NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2019
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
ISIKHOKELO SOKUMAKISHA
AMANQAKU: 80
Le memorandam inamaphepha angama-24.
Skip to contentAll 2019 papers 





View all




_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
isiXhosa HL Grade 12 P2 2019 Memo
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the September Preparatory Exams 2019, 24 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2019. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2019
- Exam period
- September Preparatory Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 24
- File size
- 745.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 24
This exam
September Preparatory Exams 2019
- Paper 1Question paper
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
ukukorekisha kumaziko okukorekisha.
Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.
IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA
1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akuvumelekanga ukuba aphendule
umbuzo osisincoko nombuzo omfutshane kudidi olunye kwijenri enye.)
2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo kwiCANDELO A (imibongo efundisiweyo),
korekisha kuphela emibini yokuqala.
3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
esisincoko kwiCANDELO B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithathu imibuzo
(kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha
kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba
uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo
ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokuchanekileyo, korekisha ngokwendlela
ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.
6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo
ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo.
7. Imibuzo esisincoko
Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani
lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa
impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo
ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu. Sebenzisa irubriki
yokuhlola ekwisihlomelo esinguA nesinguB ukuhlola izincoko zabaviwa.
8. Imibuzo emifutshane
Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
ecaphula.
9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo.
10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/ BUBUXOKI, okanye YINYANI/LULUVO.
Makisha impendulo exhasayo.
11 Iimpendulo zemibuzo emifutshane mazihlolisiswe ngokupheleleyo kwayanywe
kwiingxoxo eziqhubeke ngexesha lobekomgangathweni lwesikhokelo
sokukorekisha.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE – S.E.K MQHAYI
Amanqaku ali-10 ewonke kulo mbuzo. Ama-6 ngawomxholo aze ama-4 abe
ngawolwimi kunye nesimbo.
Sebenzisa irubrikhi esisihlomelo A.
Sebenzisa ezi ngongoma zilandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo
umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-30 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Kwisihloko sombongo imbongi isebenzise igama umfikazi eliphuhlisa ukuba lo
iza kuthetha ngaye kulo mbongo ngowasetyhini osele elandulele eli.
Ushenxile:ligama elisetyenziswa ngamaXhosa elinika intsingiselo yokuba ubani
akakho kwindawo ebekuyo engayanga kude. Kulo mbongo lisetyenziwe
ngenjongo yokuba nangona likwathetha ukuba akasekho uMfikazi uCharlotte
Manyhi Maxeke phakathi kwabantu ebekade ehlala nabo kodwa izinto abezenzile
zisashiyekile abantu abasazibona novakalelo lokungabikho kwakhe lusavakala
okanye lusenephunga kubo.
Ukuliphindaphinda eli gama lithi ‘ushenxile’ ngokutsiba umqolo kunika
intsingiselo yokuzinga kovakalelo lwelahleko. Abantu bakuthi nokuba
sebebukumlibala babuye bamkhumbule kwakhona kuba imisebenzi yakhe
iphakathi kwabantu ngoko bathetha ngaye rhoqo.Lilonke kumke isiqu sodwa
yena usele emilonyeni nasemimoyeni yabantu ababencedwe nguye.
Igqibil’intombi yasemzini: Igama kwaXhosa lithetha ukwenza into epheleleyo
okanye ngokupheleleyo. Le yindlela yamaXhosa yokuthuthuzela abo
balahlekelweyo. Eli gama liqulethe intsingiselo yokuthi ‘thuthuzelekani’
ningakukhalazeli ukungabikho kwakhe kuba kungekho nto angayenzanga.
Ukuliphindaphinda eli gama kunenjongo yokubethelela le ntuthuzelo
kwanobubanzi beendidi zabantu abanokuba bayakhala. Umzekelo abafazi
becawa, abenkonzo yentlalontle kwanekhaya lakhe.
Yaphusile: Ukwaphusa kukungabi nalubisi kwesilwanyana ebesikade sincancisa
usapho lwaso. Apha esi sisikweko esinjongo ekukufanisa isehlo sokungabi
nambele wakuncancisa nokungabi nako ukufumana iinkonzo ebezifunyanwa
kuyo lo kaMaxeke.
Logangwa yintokazi kabani na?: Lo ngumbuzo buciko obonisa ixhala enalo
imbongi lokuba njengoko eswelekile ngubani oya kuthi adlale indima yakhe
kaCharlotte Maxeke.Ikwavuselela izazele zabantu abashiyeke ngasemva ukuba
banoxanduva lokuvala isithuba salowo ebelulutho eluntwini.
Menzeleni ilitye lokukhunjulwa :imbongi inika umyalelo kwiziphatha mandla
zaseMzantsi Afrika ukuba maziyidumise imisebenzi kaCharlotte emihle, ngokuthi
kubekho izinto ezibizwa egameni lakhe Ukuze nabo bebengazimiselanga
ukusebenzela isizwe basukume bathathele apho ayeke khona.
(Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.) [10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)
IIMBONGI - Z.S QANGULE
2.1 Lizisa intsingiselo yokuba iimbongi zixela izinto ezimbi abantu abazenza
kwabanye ekhusini baze nabo zenziwa kubo bazazi. √√ (2)
2.2 Ziyaprofithesha, zingamakholwa abhedeshayo, zingamagqirha,
zikwangamanyange. √√ (2)
2.3 Ugqamisa ukuba ninzi zahlukile √√/ ukuba zizisele kwazo kwimiba emininzi
eyahlukeneyo yesizwe. √√
[Nayiphi na kwezi] (2)
2.4 Yimfundiso yokuba iimbongi ngabantu abanesiphiwo esohlukileyo sokwazi
izinto ezingaziwayo ngabanye abantu √√/ ukuxabiseka nokubaluleka
kwemisebenzi yeembongi kuluntu ngokubanzi. √√
[Nayiphi na impendulo echanekileyo] (2)
2.5 Kukuba uwonke unemiqolo elishumi elinesine. √√ / isakhiwo sawo
esiziikwatreni ezintathu nekhaphlethi √√/ umxholo owahlulwe wazizicingo
ezine ngokwesi sakhiwo seekwatreni nekhaphlethi. √√/ irhayimu yawo ngu
aabb ccdd eeff gg. √√
[Nayiphi na kwezi] (2)
[10]
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)
A! NGANGOMHLABA – S.E.K MQHAYI
3.1 Lizisa intsingiselo yokuphithizela okunodlamko. √√
[Nayiphi na kwezi] (2)
3.2 Lanyikima lonke elakwaGompo. √√
[Nayiphi kwezi] (2)
3.3 Ukuphuma ngobuninzi kwabantu baseMonti ngale mini. √√
[Nayiphi na kwezi] (2)
3.4 Yimfundiso engembali yamhla wanikwa intonga yakhe yobukhosi uNkosi
uNgangomhlaba kweliya lakwaGompo. √√
[Nayiphi na kwezi] (2)
3.5 Kuba siyabalisa√√/ kuba sibaliselwa ngokwathi kwenzeka mhla ukumkani
uNgangomhlaba wayebekwa eMonti. √√/ ukusetyenziswa kwexesha
eladlulayo. √√
[Nayiphi na kwezi] (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UNOZAKUZAKU – Z.S QANGULE
4.1 Lizisa intsingiselo yomntu ongazikhuphi zonke ngaxeshanye ezi mfanelo,
olinda zibizwe nganye nganye. √√ (2)
4.2 ‘Ngumdibanisi wamakhay’ amabini ngobulawu’. √√ (2)
4.3 Ugqamisa ukusindasindana kwakhe zizinto ekufuneka eziphethe √√/
eziyimimiselo kulo mcimbi awuhambayo kunjalonje ekungafunekanga athi
azikho. √√/ ububele nolonwabo aluzisa kumntu wonke (uswazi nesazimzi) /
ngezi mfanelo azisa kwelo khaya. √√
[Nayiphi na kwezi] (2)
4.4 Ukuba unozakuzaku ngumntu obalulekileyo, ohlonitshwayo, ohloniphayo
onendima enkulu kumcimbi wobulawu. √√ (2)
4.5 Sithathwe kumbongo nkcazo kuba siyachaza √√/ kuba imbongi isichazela
ngobunjani bukanozakuzaku, umsebenzi wakhe, iimeko unozakuzaku
asebenza phantsi kwazo newonga abakulo kulo msebenzi. √√
[Nayiphi na kwezi] (2)
[10]
ISIHOBE ESINGAFUNDISWANGA (SINYANZELEKILE UKUBA
USIPHENDULE)
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)
IIHOLIDE – S.E. K MQHAYI
5.1 Yimpinda efumaneka kwimiqolo emibini yokugqibela kwisitanza ngasinye
salo mbongo. √/ luphinda-phindo olufumaneka kwimiqolo emibini yokugqibela
kwisitanza ngasinye salo mbongo √/ Yimpinda √/ luphindaphindo lomqolo. √
[Nayiphi na kwezi] (1)
5.2 Ithetha ngeholide yokuphela konyaka √ kuba ithi niziqwelile iimviwo
kwisitanza sokugqibela/ kwesesibini ikhala ngengxaki yokufunda unyaka
wonke. √
[Nayiphi na kwezi] (2)
5.3 “Izifundo zingangengca”√ (1)
5.4 Isitanza ngasinye sakhiwe ngemiqolo emithandathu √√ (2)
5.5 Lubaxo/lugqithiso √ luphuhlisa ukusebenzisa ingqondo ngamandla/
Luphuhlisa ukusebenzisa ingqondo ngokungaphaya kokwenza. √ (2)
5.6 Ixhalabile √/ kuba isigama esisebenzisileyo sibonakalisa ukuthundeza
sicenga abantwana ngokungathi abazi kuphumla. √ (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
INOVELI
UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INKAWU IDLIW’ ILILA – S Kula
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Ukunyoluka kukunqwenela into engeyoyakho okanye yomnye umntu kuba
unganeliseki yile unayo. Kumenza lowo unyolukileyo arhumrheke enze okubi ade
angaziboni naxa esiya kweyela. Baninzi abalinganiswa ababonakala benesi sigulo
kule noveli. UMfuneko, Thantaswa, Mdlambila, Siphongo bachaphazelekile baze
abanye bangamaxhoba olu nyoluko.
UThantaswa
Unyolukela ubomi obumnandi akuphuma esikolweni abufumane
ngokuthandana noMsindisi kodwa kunjalo amxokise ngomntwana uba
asingowakhe kuba selenyolukele ukutshatela kwesi sinhanha somfo.
Akaneli ngumtshato uwodwa, ufuna amashishini kaMsindisi athi yena.Wenza
iyelenqe lokugebenga uMsindisi ekunye noMfuneko ukuze afumane imali kunye
namashishini akhe.
Xa sele efile uMsindisi ufuna omnye umtshato kunye noMfuno ade abe
kwibakala lokuba babe nale mali kuba efuna uncedo kuye.
Ugqibela engena kwimigibe ngemigibe ooMdlambila, ooNyangelethu kodwa
akufumanisa ukuba imali le yona akazukuyiva uthatha ubomi bakhe
nobukaMfuneko. Yitya sendityile!..
UMfuneko
UMfuneko ulahla uThantaswa enomntwana naye kodwa akutshatwa
nguMsindisi umkhangela naphantsi kwebhedi. Uxolele nokuba
ngumakhwapheni wakhe.
Akumfumana uThantaswa naye ufuna amashishini kaMsindisi anokuwafumana
xa enokufa. Kuye yibhonasi le aza kuyifumana. Sesi sizathu kanye esibenza
babe ngamaphuthi ahlathinye noThantaswa.
Ukunganeli kukaMfuneko sekungumkhwa kona kuba kuyanwenwa nje kule
imeko kaThantaswa. uThantaswa usebenzisa into esele inkone kakade ziziva
namatshanda okunyoluka. Sele kusisakhono kuye ukunyoluka oku. Nguye
okhupha imipu yesipolisa anike ababulali baye kungcolisa izandla zabo
nangolwakhe uncedo. Uyaziwa ngoku kunyoluka kuba ulipolisa elithengwayo
ngabenzi bemikhuba ukusukela kulo uhamba nokufa komyeni kaNompumelelo.
Oku ukwenza kuba weya umrholo wasesipoliseni.
Nakule ndibaniselwano noThantaswa nguye oza nooSixaki kuba naye ufuna
inzuzo..
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
Bayamgwinta uMsindisi kwihlathi laseBika. Siva xa bebikelana ngoku kufa
kukaMsindisi ukuba bakunye kulo mkhonyovu.
Xa ezibona ukuba akaliphandanga ityala kwaye ke kumfiliba ukuba
angaliphanda uzama amacebo okuba afe uMfezeko owalathelwe ukuphanda
ngokumzingela ngexhwele uNyangelethu elixhobe ngetyhefu de aphumele
ekubeni uSiphongo makamtshise ngoVutha ukuze azuze imali yakhe
noThantaswa.
Umbekela izabatha uMfezeko ukuze angaphumeleli kolu phando ade abe
utyhefa nengqondo kaNqoza ukuze lungabi naziphumo zihle uphando kodwa
kunjalo angaphumeleli asinde uMfezeko.
UMfuneko noThantaswa bayagcadiya kuba kutshe umkhukhu abazi ukuba
usaphila uMfezeko abamfuna phantsi kwegada.
UMdlambila
Ngenxa yokunyolukela imali enganeli yileyo ayifumanayo empela nyanga
emsebenzini ubikela uThantaswa ukuba akabhalwanga kwincwadi yamafa abe
sele esithi unecebo elihlawulelwayo kwangale mali noMfuneko ayisebenzelayo.
Ngoku le mali inezixhiphoti zamadoda eziyifunayo.
Xa bezama ukutshintsha ilifa uThantaswa wenza impazamo, kuphixane umhla
wokusayinwa kwencwadi yamafa. Kuqale enye ingxaki.
USphongo
Naye ungene waphelela kwesi sabatha kuba uMfuneko enamandla nje
uwathatha kumandla acinga ukuba akho kaSphongo.
Uthi ngokunyolukela kwale mali inye azithele etshisa ityotyombe engasebenzisi
nomthi abexoka ngawo de atshise unyana wakhe buqu.
Bonke barhintyelwa yile ndlu yesigcawu kuba bonke benesifo sokunyoluka.
(Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka.)
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
7.1 Babekhe bathandana √√/ sisidala sakhe √√ / nguyise womntwana wakhe √√
(Nayiphi na kwezi) (2)
7.2 Bonke bakhulekwe, bakhubeka, berhinyelwa luthando ukuze bangene kulo
nominxa ululwaphulo mthetho. √/ Lube yindlela yokungena kulwaphulo
mthetho √/Uthando lubonakalise ukuba ukuba ngumnatha kuba uMsindisi
utsalwe luthando kuThantaswa waze wagqibela egwintwe ngenxa yezinto
zakhe anazo ngulowo abethe uyamthanda. √ / UMfuneko uthe noko sele
engasamfuni uThantaswa kodwa akaphothelwa xa embona sele ehamba
ngemigrugra yeemoto zikaMsindisi wabizeleka wonke de wangena waphelela
kwiyelenqe lokubulala uMsindisi. √/UMapheza ophanda ityala lokugetyengwa
kukaMsindisi, usukuzana noMfuneko ongumgulukudu wepolisa ngentombi
enguHlengiwe. √/Ubonakala engawenzi ngendlela umsebenzi wakhe √ /
akawenzi ngemfezeko umsebenzi wakhe √/ uThantaswa unge uyamthanda
uMsindisi kwavela mva ukuba kanti ebefuna imali yakhe. UMfuneko
usebenzisa uThando ukungena kuThantaswa ukuze baye kwimali kaMsindisi
ngamayelenqe. √√
(Naziphi ezintathu iimpendulo ezichanekileyo ziyakwamkeleka.) (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
7.3 Bubengumqondiso wezinto ezimbi/zenkohlakalo eziphuma ngomlomo
wakhe √/ wobubi/wenkohlakalo √ kuba kule noveli ayinye into embi
ayikhuphe kulo mlomo wakhe ukusukela kumnqweno wokubulala
uMsindisi ukuze afumane imali yakhe, ukuya kwimeko yokuqweqwedisela
ukuba kubulawe uMfezeko ukuze ityala lilahleke. √√
(Nawuphi umzekelo obubungqina obuchanekileyo uya kwamkeleka.) (3)
7.4 Mhla wahlangana noMsindisi wayenxibe ezimhlophe kodwa bahlukene
ngelokhwe emnyama sele embulele uMsindisi. √√ (2)
7.5 Likwingabula zigcawu √ kuba saziswa abalinganiswa abaza kudlala
indima ephambili kweli bali √√/ sithiwa ntlo kwizinto ezinokuba
ngunobangela wempixano √√/ sikrotyiswa kwiziphumo izimo
zabalinganiswa nesimo sentlalo. √√/ Sihlangana neemeko zabalinganiswa
ezisenokuba ngunobangela wokruthakruthwano. √√
(Nayiphi kwezi) (2)
7.6 Sesokuthi akungena eluthandweni noMsindisi afune okungaphaya kwalo
-afune umtshato. √/ Sesokuthi etshate noMsindisi afune ukuthandana
noMfuneko. √/ sesokuthi emlahlile uMfuneko abuye afune ukuthandana
naye kuba ejonge ukumsebenzisa. √/ Sesokubulala uMsindisi ngenxa
yokufuna aphathwe nguye amashishini wakhe. √
(Nasiphi isithathu esichanekileyo) (3)
7.7 Sesokutyiswa kukaMfezeko ityhefu.√√ (2)
7.8 ‘Wambambisa unyaka onesiqhuma’√ (1)
7.9 Yinqwelo yezigulana, √ uNomyayi. √ / umbhobho weoksijini √/ idriphu. √
[Nasiphi na isibini] (2)
7.10 Ngumlinganiswa unguMchasi √ kuba izenzo zakhe zichasene
nezomlinganiswa oyintloko uThantaswa kunye nehlakani lakhe uMfuneko
kule noveli/ nguye olwa nolwaphulo mthetho olugquba kule noveli. √√ (3)
7.11 Sesothusayo. kuba bekulindeleke ukuba iphele incwadi uThantaswa
esisityebi, ongamele amashishini omyeni wakhe suka yaphela efile √√
Okanye
Kusesilindelekileyo kuba xa uThantaswa ebesenza okubi kangaka,
ebulalisa abantu abamsulwa bekulindelekile ukuba afumane isohlwayo
nokuba sesoNgentla. √√
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Ukungazithathi ngexesha elifanelekileyo izigqibo /ukungakwazi ukuzithathela
izigqibo ezizezakho kwangethuba ebomini kuyahlabana neenjongo zempumelelo
ebomini.
Oku sikujonga ngomlinganiswa onguThole othi esemncinci anqwenele ukuba
ngumfundisi kodwa aphanjwe ziimeko ngeemeko zobom ezifana nokuhuhutheka
neetshomi. Ukungabi nampumelelo kuye kukalwa ngokuba angabi ngumfundisi
ngexesha abelibekile.
Ugqwidiza ngokuthi akudibana nabahlobo bakhe edolophini eGcuwa esuka
eRhawutini uya kowabo eZazulwana ahuhutheke nabo kodwa antlaleke ngokuthi
azibone sele ebhadula eBhayi.
Kuba utywala anunuswa ngabo kwindlela eya eBhayi buyahlabana nempumelelo,
isazela sakhe siyala kuba siyamazi ukuba waziphawula ngophawu lobufundisi
uyabhomboloza indlela yonke avuke apho ebengacinganga khona.
Kuba iBhayi lambathwa ngabalaziyo, obezibize ngobufundisi alimlungeli, kuba
uzibona sele ethene athane qhwe nenenekazi ahlangene nalo elinguNomsa.
Lakuvela ikroba uNomsa umema uThole kowabo ukuba aye kumbona- nalapha
uyahuhutheka elantsheka esiya apho eqhutywa luthando.
Impumelelo ayimyekanga, Kanye xa eza kungena, esangweni ngesimemo
sikaNomsa, intshumayelo yomfo wakwaSigxabhayi xa eza kungena esangweni
kuloNomsa imxhokonxa ngelithi wayenze isibhambathiso, kubekho amazwi
entshumayelo athi, ‘umoya uza ngaphambili” enza acinge kubini kodwa ayimenzi
nto ukumlukuhlela ukuba angangeni, agqibele engena impumelelo
ayinathamsanqa.
Uhlangana nenyoka iphunga umhluzi apha kuba uJoe neqela lakhe bambetha
akhumbule isibhambathiso sokufuna ukuba ngumfundisi atsho asithathe kutsha
isigqibo sokusebenzela inkosi ngokwezigqibo zakhe zobom.
Endleleni eya kwindawo aza kubulawelwa kuyo usindiswa ngamapolisa ukuze
ahlaziye indlela yakhe eya empumelelweni ngenene nangenyaniso atsho afunge
ukuba uza kuyisebenzela inkosi naphakade aqale ngokucinga ngokugoduka.
Ukugoduka kuphazanyiswa kukuhlangana kwakhe nooThemba noSonwabo
abalahlekise loo Mpumelelo ivele ngeempondo yabadudulela eKnysna apho
ababukele beqwengwa ziingonyama.
Eseli tyeli isigqibo simphosa ezingonyameni asinde ngokuba ngumvungulo kwezi
ngonyama. uThemba noSonwabo ubabukela benqwamzwa ziingonyama ethe gqa
amehlo.
Bhudu bhudu bhudu uyawaxakwe bubom, utyhobeka ade azibone sele eligqirha
laseKnysna engavumiseli oku- esenza imali. Isazela siman’ukufuna ukuphutshuka
kodwa enziwe angamaphupha ukuba ade azikhumbule ukuba asindlela ebejonge
kuyo le. Akasebenzeli nkosi xa enje.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
Kuba impumelelo iyamfuna, amaphupha amphehluzelisa de athengise ke
ngemfuyo yakhe agoduke.
Xa ebonwa emdala, ikhaya likuncamile ukufunda kwakhe, uthatha unyawo
aphindele esikolweni.
Ukuthatha kwakhe isigqibo sokuphindela esikolweni ubaleka ngqee ukuya
empumelelweni - ukugqwesa kwakhe kumthatha kuye kumphosa kwelaseNgilani
apho abuya sele engumfundisi ophume izandla oshumayeza nemithi ikholwe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
9.1 Ngutitshala wakhe wamabanga aphantsi √√/ uThole wayengumfundi kwesi
sikolo efundiswa ngulo Titshala uSandile. √√ (2)
9.2 UThole akayolelwa butywala uyabhomboloza xa ebusela buphele bumbeke
esichengeni kodwa asinde afumane nomsebenzi akuhlangana noNomsa atsho
ahambele kude nabo bahlobo bakhe bamlahlekisayo. √
Xa uThole wayesiya kuloNomsa wabethelwa wangenwa luvalo √/ umfo
wakwaSigxabhayi owayesithi umoya uvela ngaphambili naye walikhulisa uvalo
lukaThole nathi bafundi bencwadi samane ukuba nezikrokro, kunjalo wasinda
cebetshu kwimigulukudu kaJoe. √/ Xa uThole wayethathwa ngooThemba
ukuze aphelele eKnysna wayengaphothelwanga ebuza imibuzo
eyayingaphendulwa nathi sakhulelwa kukungayiqondi le ndlela kanti iza
nesihelegu suka kwalapho kanye aza kusinda ekuqwengweni ziingonyama. √/
Xa ubomi buyiswekile kwelaseKnysna esenza imali amaphupha
awamphethanga kakuhle kuab impumelelo awayeyibekelwe yayingeyiyo
eyamaqhinga. √
(Nasiphi isithathu kwezi. Nayo nayiphi impendulo echanekileyo.) (3)
9.3 Bubengumqondiso wendlela ende ayihambileyo eya empumelelweni √ kuba
uhambe efohleka kwiimeko ezinzima zobomi sele engumfundisi nje. √√ (3)
9.4 Sisekubeni ebephilisa abantu ngamachiza esintu ngoku sele ephilisa abantu
ngeLizwi likaThixo. √√/ Sisekubeni ebelinxila izolo ngoku sele engumfundisi. √√
(Nayiphi kwezi.) (2)
9.5 Likwinqanaba lesiphelo √ kuba ngokwebali amaqhina ayasonjululwa, √/
uThole sele engumfundisi ngokweminqweno yakhe yobomi. √ (2)
9.6 Kukweli bakala lobomi ukuba wafunda emdala kungalindelanga bani wenza
ummangaliso wokufunda aye kuqhina kubugqirha engenamali √
Igama lakhe alisebenzisayo leli linguMangaliso. √/
Ungumntu nje owahlukileyo kwabanye abantu xa ehamba ezitalatweni
uyalandelwa zizihlwele/ akushumayela kubuya namatshipha. √
(Nayiphi impendulo enyanisileyo ngokwebali engqina ukuba nguMangaliso
kukaThole iya kwamkeleka) (3)
9.7 Sesokubizela uThole kowabo esazi ukuba uJoe wakhe ufika nanini. √√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
9.8 ‘Kucaca ukuba nayo ngokwayo ngomnye owagqitha indlu yoxolo ivaliwe’. √ (1)
9.9 Ivolo-volo, √ alarm clock. √/wodrophu √/ isitulo. √
(Nasiphi isibini kwezi.) (2)
9.10 Ngumlinganiswa oyintloko √/ kuba zonke iziganeko ezisencwadini zijekeleze
yena/unento ayifunayo ebomini kwaye angenza nantoni na ukuze afikelele
kuyo √√/Ngumlinganiswa oliqhawe √ kuba nguye onezenzo ekufuneka
azitshintshe ukuze ayibone impumelelo. √√
(Nayiphi na kwezi) (3)
9.11 Sesothusayo kuba bekulindeleke ukuba iphele incwadi ehlupheka njengoko
esuka kwikhaya elisokolayo kodwa liphele enguchwenene womfundisi
odumileyo. √√
Sesilindelekileyo kuba amalinge akhe ebemele ukuba amvuze xa ethe
waguquka eguqukela eNkosini kakade. √√/ kuba ebesoloko ebonakalisa
ukuyithemba inkosi ebhenela kuyo ngamaxesha obunzima ukubonisa ukuba
wakhuliswa ngenkonzo eyaziwa ngokulungisa iimeko ezikekeleyo. √√ (2)
[25]
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Phakathi kweziganeko ezinokuchatshazelwa kukho;
- Ukubanjwa kukaMfazwe nokungcungcuthekiswa kwakhe – abantwana
badinga ititshala yezembali.
- Abantwana baqhankqalazela uba akhululwe uMfazwe.
- Ukungcungcuthekiswa kuka K.K. nokubulawa kwakhe.
- Ukubulawa kukaMachule.
- UMfazwe ubuya etshiselwe ikhaya.
- Ukudutyulwa kwabantu besifa ookweempukane.
- Amapolisa awayehlala ezilokishini athutha neentsapho zabo.
- Ukutshiswa kwezakhiwo neemoto zikarhulumente.
- Ukushiywa kweentsana zingenabani.
- Ubomi babantu bendawo batshintsa.
- Izimilo zabantwana zakrazuka.
- Ukubulawa kwabantu abasemotweni noFriday.
- Ukuvingcelwa kukaTat’uGaba.
- Umzi wahlukana kubini – kukho abathengiweyo ngamabhulu.
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMfazwe ulandelwa ngamapolisa ngenxa yokutyhila abafundi ngamalungelo
wabo, esebenzisa ithuba lokuba engutitshala ofundisa ezembali kwisikolo
iFunda.
Amapolisa atyale iimpimpi zawo kwilali yakwaQaka, oko kukhokelele
ekubanjweni kukaMfazwe.
Eluvalelweni uMfazwe ucengwa ngamapolisa ukuba abe yimpimpi yawo, ukhaba
ngawo omane uMfazwe axolele ukuba abethwe ngamapolisa ade amtyise
ngenja, akhweliswe nayo kumva weveni.
Ukuphuma kwakhe ejele ufika esiva iindaba zokuba indlu yakokwabo itshisiwe
abazali bakhe abaziwa ukuba baphi.
Kuthe ndii neendaba zokuba yena Mfazwe uyimpimpi yamapolisa, umsasazi
wezo ndaba nguFriday olutshaba lwakhe.
Ufika kukho intlanganiso eholweni, uya kuyo le ntlanganiso ngeliyokuhlamba
igama lakhe lokuba kusithiwa yimpimpi.
Ufika ejikelwe ngabantu bonke bakwaQaka nabafundi aba abafundisayo,
uphuma eholweni ebaleka ebethwa.
Uthi akubona ukuba ubomi bakhe kusemngciphekweni abalekele kwaninalume
eMnqwazi.
Ubuyela umngcwabo kaKK noMachule, alale kwaMfundisi Hlathi, ebusuku
uFriday neqela lakhe bamhlasele kunye nekhaya elo likaMfundisi uHlathi asinde
uMfazwe ngokuzifihla kwimoto endala.
Uthiyiselwa ngooFriday uMfazwe ngemoto abayishiya inabantu
abangxwelerhiweyo, anyathele elo gazi labo.
Acetyiswa nguMfundisi uHlathi ukuba makabhace kungenjalo uFriday uya kuthi
nguye obulele aba bantu.
Uya elubhacweni ngeenjongo zokukhulula abantu abamnyama kwingcinezelo
azibandakanye nombutho iMbokotho ebomvu,
Usinda emapoliseni aseThongo nakumajoni emibutho eselubhacweni. Bonke obo
bunzima adibene nabo abumthibazanga mandla kumnqweno wakhe wokukhulula
abantu abamnyama kwingcinezelo yabamhlophe.
Ubuya elubhacweni ngokuthi imibutho yopolitiko ivulwe imilomo, xa efika
kwaQaka uxelelwa nguSimphiwe ukuba uyafuneka eRhawutini kwiingxoxo.
Ubamba inqwelo moya uya eRhawutini noFriday unombutho wakhe ulapho
kwezo ngxoxo.
Kwiingxoxo ezo bayakhululeka abantu kumbuso wengcinezelo wabamhlophe,
uMfazwe obesaziwa njengempimpi ngoku uyijaji kwityala likaFriday. Oku
kubonisa ukuba uMfazwe wawuphilela umnqweno wakhe wokungabi yiyo
impimpi kuba waxolela nantoni kunokuthengisa ngabantu bakokwabo.
Ukufumana kwabantu abamnyama inkululeko yaba kukufezekiswa komnqweno
kaMfazwe.
(Nayiphi impendulo echanekileyo) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
11.1 La Magqwirha ngamapolisa ombuso wamadlagusha awayemvalele
entolongweni uMfazwe efuna athathe ubungcothoza kuba ayemkrobele ukuba
urhabule kwibhekile yomzabalazo. √√ (2)
11.2 Kudala umanyano, intsebenziswano ukuze abantu baphumelele kunye mhla
baphumelela xa uqwalasele inquleqhu kaMfundisi uHlathi, uTat’uGaba
nabantu abamakhe uMfazwe sele bengasekho nezinye eziyelele apha. √
Kubenze ukuba xa besilwa babenjongo nye kuba baxhatshazwe ngokwebala,
eyona nto ibenza babe ngamacala amabini alwayo kucace ukuba ngubani
okuliphi icala. √/ Kudale ukuba kubekho umsantsa okhuthaza abanye ukuba
balwele okukokwabo. √
Kudala ukuba kubekho amathandazwe azijula ijacu kwiimeko ezinzima de
babe ziingxwelerha kodwa kunjalo ngoku bahluleleneyo kubakho
intsebenziswano ngokokwahluka kweenjongo zamaqela. √/
Kudale iyantlukwano eyenza kubekho ukuthengisana kumaqela okanye
ukuhlelana ngenxa yokufuna ukuxhamla kwiimeko ezingcono. √
(Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka. Qaphela: umviwa
ngamnye uya kuyibeka ngendlela ayibona ngayo imeko eqhubeka
ebalini.) (3)
11.3 Bubengumqondiso wokuba ngenye imini uya kuze athethe kuvakale kula
magqwirha/ bube ngomqondiso wempumelelo √ kuba ekugqibeleni uphele
eyijaji egweba amatyala abe ngoku amagqwirha esiva ngaye ethatha imiyalelo
kuye. √√ (3)
11.4 Sisekubeni eli banjwa liseluvalelweni namhlanje ligqibele liyijaji kwakweli
lizwe linye. √√ (2)
11.5 Likwinqanaba lengabula zigcawu √kuba saziswa abalinganiswa abaza kudlala
indima ephambili kweli bali √/ sithiwa ntlo kwizinto ezinokuba ngunobangela
wempixano √/ sikrotyiswa kwiziphumo izimo zabalinganiswa nesimo sentlalo √/
Sihlangana neemeko zabalinganiswa ezisenokuba ngunobangela
wokruthakruthwano. √
(Nayiphi inkxaso kwezi.) (2)
11.6 UMfazwe usisiqhwala wadutyulwa emlenzeni wagqibela esisiqhwala √/
uMfazwe akasenalo ikhaya lakhe √/ UMfazwe uselubhacweni udlakazekile
emoyeni √/ uMfazwe wahlukaniswa noNokuzola onomntwana wakhe √/
athandana naye watsho wasesinye sezigede. √
(Nasiphi na isithathu esichanekileyo siya kwamkeleka.) (3)
11.7 UMfazwe wagxothwa entlanganisweni √√ (2)
11.8 ‘Ndiyaya okanye andiyi entlanganisweni ngecawa. √ (1)
11.9 Kukho unomathotholo, √ kubhalwa iileta. √ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
11.10 Ngumlinganiswa oyintloko √ kuba zonke iziganeko zijikeleze yena √/unento
ayifunayo ebomini kwaye uxolele uujinga iliso ukuze afikelele kuyo √
(Nayiphi na impendulo enika iimpawu ezichanekileyo zomlinganiswa
oyintloko iya kwamkeleka) (3)
11.11 Sesothusayo √ kuba bekulindeleke ukuba uMfazwe afe ebulawa
ngamaBhulu kodwa wagqibela eyijaji elwela ukuphathwa gadalala kwabantu
abamnyama ngamaBhulu. √√
Okanye
Sesilindelekileyo kuba kakade okungapheliyo kuyahlola. Kaloku
namadlagusha la bekumele ukuba akhe akuve ukuphathwa ngumntu
omnyama. √√ (2)
[25]
UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – NNN Swana
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina.
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Isaci esithi ‘ukuthetha uNongqawuse ‘ siphuhlisa ukuthetha into engasuke yenze.
Ekuqaleni kwale ntsomi sityhilelwa ngentlalo yamaXhosa eyayimnandi kuba
ayezizityebi ephila ngokulima nokufuya iigusha, iibhokhwe, iinkomo, zidonki nazo
zonke izilwanyana zasekhaya.Ezi zizona zinto umntu awayebonwa ngazo xa
esisityebi. Umhlaba wawuyokozela intlutha, Uluntu lwaluzingca ngobuntu,abalawuli
bengekabiwa bubuhlanga. Abantu babesebenzisa iinkomo ukulima amasimi
kubekho umbona,imifuno namazimba.
Kwakulula kumaXhosa ukwenza amasiko kuba ayengathengi esebenzisa izinto
anazo.
Abafana namakhwenkwe kwelinye icala ayezonwabisa ngeentlombe
nemitshotsho.
AbeLungu babewufuna kakhulu umhlaba wabamnyama ngenxa yokuchuma
nokutyeba kwawo.
Injongo zabo yayikukuxhaphaza abantu abamnyama ukuze bacake kubo.
Babesazi ukuba xa bengatshabalalisa ubutyebi babo, Bangatsho baguqe kubo
becela umsebenzi batsho bathobele bekwalawulwa yimithetho yabamhlophe.
Zatshintsha izinto mhla intomb yaseCwhebeni leGxarha, uNongqawuse intombi
kaMhlakaza eyayinguMprofethi yaxokisa isizwe isithembisa mgobutyebi
obuphinda-phindeneyo obuzayo.
Le ntombi yayinexesha layo elilodwa yayisiya ngalo emlanjeni ukuya kukha
amanzi.
AbeLungu baliqaphela ixesha layo lokuya emlanjeni kuba babesoloko befuna
ikroba lokuwabhukuqa amaXhosa.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
Bamqaphela ukuba uNongqawuse ufika athethe nezinyanya emlanjeni
njengomprofethi.
Basebenzisa ezi nkolo zamaXhosa ukubajika babenze izicaka zabo.
Benza icebo lokuba bazenze izinyanya phaya emlanjeni ukuze acinge ukuba
uthetha nezinyanya xa ethetha nabo.
Akufika emlanjeni uNongqawuse wacamagusha enqula ethethela phezulu kwaye
kungekho nto ayishiyayo.
Bathi abeLungu isiprofetho sithi amaXhosa aza kuba zizityebi, bathi kuza kufika
imana evela phezulu.Oko kukuthi bazobazizityebi bengasebenzanga nzima kuqala.
Neenkosi ziza kuphatha zilawule kamnandi, kodwa konke oku kuza kwenzeka xa
bonke abantu betshabalalise bonke ubutyebi babo, Oko kukuthi babulale imfuyo
batshise zityalo nembewu yazo.
Batsho besithi mabajonge eMpumalanga iintsuku ezintathu bangayeki baza
kuyibona indyebo yabo isiza ivela khona.
uNongqawuse waleqa enkosini ngenxa yenkolo enzulu anayo kwizinyanya
yakwamkela oko yabe sele ikhupha umyalelo ongqongqo wokuba izibonda
mazihambise ezi ndaba ebantwini bonke.
Ngenene abantu benza ngokomyalelo batshabalalisa yonke into.
Emva koko zafika zadlula iintsuku ezazibaliwe yaqalisa indlala kumaXhosa nkqi
ukuvela kwendyebo.
Balinda balinda bejonge enkalweni de bancama.
Bamfuna apho akhoyo uNongqawuse abantu ngenxa yephango.
Loo nto ithetha ukuba liyinene elokuba xa kusithiwa ‘uthetha uNongqawuse’ kuxa
ubani ethetha into engasokuze yenzeke kuba kwabanjalo kwintetho eyayithethwe
nguNongqawuse intombi kaMhlakaza.
Ubutyebi obabukho kumaXhosa baphela kwagquba indlala, iinkosi zemveli
zakhonza nkosi zimbi, kwangena imithetho ngemithetho kwaXhosa, zabhanga
zaluthuthu iintlanti zikaXhosa. AbeLungu bafika neeteletele zabo balima
amaXhosa azizicaka.
Intaba kaNdoda
Esi sibongo singembali yokufumaneka kwale ntaba.
Ngokwembali iNtaba kaNdoda yona yintatyana enesiphongwana esijonge
entshonalanga. Ithe ngcu kumahlathi akwaHoho, ekuphuma kuwo ixesi neQonce.
La mahlathi ukuze abe ngamahlathi alunge kumaXhosa afunyanwa nguRharhabe,
into kaPhalo yasekunene, malunga nonyaka we-1750, owathi ukushiya kwakhe olo
lwalwa luseGcuwa, ngakuNdotshanga, ngokuphetha iimfazwe zakhe nabaThwa,
esuka eHohita, waqubisana nzima namaLawu
Lathengwa ngemihlambi yeenkomo ke elo hlathi lakwaHoho ngemvumelwano
phakathi koRharhabe noHoho inkosikazi eyayiphethe amaLawu.
Ukusukela oko ke yaba ngumhlaba wamaXhosa lowo.
(Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI - NNN Swana nabanye
13.1 Babesalekelana √√/ babengumntu nomntakwabo √√ (2)
13.2 UDeliwe ucalulwa ngumntu azalwa naye √ lukhula ngakumbi uchukumiseko,
luceketheke uvakalelo xa enokucekiswa acalulwe ngumntu obefanele
ukumkhusela uDeliwe ngenxa yesiphako anaso emzimbeni kuba oku
bekulindeleke kumntu angamaziyo. √√ (3)
13.3 Wokujongeleka kwakhe phantsi kukaDeliwe. √ Kuba naku wagqibela engumntu
ojongelwa phantsi ecalucalulwa ngenxa yesiphako esisemzimbeni. √√/ wokuba
kungalindeleka into engaqhelekanga kuye noko edelekile √ kuba naku wathi
edeleke enjalo enesifombo soluleka badana ababemjongele phantsi. √√ (3)
13.4 Ibalulekile kuba injongo kukukhwebula abantu kwizenzo zocalucalulo √√/
ikhwebula abazalanayo kwizenzo zokuphathana gadalala ngenxa yoluchwe
lwabazalanayo. √√
(Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka) (2)
13.5 Sesokuqabela intaba esokola uDeliwe. √ kuba kulapho uvakalelo luceketheke
khona kumlinganiswa ophambili onguDeliwe. √√ (3)
13.6 Kukubalisa ngezinto ezingakholelekiyo √/ ukuba libali elingeyonyani √/ isiphelo
salo √/ubungangamsha bombalisi. √/ Isiqalo nesiphelo sayo. √
(Nasiphi isibini seempawu zentsomi ezibonakala kwesi sicatshulwa siya
kwamkeleka.) (2)
13.7 Yindawo elikhaya √ / yindawo yokubalekela √ / yindawo yokulilela √/ (1)
13.8 Liqhawe lomzabalazo. √ (1)
13.9 Lolokuba imbongi izelwe ngoku sele uza kuphela umzabalazo √√/ lolokuba
imbongi ayithathanga nxaxheba ibhekele phi kumzabalazo. √√
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
13.10 Kukubethelela ingcinga yokuba awufumanekanga lula uMzantsi Afrika √√/
Kukuqaqambisa indima edlalwe nguSteve Biko ekufumanekeni kwawo √√/
Ngokwembongi ukuthi Mzatsi Afrika kukuthi Steve Biko. √√/ Imbongi igxininisa
ukuba yonwabile kuba uMzantsi Afrika utshintshile yimizamo yamaqhawe
angooSteve Biko. √√ / kukudala isingqisho. √√
(Nayiphi na kwezi) (2)
13.11 Lo mbongo ungendima edlalwe nguSteve Biko ukuze uMzantsi Afrika
ukhululeke. √√ (2)
13.12 Imveza njengomntu olwele inkululeko yeli √/ uvezwa njengosindise iinkedama,
abahlolokazi √/wafunda de athi unceda abangenamandla ’okuzinceda √/ Ithetha
kamnandi ngaye imtyhila njengomntu obenegalelo elikhulu kwinkululeko yeli. √
(Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.) (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo
kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Ingombandela obalulekileyo noxabisekileyo kwintlalo yabantu. Ukuphazamiseka
kwalo mbandela kwenza izinto zingalungelelani kudaleke intlekele.
Kubakho umlinganiswa oyinjinga yentlekele.
- Lo mlinganiswa uba sisigculelo sentlekele ngenxa yezenzo zakhe.
- Uba ngumlinganiswa obekekileyo ngenxa yezenzo zakhe.
- Uyaqiqa usezingqondweni akabonakalisi butyhakala.
- Ungumntu osesihlalweni esiphezulu nasemagunyeni.
- Usuka abe nobuthathaka obumtyhalela ekubhatyazeni.
- Oku akubi nakuba salungiseka ibe seyihlile intlekele.
- Yile mpazamo nemposiso yakhe edala intlekele.
- Umlinganiswa oyintloko uba namathuba okuba nomvandedwa de azive ethetha
yedwa ngasese sitsho sikwazi ukuvelela imbilini yakhe.
- Zisuka nje lo mdlalo uhlakulela ngemiqondiso efana nomsi ovale indlu
ongumqondiso wokubi okuza kusihlwa, kufingqiza amafu, kuzise izulu kukhala
izikhova imikhulungwane wezinja, imiqondiso yokubi okuzayo
- Ukuqwalasela ezi mpawu nganye nganye sizicazulula ngolu hlobo;
Ingombandela obalulekileyo noxabisekileyo kwintlalo yabantu. Ukuphazamiseka
kwalo mbandela kwenza izinto zingalungelelani kudaleke intlekele.
- Le drama ingomba wentlalo okukwendiswa okanye ukukhetha undofa naye.
Uphazamiseka ngokuthi uZwilakhe onguYise kaGugulethu afune ukukhethela
unyana wakhe intombi amakayitshate ngeli xesha uGugulethu afuna ukuzikhethela.
UZwilakhe umisa ngesiko ngeli xesha uGugulethu abona ukuba luthando olwenza
abantu batshate.
- Isilumkiso sikaZweni, xa efuna ayekwe azikhethele uGugulethu kwiphepha 63 sithi,
‘The old order changeth yielding place to new…lest one good custom should corrupt
the world’ silugelesho, sikrobisa kwinto engehli esenokwenzeka.
- Ithumba liyaqulungana ngokuthi uyise amise ngokuthi akanakufunzwa kanti uza
kumfunza ngokwakhe kwaye umile elizwini lakhe ngelithi nokuba angade achase
alale ngomqolo uGugulethu.
- Kwelinye icala uGugulethu ubuza umbuzo othi, ‘Ukuba ubawo undisa eweni
mandiye nokuba ingozi ndiyayibona kuba ndifuna ukumkholisa?’
- Uthatha isigqibo asilandele sokunika impendulo ethi ‘buzani kubawo’ kuwo
ngamnye umbuzo omalunga nalo mcimbi xa ungahambelani neembono zakhe.
- Akusithatha esi sigqibo uqalekisa nomhla awazalwa ngawo, akanasimilo, uthi
ebizwa athi akezi- noko umntwana womXhosa uyayazi ukuba sukuba kushubile
ukuze umntwana asabele ngolo hlobo.
- Esinye isilumkiso sikaZweni sihamba neziqhamo zonyanzeliso.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
Ulwimi olusetyenziswayo kumdlalo oyintlekele ngunyonyo onuk’igazi
- Amazwi aquphayo angumbuzo ozingileyo asenza sihlale singxangele ukubona
ukuba kuza kwenzeka ntoni kwesi sibini. Akubona ukuba alikho ilizwi
- Ithoni yeyonxunguphalo- Ukusetyenziswa kukaBuzani kubawo kuyo nayiphi into
engumbuzo omawuphendulwe nguGugulethu kudala unxunguphalo. Kwelinye icala
akaZwilakhe amazwi nangona ewatshintsha tshintsha antsingiselo nye, ‘andijiki
kuleyo’.
- Ukufunyanwa kukaGugulethu ezula endlini, ephindaphinda amagama manye,
‘Buzani kubawo’ kubonakalisa ukudandatheka komphefumlo hayi kuGugulethu
yedwa nakuthi bafundi bencwadi esizimanye naye.
- Iintetha ezithi, ‘iinkqwithela, amathunz’omnyama, iintsunguzi zamahlathi Izulu
liyadu-duma, lududuma lidlule nemiphefumlo yabantu…izulu limathumbantaka,
Bawo uyandiqhomfa na?’
- Izilumkiso zikaGugulethu, liduduma lidlule nemiphefumlo yabantu, lenza izigede.
- UMzamo ulumkisa ngamazwi athi ‘isala kutyelwa sibonwa ngolophu.’
Malunga nomlinganiswa oyinjinga yentlekele
- Unento ayixabisileyo ebaluleke kakhulu ebomini bakhe.- isiko.
- Uba nobuthathaka anabo obuthi bumkhokelele kwisiwo sakhe.- Inkani
- Unenjongo afuna ukuyifezekisa- ufuna ukuzekela unyana intombi ayithandayo.
- Wenza iinzame zokufumana le nto ayifunayo- uqweqwedisa amaHlubi
ewaqweqwedisela kule mbono yakhe.
- Kubekho imiqobo esendleleni yakhe yokufumana akufunayo- imiqobo anayo
yeyokuba amaHlubi ayalazi eli siko nokutshintsha kwalo, uMzamo, uGugulethu
ongafuni kusayina nokuvuma esidlangalaleni ukuba uyamtshata uThobeka
abembonelwe nguYise,
Uba nobuntshovuntshovu bobuntshakavula efuna ukususa le miqobo nakuziphi
iimeko-
- Uqweqwedisa abantu ukuqala kuGugulethu de amtshatele kunye nale ntombi
kaMcothama xa ebophe isandla engafuni kuyitshata, ukuya kumaHlubi.
- Uxolele ukujinga iliso, kungade kube kho indyikityha yokufa kwabantu abangenasono
ngenxa yakhe - kufa imiphefumlo engenatyala kuba xa engakufuni ukutshata
uGugulethu uyamtshatela lize ixhoba lokuqala libe nguNomaMpondomise ofa
ngokuzeyelisela emlanjeni kuba undofa naye wakhe etshatile.
- Emveni kweminyaka elishumi elinesibini, uZwilakhe uthumela abafowabo ukuba
baye kulanda uGugulethu eMthatha akungavumi.
- UZwilakhe akuthumela uThobeka nabantwana eMthatha, uGugulethu ubaxabela
ngezembe ezinzulwini zobusuku bonke bayafa
Uyazisola ngesenzo sakhe/uba nokuzisola
- Ngale mini inye uyavuma uZwilakhe ukuba ungunobangela ngoko isigwebo
masiwiswe phezu kwakhe, inkundla iyala, imgwebe intambo uGugulethu.
- Ngomhla wokuwiswa kwesigwebo, xa uGugulethu egwetywa iinyanga ezintandathu
ngenxa yokubulala uThobeka nabantwana, uZwilakhe uyazisola de athi
makugwetywe yena endaweni yakhe.
Uxolela ukufa/ uyafa/ uyohlwaywa ngesenzo sakhe
- Isohlwayo sakhe sesokuba usele yedwa kuba uMagaba uzityise ityhefu kwangale
mini wafa.
- Omnye owohlwaywayo lihlakani lakhe uMagaba unina kaGugulethu othi ngemini
yokugwetywa kwetyala likaGugulethu lokubulala uThobeka, unina uMagaba,
aziseze ityhefu afe. [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
ISICATSHULWA A
15.1 Ngumba wokuzekelwa kukaGugulethu. √ (1)
15.2 Lidale umsantsa phakathi kwendlela abaliqonda ngayo isiko abadala
nabatsha laze lakhokelela kwimpixano ephakathi kwabazali nabantwana
kulo mdlalo. √√ (2)
15.3 Kukuthethathethana. √ (1)
15.4 UZwilakhe ucinga ukuba nguye omakakhethe umfazi ngeli xesha amaHlubi
akholelwa ukuba umfana makakhethe, utata aye kucela intombi egameni
lonyana. √√ (2)
15.5 Nguye owenze ukuba uGugulethu anyanzelwe ngoThobeka Mcothama
kuba uthe akakho omnye umntu oya kunyathela laa nkundla yakhe
ngaphandle koThobeka. √√ (2)
15.6 Unyanzelise ukulotyolwa kukaThobeka Mcothama waze uGugulethu
wemkelwa ziingqondo kukudandatheka komphefumlo. √√
Unyanzelise ukutshata kukaGugulethu sele ebophe isandla ukuze
angatshati suka waya kummela kumfundisi watshata egameni lakhe. Oko
kube sisizekabani sokufa kukaNomaMpondomise neminye imiphefumlo
emininzi. √√
[Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka] (4)
15.7 Akanyanisanga kuba kukule ngxoxo yale mini apho uGugulethu avakalise
ukuba bavumelene kuphela ngokuba unyana usexabisweni lokutshata hayi
ukuba makamfunele umfazi. √√ (2)
15.8 Umoya wenkxalabo. √ (1)
15.9 Ewe wade wathi akube etshatelwe ngenkani walizila ikhaya lakhe. √ (2)
15.10 Luzobo ngqo √ kuba lo mlinganiswa usixelela ngqo ukuba umlinganiswa
onjani uGugulethu, asimfuniseli. √ (2)
15.11 Sesokuba yena uthanda uNomaMpondomise √/ Sesokuba yena utshata
umntu athe wamthanda hayi onesimilo njengoko esitsho uyise. √
[Nayiphi na kwezi] (1)
15.12 Kusisigqebelo kuba injongo ayihambelani nesiphumo. Umtshato kuthiwa
ngokaGugulethu kodwa umntu otshatayo iba nguZwilakhe obezele
ukutshatisa uGugulethu. √√ (2)
15.12 Unoluvo lokuba esli siko laphelelwa ngokwale ndlela yalo yakudala/
unoluvo lokuba ngale ndlela limi ngayo lidala iingxwelerha emphefumlweni
nezigede √ kuba iziphumo zalo azibanga zihle ngokwale ncwadi, kufe
abantu abanye bangxwelerheka imimoya. √√
[Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka] (3)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INDLALA INAMANYALA – M Lamati
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Ingombandela obalulekileyo noxabisekileyo kwintlalo yabantu.
Ukuphazamiseka kwalo mbandela kwenza izinto zingalungelelani kudaleke
intlekele.
Kubakho umlinganiswa oyinjinga yentlekele.
- Lo mlinganiswa uba sisigculelo sentlekele ngenxa yezenzo zakhe.
- Uba ngumlinganiswa obekekileyo ngenxa yezenzo zakhe.
- Uyaqiqa usezingqondweni akabonakalisi butyhakala.
- Ungumntu osesihlalweni esiphezulu nasemagunyeni.
- Usuka abe nobuthathaka obumtyhalela ekubhatyazeni.
- Oku akubi nakuba salungiseka ibe seyihlile intlekele.
- Yile mpazamo nemposiso yakhe edala intlekele.
- Umlinganiswa oyintloko uba namathuba okuba nomvandedwa de azive
ethetha yedwa ngasese sitsho sikwazi ukuvelela imbilini yakhe.
- Kunjalo, sibona impixano isonjululwa ngokuthi bavuzwe abo bebekwiimeko
ezixhalabisayo kubuye konwatywe kwakhona sibe sesincumisayo isiphelo.
Uqala nje lo mdlalo, uMagrazula ixhwele, ubika ukuba intlanganiso
ebiseThekwini yamaxhwele ithathe isigqibo sokuthi xha ngokuthengisa iintloko
zabantu kuba zisenza umjojo. Iyaxhalabisa ke le meko. Bacinga ukuba iintsana
ziza kufumaneka lula kuneentloko.- ixhalabise ngakumbi le meko kuba ubiwo
lweentsana lububungqina bokuba kukhangelwa into elixhoba, exhaphazeka lula.
Ezi ntsana kubonakala ukuba zingabiwa lula ngabafazi. -olunye uhlobo
lokuxhaphaza oluxhaphaza abantu abahlelelekileyo.
Kuyabonakala ukuba kwelinye icala lale meko amapolisa abhejele
ukubuphanzisa obu ubundlobongela nabenzi abazinzanga koko amaxhwele
afuna ukubaphamba kodwa awuqhubele phambili lo mkhuba. Nalapho siqalisa
ukunxunguphala singabantu abanezazela.
Kwesinye isakhiwana sale drama, ulutsha olungafumani misebenzi
luyaxhatshazwa kumasebe kaRhulumente kuba kufuneka lunyobe ukuze
lufumane umsebenzi. USiqhiwu ubhejele ukuwuphanzisa lo mkhuba awuncothule
neengcambu.
Zombini ezi meko zikufutshane ezintliziyweni zethu thina bafundi bencwadi kuba
kunjalo nje thina ziimeko zentlalo ezinkone zolwaphulo mthetho.
Ubiwo lweentsana luthimba intliziyo kaMamQhinebe ogqibela esebenza
ekaMaGatyeni othi naye ngenxa yemeko yendlala azibone engena kumkhuba
wokuba iintsana ohambisa umzimba.
Xa isongwa impixano, iziphumo zimalunga nabenzi bobubi
UMamQhinebe noMaGatyeni basa usana lokuqala kwaMagrazula, uMaGatyeni
uyaqiniswa, beba usana lwesibini, bayabanjwa nangona singazi nje ukuba
uMagrazula noDlezinye baphelele phi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
Ihambo kaSiqhiwu yokufuna umsebenzi ichazwa njengejoyini kuba ijoyini
kukuhamba uye eGoli uye kusebenza unyaka wonke. Sele engathi uyaphangela
ngoku uSiqhiwu kule ndlela yokufuna umsebenzi. Indlala iliphethe eli khaya
nangona umntwana ephumelele ibanga leshumi kwisithuba seminyaka emithathu
edlulileyo, wabhala novavanyo lwabaceli msebenzi wakwaRhulumente
waluphumelela. Okokoko elindiswe incwadi ayakuthi aziswe ngayo xa kuthe
kwavela isithuba.
Unina sel’emcebisa ukuba makanyobe ukuze afumane umsebenzi kuba
ekholelwa ukuba nabo sele bephangela benza njalo kuba abanye bawufumana
ngokunyoba umsebenzi abe uThembinkosi ebubungqina obuzeleyo ngalo mba
kuba uthe ephumelele ibanga leshumi kunyaka ophelileyo wabe sele ephangela.
USiqhiwu uyikhaba ngawo omane le ndlela iya empumelelweni ngelithi ngekhe
anyobele isikhundla.
Uthi esalinde njalo eve ukuba omnye umfana ogama linguThembinkosi
ophumelele ibanga leshumi kunyaka ophelileyo sele ephangela.
USiqhiwu uthatha isigqibo sokuba aye ngokwakhe kwi-ofisi yomqeshi
ayekuyiqonda ngokwakhe le nyewe / ingxaki abuye apho ebhebhetha ukuba
akazi kunyoba kwaphela.
Ugqiba kwelokuba ambambise uMaQhikizane ngokunyobisa abantu.
USiqhiwu uya esikhululweni samapolisa aseMthatha apho ahlangana nepolisa
eligama linguSikhundla elingafuni ukumthethisa noKheneli Sibane, ngelithi
ungumntu omkhulu kuba efuna athethe yonke into amfunela yona kuye.
Akuyixelela ingxaki uKheneli unika uSiqhiwu itape recorder kunye nemali le
ebeyifunile uMaQhikizane abe ezikhuphele iinombolo zayo ukuze abenabo
ubungqina.
USiqhiwu ungena e-ofisini kaMaQhikizane amnike loo mali, emveni koko
kungene uKheneli sele emyalela ukuba aphakamise izandla amsetshe emxelela
ukuba le mali yeyomgibe.
UMaQhikizane uyabanjwa, ufunyaniswe enetyala agwetywe.-ulwaphulo mthetho
luphelelwe ngamandla.
Isiphelo siba sesiyolisayo. Siyolisa ngokuba loo nto ibisokolisa iyafumaneka.
USiqhiwu noSiphokazi bawongwa ngokufumana umsebenzi.
[Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka] [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INDLALA INAMANYALA – M Lamati
ISICATSHULWA A
17.1 Ngowokuxela ulwaphulo mthetho olwenzeka kwiiofisi zikarhulumente. √ (1)
17.2 Zonke iimeko zokungavisisani okukule drama zibangelwe yindlala. √√
(Umviwa angazikhankanya ngqo ngokwasencwadini) (2)
17.3 Kuthetha ukuba abavumelekanga ukuba bambone kuba behlupheka. √ (1)
17.4 UMaqhikizane ucinga ukuba inkonzo kaRhulumente yeyokutyebisa yena
/yeyokunceda abantu abanezinto/ kanti uSiqhiwu ucinga ukuba umntu
ofundileyo makanikwe umsebenzi kungade kufuneke anyobe. √√ (2)
17.5 Ubandakanyeka kuba nguye kanye osuse uSiqhiwu ngokuthi inkonzo
yokuqesha ayenze ngobuqhophololo bokunyobisa aze onganyobanga
kucace ukuba akazi kufumana. √√ (2)
17.6 USiqhiwu usindise uSiphokazi ekuxhatshazweni nguMaqhikizane
wabanjwa uMaqhikizane.√√ /uSiqhiwu umangalele okanye uxele ukuba
uMaqhikizane uyanyobisa, wabanjwa uMaqhikizane batsho bafumana
imisebenzi abebengawufumani kuba uMaqhikizane enyobisa. √√ (4)
17.7 Unyanisile kuba kubonakele ngokubanjwa kwabafazi abeba iintsana
noMaqhikizane ukuba uyadinwa. √√ (2)
17.8 Woxambuliswano. √/ wobangiswano √ (1)
17.9 Akazange abambelele kulo lide liphele kuba wancama wangena kulo
mkhuba ebelotyelwa kuwo nguMamQhinebe. √√ (2)
17.10 Luzobo ngqo√ ngokuba intetho kaMaGatyeni isixelela ngqo asibufuniseni
ubukholwa bakhe.√ (2)
17.11 Sesokuba banezibindi √ (1)
17.12 Sisekubeni uMamQhinebe ngale ntetho yakhe ezicingela ukuba
uyakugqibela esisityebi esihlala eNorth Crest kwindawo yeengingi asuke
aphele ehlala entolongweni namabanjwa sele elibanjwa naye. √√ (2)
17.13 Umbhali unoluvo lokuba ulwaphulo mthetho lumfaka engxakini umntu/
alumelani nomthetho – umthetho unamandla kunalo. √ kuba kuzo zonke
iimeko zolwaphulo mthetho ebezikule ncwadi, umthetho uye waphumelela
babanjwa abenzi bobubi.√√ (3)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
ICANDELO A: IRUBRIKI YESINCOKO SONCWADI: ISIHOBE [10 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 5–6 4 3 2 0–1
-Isihloko sitolikwe -Ubonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela
Ukuhlalutywa ngokunzulu. nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko
kwesihloko, ubunzulu -Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/umbuzo -Impendulo ayikho
bengxoxo indlela ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe.
azakuzela ngayo ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa
ingxoxo ukuwulandela Kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo zixhasiwe nangona isihloko ukulambatha kulwazi
kakuhle umhobe. -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo zonke -Impendulo ibonakalisa lwesihobe.
ulwazi olugwesileyo ingezizo zonke nje ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi
6 AMANQAKU lwesihobe. ezixhaswe njengoko ngokwanelisayo lwesihobe.
bekufanelekile -Impendulo ibonakalisa
-Impendulo ibonakalisa ulwazi olusisiseko
ulwazi lwesihobe. sesihobe.
4 3 2 1 0–1
ISAKHIWO NOLWIMI -Isakhiwo -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe
siyathungelana. ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo. -Iziphene zolwimi
Isakhiwo, ukuthungelana -Ingxoxo ixongxwe kuhle -Ukuthunegelana -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo ezingamkelekanga
kwezimvo nendlela kwaye zikhuliswe kwengxoxo ukusilela ayicwangciswanga konke konke
yokubhala. Ulwimi ithoni ngokugqwesileyo kuyalandeleka. kukuthungelana ngokukuko. nesimbo
nesimbo sokubhala nangokucacileyo -Ulwimi, ithoni nesimbo nokunamathelana -Bukho ubungqina esingachanekanga
isincoko -Ulwimi ithoni, nesimbo zichanekile ubukhulu Kwezimvo. beziphene zolwimi.
zivuthiwe, zinomtsalane becala. -Iziphene zolwimi -Ithoni nesimbo
4 AMANQAKU zichanekile zimbalwa, ithoni sokubhala
- Igrama, upelo nesimbo sokubhala azichanekanga.
neziphumlisi zichanekile ikakhulu.
azinaziphene kwaphela.
QAPHELA: Ukuba umviwa akawuchaphazelanga nakancinci umxholo, ubhale nje isincoko makanikwe i-0
kumxholo, isakhiwo nolwimi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Impendulo igqwesile. -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu
14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
15 AMANQAKU -Impendulo ebalaseleyo. isihloko okanye umbuzo. ekungenwe kuyo nzulu. isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko.
12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele
-Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo. asixhasa ekubhalwa ngayo. kakhulu ukuphendula
kwesihloko Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo isihloko -Ambalwa amanqaku umbuzo.
-Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona -Ezinye izimvo zixhasiwe axhasa isihloko. -Izimvo zibekwe
ezixhaswe ingezizo zonke nje kodwa ubungqina -Iimpendulo ngendlela engacacanga
abusoloko busamkeleka. konke konke.
ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko ezichanekileyo zimbalwa
-Ulwazi lwejenre/netekisi -Alukho kwaphela ulwazi
kusetyenziswa uncwadi. kufanelekile. kakhulu.
alugqibelelanga. lwejenre netekisi.
-Ukuqonda -Impendulo ibonisa -Luncinane ulwazi
okubalaseleyo kwejenre ulwazi lwejenre netekisi. ngejenre netekisi.
netekisi.
ISAKHIWO NOLWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Isakhiwo -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyiloo
siyathungelana. ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo. kwenza ukuba
10 AMANQAKU -Intshayelelo nesiphelo kakuhle. obungagqibelelanga. -Izimvo azithungelelani kungabikho
esigqwesileyo. -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle. thungelelwano lwezimvo.
-Ingxoxo yakheke kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi
ngokufanelekileyo yaze zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala. nesimbo sokubhala esife
yakhuliswa edala uthungelwano. kukho iziphene. -Ithoni nesimbo amanqe kwenza
ngokucacileyo -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi sokubhala ukungavakali
ngokuchanekileyo. kokubhaliweyo.
-Ulwimi, ithoni nesimbo ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga.
-Ulwimi, ithoni nesimbo -Ayichanekanga ithoni
sokubhala sivuthiwe, sokubhala sichanekile -Imihlathi ineziphene.
sokubhala sisetyenziswe nesimbo sokubhala
sinomtsalane, Ngokuchanekileyo
ikakhulu. -Ulwakhiwo lwemihlathi
sichanekile. ikakhulu. -Imihlathi ichanekile ludlakadlaka.
ikakhulu.
AMANQAKU 20–25 15–18 10–13 6–8 0–4
QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepa lesithathu, mnike u-0.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2019 QP

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2019 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2022 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2016 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2019 QP
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2025 Question Paper
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata