You're offline
Skip to content
Question paper

LS XHO Gr1 B1

Subject: Life SkillsGrade 170 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
ze iy we ya wa Ihlaz elelanis ng yalu eCAPS n Ibanga loku- 1 Izakhono zoBomi ISBN 978-1-4315-0232-5 Workbooks available in this series: ngesiXHOSA 9 781431 502325 • Grade R (in all official Languages); Incwadi yoku-1 • Literacy/Home Language Grades 1 to 6 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 1 to 3 Ikota 1&2 (in all 11 official Languages); • Mathematics Grades 4 to 9 (in Afrikaans and English); • Life Skills Grades 1 to 3 (in all 11 official Languages); and Igama: Iklasi: LIFESKILLS IN ISIXHOSA • Grades 1 to 6 English First Additional GRADE 1 – BOOK 1 Language. TERMS 1 & 2 ISBN 978-1-4315-0232-5 THIS BOOK MAY NOT BE SOLD. 9th Edition
Iziqulatho Ikota yoku-1 Iphepha Ikota yesi-2 Iphepha 1 Malunga nam ................................. 2 17 Usapho lwasekhaya ................... 34 2 Imibala nokujayiva ......................... 4 18 Usapho lwasekhaya ................... 36 3 Sonke sibalulekile .......................... 6 19 Siyakhathalelana ..........................37 4 Sonke sahlukile ............................. 8 20 Ukubonisa inkathalo .................... 38 UNksk. Angie Motshekga, UMnu. Enver Surty, Ukhuseleko ekhaya uMphathiswa weMfundo uSekela Mphathiswa 5 Masicengceleze ...........................10 21 nakwindawo elingqongileyo ........ 40 esisiSeko weMfundo esisiSeko Ndiyazingca Ukhuseleko ngaphakathi 6 22 ngesikolo sam ................................12 nangaphandle ekhaya (2) ............ 42 Ezi ncwadi zilungiselelwe abantwana baseMzantsi Afrika Ukhuseleko xa ndindodwa phantsi kwephiko loMphathiswa weMfundo esisiSeko uNksk. 7 Iindawo ezahlukeneyo ..................14 23 Angie Motshekga kunye noSekela Mphathiswa weMfundo ekhaya ......................................... 44 esisiSeko uMnu. Enver Surty. 8 Igumbi lokufundela .......................16 24 Enye into onokuyikhumbula ........ 46 Ezi ncwadi zokusebenzela, iRainbow Workbooks, lelinye lamalinge Indlela esiya ongenelelo eSebe leMfundo esisiSeko ajolise ekuphuculeni 9 25 Umzimba wam............................. 48 umgangatho wabafundi beloMzantsi Afrika abakumabanga ngayo esikolweni ..........................18 amathandathu okuqala. Njengomnye wemiba ephambili 10 Ndizigcina ndicocekile................. 20 26 Izivo zam...................................... 50 yoMkhomba-ndlela kaRhulumente, eli phulo libe nempumelelo ngenxa yenkxaso-mali evela kuVimba weSizwe. Oku kuye kwenza 11 Imikhwa elungileyo ...................... 22 27 Ukushukumisa umzimba ............. 52 ukuba iSebe likwazi ukuvelisa ezi ncwadi, zifumaneke ngazo zonke iilwimi ezisemthethweni ngexabiso eliphantsi. 12 Ndicocekile ...................................24 28 Cinga ngokhuseleko .................... 54 Sinethemba lokuba ootitshala baya kuzifumana ezi ncwadi zokusebenzela ziluncedo kakhulu kwimfundo yemihla ngemihla, 13 Imikhwa enempilo........................ 26 29 Ukuzigcina ukhuselekile .............. 56 nasekuqinisekiseni ukuba abafundi bayifikelela yonke ikharityhulam. Ukuqinisekisa ukuba utitshala uyakhokelwa kuyo yonke imisetyenzana, sisebenzise izalathisi ezibonisa oko kufanele 14 Ukucoceka .................................. 28 30 Ndizigcina ndisempilweni ............ 58 ukwenziwa ngumfundi. Sinethemba lokwenene lokuba abantwana baya kukonwabela 15 Imozulu endiyithandayo ............... 30 31 Ndizigcina ndisempilweni ............ 60 ukusebenza kwezi ncwadi ekukhuleni nasekufundeni kwabo, kwanokuba nawe titshala uya kwabelana nabo kolu yolo. 16 Imozulu ........................................ 32 32 Siyaqondisisa .............................. 62 Sinqwenela ukuba nibe nempumelelo ekusebenziseni ezi ncwadi. Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street ISBN 978-1-4315-0232-5 Pretoria South Africa This book may not be sold. The Department of Basic Education has made every effort to trace copyright © Department of Basic Education holders but if any have been inadvertently overlooked the Department will be Ninth edition 2019 pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity.
Ibanga loku- 1 Izakhono zoBomi NGESIXHOSA Incwadi yoku-1 Le ncwadi yeka:
1 Malunga nam n z i l o k u- Ncamathelisa ifoto yakho Iv e k i y o k u Masenze okanye zizobe apha. – e Igama lam ndingu 1 b _____________________. u - e - 1 s I kot a y o k Ifani yam ngu – Iph eph a l om _____________________. Ndineminyaka e _______ ubudala. Siba _______ ekhaya. Inombolo yefowuni yasekhaya ngu: _____________________ Idilesi yasekhaya: _____________________________________ _____________________________________ _____________________________________ Ndiyalwazi usuku lwam lokuzalwa. ewe andiqinisekanga hayi 2 Umhla:
Masizobe UJoe uyincutshe kwibhola ekhatywayo. Zoba into oyincutshe kuyo. Xelela abahlobo bakho ukuba uyincutshe entweni. Emva koko fakela umbala kwinkwenkwezi ekwibhokisi Masithethe echanekileyo ubonise into okwaziyo ukuyenza. Ndiyakwazi ukubhala Ndiyakwazi ukufunda. Ndiyakwazi ukuzinxibisa. igama lam. r: Teache Sign: Ndiyakwazi ukuxukuxa Ndiyakwazi ukujayiva. Ndiyakwazi ukwenza iti. amazinyo am. Date: 3
2 Imibala nokujayiva b e n z i l e s i- 1 – Iv e k i y o k Masenze Uyayazi le mibala? u - e Xelela umhlobo wakho s amagama ale mibala. k o u m Fakela umfanekiso ngamnye umbala ochanekileyo. - 1 – Iph eph a l o I kot a y Ibhanana emthubi Iapile elibomvu Ijezi ezuba Isambrela esimibalabala Iorenji eorenji Igqabi eliluhlaza Phambi kokuba nenze umsebenzi phandle, zoluleni okwekati. Oku kuza kwenza ukuba imizimba yenu ishukume lula. Kufuneka nizolule Masishukume kwakhona emva komsebenzi ukuze nizipholise nomzimba ukhululeke. Oku kuya kunceda umzimba wakho ungabi nemikhinkqi. Linganisa aba bantwana ke ngoku. Cula ingoma ethi “Intloko namagxa” ngeli xa: • wenza ngathi udlala igubu. • wenza ngathi udlala ikatari. 4 Umhla:
Masonwabe Qhwaba izandla kwezi patheni. Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Qhwaba Masenze Uyakwazi ukwenza ezi zinto? Bonisa abahlobo bakho. Ndiyakwazi ukubaleka ndiye kumacala ahlukeneyo ndingakhange ndigile mntu. Ndiyakwazi ukutsiba ugqaphu. r: Teache Ndiyakwazi ukuqengqela umhlobo Sign: wam ibhola enkulu. Date: 5
3 Sonke sibalulekile b e n z i l e s i- 1 – Iv e k i y e s i Masithethe Jonga umfanekiso uze uxelele umhlobo wakho malunga nomahluko u - e ophakathi kwaba bantwana. s k Enkulu nencinci o m -2 – Ip h e p h a l o Abanye bethu bakhulu, abanye bethu bancinci. I kot a y Abanye bethu bade, abanye bafutshane. Abanye bethu bayakwazi ukutsiba abanye bakwazi ukucula. Sonke kukho into esikwazi ukuyenza kakuhle. Yintoni okwazi ukuyenza kakuhle? Abanye bethu bakhulu. Xelela umhlobo wakho ukuba waziva njani Masithethe ngosuku lwakho lokuqala esikolweni. wawonwabile wawulusizi wawuchwayitile wawunomsindo wawuneentloni Zoba umfanekiso ubonise indlela onokuziva ngayo xa umntu ekupha into Masizobe yokudlala entsha. Bhala indlela oziva ngayo kwisithuba esingezantsi. ____________________________________ 6 Umhla:
Xelela umhlobo wakho okwenzeka kumfanekiso ngamnye. Masithethe Chaza ukuba ubunokuziva njani ukuba ezi zinto bezinokwenzeka kuwe? Phawula ubuso obuchanekileyo. Inkwenkwe endala ithatha izinto zakho. wonwabile uchwayitile ulusizi Wena nomhlobo wakho nidlala kunye. unomsindo wonwabile uyoyika Uvula isipho. uyoyika uchwayitile uneentloni Umnakwenu okanye udade wenu waphula into yakho yokudlala uneentloni uyavuya unomsindo oyithandayo. Gximfiza umnwe wakho kwibhokisi yokuqala, yitsho kumhlobo wakho Masenze agximfize owakhe umnwe kwenye ibhokisi. Ubusazi ukuba akukho namnye ehlabathini onomnwe ofana nowakho? Ubaluleke r: Teache kangangokuba mnye kuphela uwena Sign: Uyabona ukuba imigximfizo ehlabathini. Namawele akanaminwe ifanayo. yeminwe yahlukile? Date: 7
4 Sonke sahlukile b e n z i l e s i- Jonga aba bantwana. 1 – Iv e k i y e s i Masithethe Bafana njani? Bahluke njani? u - e s k o m -2 – Ip h e p h a l o I kot a y Jonga umfanekiso uze ucinge ngokuba ezi ngxelo ziyinyani na okanye aziyonyani. Izivakalisi eziyinyani zifake umbala oluhlaza. Masenze Izivakalisi ezingeyonyani zifake umbala obomvu. Bonke baneengalo ezi-2 Bonke nemilenze emi-2. ngamantombazana. Bonke banxibe izihlangu. Bonke banxibe iibhulukhwe. Bonke ngabantwana. Bonke baneenwele ezinde. 8 Umhla:
Zizobe kwisikhewu sokuqala. Zoba umhlobo wakho Masizobe osenyongweni. Wakugqiba jonga imifanekiso uze uchaze ukuba wahluke njani kumhlobo wakho. Mna Umhlobo wam Jonga umfanekiso uchaze ukuba wena nomhlobo wakho nifana njani kwaye nahluke njani. Faka imibala kweli Masenze tyathanga lobuhlobo ubonise ukuba umntu ngamnye wahlukile. Wakugqiba ungalisika eli tyathanga kwicandelo lemisiko elikule ncwadi uze ulihombise. r: Teache Sign: Date: 9
5 Masicengceleze i l e s i- Masenze Phambi kokuba wenze isicengcelezo, yenza le mithambo. Bizela umphefumlo kakhulu uze uwukhuphe kancinci. Yenza ngathi uvuthela amakhandlela ekeyiki yosuku lokuzalwa kwakho. e b enz Yenza ngathi uyagodola, uze uthi “Brrrrrrrrrrr” s lom Iinkawana ezintlanu Iph eph a Iinkawu ezintlanu zakhwel’ ebhedini, Yawa enye yathi ngqu ngentloko, Mama biz’ ugqirha, wathi ugqirha “Hay’ hay’ hayi, iinkawu azikhwel’ ebhedini!” - 1 – Iv e k i y e s i- 3 Iinkawu ezine zakhwel’ ebhedini, u Yawa enye yathi ngqu ngentloko, k o Mama biz’ ugqirha, wathi ugqirha, ay “Hay’ hay’ hayi, iinkawu azikhwel’ ebhedini!” – Iinkawu ezintathu zakhwel’ ebhedini, Yawa enye yathi ngqu ngentloko, Mama biz’ ugqirha, wathi ugqirha, “Hay’ hay’ hayi, iinkawu azikhwel’ ebhedini!” Iinkawu ezimbini zakhwel’ ebhedini, I kot Yawa enye yathi ngqu ngentloko, Mama biz’ ugqirha, wathi ugqirha “Hay’ hay’ hayi, iinkawu azikhwel’ ebhedini!” Inkawu enye yakhwel’ ebhedini, Yaw’ ebhedini yathi ngqu ngentloko, Mama biz’ ugqirha, wathi ugqirha, “Hay’ hay’ hayi, iinkawu azikhwel’ ebhedini! 10 Umhla:
Zoba ubuso bakho. Masizobe Bonisa amehlo, iindlebe, impumlo, umlomo kunye neenwele. Xelela umhlobo wakho indlela okhangeleka ngayo. Masishukume Yenza ibala lemiqobo elifana neli ngaphandle eklasini yakho uncediswa ngutishala. Tsiba usuke esitulweni uye kwesinye. Khasa phantsi kweetafile. r: Teache Sign: Date: 11
6 Ndiyazingca ngesikolo sam z i l e s i- Zizobe unxibe iyunifomu Masenze yesikolo. Bhala iimpendulo ezishiyiweyo. e b en Ndifunda kwisikolo s lom i_________________________. phepha Igama likatitshala wam ngu______________________. -4 – I Inqununu yesikolo Iv e k i y e s i ngu______________________. Masibhale u -1 – Jonga le mifanekiso. o k ay Sika ke ngoku igama elichanekileyo lomfanekiso ngamnye I kot uze ulincamathelise ecaleni komfanekiso. igumbi lempahla ibala lokudlala iklasi iofisi unobhala 12 Umhla:
Ngoobani abantu abohlukeneyo abakhoyo esikolweni? Jonga emfanekisweni uze uthethe malunga nokuba bangoobani na nokuba benza ntoni na. Masibhale Wakugqiba sika igama elichanekileyo elisezantsi ephepheni uze ulincamathelise ecaleni komfanekiso ngamnye. Chazela umhlobo wakho indlela eya kwiofisi yenqununu, kwigumbi langasese nakwibala lemidlalo. Isingxobo seepenisile zikaJohn siwile. Bala ukuba uneekhrayoni ezingaphi, uze ubhale elo nani ebhokisini. Masonwabe Kwiphepha elilodwa, zoba umfanekiso usebenzise imibala eqaqambileyo, ubonise indlela enidlala ngayo nomhlobo wakho. Yenza isakhelo esijikeleze umfanekiso. r: Teache Sign: Date: abantwana umcoci utitshala inqununu 13
7 Iindawo ezahlukeneyo e n z i l e s i- Masenze Bonisa umhlobo wakho ukuba uyakwazi: Ndizimele phantsi kwetafile. Ukuzimela phantsi kwento. m seb l o ha Iph ep - 1 – Iv e k i y e s i- u k o Ukuma ecaleni kwento. 4– ay Ukuzimela emva kwento. Ukuma phezu kwento. Sebenzisa ibhola. Yiphose phezulu uyigange. Yibeke entloko I kot Masishukume uyingcekelele uhambe kancinci. Ngcekelela incwadi uhambe phezu kwepali okanye emgceni ophantsi. Ndiyakwazi ukuphosa. Ndiyakwazi ukuganga. Ndiyakwazi ukungcekelela into entloko. 14 Umhla:
Masishukume Ngqisha ngeenyawo usebenzisa ezi patheni. Ekhohlo Ekunene Ekunene Ekunene Ekhohlo Ekhohlo Ekhohlo Ekunene Ekunene Ekunene Ekunene Ekunene Ekhohlo Ekhohlo Ekhohlo Ekunene Ekunene Ekunene Ekhohlo Ekhohlo Ekhohlo Ekhohlo Ekhohlo r: Teache Sign: Date: 15
8 Igumbi lokufundela Masithethe Jongisisa lo mfanekiso uze uthethe ngokubonayo. b e n z i l e s i- s e Kule klasi kwenzeka izinto ezintle nezimbi. Ngowuphi umkhwa lom olungileyo owubonayo? Ngowuphi umkhwa ombi okanye ongalunganga owubonayo? Iph eph a - 1 – Iv e k i y e s i- u k o 5– ay I kot 16 Umhla:
Yenza uphawu ecaleni kwayo yonke imikhwa elungileyo no- Masithethe ecaleni kwaleyo ingalunganga esenokwenzeka esikolweni. r: Teache Sign: Date: 17
9 Indlela esiya ngayo esikolweni b e n z i l e- Uya njani esikolweni ngosuku ngalunye? Ingaba ukhuselekile? Zikhona iindlela ezingakhuselekanga ozaziyo? Ncokola nomhlobo wakho malunga Masithethe nendlela abaya ngayo esikolweni aba bantwana. Phawula ezo zikhuselekileyo nge ezingakhuselekanga ngo . m se l o ha 5 – Iph ep u - 1 – Iv e k i y e k o ta y s i- Uya njani esikolweni kusasa? _________________________________ Buza abahlobo bakho aba-5 Masenze ukuba baya njani esikolweni ngosuku Amagama abahlobo ngalunye. Phawula kule I ko tshathi. 1 2 3 4 5 ngeenyawo ngebhasi ngemoto Masishukume Ndiyakwazi ukubaleka goso-goso. Ewe Hayi Ndiyakwazi ukutshintsha indlela xa ndibaleka xa ndiyalelwa ngutitshala ukuba ndenze njalo. 18 Umhla:
Masenze Zoba umfanekiso obonisa ukuba uya njani esikolweni. Masishukume Mamela umculo oza kuwudlalelwa ngutitshala. Shukumisa umzimba uhambelane nesingqi somculo. Goba amadolo uze wolule imilenze. Goba amagxa uwahlise uwanyusa. Jikelezisa izihlahla ziye ekhohlo nasekunene. Masishukume Wena nomhlobo wakho phosani ibhola niyigange. Sebenzisa ingalo yakho ebuthathaka xa uphosa ibhola. Ingaba ndikwazile na ukuphosa ibhola ngengalo yam ebuthathaka? Masishukume r: Teache Dlalani ukuba yikiriva neqabane Sign: lakho ofunda nalo. Date: 19
10 Ndizigcina ndicocekile e b e n z i l e- Kubalulekile ukufunda imikhwa elungileyo usemncinci. Nazi ezinye izinto Masithethe ekufuneka uzenze ukuze uzigcine ucocekile kwaye usempilweni. Thetha ngomfanekiso ngamnye. s i- 6 – I p h e p h a l o m s n e ka Kufu Ndihlambe izandla emva kokusebenzisa indlu yangasese. Ndixukuxe. - 1 – Iv e k i y e y oku kot a I Ndihlambe rhoqo. Ndicoce iinzipho. Ndihlambe iziqhamo phambi kokuzitya. Ndosule emva kokusebenzisa indlu Ndisebenzise itshefu xa ndithimla yangasese. okanye ndifinya. 20 Umhla:
Zeziphi kwezi zinto ezifunekayo ukuze uzigcine ucocekile? Fakela umbala Masibhale kwiinkwenkwezi ubonise izinto ozisebenzisayo ukuze uzigcine ucocekile. Xela ukuba uyisebenzisa njani into nganye ukuze uzigcine ucocekile. Phawula nge ubonise ukuba uyakwazi ukwenza ezi zinto: ewe hayi Ndiyakwazi ukukhwela ileli ekwibala lokudlala. Ndiyakwazi ukusebenzisa iindawo zokubambelela ukuze Teache r: ndiye phambili. Sign: Date: Ndiyakwazi ukukhasa kwibala lokudlala. 21
11 Imikhwa elungileyo b e n z i l e- Imikhwa elungileyo yokusebenzisa Masifunde indlu yangasese. a e u l s i- 6 – I p h e p h a l o m s Khu m b Luvale ucango ngalo lonke ixesha usendlwini yangasese. - 1 – Iv e k i y e Ukuba uyingcolisile indlu yangasese, ku khumbula ukuba uyicoce. y o kot a I Musa ukusebenzisa iphepha elininzi. Khumbula ukugungxula Hlamba izandla zakho rhoqo emva wakugqiba. kokusebenzisa indlu yangasese. 22 Umhla:
Biyela ngesangqa amagama achanekileyo asixelela ukuba kufuneka Masibhale sizenze kangaphi ezi zinto zilandelayo. Ukuhlamba iinwele zakho. yonke imihla kusasa nasebusuku kabini ngeveki kanye ngeveki Ukuxukuxa. yonke imihla kusasa nasebusuku kabini ngeveki kanye ngeveki Ukuhlamba umzimba wakho. yonke imihla kusasa nasebusuku kabini ngeveki kanye ngeveki Ukuhlamba ubuso bakho. yonke imihla kusasa nasebusuku kabini ngeveki kanye ngeveki r: Teache Sign: Date: 23
12 Ndicocekile e b e n z i l e- Dlala umdlalo othi “uSimon uthi” kunye notitshala wakho. Funa indawo Masishukume yakho uhambe ungakhange ugile mntu. uSimon uthi “bamba intloko yakho.” s Masibonise Bonisa umhlobo wakho indlela … s i- 6 – I p h e p h a l o m la zakho. lamba izand H - 1 – Iv e k i y e Owosula ng ayo izandla zak ho. y oku kot a Ozikama ngayo iinwele. I Oxukuxa ngayo. gayo u b uso. n Ohlamba 24 Umhla:
Masishukume Linganisa esi singqi. Ndiyakwazi ukuqhwaba izandla ndize ndingqishe ngeenyawo Ndiyakwazi ukunqwala intloko yam ndize ndijiwulise iingalo Ndiyakwazi ukushukumisa iinzwane zam kwaye ndibambe impumlo yam. r: Teache Sign: Date: 25
13 Imikhwa enempilo b e n z i l e- Masifunde Sifuna ntoni ukuze sihlale siphilile! u t ya se Uk pilo m m o e l ok u n – Iph epha I mi t h eyan mbo a k u - 1 – Iv e k i y e s eleyo o y ot a i-7 c in a k uzig U e k i l e sicoc Ik U ku b semo a y omts eni ha e l e yo k wa n l a l a o ke l i u U ku kun g a b a ku d e ! no a b o n l u u m u kakh 26 Umhla:
Masibhale Phawula nge imikhwa enempilo nango engenampilo. r: Teache Sign: Date: 27
14 Ukucoceka e b e n z i l e- Masenze MA INTLA NYO Bonisa indlela ozisebenzisa ZI YAMA ngayo ezi zinto. s intlama yam m azinyo l o – Iph epha yamazinyo ibrashi isepha k u - 1 – Iv e k i y e o Ishampu y ot a s i-7 AMAFUTHA utha ezandla amaf ishampu EZANDLA Ik ikama ibrashi iklipa yeenzipho ibrashi yeenzipho 28 Umhla:
Masishukume Bambanani ngezandla nenze isangqa esikhulu. Phoselanani ngebhola esangqeni. Yongeza enye ibhola niyiphose nayo. Yongeza enye ibhola kwakhona niphoselane ngeebhola ezintathu. Masithethe Yintoni engacocekanga kweli gumbi? Kufuneka wenze ntoni ukucoca igumbi? Benza ntoni abantwana? Kufuneka benze ntoni? r: Teache Sign: Date: 29
15 Imozulu endiyithandayo Jonga iintlobo ezahlukeneyo zemozulu uze uchazele umhlobo wakho n z i l e- Masithethe ukuba yeyiphi eyona mozulu uyithandayo. be enomoya s e m a lo enelanga – Iph eph enemvula u - 1 – Iv e k i y e k o enamafu nebandayo s i-8 ta y I ko Kwezinye iindawo kwilizwe lethu kubanda kakhulu kude kuwe ikhephu. Maxa wambi kubakho umoya omkhulu. Umoya onamadla kakhulu kuthiwa yinkanyama. Masenze Zizobe usemvuleni okanye ekhephini. Zizobe kwiphepha elikhulu ngeekhrayoni zamafutha. Xuba into yokujika umbala wokutya ezuba namanzi uze ulipeyinte lonke iphepha. Chithela ipeyinti emhlophe phezu komfanekiso. 30 Umhla:
Masifunde Sisebenzisa itshathi yemozulu ukubonisa ukuba injani na imozulu. Sisebenzisa iimpawu ezithile xa sibonisa iindidi ezahlukeneyo zemozulu. Nazi ezinye zezo mpawu. enemvula enelanga enamafu enamafu kwiindawo ezithile enekhephu enomoya Masithethe Xelela umhlobo wakho ukuba unxiba iimpahla ezinjani kuhlobo ngalunye lwemozulu. Masenze Zoba iimpawu zemozulu uzenzele eyakho itshathi yemozulu yeveki. Mvulo Lwesibini Lwesithathu Lwesine Lwesihlanu Ibinjani imozulu kule veki? Masibhale Fakela amagama angekhoyo. Namhlanje ku ____________________________________________ . Teache r: Sign: Izolo beku _______________________________________________ . Date: Ndiyathemba ngomso kuza _________________________________ . 31
16 Imozulu e b e n z i l e- Masenze Linganisa iimeko zemozulu ezahlukeneyo. m s l o – Iph epha k u - 1 – Iv e k i y e s Vula iingalo zakho phezu kwentloko wenze Unesambreli sokukukhusela elangeni. o ngathi ulilifu elikhulu. y ot a i- 8 Ik Bamba isambreli sakho usiqinise ukuze singemki Wangawangisa okomthi uvuthuzwa ngumoya. nomoya ovuthuzayo. Yenza ingxolo yamachaphaza emvula esiwa phezu kwendlu. 32 Umhla:
Masishukume Bambanani ngezandla nenze isangqa esikhulu. Phoselanani ngeebhola nizigange. Cinga ngeendlela ezahlukileyo zokuhamba phezu kwepali okanye ecingweni. Khawubone ukuba ungahamba ngendlela eyahlukileyo na kunaleyo yabanye abantwana. Masonwabe Dlalani unochesi. Zoba iibloko kunye nezangqa emhlabeni. Masishukume r: Teache • Bonisa umhlobo wakho indlela owusebenzisa ngayo ugqaphu. Sign: • Utitshala wakho uza kukubonisa indlela ekudlalwa ngayo Date: imidlalo yemveli. 33
17 Usapho lwasekhaya e n z i l e- Masithethe Ubusazi na ukuba iintsapho zahlukile? Ezinye iintsapho zinkulu ezinye zincinci. Ezinye zinoomama nootata ezinye azinabo. Ezinye iintsapho zihlala noomakhulu nootatomkhulu, i-2 – Iv e k i y o k seb oomalume, oomalumekazi kunye nabaza. s m e o Jonga le mifanekiso uze uchazele umhlobo wakho indlela ezahluke ngayo ezi ntsapho. y l Sebenzisa amagama asebhokisini. I kot a u- 1 – I p h e p h a umama utata udade utatomkhulu umnakwethu usana umakhulu usapho 34 Umhla:
Masibhale Uhlala nabani kokwenu? Uhlala nabani kokwenu? _______________________________________________________ . Ekhaya kukho abantu aba __________________________________. Ngubani oyena mncinci kokwenu? ____________________________ . Ngubani oyena mdala kokwenu? ________________________________ . Sonke sinemisebenzi esiyenzayo emakhaya. Jonga le mifanekiso uze uxele Masithethe ukuba ngubani owenza le misebenzi kokwenu. r: Teache Bhala isivakalisi sibe sinye ngomsebenzi owenze izolo. Sign: Date: _____________________________________________________________ . 35
18 Usapho lwasekhaya e b e n z i l e- Zoba umfanekiso wento eniyenza kunye nilusapho. Xela ukuba ngubani na Masonwabe lowo. Sebenzisa la magama akuncede. umama utata udade wethu s u- 1 – I p h e p h a l o m utatomkhulu umnakwethu usana umakhulu usapho i-2 – Iv e k i y o k Usapho lwasekhaya es I kot a y 36 Umhla:
Siyakhathalelana 19 Abantu bekhaya elinye bafanele ukuthandana bakhathalelane. n z i l e- Masifunde Ukuthandana sikubonisa ngokwangana, ngokuncedana nangokuhlonelana. Kufuneka … • sincedane. • senze imisebenzi Iph eph a l om sebe • sihloniphane (ngakumbi yethu ngexesha. abantu abadala). • sithembeke. Jonga le mifanekiso uze uxele ukuba aba bantwana bababonisa njani Masithethe abantu bakwamawabo ukuba babakhathalele. Yenza umdlalo ubonise ukuba kwenzeka ntoni kumfanekiso ngamnye. 1– Iv e k i y o k u- i-2 – I kot a y e s Masenze Zoba umfanekiso obonisa ukuba ulukhathalele usapho lwakho. Chazela umhlobo wakho r: Teache into oyizobileyo. Sign: Date: 37
20 Ukubonisa inkathalo enzi la ma- Ncokola ngendlela oluncedana ngayo olu sapho. Nombola imifanekiso i-2 – Iveki yes Masithethe uqale ku-1 uye ku-4 ubonise ukulandelelana kwayo. b s e e s y i- m I ko t a 2 – Ip h ep h a l o Masifunde Imisebenzi yethu yangokuhlwa. Umama upheka ukutya. Utata uhlamba iimbiza. Mna nomnakwethu sincedisa umama notata. Sincedisa kakhulu. Siqoqosha ubisi nesonka. Emva koko silungela ukuya kulala. Utata usibalisela ibali lokulala! 38 Umhla:
Yenzela umntu okukhathalelayo ikhadi. Zoba umfanekiso uze ubhale igama Masenze laloo mntu. Masenze Ungakwenza oku? uyakwazi ukuphosa ibhola ngokuyigqampisela kwiqabane ewe hayi lakho. uyakwazi ukuphosela iqabane lakho ngesandla. ewe hayi uyakwazi ukugqampisa ibhola ngamadolo. ewe hayi uyakwazi ukubetha ibhola iye ngakwibhakana. ewe hayi ungayikhaba ibhola ubaleka phakathi kwezinto ezibekiweyo. ewe hayi r: Teache Sign: ungayikhabela kwibhakana Date: ibhola iyibethe. ewe hayi 39
21 Ukhuseleko ekhaya nakwindawo elingqongileyo e n z i l a m a- 2 – Iv e k i y e s i- 3 Kufuneka sizive sikhuselekile ngalo lonke ixesha sisekhaya. Kodwa kukho b Masithethe iingozi ezininzi emakhayeni nakwiindawo eziwangqongileyo. Jonga - e umfanekiso, uze uncokole nomhlobo wakho ngezinye zeengozi. i s s Ekhitshini e – Iph eph a l om • Jika imiphambo yeembiza ijonge I kot a y ngemva esitovini. • Musa ukushiya iimela ezibukhali zithe saa. • Tshixela ipalafini namayeza kwindawo ekhuselekileyo. • Musa ukushiya izinto zokudlala zithe saa. Kwigumbi lokuhlambela • Musa ukusebenzisa izinto zombane ecaleni kwamanzi. • Musa ukuzishiya kufutshane namanzi. • Izikere nezinye izinto ezibukhali zifake ekhabhathini. • Sukusebenzisa ibrashi yakho yamazinyo kunye nomnye umntu. 40 Umhla:
Isichotho nombane • Ungaze ume phantsi komthi xa kukho isichotho. • Ungaze ufake nto kwimingxuma yombane esedongeni. Cela umntu omdala akuncede. Ngaphandle kwekhaya • Izinto ezinobungozi ezifana neengceba zebhotile zilahle emgqomeni. • Musa ukudlala kufutshane nedama lamanzi ngaphandle kokuba kukho umntu omdala. Ngaphakathi ekhaya • Musa ukushiya izinto zokudlala kunye nezinye izinto zithe saa. • Musa ukudlala ngeparafini okanye ngezinto zokucoca ezinetyhefu. • Ukuba uqaphele ukuba intambo yeayini okanye yeketile ityekile, Teache r: Sign: cela umama okanye utata wakho Date: ayilungise. 41
22 Ukhuseleko ngaphakathi nangaphandle z i l a m a- ekhaya (2) ben Ukuzigcina ukhuselekile s e Masithethe Jonga imifanekiso uze uxele ukuba yeyiphi ebonisa iimeko ezikhuselekileyo lo m iyeyiphi engazibonisiyo. Phawula nge ezo zibonisa imeko ekhuselekileyo uze uphawule ngo ezo zibonisa imeko engakhuselekanga. Chaza ukuba kutheni ucinga ukuba bakhuselekile okanye abakhuselekanga. 3 – Iph eph a Iv e k i y e s i- i -2– e s ta y I ko 42 Umhla:
Zikhona izinto eziyingozi kokwenu? Ungenza ntoni ngaloo e Masithethe nto? Iityhefu, amayeza nezinto zokucoca ziyingozi kakhulu. Ungaze usele nantoni xa ungayazi ukuba yintoni. Olu phawu luthetha ukuba kukho into enetyhefu phakathi ebhotileni, ebhokisini okanye etotini. Wakhe walubona olu phawu ngaphambili? Masenze Utitshala wakho uza kukudlalela umculo. • Shukuma ngokwesingqi somculo. • Khetha inkokheli. Le nkokheli kufuneka ishukume ngokwesingqi somculo. Abanye mabalinganise le nto yenziwa yinkokheli. • Yima ngomlenze omnye. • Yima ngomnye umlenze. • Ngowuphi umlenze owomeleleyo. • Beka intambo ende emgangathweni okanye ukrwele umgca. Hamba phezu kwale ntambo okanye emgceni ungaphumi endleleni. • Tshintsha ke ngoku ukumila kwentambo okanye umgca uze uhambe ecaleni kwawo ungaphumi endleleni. Teache r: Sign: Date: 43
23 Ukhuseleko xa ndindodwa ekhaya z i l a m a- Masithethe ben Ufunde ngezinto ezinokwenzakalisa s e lo m ekhaya nakwindawo ekufuphi. Ungazigcina njani ukhuselekile xa uwedwa ekhaya? 4 – Iph eph a Xa uwedwa ekhaya Iv e k i y e s i- ungenza ezi zinto ukuze uhlale ukhuselekile. k uv ulela u Musa o. 2– ba ziy - nga s i u o e abant ta y ke iing cango xa zon ndle. I ko Tshi la nga ph a um e eziph 44 Umhla:
• Qinisekisa ukuba uyazazi iinombolo zefowuni zabazali bakho kunye nabantu abahlala kufuphi nani. • Bhala iinombolo ezibalulekileyo ulungiselele umhla ngengxaki. Masibhale Zenzele olwakho uluhlu lweenombolo ezibalulekileyo. Iambulensi: Amapolisa: ______________________ ______________________ Inombolo yeselula kamama: _______________________ Abacimi-mlilo: ______________________ Inombolo yeselula katata: ________________________ r: Teache Ngubani omnye umntu onokumfowunela xa ufuna uncedo? Sign: Date: __________________________________________________ 45
24 Enye into onokuyikhumbula i l a m a- Nantsi indlela elula yokukhumbula inombolo yefowuni yamapolisa. Masithethe Jonga umfanekiso uze uxelele umhlobo wakho ukuba ikunceda njani imifanekiso ekukhumbuleni iinombolo. 10111 yinombolo yamapolisa. b enz Yibize amatyeli ambalwa de uyazi ngentloko. s e lom hepha 4 – Ip v e k i y e s i- –I 1 0 111 i -2 s a ye Masishukume Bonisa ukuba ubuya kuthini ukuba ubungumntwana okule mifanekiso. I kot Ubuya kwenza ntoni Ubungathini ukuba Ubuya kuthini ukuba ukuba ubuleqwa ngumntu ubuncedisa umama wakho ubumi phezu kweglasi ongamaziyo? ukwenza ikeyiki? eyaphukileyo? 46 Umhla:
Zama ukuzakhela Masenze eyakho indlu. • Funa iibhokisi zekhadibhodi ezindala uze uzakhele iindonga kunye nophahla. • Dibanisa iibhokisi ngesinamathelisi. Wakube uyigqibile indlu yakho, yipeyinte. • Ukuba akuyifumani ikhadibhodi, sebenzisa enye into kodwa ungasebenzisi iglasi okanye itoti okanye nantoni na enokukwenzakalisa. Phosa ibhola emoyeni Masishukume uze uyibambe ngesandla sakho esibuthathaka. Ncedisa utitshala wakho nikhuphele ngaphandle kweklasi izitulo, iitafile kunye neebhokisi. Khwela ezitulweni, ezitafileni nasezibhokisini, khasa ngaphantsi kwazo uphinde utsibe phezu kwazo. Teache r: Sign: Khawuzame ukuma Date: ngonyawo olunye esitulweni. 47
25 Umzimba wam z i l a m a- Masibhale Bhala amagama kwizikhewu ezichanekileyo. umlenze isandla intloko b en s e isisu unyawo ingalo hepha lom – Iv e k i y e s i- 5 2 i - s – Ip ye I kot a 48 Umhla:
Masizobe Gqibezela obu buso. Zoba iinwele. Khuphela obakho ubuso. Ukuba unamehlo abhrawuni, zoba amehlo abhrawuni. Ukuba uneenwele ezimnyama zoba iinwele ezimnyama. Zoba iintshiyi, impumlo nomlomo. Ubuso lilungu elibalulekileyo lomzimba wakho. Sonke sinamehlo ama-2. Sonke sineendlebe ezi-2. Sonke sinempumlo e-1. Sonke sinomlomo. Masicule Culani ingoma. Bamba ilungu lomzimba wakho njengokuba nicula igama lalo. Intloko namagxa Intloko namagxa, amadolo neenzwane, amadolo neenzwane Intloko namagxa, amadolo neenzwane Intloko namagxa, amadolo neenzwane, amadolo r: Teache neenzwane, amadolo neenzwane Sign: Date: Masishukume Dlalani umdlalo othi ‘USimon uthi…’ 49
26 Izivo zam l a m a- Masithethe Jonga izivo ezahlukeneyo uze uxele ukuba sizisebenzisela ntoni. ukubona b e nzi e oms phepha l ukuva ukungcamla – Iv e k i y e s i- 6 2 i - s ukuphatha ye –I ukunukisa Masifunde Sisebenzisa izivo zethu yonke imihla. I kot a Ukutya siyakunukisa sikungcamle. Siyakwazi ukuva ukuba luthambe kangakanani usiba. Siyasibona isibhakabhaka esizuba ehlotyeni. Siphulaphula umculo. Izivo zethu zisigcina sikhuselekile. Siyeva xa kukho umlilo. Siyeva ukuba isitovu sishushu kakhulu. Siyabona xa kungakhuselekanga ukunqumla indlela. Siyasiva isandi setsimbi. 50 Umhla:
Ukukhathalela amehlo kunye Masenze neendlebe zethu. Kufuneka sizikhathalele izivo zethu. Nazi iindlela ezimbini zokukhathalela amehlo kunye neendlebe. Khathalela iindlebe zakho ngokungamameli umculo ongxolayo. Khathalela amehlo akho ngokunxiba ikepusi okanye iiglasi zelanga. Musa ukujonga elangeni. Jonga itheyibhile engezantsi uze uphawule kumgca ngamnye isivo okanye Masibhale izivo ozisebenzisayo. Ungaphawula nokuba zingaphi. ukunukisa ukungcamla ukubona ukuva ukuphatha r: Teache Sign: Date: 51
27 Ukushukumisa umzimba i l a m a- Jonga imifanekiso. Kumfanekiso ngamnye xela ilungu Masithethe lomzimba nokuba likunceda entweni. Imizimba yethu siyisebenzisela ukushukuma. enz b s e – Iph eph a l om v e k i y e s i- 6 2 –I s i - a ye I kot Masibhale Phendula le mibuzo kunye nomhlobo wakho. Emva koko bhala iimpendulo encwadini yakho phantsi kwemibuzo. Ngawaphi amalungu omzimba owasebenzisa xa uhamba? ______________________________________________ Ngawaphi amalungu omzimba owasebenzisayo xa uchola into? _________________________________________________________ Utitshala wakho uza kukubonisa ukuba Yenzele phandle idlalwa njani ‘impuku nekati’. 52 Umhla:
Kukho amalungu omzimba ongakwaziyo ukuwabona. Masifunde Onke ayasebenzisana ukukugcina uphilile. Amathambo akho ukhakhayi ingqosha iimbambo ithambo lengalo umqolo ihleza ithambo lethanga idolo ithambo lomlenze Amalungu omzimba akunceda ukuba uphefumle impumlo umlomo umqala r: Teache imiphunga Sign: Date: 53
28 Cinga ngokhuseleko i l a m a- Jonga imifanekiso engezantsi uze uncokole nomhlobo wakho ngenikubonayo. Masithethe Kumfanekiso ngamnye yitsho ukuba ungahlala njani ukhuselekile. b enz s e lom hepha 6 – Ip v e k i y e s i- –I Ubona umhlobo wakho ngapha kwendlela. Ulinde wedwa esitopini sebhasi. i -2 s a ye I kot Ucelwa ngumntu ongamaziyo ukuba Ulahleka ezivenkileni. uhambe naye. 54 Umhla:
Sineemvakalelo zika “ewe” xa umntu esanga ngendlela elungileyo. Kuba mnandi xa usangiwa ngobubele nangendlela enenkathalo ngumntu omthandayo. Sibaneemvakalelo zika “hayi” xa umntu esiphatha ngendlela esenza soyike okanye sicaphuke. Xa siziva sikhathazekile okanye Yiza apha ntombazana. singakhuselekanga sineemvakalelo Ndiza kupha iilekese kodwa uze ungaxeleli mntu. zika “hayi”. Umzimba wakho ubalulekile kwaye ngowakho kuphela. Ungathi “ewe” ukuba KULUNGILE ukuba umntu akuphathe, kwaye ungathi “hayi” ukuba AKULUNGANGA. r: Teache Sign: Date: 55
29 Ukuzigcina ukhuselekile e n z i l a m a- Jonga imifanekiso engezantsi uze ubhale EWE kwimvakalelo ka “ewe” kunye Iv e k i y e s i- Masibhale noHayi kwimvakalelo ka “hayi” kwezi bloko. Yeka ukungxola! Umkhulu b gqitha ukuba ungenza loo nto. e Ndiyakuthanda s 7 – Iph eph a l om i -2– e s ta y Ukhangeleka umhle. Ungakhathazeki ndiyakunyumbaza nje. I ko 56 Umhla:
Masenze Ziqhelise ukuthi “hayi”. Yila umdlalo apho umntu ongamaziyo afuna ukuthatha umntwana amfake emotweni yakhe okanye ufuna ukuphatha-phatha umntwana. Umntwana uthi “hayi”. Abanye abantwana bahlala emakhayeni angabakhathalelanga. Jonga Masithethe imifanekiso. Ncokola ngendlela onokuziva ngayo ukuba ubungumntwana okuloo mifanekiso. Chaza ukuba ubuya kwenza ntoni. Uyintombazana engalunganga Akukwazi ukuya kwaye andikuthandi. esikolweni. Kufuneka uthuthe izitena zokwakha udonga. Masishukume Dlala umdlalo othi “yima”. Yenza nantoni na, xa utitshala evuthela impempe yima bhuxe ngaloo ndlela kuloo ndawo. Akufuneki ushukume tu de kutsho utitshala. Teache r: Sign: Ungakwazi ukuxhathisa? Hamba phezu kwepali Date: okanye phezu kwentambo ende ebekwe phantsi. 57
30 Ndizigcina z i l a m a- ndisempilweni Masifunde s e ben lo m Zininzi iindlela esinokugula ngazo. Amaxesha amaninzi siguliswa ziintsholongwane. Zincinci kangangokuba asikwazi ukuzibona. Zingena phepha emizimbeni yethu zisigulise. Zingangena emizimbeni yethu zisigulise. Benza ntoni abantwana abasemifanekisweni ukuzigcina besempilweni. 2 – Iv e k i y e s i-7 Masithethe Kungenzeka ntoni ukuba abanakuzenza ezi zinto? i - s e ay –I I kot 58 Umhla:
Thetha ngale mifanekiso. Yenza u ukubonisa indlela onokuhlala ngayo Masithethe usempilweni. Faka u kwimifanekiso enokubangela ukuba ugule. r: Teache Sign: Date: 59
1 17 3 Ndizigcina ndisempilweni vIevkeik iy oyke sui--1 zniz li olkaum a-- I Masithethe Ubusazi ukuba kukho iindlela ezahlukeneyo zokucoca amanzi? – – e n 21 b e Ubusazi na ukuba amanye amanzi acocekile - - e b amanye amdaka? Ungenza njani ukuqinisekisa ui 8––I pI ph he IIkkoottaa yyoeks pe ph ah al ol omms es ukuba amanzi acocekile kwaye angaselwa? Ungabilisa amanzi amdaka eketileni ukuze ubulale iintsholongwane. Ungawahluza amanzi amdaka. Utitshala wakho uya kukubonisa ukuba wenza njani. Ungagalela itisipuni yejikhi kwiemele yamanzi omlambo angangeelitha ezingama-20. Yivale iemele ingangenwa ziimpukane. Wayeke amanzi ahlale iiyure ezingama-28 phambi kokuba uwasele. 60 Umhla:
Masithethe Lahla ithisiyu kwindlu Jonga imifanekiso uze yangasese okanye emgqomeni. uthethe ngezinto ezenziwa ngabantwana ukuze bahlale besempilweni. Hlamba izandla wakugqiba ukusebenzisa indlu yangasese. Hlamba izandla zakho phambi kokuba utye. Ukuba ungcolisile kwindlu yangasese, kucoce oko kungcola uze uhlambe izandla emva koko. Teache r: Sign: Gquma umlomo xa ukhohlela Date: okanye uthimla. 61
32 Siyaqondisisa Xoxa ngokufundileyo i l a m a- Masithethe kwezi kota zimbini zidlulileyo. enz Ndiyakwazi ukuthetha ngosapho lwasekhaya. s e b lom Ndiyakwazi ukuhamba emgceni obhityileyo. epha Ndiyayazi inombolo yefowuni yamapolisa. 8 – Iph Ndiyazi malunga neemvakalelo zika “ewe” no “hayi”. Ndiyakwazi ukubamba ibhola. v e k i y e s i- Ndiyakwazi ukuhlala ndikhuselekile ekhaya. Ndiyakwazi ukuzikhathalela xa ndisele 2 –I i - ndodwa ekhaya. s a ye Ndiyalunceda usapho lwam. I kot Ndiyakwazi ukuzihambela esikolweni sam. Ndiyakwazi ukuzigcina ndisempilweni. Ndiyazi ukuba mandenze ntoni ngazo zonke izinto ezikwibhegi yam yesikolo. Ndiyazi malunga neentsapho ezahlukeneyo. Ndifunde lukhulu kwizifundo zeZakhono zoBomi. 62 Umhla:
Isichazi-magama sam A G a g B H b h C I c i D J j d E K e k F L f l 63
Isichazi-magama sam M S m s N T n t O U o u P V p v Q W q w R X-Z r x-z 64
LS G1 Cutouts.indd 1 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 2 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 3 2012/05/26 11:18 AM
LS G1 Cutouts.indd 4 2012/05/26 11:18 AM

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 1 Life Skills

Explore more published documents in this catalogue.

View all