleri. Teache Sign: Hlamusela munghana wa wena hi leswi u swi Date: diroweke. 37

20 Ku kombisa leswaku wa hlayisa rh e l a r a A hi vulavuleni Vulavulani hi ndlela leyi swirho swa ndyangu lowu swi pfunanaka hayona. Nambara swifaniso ku suka eka 1 ku fika eka 4 ku kombisa nongonoko lowu faneleke. r o ti eph a ra 2 – Ph y a 2 – Vh iki t a ra K o A hi hlayeni Mitirho ya hina ya nimadyambu Manana u sweka swakudya. Tatana u hlantswa mapoto. Mina na buti hi pfuna manana na tatana. Hi pfuna swinene. Hi veka masi na xinkwa. Kutani hi tilulamisela ku etlela. Hi kombela ku hlayeriwa xitori. 38 Siku:

A hi endleni Endlela munhu loyi u n’wi rhandzaka khadi. Dirowa xifaniso u tlhela u tsala vito ra yena. A hi endleni Xana u nga swi kota ku endla leswi landzelaka? kota ku hoxa bolo hi ku yi bambisela munghana wa wena. ina e-e kota ku hoxela munghana bolo yi hundza ehenhla ka nhloko. ina e-e kota ku bambisa bolo hi matsolo. ina e-e kota ku ba bolo yi ya eka khoni. ina e-e kota ku dirivula bolo exikarhi ka vamaki. ina e-e r: Teache Sign: kota ku raha bolo yi ya eka xanchumu yi fika yi xi ba. ina e-e Date: 39

21 Vuhlayiseki ekaya na le kusuhi (1) rh e l a r a Hi fanele ku titwa hi hlayisekile nkarhi hinkwawo loko hi ri ekaya. Kambe ku na makhombo yo tala ekaya na le kusuhi na le kaya. Languta A hi vulavuleni xifaniso kutani u vulavula na munghana wa wena hi man’wana ya ra 3 – Ph eph a ro ti makhombo lama. Ekhichini • Jikisela swikhomo swa mapoto na tipani etlhelweni ra makumu ya xitofu. • U nga tshiki mikwana yo kariha kun'wana na kun'wana. y a 2 – Vh iki • Khiyelela pharafini na mirhi endhawini leyi nga hlayiseka. • U nga siyi switlangiso swi hangalakile na ndhawu. t a ra K o Exihlambelweni • U nga tirhisi swilo swa gezi ekusuhi na mati. • U nga swi siyi etlhelo ka mati. • Veka swikero na swin’wana swo kariha endzeni ka khabodo. • U nga lombisani burachi ya wena ya meno na munhu un’wana. 40 Siku:

Mabubutsa, rihati na gezi • U nga tshuki u yima ehansi ka murhi loko tilo ri dzindza. • U nga nghenisi nchumu eka pulaga ya le khumbini. Kombela munhu lonkulu leswaku a ku pfuna. Ehandle ka le kaya • Rholela swilo leswi nga ku vavisaka swo tanihi tinghilazi to fayeka, u swi chela ethinini ra thyaka. • U nga tlangi ekusuhi na xidan’wana xo hlambela handle ka loko ku ri na munhu lonkulu. Endzeni ka yindlu • U nga siyi switlangiso na swin’wana swilo swi hangalakile. • U nga tlangi hi pharafini na swibasisi leswi nga na chefu. • Loko u lemuka leswaku ntambhu ya ayini kumbe ketlele yi tlhantlhekile, Teache r: kombela manana kumbe tatana wa Sign: wena leswaku a yi lunghisa. Date: 41

22 Vuhlayiseki ekaya na le kusuhi (2) rh e l a r a A hi vulavuleni Ku hlayiseka Languta swifaniso kutani u vula leswaku swifaniso leswi kombisaka swiyimo swo hlayiseka hi swihi na leswi kombisaka ku va na khombo. Gwajula leswi kombisaka xiyimo lexi nga hlayiseka no ba ra 3 – Ph eph a ro ti xihambano eka swa khombo. Vula leswaku hikwalaho ka yini u ehleketa leswaku swi hlayisekile kumbe swi na khombo. m 2 – We e k y a 2 – Vh iki t a ra K o 42 Date: : Siku

Ku na swilo leswi nga vangaka khombo ekaya ka n’wina? A hi vulavuleni Xana u nga endla yini hi swona? Chefu, mirhi na swihalaki swo basisa leswi nga na nghozi. U nga tshuki u nwa nchumu lowu u nga wu tiviki. Mifungho leyi yi vula leswaku ku na nchumu lowu nga na chefu endzeni ka bodhlela, bokisi kumbe thini. Xana u tshama u vona mifungho leyi? A hi tiololeni Mudyondzisi wa wena u ta ku chayela vuyimbeleri. • Famba na mpfumawulo wa vuyimbeleri. • Hlawulani murhangeri. Murhangeri u fanele ku famba na mpfumawulo wa vuyimbeleri. Un’wana na un’wana u fanele ku encisa murhangeri kutani a famba hi ndlela leyi fanaka. • Yima u ringanela hi nenge wun’we. • Sweswi balansa hi nenge lowun’wana. • Hi wihi nenge lowu nga na matimba? • Veka ngoti yo leha ehansi kutani u dirowa ntila. Famba etlhelo ka ngoti kumbe entileni, u hlayisa ku yima loku ringanelaka wena. • Sweswi cinca xivumbeko xa ngoti kumbe ntila kutani u famba etlhelo ka wona u ri karhi u r: Teache hlayisa ku balansa ka wena. Sign: Date: 43

23 Vuhlayiseki ekaya loko ndzi ri ndzexe rh e l a r a A hi vulavuleni U dyondzile hi swilo leswi ra 4 – Ph epha ro ti nga ku vavisaka ekaya na le kusuhi na le kaya. Xana u nga tihlayisa hi ndlela yihi loko u ri wexe ekaya? Loko u ri wexe ekaya, u nga y a 2 – Vh iki endla swilo leswi leswaku u kumeka u hlayisekile. li va n hu ng a pfule v iki. U a ti a u nga v t a ra lav K o kw awo in mavanti h dle. la n Khiye melaka eha u lama h 44 Siku:

• Tiyisisa leswaku u tiva tinomboro ta tinqingho ta vatswari va wena na ta vaakelani van’wana. • Endla nxaxameto wa tinomboro ta nkoka loko ko tshuka ku humelela swin’wana leswi nga riki kahle. A hi tsaleni Endla nxaxameto wa wena wa tinomboro ta nkoka. Ambulense: Maphorisa: ______________________ ______________________ wo Riqhingo ra le nyongeni ya e. manana: Vatimela-ndzilo: _______________________ ______________________ Riqhingo ra le nyongeni ya tatana: ________________________ r: Teache I mani loyi u nga n’wi vitanaka loko u lava ku pfuniwa? Sign: ____________________________________________ Date: 45

24 Swin’wana leswi u faneleke ku swi tsundzuka rh e l a r a Hi leyi ndlela yo olova yo tsundzuka nomboro ya riqingho ra maphorisa. A hi vulavuleni Languta xifaniso kutani u hlamusela munghana wa wena leswi swifaniso swi ku pfuniseke xiswona ku tsundzuka tinomboro. 10111 i nomboro ya ra 4 – Ph epha ro ti maphorisa. Yi vule ko hlayanyana ku fikela loko u yi tiva hi nhloko. y a 2 – Vh iki ra 1 0 111 o t a K A hi tiololeni Kombisa leswi a wu ta fambisa xiswona loko a wo va n’wana eka xin’wana na xin’wana xa swifaniso leswi. Xana a wu ta famba njhani Xana a wu ta famba njhani loko a wu Xana a wu ta famba njhani loko a wu hlongorisiwa hi pfuna mana wa wena ku hlanganisa loko a wu yimile ehenhla ka munhu loyi u nga n’wi tiviki? swichelachelana swo baka khekhe? manghilazi yo fayeka? 46 Siku:

ka A hi endleni Vona loko u nga swi kota ku aka yindlu ya wena. • Lava mabokisi ya khadibodo ya khale kutani u aka makhumbi na lwangu. • U nga namarheta mabokisi kun’we. Loko yindlu yi herile, u nga yi penda. • Loko u nga kumi khadibodo, tirhisa swin’wana kambe u nga tirhisi nghilazi kumbe nchumu lowu nga ku vavisaka. Hoxela bolo kumbe nkwama A hi tiololeni wa tinyawa emoyeni kutani u wu khoma hi voko ra wena ro pfumala matimba. Pfuna mudyondzisi wa wena ku susa switulu, matafula na mabokisi ehandle ka tlilasi. Khandziya switulu, matafula na mabokisi. Kasa ehansi ka swona u tlhela u tlulela ehansi ku suka eka swona. Ringeta ku yima hi nenge Teache r: Sign: wun’we exitulwini. Date: 47

25 Miri wa mina rh e l a r a A hi tsaleni Tsala marito eswivandleni leswi faneleke. nenge xandla nhloko ra 5 – Ph epha ro ti khwiri nkondzo voko y a 2 – Vh iki t a ra K o 48 Siku:

A hi diroweni Hetisa xifaniso xa xikandza. Dirowa misisi. Ringeta ku kopunula xikandza xa wena. Loko u ri na mahlo ya buraweni, dirowa mahlo ya buraweni. Loko u ri na misisi ya ntima, dirowa misisi ya ntima. Dirowa tinxiyi ta wena, nhompfu na nomo wa wena. Xikandza i xiphemu xa nkoka xa miri wa wena. Hinkwerhu hi na 2 wa mahlo. Hinkwerhu hi na 2 wa tindleve. Hinkwerhu hi na nhompfu. Hinkwerhu hi na nomo. Yimbelelani risimu leri. Khoma xirho xa miri A hi yimbeleleni loko u ri karhi u yimbelela u vula vito ra xona. Nhloko makatla Nhloko makatla Xifuva, xisuti Matsolo, swikunwana r: Teache Matsolo, swikunwana Sign: Date: A hi tiololeni Tlangani ‘Simon u ri …’ 49

26 Switwi swa mina A hi vulavuleni Languta switwi swo hambana kutani u vula leswi hi swi tirhiselaka swona. rh e l a r a ku vona ra 6 – Ph epha ro ti ku twa ku ringa y a 2 – Vh iki ku khumba ku nuheta t a ra A hi hlayeni K o Hi tirhisa switwi swa hina masiku hinkwawo. Hi nuhetela no ringa swakudya swa hina. Hi nga twa leswi risiva ri oloviseke xiswona. Hi nga vona xibakabaka xa wasi hi ximumu. Hi twa vuyimbeleri. Switwi swa hina swi hi pfuna ku tshama hi hlayisekile. Hi nga nuhetela loko ku ri na ku tshwa. Hi kota ku twa loko puleti ya xitofu yi hisa ngopfu. Hi kota ku vona loko swi ri na khombo ku tsemakanya patu. Hi kota ku twa mpfumawulo wa wachi. 50 Siku:

A hi endleni Mahlayisele ya mahlo na tindleve. Hi fanele ku hlayisa switwi swa hina. Tindlela timbirhi to hlayisa mahlo na tindleve hi leti landzelaka. Hlayisa tindleve hi ku yingisela vuyimbeleri lebyi nga riki bya pongo. Hlayisa mahlo hi ku ambala xigqhoko kumbe manghilazi yo sivela dyambu. U nga languti dyambu. Xiya tafula leri nga laha hansi. Eka ntila wun’wana na wun’wana gwajula xitwi A hi tsaleni kumbe switwi leswi u nga swi tirhisaka. U nga fungha switwi swo tlula xin’we. ku nuheta ku ringa ku vona ku twa ku khumba r: Teache Sign: Date: 51

27 Ku fambafambisa miri wa mina Languta swifaniso. Eka xin’wana na xin’wana, vula mavito A hi vulavuleni ya swirho swa miri u tlhela u vula na leswi swi ku pfunaka rh e l a r a ku endla swona. Hi tirhisa mimiri ya hina leswaku hi kota ku famba. ra 6 – Ph epha ro ti 2 – We e k y a 2 – Vh iki t a ra K o Hlamula swivutiso leswi na munghana wa wena. Kutani tsala tinhlamulo A hi tsaleni ebukwini ya wena, ehansi ka swivutiso. Hi swihi swirho leswi u swi tirhisaka ku kota ku famba? ____________________________________________ Hi swihi swirho swa miri wa wena leswi u swi tirhisaka ku rholela swilo? _________________________________________________________ A hi tiololeni Mudyondzi wa n’wina u ta mi kombeta matlangele ya ntlangu wa ‘ximanga na kondlo’. 52 Siku:

Ku na swirho swa miri leswi u nga kotiki ku swi vona. A hi hlayeni Hinkwaswo swi tirha swin’we leswaku u kota ku hanya. Marhambu xipalapala ya wena xitlhivakatla timbambu rhambu ra voko longo rhambu ra xisuti rhambu ra ndzhumbi nhlolo rhambu ra nenge Swirho swa miri leswi ku pfunaka ku hefemula nhompfu nomo nkolo r: Teache mahahu Sign: Date: 53

28 Ku ehleketa hi vuhlayiseki rh e l a r a Languta swifaniso leswi nga laha hansi kutani u vulavula na A hi vulavuleni munghana wa wena hi leswi u swi vonaka eka swona. Eka xifaniso xin’wana na xin’wana, vula ndlela leyi u nga tihlayisaka hayona. ra 6 – Ph epha ro ti y a 2 – Vh iki U vona munghana wa wena eka tlhelo U rindzile u ri wexe exitichini xa mabazi. t a ra lerin’wana ra patu. K o Munhu munhu loyi i nga nwi tiveki u kombela U lahlekile emavhengeleni. leswaku u famba na yena mi ya kun’wana. 54 Siku:

Hi va na mitwiwo-mbilu ya “ina” loko munhu un’wana a hi vukarha hi mavukarhele ya kahle. Swa tsakisa ku vukarhiwa hi ndlela ya kahle hi munhu loyi u n’wi rhandzaka. Hi va na mitwiwombilu ya “e-e” loko munhu un’wana a hi khoma hi ndlela leyi yi hi chavisaka kumbe leyi yi hi hlundzukisaka. Loko hi twa hi ri na ku Nhwanyana, tana laha. Ndzi lava ku ku nyika malekere chava kumbe loko hi nga tshamisekangi kambe a wu fanelangi ku byela hi va na mitwimombilu ya “e-e”. munhu un’wana. Miri wa wena wu hlawulekile naswona i wa wena. U nga vula “ina” loko swi fanerile leswaku munhu a ku khoma. U nga vula “e-e” loko swi nga fanelangi. r: Teache Sign: Date: 55

29 Ku hlayiseka rh e l a r a Languta swifaniso leswi nga laha hansi kutani u tsala etibulokweni “Ina” eka A hi tsaleni ntwiwombilu wo pfumela na “e-e” eka ntwiwombilu wo kaneta. Tshika ku huwelela! Ndza ku rhandza. U kurile ku kumeka u ra 7 – Ph eph a ro ti endla sweswo. – We e k 7 rm 2 y a 2 – Vh iki t a ra K o U sasekile. U nga vileli, ndzo ku tlangisa. 56 Siku:

A hi endleni Titolovete ku vula “e-e”. Tumbuluxa ntlangu lowu eka wona munhu loyi a nga tiviwiki a lavaka ku khandziyisa n’wana emovheni wa yena kumbe ku khomakhoma n’wana. N’wana u hlamula “e-e”. Vana van’wana va tshama emakaya laha va kumekaka va nga A hi vulavuleni hlayisekangi. Languta swifaniso. Vula leswaku a wu ta titwa njhani loko a wu ri n’wana loyi a nga exifanisweni. Vula leswi a wu ta endla swona. U nhwanyana wo U nge swi koti ku ya exikolweni. homboloka naswona a U fanele ku rhwala switina u ta ndzi ku rhandzi. aka khumbi. A hi tiololeni Tlangani ntlangu wo “yimisa”. Famba hi mukhuva wun’wana na wun’wana lowu u wu tsakelaka. Loko mudyondzisi a ba xitswiriri, yima hi xiyimo lexi u nga eka xona. U fanele ku ka u nga fambi ku fikela loko mudyondzisi a lerisa leswaku r: Teache u nga famba. Xana u nga ringanela kahle ku fika Sign: kwihi? Famba ehenhla ka mhandze leyi nga ehansi Date: kumbe entambhyini yo leha leyi vekiweke ehansi. 57

30 Ku hlayisa miri wa mina wu tshama wu rh e l a r a hanye kahle A hi hlayeni ra 7 – Ph eph a ro ti Ku na tindlela to tala leti ti nga hi vabyisaka. Nkarhi wo tala hi vabyisa hi switsongwatsongwana. I swintsanana swinene lero a hi swi koti ku swi vona. Swi nghena emimirini ya hina kutani swi hi vabyisa. Swi nga 2 – We e k nghena emimirini ya hina kutani swi hi vabyisa. Xana vana lava nga eswifanisweni va endla yini leswaku va tshama va hanye A hi vulavuleni kahle? Xana a ku ta humelela yini loko a va nga swi endlangi swilo leswi? y a 2 – Vh iki t a ra K o 58 Siku:

A hi vulavuleni Sweswi vulavula hi swifaniso leswi. Kombisa maendlele yo tshama u hanye kahle. Bana xihambano eka swifaniso leswi nga ku vabyisaka. anye ? r: Teache Sign: Date: 59

31 Ku hlayisa miri wa mina wu tshama wu rh e l a r a hanye kahle Xana vana lava nga eswifanisweni va endla yini leswaku va tshama va hanye A hi vulavuleni kahle? Xana a ku ta humelela yini loko a va nga swi endlangi swilo leswi? ra 8 – Ph epha ro ti Xana a wu swi tiva leswaku mati yan’wana – We e k 8 ya tengile kasi yan’wana ya thyakile? Xana u nga swi tiyisisa njhani leswaku mati ya tengile naswona ya lulamele ku nwiwa? rm 2 U nga virisa mati ya thyaka eketleleni ku kota ku dlaya switsongwatsongwana. y a 2 – Vh iki U nga sefa thyaka. t a ra K o Mudyondzisi wa wena u ta ku kombeta leswi swi endlisiwaka xiswona. U nga chela xilepulana xin'we xa bilichi (tanihi Jik) eka thini ra 20 wa tilitara ta mati ya le nambyeni. Pfala thini ku sivela tinhongana. Tshika mati ya tshama 28 wa tiawara u nga si ya nwa. 60 Siku:

Cukumeta tithixu leti tirhisiweke A hi vulavuleni exihambukelweni kumbe Languta swifaniso leswi kutani u ethinini ra thyaka. vulavula hi leswi vana lava va swi endlaka leswaku va tshama va hanye kahle. Hlamba mavoko loko u nga si dya. Hlamba mavoko endzhaku ko tirhisa xihambukelo. Loko u thyakisa exihambukelweni, basisa kutani u hlamba mavoko. r: Teache Sign:: Pfala nomo loko u khohlola Date:: kumbe loko u entshemula. 61

32 Ku kambisisa A hi vulavuleni rh e l a r a Bula hi leswi u swi dyondzeke eka tikotara timbirhi leti nga hundza. Ndzi nga vulavula hi ndyangu wa ka hina. ra 8 – Ph epha ro ti Ndzi nga famba entileni wo khuma. – We e k 8 Ndzi tiva nomboro ya riqingho ra maphorisa. rm 2 Ndzi tiva hi mitwiwombilu ya “ina” na “e-e”. y a 2 – Vh iki Ndzi nga khoma bolo. Ndzi nga tshama ndzi hlayisekile ekaya ka hina. Ndzi nga tihlayisa loko ndzi ri ndzexe ekaya. t a ra K o Ndzi pfuna ndyangu wa ka hina. Ndzi tiva ndlela ya mina exikolweni. Ndzi tiva ku tihlayisa ndzi tshama ndzi hanye kahle. Ndzi tiva leswi ndzi faneleke ku endla swona hi swilo hinkwaswo leswi nga enkwameni wa mina wa xikolo. Ndzi tiva tinxaka to hambana ta mindyangu. Ndzi dyondze swo tala eka dyondzo ya Ntivo swa vutomi. 62 Siku:

Dikixinari ya mina A G a g B H b h C I c i D J j d E K e k F L f l 63

Dikixinari ya mina M S m s N T n t O U o u P V p v Q W q w R X-Z r x-z 64

LS G1 Cutouts.indd 1 2012/05/26 11:18 AM

LS G1 Cutouts.indd 2 2012/05/26 11:18 AM

LS G1 Cutouts.indd 3 2012/05/26 11:18 AM

LS G1 Cutouts.indd 4 2012/05/26 11:18 AM