Agricultural Management Practices Nov 2025 MG Afr

NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 12 LANDBOUBESTUURSPRAKTYKE NOVEMBER 2025 NASIENRIGLYNE PUNTE: 200 Hierdie nasienriglyne bestaan uit 14 bladsye. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 2 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne AFDELING A VRAAG 1 1.1 Meervoudigekeuse 1.1.1 D ✓✓ 1.1.2 C ✓✓ 1.1.3 A ✓✓ 1.1.4 A ✓✓ 1.1.5 B ✓✓ 1.1.6 D ✓✓ 1.1.7 B ✓✓ 1.1.8 A ✓✓ 1.1.9 C ✓✓ 1.1.10 D ✓✓ (10 x 2) (20) 1.2 Pasitems 1.2.1 F ✓✓ 1.2.2 K ✓✓ 1.2.3 L ✓✓ 1.2.4 C ✓✓ 1.2.5 A ✓✓ 1.2.6 H ✓✓ 1.2.7 B ✓✓ 1.2.8 J ✓✓ 1.2.9 D ✓✓ 1.2.10 G ✓✓ (10 x 2) (20) 1.3 Landboukundige terme 1.3.1 Produktiwiteit ✓ 1.3.2 Verlies ✓ 1.3.3 Marknavorsing ✓ 1.3.4 Faktuur ✓ 1.3.5 Bevriesing ✓ (5 x 1) (5) 1.4 Onderstreepte woorde 1.4.1 Agteruitgang/Degradering/Oorbeweiding✓ 1.4.2 Termometer ✓ 1.4.3 Besigheidsplan ✓ 1.4.4 Verstandelike ✓ 1.4.5 Higiëne ✓ (5 x 1) (5) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 3 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne AFDELING B VRAAG 2: FISIESE PLAASBEPLANNING 2.1 Faktore wat die vermoë van grond beperk om voedsel te produseer 2.1.1 Identifiseer faktore (a) B✓ (1) (b) A✓ (1) 2.1.2 Noem die prosesse wat PRENT C beïnvloed in plantegroei • Respirasie ✓ • Transpirasie ✓ • Absorpsie van voedingstowwe ✓ • Fotosintese ✓ (Enige 3) (3) 2.2 Bespreek die effek van fotoperiode op plant en diere produksie Gewas • Elke gewas het ʼn spesifieke minimum hoeveelheid lig ✓ wat dit moet ontvang om te produseer of groei ✓ • Dit hang af van die hoeveelheid daglig benodig ✓, want gewasse word verdeel in somer- of wintergewasse ✓ • Langer dagliglengte kan hoër produksie tot gevolg hê ✓, met veronderstelling dat toestande gunstig is ✓ Diere • Sekere diere sal slegs tekens van estrus toon ✓, wanneer daglig verkort in Suid-Afrika ✓ (Enige 2 x 2) (4) 2.3 Kapitaal 2.3.1 Identifiseer tipe kapitaal • A = Langtermyn kapitaal / vaste kapitaal ✓ • B = Korttermyn kapitaal / werkende kapitaal / vlottende kapitaal / bedryfskapitaal ✓ • C = Mediumtermyn kapitaal / roerende kapitaal / bewegende kapitaal / losgoedkapitaal ✓ (3) 2.3.2 Noem die probleme wat geassosieer word met kapitaal as ʼn hulpbron • Oorkapitalisering ✓ • Onderkapitalisering ✓ • Kapitaal is duur ✓ • Kapitaal is skaars ✓ • Kollateraal / sekuriteit vir lening mag nie genoeg wees nie ✓ (Enige 3) (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 4 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 2.4 Weiding en bestuur 2.4.1 Lei TWEE weidingspraktyke af wat lei tot PRENT B • Voldoen aan die korrekte drakrag / voorkom oorbeweiding / ✓ • Beoefen wisselweiding / voorkom kontinue beweiding ✓ • Ruskampe / winterkampe ✓ (Enige 2) (2) 2.4.2 Verduidelik die effek van die volgende faktore op produksie wanneer na veld gebruik vir weiding verwys word. (a) Smaaklikheid • Hoe smaakliker die veld, hoe meer sal die diere eet ✓ • ʼn Hoër inname sal lei tot hoër produksie ✓ (2) (b) Topografie • Steil hellings maak toegang tot weiding moeilik ✓ • Diere gebruik meer energie op steil hellings wat lei tot laer produksie ✓ (2) (c) Erosie • Beweiding van velde met hoër geërodeerde dele / areas sal minder gras beskikbaar hê dus ✓ • geërodeerde areas moet afgesper word wat lei tot minder weiding beskikbaar ✓ (2) 2.5 Onderskei met toepaslike voorbeelde Gronddegradasie • Is die verlies van grondkwaliteit en produktiwiteit ✓ • veroorsaak deur besoedeling, erosie, verbouing ✓ (2) Grondbesoedeling • Is die kontaminasie van die grond met chemiese / fisiese / biologiese stowwe wat die natuurlike balans van die grond versteur ✓ • soos bemestingstowwe, plaagdoders, onkruiddoders, houers, diere afval ✓ (2) 2.6 Boerderymetodes 2.6.1 Identifiseer die boerderymetode • A – Ekstensiewe boerderymetode ✓ • B – Intensiewe boerderymetode ✓ • C – Semi-intensiewe boerderymetode ✓ (3) 2.6.2 Beskryf die omgewing bekommernisse van Plaas B • Besoedeling van lug en grond ✓ • Diere welvaart in gevaar stel ✓ • Kontamineer water hulpbronne ✓ • Ophoop van afvalmateriaal ✓ • Degradasie van natuurlike hulpbronne ✓ (Enige 4) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 5 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 2.6.3 Gee die voordele van A • Minder arbeid benodig ✓ • Minder kapitaal per eenheid benodig ✓ • Laer insetkoste / laer produksiekoste ✓ • Minder verspreiding van oordraagbare siektes ✓ • Benodig nie ekstra hulpbronne anders as natuurlike hulpbronne nie ✓ • Minder kapitaal benodig ✓ (Enige 2) (2) 2.7 Klassifiseer werkers se siekte as direk of indirek. 2.7.1 Indirek✓ (1) 2.7.2 Direk✓ (1) 2.7.3 Direk✓ (1) 2.7.4 Indirek✓ (1) 2.8 Agritoerisme 2.8.1 Identifiseer DRIE metodes om toeriste se veiligheid te verseker vanuit die scenario • Verbeter infrastruktuur ✓ • Installeer waarneming toerusting in hoë risiko areas ✓ • Ontplooi inwoner patrollering / Hou vreemdelinge uit ✓ (Enige 3) (3) 2.8.2 Beskryf hoe misdaad agritoerisme sektor kan affekteer • Meer geld spandeer op sekuriteitsmaatreëls ✓ • Verminder vraag na toerisme / verminder inkomende toeriste ✓ • Belemmer die groei van toerisme ✓ • Gee ʼn negatiewe beeld van die bestemming ✓ • Verlies aan inkomste a.g.v. minder besoekers ✓ • Benadeel langtermyn volhoubare vraag na die sektor ✓ • Negatiewe impak op naby geleë gemeenskappe ✓ (Enige 4) (4) 2.8.3 Kies die tipe toeris A – Kulturele toeris ✓ B – Avontuurlike toeris ✓ C – Opvoedkundige toeris ✓ (3) [50] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 6 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne VRAAG 3: BESIGHEIDSBEPLANNING, ENTREPRENEURSKAP, BEMARKING. PRYSBEPALING EN DIE BESTUURSPROSES 3.1 Sakeplan 3.1.1 Dui aan wat die letters van die 'SMART'-akroniem verteenwoordig • S – Spesifiek ✓ • M – Meetbaar ✓ • A(H) – Haalbaar ✓ • R – Realisties ✓ • T – Tydraamwerk ✓ (5) 3.1.2 Verduidelik hoekom “toename in verkope” as ʼn vae doel beskou word • Dit is nie meetbaar nie ✓ want dit dui nie op toename in verkope in hoeveelhede aan nie ✓ • Dit het nie ʼn tydraamwerk nie ✓ want dit dui nie die periode ter sprake aan nie ✓ (Enige 1 x 2) (2) 3.2 Definieer entrepreneur • Is iemand wat ʼn behoefte raaksien ✓ en dan ʼn produk verkoop of ʼn diens lewer om die behoefte te bevredig ✓ OF • Is iemand wat ʼn besigheidsgeleentheid kan raaksien ✓ en dan die waagmoed het om die risiko's te neem en die besigheid te bestuur ✓ (Enige 2) (2) 3.3 Besigheidsektor in landbou 3.3.1 Verskaffing van goedere en dienste Sektor: • Tersiêre landbousektor ✓ (1) Voorbeeld: • versekeringsmaatskappy ✓ OF implement verskaffers ✓ OF agritoerisme ✓ (Enige 1 voorbeeld) (1) 3.3.2 Voeg waarde toe tot landbouprodukte Sektor: • Sekondêre landbousektor ✓ (1) Voorbeeld: • bv. droë vrugteproduksie ✓ (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 7 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 3.4 Analiseer krities hoe die konsep van diversifikasie bydra tot besigheidsoorlewing • Diversifikasie verwys na ʼn toename in die hoeveelheid vertakkings of besighede ✓ wat bydra tot die totale inkomste van die plaas ✓ • Diversifikasie behels die produksie van verskeie gespesialiseerde produkte ✓ van ʼn basiese produk binne ʼn spesifieke vertakking ✓ • Diversifikasie behels spesialisasie om verskeie produkte te lewer ✓ om voedselsekerheid te verseker ✓ • Diversifikasie verminder die finansiële risiko's van ʼn boerdery besigheid ✓✓ (Enige 2 x 2) (4) 3.5 Nismark 3.5.1 Noem TWEE maniere om ʼn nismark meer winsgewend te maak • Skep gefokuste bemarkingsveldtog ✓ • Ken die teikengehoor ✓ • Spreek verbruikers se behoeftes aan ✓ • Beoordeel jou kompetisie ✓ (Enige 2) (2) 3.5.2 Onderskei tussen nismarkbemarking en massabemarking NISMARKBEMARKING MASSABEMARKING Teiken 'n spesifieke mark ✓ Teiken die totale mark ✓ Gewoonlik ʼn unieke produk met ʼn Verskillende produkte met spesifieke groep in die verskillende groepe in die gemeenskap ✓ gemeenskap ✓ Kompetisie is relatief laag ✓ Kompetisie is hoog ✓ (Enige 2) (Enige 2) (4) 3.6 Tipes kompetisie in die landboukundige besigheidsektor 3.6.1 Direkte kompetisie • Besighede wat dieselfde produk of diens aanbied as joune in dieselfde mark ✓ (1) 3.6.2 Indirekte kompetisie • Besighede wat dieselfde produkte gebruik as joune met ʼn ander doel ✓ (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 8 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 3.7 Vraag en aanbod op prys 3.7.1 Lei faktor af wat vraag beïnvloed • Prys ✓ (1) 3.7.2 Noem invloed van prys op vraag • As die prys van die produk toeneem, verminder die vraag na die produk ✓ OF • As die prys van die produk afneem, vermeerder die vraag na die produk ✓ (1) 3.7.3 Verduidelik hoe toename in prys van die produk die winsgewendheid van die onderneming affekteer • Teen ʼn hoër prys van R12,00 per sak word minder wins gemaak ✓ want daar verkoop slegs 800 sakke ✓ • Teen ʼn hoër prys, sal die onderneming minder wins maak, ✓ want minder produkte verkoop teen dieselfde koste ✓ (Enige 1 x 2) (2) 3.8 Gelykbreekpunt 3.8.1 Bereken gelykbreekpunt Gelykbreekpunt = Vastekoste Prys – Veranderlike koste = R4 800,00 OF = R4 800,00 R3 000,00 – R2 050,00 ✓ R950,00 ✓ = 5,05 ton/ha ✓ (eenheid is noodsaaklik) Rubriek • Regte vervanging van waardes ✓ en antwoord met eenhede ✓ OF • Net antwoord mét eenhede ✓✓ (2) 3.8.2 Beskryf wat die resultaat sal wees vir die onderneming se wins of verlies • Teen 7 ton/ha sal die besigheid ʼn wins maak ✓ • Teen 4 ton/ha sal die besigheid ʼn verlies maak ✓ (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 9 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 3.9 Pas die kanaal van ʼn vryebemarkingsstelsel 3.9.1 Kontrakbemarking ✓ (1) 3.9.2 Vendusieverkope ✓ (1) 3.9.3 Internet bemarking ✓ (1) 3.10 Beskryf hoe samewerking tussen boere in produk organisasies boere bevoordeel • Boere het beter toegang tot die mark deur gesamentlike bemarking en verspreiding ✓ • Daar is groter kontraktuele invloed tussen kopers van hul produkte en verskaffers van landbou insette ✓ • Daar is meer effektiewe produksie deur beter toegang tot tegniese kennis en risiko bestuur meganismes ✓ • Maak krediet meer beskikbaar vir boere deur onderhandelinge met die bank ✓ • Organiseer afslag namens die boere op inset koste ✓ • Staan boere by om marktendense waar te neem deur verskaffing van mark inligting ✓ • Adverteer landbouprodukte as geheel om boere se verkope te laat toeneem ✓ (Enige 2) (2) 3.11 Noem bestuursrol 3.11.1 Toekenning van ʼn bonus vir bereiking van produksieteiken • Motivering ✓ (1) 3.11.2 Ontwikkel ʼn sakeplan vir ʼn nuwe onderneming • Beplanning ✓ (1) 3.11.3 Rangskik plaaswerkers in spanne gebaseer op spesifieke vaardighede • Organisering ✓ (1) 3.11.4 Opteken van personeelverlof in ʼn verlofregister • Kontrole ✓ (1) 3.12 Verduidelik waarom beplanning na verwys word as ʼn dinamiese proses • Beplanning moet herhaal word soos omstandighede verander, ✓ • want landbouproduksie is ʼn veranderende proses ✓ • a.g.v. tegnologiese vooruitgang of ✓ • a.g.v. veranderende bestedingstendense ✓ • a.g.v. klimaatsverandering ✓ (Enige 2) (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 10 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 3.13 Arbeid 3.13.1 Beskryf die term kontrak • ʼn Wetlike bindende dokument ✓ • tussen die werkgewer en die werknemer oor die aspekte van die werk ✓ (2) 3.13.2 Noem die tipe plaaswerker • Permanente / voltydse werker ✓ Rede • Die kontrak sal eindig met aftrede ✓ (2) 3.13.3 Noem TWEE maniere om die ekonomiese toestand van die plaaswerkers te verbeter • Betaal beter lone ✓ • Verskaf aansporing (bonusse) vir werkers ✓ • Verskaf onderwys en opleiding vir werkers ✓ • Gaan vennootskapsooreenkomste met werkers aan ✓ • Betaal oortyd ✓ (Enige 2) (2) [50] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 11 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne VRAAG 4: FINANSIËLE BEPLANNING, REKORDHOUDING, OES, WAARDETOEVOEGING EN VERPAKKING 4.1 Identifiseer die tipe werker 4.1.1 • Voltydse werker ✓ (1) 4.1.2 • Geleentheidswerker ✓ (1) 4.1.3 • Deeltydse werker ✓ (1) 4.1.4 • Seisoenale werker ✓ (1) 4.2 Die Freshness Groentewinkel se transaksie met Boer Z 4.2.1 Voltooi kwitansie (a) • Freshness Groentewinkel ✓ (1) (b) • R700,00 ✓ • Sewe honderd rand alleen / Sewe honderd rand en geen/nul sent ✓ (2) (c) • 100 koolkoppe ✓ (1) 4.2.2 Beskryf die nadele van ʼn kontantbetaling • Kontant kan verlore raak ✓ • Kontant kan gesteel word ✓ • ʼn Kort papierspoor maak boekhouding moeilik ✓ • Kan lei tot korrupsie en belastingontduiking ✓ (Enige 3) (3) 4.2.3 Stel ʼn beter manier van betaling voor • Elektroniese betaling (EFO, Virtuele kaart, Bankkaart)✓ (1) Voordele • Maklike betaling ✓ • Veilige betaling ✓ • Elektroniese betalings laat ʼn lang papierspoor wat rekordhouding maklik maak ✓ (Enige 1) (1) 4.3 Verduidelik die doel van ʼn gedeeltelike begroting • Vergelyk kostes en uitgawes ✓ van ʼn mikro-onderneming ✓ • Vergelyk die veranderlike koste van die twee mikro-ondernemings ✓ om die inkomstes en die uitgawes te bepaal ✓ (Enige 1 x 2) (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 12 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 4.4 Gebruik ʼn tabel om te onderskei tussen vaste koste en veranderlike koste VASTE KOSTE VERANDERLIKE KOSTE • Koste wat nie oor die korttermyn • Koste kan verander binne die verander nie ✓ raamwerk van ʼn spesifieke produksie struktuur ✓ • Koste wat nie binne die korttermyn • Koste wat binne die korttermyn vermy kan word nie ✓ vermy kan word ✓ • Koste wat nie afhang van die grote • Kostes wat verander na gelang en/of intensiteit van produksie nie van grote en/of intensiteit van ✓ (Enige 2) produksie ✓ (Enige 2) (4) 4.5 Bespreek kortliks die invloed van arbeidsbeplanning op werker effektiwiteit gebaseer op: 4.5.1 Beplanning van produksieproses • Piektye in arbeidsbehoeftes moet uitgesprei word ✓ oor verskillende vertakkings om te verseker dat minder arbeid benodig word ✓ (2) 4.5.2 Fisiese beplanning van plaaseenhede • Plaasgeboue naby aan mekaar lei tot ✓ minder beweging tussen die geboue so werkers kan take vinniger voltooi ✓ (2) 4.5.3 Daaglikse beplanning • Prioriteitstake moet eerste voltooi word afhangende van vaardigheid en beskikbare arbeid ✓, behoorlike verdeling van arbeid verhoog die produktiwiteit van die werkers ✓ (2) 4.6 Noem die hoof aspekte van beplanning voor ʼn gewas geoes word • Tyd van oes / begin datum en einddatum ✓ • Oes metode ✓ • Fasiliteite en toerusting benodig / beskermende klere ✓ • Arbeid vereistes ✓ • Finansiële aspekte ✓ • Vervoer vereistes ✓ • Gradering en/of sortering na gelang van mark vereistes ✓ (Enige 2) (2) 4.7 Noem faktore wat bestuur moet word tydens die hantering van produkte • Vermorsing ✓ • Waterhulpbronne ✓ • Gesondheid van werkers ✓ • Higiëne van werkers ✓ • Handtering van produkte ✓ • Verpakking van produkte ✓ • Vervoer van produk ✓ (Enige 2) (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 13 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 4.8 Noem sigbare eienskappe om vrugte en groente te kategoriseer • Grootte ✓ • Kleur ✓ • Vorm / stadium van ontwikkeling ✓ • Tekstuur / varsheid ✓ • Siektes en peste ✓ • Beskadiging ✓ • Sindelikheid (skoon voorkoms)✓ (Enige 4) (4) 4.9 Beskryf die voordele om graan te stoor en dit nie direk te bemark nie • Vermy die verkoop van graan as pryse laag is ✓ • Laat meer kontrole oor oes aksies toe / verhoog oes effektiwiteit / verlaag vervoer kostes ✓ • Laat tussentydse kontantvloei toe ✓ • Laat die verspreiding van verkope toe ✓ • Diversifiseer prys risiko ✓ • Help om inkomste vir belastingdoeleindes te bestuur ✓ (Enige 2) (2) 4.10 Noem die faktore wanneer marknavorsing gedoen word voor waardetoevoeging tot produkte • Regerings beleid en regulasies ✓ • Sosio-ekonomiese kondisies ✓ • Vlak van besigheidsvaardigheid tussen die mense ✓ • Finansiële bystand van die bank of ander finansiële instellings ✓ • Die beskikbaarheid en koste van infrastruktuur ✓ • Mark ontwikkeling ✓ • Toegang tot gepaste tegnologie ✓ (Enige 3) (3) 4.11 Beskryf die voordele van beroking as ʼn preserverings metode • Beperk groei van bakterieë en fungi deur vog te verminder ✓ • Rook help om bakterie-draende-insekte weg te hou gedurende die storing / droging proses ✓ • Voeg geur by die voedsel ✓ (Enige 2) (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Landboubestuurspraktyke 14 DBE/November 2025 NSS – Nasienriglyne 4.12 Verpakking 4.12.1 Klassifiseer na gelang van tipe verpakking STEWIGE SEMI-SOLIEDE BUIGBARE VERPAKKING VERPAKKING VERPAKKING B✓ D✓ A/C✓ (3) 4.12.2 Identifiseer produk wat gepreserveer is • B✓ (1) Motivering • Die houer is lugdig / glas, geen toegang vir mikro-organismes nie ✓ • Tamatiesous het deur ʼn sekondêre verwerkingsproses gegaan ✓ • Tamatiesous het ʼn lang raklewe ✓ (Enige 1) (1) 4.12.3 Identifiseer die produk wat die meeste blootgestel is aan bederf • C✓ (1) Rede • Die sakkie van net laat vrye toegang vir mikro-organismes toe wat bederf kan veroorsaak ✓ (1) 4.13 Noem aspekte wat oorweeg moet word wanneer verpakkingsmateriaal gekies word • Tipe produk wat verpak moet word ✓ • Tipe materiaal wat vir verpakking gebruik moet word ✓ • Doel van verpakking ✓ • Koste implikasies ✓ • Toerusting benodig ✓ • Of die verpakking in die verpakkingslyn gevorm moet word of voor verpakking begin ✓ (Enige 3) (3) [50] TOTAAL AFDELING B: 150 GROOTTOTAAL: 200 Kopiereg voorbehou