Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2019
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
AMANQAKU: 80
IXESHA: 2½ iiyure
*XHOHL2*
Olu viwo lunamaphepha angama-25.
Skip to contentAll 2019 papers 





View all





isiXhosa HL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2019 QP
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2019, 32 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2019. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2019
- Exam period
- September Preparatory Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 32
- File size
- 580.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 32
This exam
September Preparatory Exams 2019
- Paper 1Question paper
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.
2. Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile
yesiqulatho ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi
olufundisiweyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe
oza kuyiphendula.
3. Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:
ICANDELO A: ISihobe (30)
ICANDELO B: INoveli (25)
ICANDELO C: IDrama (25)
4. Phendula imibuzo emiHLANU iyonke:
Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE
kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo emiBINI
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
5. UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO B (INOVELI/UNCWADI
LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).
o Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
oyifundisiweyo.
o Phendula UMBUZO OSISINCOKO omNYE kunye NOMFUTSHANE
ube mNYE
Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B,
unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C.
Sebenzisa itshekhlisiti ukwenza oku.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
6. UBUDE BEEMPENDULO
o Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
ngamagama ali-190–240.
o Umbuzo osisincoko kwiNoveli/kwincwadi Lwemveli neDrama
kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama 340–390.
o Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
nangokusemxholweni.
7. Landela imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO ngaliNYE ngocoselelo.
8. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
ngayo kwiphepha loviwo.
9. Qala ICANDELO ngaliNYE kwiphepha ELITSHA.
10. Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:
ICANDELO A: Malunga nama-40 emizuzu
ICANDELO B: Malunga nama-55 emizuzu
ICANDELO C: Malunga nama-55 emizuzu
11. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
ITHEYIBHILE YESIQULATHO
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
1. UMfikazi UCharlotte Umbuzo osisincoko 10 6
Manyhi Maxeke soncwadi
2. Iimbongi Umbuzo omfutshane 10 7
3. A! Ngangomhlaba! Umbuzo omfutshane 10 8
4. Unozakuzaku Umbuzo omfutshane 10 9
KUNYE
Umbongo ongafundiswanga. Kunyanzelekile ukuba uwuphendule.
5. Iiholide Umbuzo omfutshane 10 10
QAPHELA: Phendula umbuzo omNYE OSISINCOKO nombuzo omNYE
OMFUTSHANE. Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO
OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo omNYE
INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU
YEPHEPHA
6. Inkaw’idliw’ilila Umbuzo osisincoko 25 11
soncwadi
7. Inkaw’idliw’ilila Umbuzo omfutshane 25 12
8. Nyana wam! Umbuzo osisincoko 25 14
Nyana wam! soncwadi
9. Nyana wam! Umbuzo omfutshane 25 14
Nyana wam!
10. Ukhozi Umbuzo osisincoko 25 16
olumaphiko soncwadi
11. Ukhozi Umbuzo omfutshane 25 16
olumaphiko
OKANYE
12. Ubuncwane Umbuzo osisincoko 25 18
Boncwadi soncwadi
Lwemveli
13. Ubuncwane Umbuzo omfutshane 25 18
Boncwadi
Lwemveli
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
14. Buzani kubawo Umbuzo osisincoko 25 21
soncwadi
OKANYE
15. Buzani kubawo Umbuzo omfutshane 25 21
16 Indlal’ inamanyala - Umbuzo osisincoko 25 23
soncwadi
17 Indlal’ inamanyala Umbuzo omfutshane 25 24
QAPHELA: KUMACANDELO B no C, qiniseka ukuba uphendule umbuzo
OSISINCOKO OMNYE nombuzo omNYE OMFUTSHANE.
Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko okanye imibuzo
emiBINI emifutshane.
ULUHLU LOKUKHANGELA (ITSHEKHLISTI)
Kunyanzelekile ukuba ujongisise olu luhlu lulandelayo ukuze uqiniseke ukuba
ukhethe imibuzo ngendlela eyiyo.
ICANDELO AMANANI INANI LEMIBUZO TIKISHA
EMIBUZO EPHENDULWAYO NGASEZANTSI
A ISihobe(ISihobe 1–4 2
esifundisiweyo)
Isihobe (ISihobe 5 1
esingafundiswanga)
B Inoveli Noncwadi Lwemveli 6–13 1
(Umbuzo osisincoko
soncwadi OKANYE
omfutshane)
C Idrama(Umbuzo osisincoko 14–17 1
soncwadi OKANYE
omfutshane)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIYALELO
Kweli CANDELO kubuzwe imibongo nezibongo ezine ezifundisiweyo nombongo
omNYE ongafundiswanga.
Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo emiBINI ebuzwe
kwimibongo OKANYE kwizibongo ezifundisiweyo; kunye nombuzo omNYE
kumbongo ongafundiswanga OKANYE isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongombongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
uwuphendule. Qiniseka ukuba uphendule imibuzo emiTHATHU
kweli candelo.
Ubude bempendulo yombuzo osisincoko buphakathi kwe-190–240 amagama.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo emiBINI.
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula umbuzo osekwe kuwo.
Khetha uze uhlalutye isigama esisetyenziswe yimbongi ukuphuhlisa ukuba lo ithetha
ngaye kwesi sicatshulwa sombongo sele walandulela eli limagad`ahlabayo. [10]
UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE – S.E.K MQHAYI
“Ndesuka ndingunina kwaSirayeli
(Gwebi 5:7).
1 Shukumani bafazi;
2 Ushenxil’ uMamarhixirhixi;
3 Ufinyis’ amagruxu;
4 Ushenxil’ okad’ esakh’ umzi,
5 Egutyul’ iirhanga namanxila;
6 Egodus’ amahilihil’ agoduke;
7 Kubuy’ amadungudwan’ emazweni;
8 Itye lesiseko seTiyopiya!
9 Shukumani bafazi!
10 Igqibil’ intomb’ asemzini;
11 Igqibil’ intomb’ aseLusuthu
12 Umfazi wamaNywabe kwaGatyeni;
13 Ukhe wabek’ iinyawo kwelabaTswana;
14 Kusapho lukaKhama nolwabaRolweni;
15 Wabek’ amabele kubaThembu;
16 Kumabandla kaNdaba kaZondwa;
17 ETyhalarha kwingcwaba likaNgangelizwe.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
18 Maz’ emabele made yase-Afrika;
19 Okwanyis’ usapho lukaNtu luphela;
20 Azi nonyaka yaphusile nje;
21 Logangwa yintokazi kabani na?
22 Menzelen’ ilitye lokukhunjulwa;
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
IIMBONGI – Z.S QANGULE
1 Nkedama ezaziwa ngokubhonga,
2 Mithombo ehlupha ngokubhanga,
3 Nzala yamagqirha ngokunuka,
4 Luhlobo lwamanxila ngokuthuka,
5 Ziphoxo zenkundla ukubhoxa,
6 Xholovane benkundla ukuxoxa,
7 Zazi zeembalo ukuprofithesha,
8 Makholwa endalo ukubhedesha,
9 Manyange anyanga izizwe,
10 Bavuseleli abatyala ubuzwe,
11 Zingxangxasi iingcamango zenu,
12 Yingxubevange ukugxagxaza kwenu,
13 Ndiphuma nani ngokutola,
14 Ndivuma nina ngokuhlola.
2.1 Lizisa eyiphi intsingiselo igama elibhalwe ngqindilili kumqolo wesi-3? (2)
2.2 Caphula ubungqina bokuba iimbongi ngokwezenzo zazo azizicaluli iinkolo. (2)
2.3 Ugqamisa ntoni ngeembongi umfanekiso ngqondweni okumqolo we-12? (2)
2.4 Nika imfundiso efumaneka kulo mbongo. (2)
2.5 Ngqina ukuba olu didi lombongo yisonethi. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
A! NGANGOMHLABA! – S.E.K MQHAYI
1 Yema mangqangq’ iManisipaliti,
2 Akroz’ amajon’ oMkhosi,
3 Yahlahlamb’ iNtambula ka- I.C.U.
4 Yathi: Ngambu-ngambu-ngambu!
5 “Zaphal’ imoto nemotokali”,
6 Laphalal’ igazi leenkabi zontatu,
7 Zakhala zakuhlatywa zatakazela!
8 Zathi, Bho-ho-ho kankomo!
9 Lanyikima lonk’ elakwaGompo,
10 Zaqaba calany’ iintokazi;
11 Laxakek’ igwangqa lenqwelem:
12 Lafun’ ukuthi’ inkanun’ ayikenzi nto.
13 A! Ngangomhlaba!
14 A! Ngangomhlaba!
15 NguSo-kugqononoza;
16 Udong’olubomv’ olulil’ iinyembezi,
17 UMqanduli yinxil’ engaphakathi,
18 UGoliva yingxow’ okutshayela;
19 Sisiyangayanga, yindab’ amaxhego,
20 Ubhityil’ umnt’ ohlal’ engxoweni,
21 Ukutya kokuhamb’ akuyi siswini
22 Kuhlal’ezinyaweni kweliphezulu,
23 Zekuthi ukuhla kuhle nomnqambulo.
24 Ngubo kaSoy’ izel’ amaqhinga
25 Kub’ uyityil’ ifatyi wayikhanyela,
26 Wayivimb’ impi yaseBungeni,
27 Yindaba kaJoji zoKezala
28 Babambene ngelif’elisetyesini;
3.1 Lizisa eyiphi intsingiselo igama elibhalwe ngqindilili kumqolo wokuqala? (2)
3.2 Caphula ubungqina bokuba umcimbi wawuqhubeka kwingingqi yaseMonti. (2)
3.3 Ugqamisa ntoni umfanekiso ngqondweni ofumaneka kumqolo wesi-9? (2)
3.4 Nika imfundiso efumaneka kulo mbongo. (2)
3.5 Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo sithathwe kumbongo mbaliso. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
UNOZAKUZAKU – Z.S QANGULE
1 Indod’ encazwa ngabakhulu kwanabanci,
2 Kufunek’ ingalandulanga kodwa yenz’ ezo nto
3 Imaz’ esengekayo nok’ isisaqhaga,
4 Kaloku yindlezan’ ayinakoma kuthi tu.
5 Inyew’ idinyazw’ ilungiswe nguye,
6 Ngumnt’ ontloni ke wasebulawini.
7 Intomb’ yazimel’ unin’ ambathe,
8 Ngumdibanisi wamakhay’ amabini ngobulawu.
9 Nanko k’ esiz’ ehamb’ exhakazela,
10 Abafazi bemhewula, zimkhonkoth’ izinja.
11 Iinkomo ziphi, luphi na lon’ uswazi?
12 Azi waze njani na? Isazi-mzi k’eso.
13 Imbeko nemibuz’ emlindeleyo kwelo khaya.
14 Kodwa ke yinkabi yamalang’ ekad’ inetha.
15 Indlel’ ayaziwa mntu kodw’ umhambi wayo,
16 Kuthenjwe yena ngasemv’ ujongiwe ngaphambili.
4.1 Liza neyiphi intsingiselo igama elibhalwe ngqindilili kumqolo wesi-3? (2)
4.2 Caphula ubungqina bokuba unozakuzaku ngumyili wobuhlobo. (2)
4.3 Ugqamisa ntoni ngonozakuzaku umfanekiso ngqondweni ofumaneka
kumqolo we-9? (2)
4.4 Nika imfundiso efumaneka kulo mbongo. (2)
4.5 Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo sithathwe kumbongo nkcazo. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UWUPHENDULE.
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
IIHOLIDE – S.E.K MQHAYI
1 Khaniphuml’ ezifundweni,
2 Khaniphuml’ ezibalweni;
3 Kukade nithwele nzima
4 Ngaphezulu kokulima.
5 Khaniphumle, khaniphumle, madodana,
6 Khaniphumle, kwanani mthinjana.
7 Kuthe khona kulo nyaka,
8 Kwafumane kwathi nyaka!
9 Izifundo zangangengca.
10 Kwasikw’ imizi nengca.
11 Khaniphumle, khaniphumle, makhwenkwana,
12 Khaniphumle, khaniphumle zintwanazana.
13 Kade niyitshis’ ingqondo.
14 Kwade kwanga kutsh’ idobo;
15 Bayaluzel’ ubuchopho
16 Ngokwezintlwa zesixhobo
17 Khaniphumle, khaniphumle, bafanana,
18 Khaniphumle, kwanani mathokazana.
19 Niziqwelile neemviwo,
20 Ngent’ ezingenalwazi;
21 Ngeelwimi zasezizweni,
22 Natsho wancama’ umnt’ ezweni,
23 Khaniphumle, khaniphumle madodana,
24 Khaniphumle, khaniphumle mlisazana.
5.1 Xela isixhobo sohlalutyo esibethelela ukuba iholide lixesha lokuphumla. (1)
5.2 Ithetha ngeyiphi iholide yonyaka imbongi kulo mbongo? Xhasa impendulo
yakho. (2)
5.3 Chonga umqolo kwisitanza sesi-2 ophuhlisa ukuba izifundo ezenziwa
ngabafundi zininzi kakhulu. (1)
5.4 Zifana njani izitanza zalo mbongo ngokwesakhiwo sangaphandle? (2)
5.5 Xela isafobe esifumaneka kumqolo we-13 uze uchaze ukuba siphuhlisa
ntoni. (2)
5.6 Chaza uvakalelo lwembongi ngokwalo mbongo uwonke. Xhasa impendulo
yakho. (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
ICANDELO B: INOVELI
IMIYALELO
Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezintathu noNcwadi Lwemveli.
Khetha umbuzo kwiNoveli/kuncwadi lwemveli olufundisiweyo.
Kwinoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
OSISINCOKO SONCWADI nombuzo OMFUTSHANE,ukususela kumbuzo
wesi-6 ukuya kumbuzo we-13.
Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
(kwinoveli/ kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwidrama).
Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwinoveli/Ncwadi Lwemveli)KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
INOVELI
Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE)
UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INKAWU IDLIW’ILILA – S KULA
Kwinoveli ethi, ‘Inkawu idliw’ilila’ ukunyoluka kuyahlabana neenjongo zomthetho.”
Ngqina olu luvo ngesincoko.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390 (2–2½ amaphepha) [25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INKAWU IDLIW’ILILA: S KULA
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A
Wathi uThantaswa xa egqibezela izifundo zakhe, wabonwa ngusomashishini
waseGcuwa, uMsindisi Yangaphi. Ngelo xesha yena uMfuneko kwakusele kukudala
waphumayo eWSU ngenxa yokuphela kwemali. UMsindisi wayehambele izinto
zoshishino eMthatha ukubona kwakhe intombi eyayiphakamise iqwakuqwaku
elalinenombolo yaseGcuwa phambi kwala garaji ingasendleleni xa ungenayo apha
edolophini eMthatha.
Yaqhwanyaza kwakanye imesedisi yakhe, yabe seyiphambi kwaloo ntombi. Bathi
besiza bebaleka abanye abantu ababefuna ukukhweliswa, wathi umqhubi makavale
ucango, emva koko wayixhuzula imoto yakhe ebashiya bebumatsheka.
UThantaswa ufike kumfo obonakalayo ukuba unobuntu. Yindedeba ayibone ngodidi
lwemoto yayo ukuba ayixakekanga kwezifuna imali. Uthe akungena kuloo moto,
wahlala wazinza esitulweni sakhe. Waziva ngathi ukhonxekile yena umfana
kaYangaphi, amehlo akhe emana ukuwaphosa kuThantaswa ecaleni kwakhe.
Wayengathi walame ingelosi phakathi kwaboni. Apho emotweni kwakungekho
zindaba zininzi ngaphandle kokuba uMsindisi encina ezaseYunivesithi
kuThantaswa.
Yayimilile intombi yasemaCirheni, inesiqwana nje esimnandana okwesembaleki.
Yayikhanya ngebala, inonwele oluhla ngezidlele ezitumtumana. Umlomo
wawumnyama okowomntu obesitya iziphingo. Intamo ende yayihonjiswe
ngomcwana omnye wobucwebe begolide.
Yayinxibe ezimhlophe ngathi ngumtshakazi ecanda inkundla. Umqolo lo wayo
wonke wawubethwa ngumoya ngaphandle kuloo lokhwe yayinamasondo ajinga
ngobuchule obukhulu ngathi ibisikelwe umdaniso. Yayichophise kuhle ngezihlangu
zayo, ithi ukuhamba oku isinqe siye ngapha nangapha okwesikanomyayi ehamba
endimeni.
7.1 Chaza unxulumano lukaThantaswa kunye nalo Mfuneko phambi kokuba
ahlangane noMsindisi kule noveli. (2)
7.2 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba umnatha wothando uwuphuhlise
njani umxholo wolwaphulo mthetho kule noveli. (3)
7.3 Ubumnyama bomlomo kaThantaswa bungumqondiso wantoni kubomi bakhe
bale noveli? Xhasa impendulo yakho. (3)
7.4 Tyhila isigqebelo esisekubeni uThantaswa enxibe ilokhwe emhlophe ngalo
mhla ahlangana noMsindisi. (2)
7.5 Likweliphi inqanaba lesakhiwo ibali ngokwesi sicatshulwa? Xhasa impendulo
yakho. (2)
7.6 Sikhumbuze ngezenzo eziTHATHU ukuba uThantaswa nyhani ‘ubenentamo
ende’ ngokwebali lale noveli. (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
ISICATSHULWA B
Isikhalo sikaHlengiwe sakhupha uNomacebiso nabantwana endlwini. Yaba
nguhintsihintsi ukuya kumngenisa endlwini uMfezeko. Wangena nje wabahlula,
bamyeka ethe natya phantsi. Wazicofa engxamile iinombolo zasesibhedlele
uHlengiwe ecela uncedo lwenqwelo yezigulana. Umongikazi owaphakamisa loo
fowuni wambambisa unyaka onesiqhuma phambi kokuba amqhagamshelanise
nabantu benqwelo yezigulana. Zazingathi azililanga kuHlengiwe, ethi engapha abe
engapha, emselisa lubisi, manzi, mayeza ezama icebo elingalunga.
Wayenokushwabula okuthile umntwana wabantu, ethetha namagama angavakali
kakuhle kodwa onke ebhekiselele ngakuThixo omakabe nenceba. Yada yafika
inqwelo yezigulana emva kwexesha elide ilindiwe, uHlengiwe ekroba phandle
rhoqo.
Ngobo busuku uMapheza wabalekiselwa esibhedlele ekwimeko emandundu
ngokwenene. Wayesel”engenakubalelwa kwabaphilayo, efana nje nenkowane
enyathelweyo. Ukuba amadoda enqwelo yezigulana akazange amnike uncedo
lokuqala ukufika kwawo, ngewafika esibhedlele sebanda ceke.
Wafika apho esibhedlele encediswa ukuphefumla ngombhobho weoksijini. Phezu
kwakhe kwakujinga isixwexwe sedriphu eyayimnika amandla. UHlengiwe wayethe
ngcu ecaleni kwakhe, isandla sakhe singapheli emehlweni. Ngalo lonke ixesha
uHlengiwe wayejonge ebusweni kuMfezeko owayelaliswe ngomqolo ehola
okwenkomo ekrwitshwe ngesitrophu. Ixhala lalimenze wakhangeleka butshaza
umntwana wasemzini, isandla sakhe esasisebunzi kuMfezeko sasingcangcazela
sonke. Yayisithi yakunyuka incwina yesigulana, asisuse ngokukhawuleza
ayokusibeka esifubeni kuMfezeko. Wayengeva nokunqandwa oku ngala madoda
oncedo lokuqala.
7.7 Xela isenzo esingunobangela wale meko akuyo uMfezeko. (2)
7.8 Caphula amazwi kwisicatshulwa aqulethe intsingiselo yokuba uHlengiwe
walindiswa ixesha elide kakhulu emnxebeni. (1)
7.9 Xela izixhobo zibeziBINI ezithe ngokusetyenziswa kwazo kwisicatshulwa
zangqina ukuba eli bali liqhubeka kwixesha lokhanyo. (2)
7.10 Uludidi luni lomlinganiswa uMfezeko kule noveli? Xhasa impendulo yakho. (3)
7.11 Ingaba ukuzibulala kukaThantaswa kusisiphelo esilindelekileyo okanye
sesothusayo kule noveli? Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! WK TAMSANQA
Kwinoveli ethi, ‘Nyana Wam Nyana Wam’ ukuyekela abanye bakuthathele izigqibo
kuyahlabana neenjongo zempumelelo.” Ngqina olu luvo. [25]
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390 (2–2½ amaphepha)
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)
NYANA WAM! NYANA WAM!- WK TAMSANQA
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA C
Galakangqa, kwangena ufafa olude lomfana, into emnyama ukusuka esihlangwini
ukuyophosa elunweleni. Into emkhitha ngathi ngowenkabi yehashe. Obo
bumnyama babuphazanyiswe lithambo elimhlophe elalibhijele umqala lifuna
ukumfanisa nehlungulu, kwakunye naloo mazinyo amhlophe ayemane ukuthi
menye kobo buso babuzele uncumo olwaluntama uthando ulungazenzisiyo
kumninilo. Yayingumfundisi. Ebusweni wayetsho ngesiva esasixwese isidlele,
simfanele ndithetha enga wazalwa naso.
Uthe akungena lo mfo wabonakala utitshala ephakama esihlalweni emhlangabeza,
kucaca ukuba uyamfanisa. Akufika kuye wolula isandla embulisa, wenjenjalo
nomhambi, baxhawulana.
“Tyhini bhota Thole” Watsho utitshala esixhuzu-xhuzula isandla somhambi ehleka.
“Titshala uza kudliwa, layekwa elo gama,” watsho umhambi, phofu ehleka.
“Uthini na mfondini? Nguwe lo? Waba ngumfundisi ngenene? Uyazi ndimana
kuyiva nje le nto ndingakholwa,” Watsho utitshala esibambile njalo isandla
somhambi.
“Ndim lo, kholwa,” yabamfutshane yatsho impendulo yomhambi. Bebambene njalo
kwathi xum kwee cwaka, zaphela iindaba, bajongana umzuzu. Bebambene njalo
zabonakala ziphalala iinyembezi kutitshala. Akazanga abenakho nomhambi
ukuzibamba, zabonakala nakuye ziphalala. Balilelana.
Bayana ngamehlo abantwana besikolo bemangalisiwe ukuba kuqhubekani na.
Kwakhula usebezo owawunokuthi xa ubeke iindlebe ufumanise ukuba kulawula
umbuzo omnye othi “Ngubani na lo?” Yayinye impendulo ingu “Andazi.” Ngenene
kwakungekho namnye owayemazi kuloo ndlu ngaphandle kotitshala.
9.1 Chaza unxulumano lukaThole nalo titshala athetha naye. (2)
9.2 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba ukubethelwa nokubanesazela
kuwuphuhlise njani umxholo wempumelelo esentabeni kule noveli. (3)
9.3 Ubude bukaThole obuchazwa kwesi sicatshulwa bubengumqondiso wantoni
kubomi bakhe ngokwebali lale noveli? Xhasa impendulo yakho. (3)
9.4 Tyhila isigqebelo esikwimeko kaThole yokuba engumfundisi ngokweli bali lale
mini ikwisicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
9.5 Likweliphi inqanaba lesakhiwo ibali ngokwesi sicatshulwa? Xhasa impendulo
yakho. (2)
9.6 Xoxa ngeengongoma eziNTATHU ubunyani bokuba layekwa igama elithi
“Thole’ ngokwebali lale noveli. (3)
KUNYE
ISICATSHULWA D
“Emnyango!” utshilo owevolo-volo emkhomba ngayo. Wankcunkca ukuya
kuphuma emnyango uThole. Bamqhuba ukusuka apho baya kumfaka ndlwini
ithile kwalapho elokishini. “Peto khawenz’ into sisele, sizokuyicingela le nja ukuba
sithini ngayo,” yatsho le nto iphethe ivolo-volo kucaca ukuba nayo ngokwayo
ngomnye owagqitha indlu yoxolo ivaliwe, ibonakala kwasemehlweni apha ukuba
igila imikhuba, ngumbulali mdala. Yathi ukuba itsho waphuma omnye wabo
wanga akayanga wabuya nomngxu wanika le nto imehlo abomvu. Kweziwa
negilasi yagalela yee qongqololo yacimela inyakamile, yavakala isithi, “Khuphani
intambo nimqamangele ewodrophini.” Kwavulwa kwakuyo le wodrophu aza
kubotshelelwa kuyo kwakhutshwa iintambo waqanyangelwa ukusuka elunyaweni
ukuya kuthi ga entanyeni. Emva koko bamphamba-phamba ngeempama
bemtshicela, bemkhaba kwindawo ezimbi nezinengozi emzimbeni engenakho
nokuthini ngenxa yokuqiniswa kweentambo ezazimbophile.
“Thabathani isitulo nibeke ixesha kuso nilijongise phaya kuye alibone,” yatsho le
nto, kwenziwa njalo kwangoko.
“Uyalibona elo xesha?” yabuza le nto
“Ewe ndiyalibona,” watsho ukuphendula uThole. Yesuka enye yezi nkewu yatsiba
yatsho kakhulu ngempama isithi, “Yithi ewe ndiyalibona nkosi!”
“Ewe ndiyalibona nkosi!” uphindile watsho. Phambi kwakhe kwakubekwe la
maxesha makhulu kuthiwa zi-alarm clock.
“Khawubophe izoli sikhe siyitshayele mtshan’am,” yatsho le nto kucaca ukuba
ngumakhonya kwesi sine imana ukuthunga kobu tywala inunusa amaqabane ayo.
9.7 Xela isenzo sikaNomsa esikhokelele kule ngxwabangxwaba ikwesi
sicatshulwa. (2)
9.8 Caphula kwisicatshulwa ubungqina bokuba omnye wezi zigelekeqe
wayebonakala engenalo kwaphela uxolo. (1)
9.9 Xela izixhobo zibeziBINI ezikwisicatshulwa ezingqina ukuba eli bali
liqhubeka kula maxesha okhanyo. (2)
9.10 Uludidi luni lomlinganiswa uThole kule noveli? Xhasa impendulo yakho. (3)
9.11 Ingaba isiphelo sale ncwadi sesilindelekileyo okanye sesothusayo? Xhasa
impendulo yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N SAULE
Kwinoveli ethi, ‘Ukhozi Olumaphiko’, ubumpimpi buyahlabana neenjongo
zenkululeko.Ngqina olu luvo. [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UKHOZI OLUMAPHIKO: N SAULE
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA E
Yadubula ngelo xesha imikhwazo yanxakama, imemeza ivela kwezinye izisele,
kwabanye abavalelwe njengam, “Wenzeni umntwan’omntu, selede abethelwe
ukubulawa nje?” Kwathi kanti baninzi abayimameleyo imigudu eyenzekayo.
Ndangenelela nam ndingenakuzibamba, “Magqwirhandini”, kanti kuloku ziza
kupheza izithonga. Zathi cwaka, kwathi cwaka.
Kusasa ngaloo mini ndeva ndingabuzanga ngegwangqa elalize kuthabatha
iinkcukacha esiseleni sam ukuba “obesenza isimbonono sokukhumbula unina
ngephezolo uzixhome ngomlenze webrukhwe lahlanza iselwa.” Ndibuze
ngobungxamo ndikhondoza ndifuna ukuqonda ukuba belwenze ntoni na olo sizana,
yathi impendulo “ngumntu obecinga unolwazi oluninzi.” Ngesibindi endingaziyo
ukuba ndasithatha phi na, ndathi ndakuthi uyaxoka ubulewe ngokubethwa
ngamapolisa, lathi igwangqa lingandijonganga “nguwe olandelayo”, ndashiyeka
ndithe nkamalala, ndikhamisile. Esi simo seli polisa sandicingisa nzulu, ndatsho
ndakhumbula amazwi eqobokazana endandichithe nalo imva kwemini engaphambi
kwale yokubanjwa.
Akukho nto ndandingayincokoli noNokuzola, ingakumbi ubomi bam baseyunivesithi
njengokuba yena engazange aye nje. Kaloku yena umfokazi wayesebenza
njengomongikazi kuloo dolophu yethu iBholo. Wayedla ngokuyiphulaphula ngomdla
yonke intshwaqa yam, kodwa kuthi kwakufika kwezopolitiko athi,” ungaleqi endala
uba lithole, umzabalazo kudala wabakho, kwaye uhamba ushiya izigede
neengxwelerha endleleni, ungabi lelinye lamaxhoba ke mfo.” Lathi xa lisithi
ndim olandelayo igwangqa,ndamcinga uZo.
11.1 Chaza unxulumano lukaMfazwe nala Magqwirha awakhwazayo phambi
kokuba abe kule ndawo akuyo namhlanje. (2)
11.2 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba ukuxhatshazwa kwabantu
kuwuphuhlisa njani umxholo wobuthandazwe kule noveli. (3)
11.3 Ukuthi cwaka, zipheze izithonga akukhwaza uMfazwe kungumqondiso
wantoni ngokwaqhubekayo ebudeni bale noveli. (3)
11.4 Tyhila isigqebelo esikoku kuvalelwa kukaMfazwe esiseleni ngale mini
ikwisicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
11.5 Likweliphi inqanaba lesakhiwo ibali ngokwesi sicatshulwa? Xhasa
impendulo yakho. (2)
11.6 Xoxa ngeengongoma eziNTATHU ubunyani bamazwi kaNokuzola abhalwe
ngqindilili kwisicatshulwa ngokwebali lale noveli. (3)
ISICATSHULWA F
“Mfazwe mtshana kuthe kanti uyindoda! Kunyanisiwe xa kusithiwa ukonakala
kwenye kukulunga kwenye. Siqithi mntanam, uyayibona le nto yenziwe ngumzala
wakho? “ Wathula cwaka uSiqithi. Lathi litshona elaloo mini, sabe singadinwanga
sizizinja. Kumalume ndandilizekile ityala ngokulungisa uKhohlelidangatye.
Ukuphuma kwethu emasimini ndandithukuthezelwa yimibuzo emibini
endandingafuni kuyiphendula. “ndiyaya okanye andiyi entlanganisweni ngeCawe.
Ndiyifunde okanye ndingayifundi incwadi kaNokuzola?” Zakhawuleza zona iintsuku
lwafika usuku lwangeCawe. Ndisajika-jikana nokungayi entlanganisweni
eyayiseyivakalisiwe nakoonomathotholo nencwadi ndingekayifundi, wandihla
entloko uSiqithi endibuza ukuba ndide ndagqiba kwelithini na.
“Ukuba akuyanga intliziyo yakho ayisokuze yonwabe kuba uza kusoloko ufuna
engqondweni ukuba kuxoxwe ntoni na ekuphosileyo”
“Andiqondi ukuba kuya kunceda nto ukuya kwam kulaa ntlanganiso”
“Mhlawumbi kaloku uya kunceda abanye ngokuya kwakho phaya” Kwakucacile
ukuba uSiqithi uyenza eyakhe le ndaba yentlanganiso. Ndingekaphenduli waqhuba
umfo omkhulu.
“Ukuba bendinguwe mna bendingayayo, ndive ukuba kuza kuthiwani na, ndibone
ke noko into emandiyenze.”
“Uyaqonda phofu ukuba ingajika ibe yingxaki into yokuya kwam kulaa ntlanganiso?”
“Njani?”
“Ndagxothwa entlanganisweni kusithiwa ndingumrhubuluzi. Ufuna ndiyokuphoxeka
phaya kwakhona?”
“Andikholelwa ukuba wonke umntu ucinga ngolo hlobo. Hamba mfondini uye
entlanganisweni.”
11.7 Xela isenzeko kwintlanganiso egqithileyo esibangela ukuba athandabuze
uMfazwe. (2)
11.8 Caphula amazwi kwisicatshulwa anika intsingiselo yokuba
yayibethabethana ingcinga kaMfazwe ngokuya entlanganisweni. (1)
11.9 Xela izixhobo zibeziBINI ezithe ngokusetyenziswa kwazo kwisicatshulwa
zangqina ukuba eli bali liqhubeka kwixesha lokhanyo. (2)
11.10 Uludidi luni lomlinganiswa uMfazwe kule noveli? Xhasa impendulo yakho. (3)
11.11 Ingaba isiphelo sikaMfazwe kule ncwadi sesilindelekileyo okanye
sesothusayo? Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI SWANA
Intsomi ethi ‘uNongqawuse’ kunye nomhobe othi, “Intaba kaNdoda’ ziqulethe imbali
kaNtu”. Ngqina olu luvo.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama
340–390. (2–2½ amaphepha) [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI: MMI SWANA
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi lwemveli zingezantsi, wandule uphendule imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA G (Intsomi)
'INTSOMI KADELI NODELIWE'
‘Kwahlala kwahlala kwayintsomi...’
Ngaminazana ithile uDeliwe wathunywa kwamakhulu. Naxa babedla ngokuhamba
bobabini noDeli, uDeli akazange afune ukuhamba naye esithi iyamhlaza into
yokuhamba naye eneli gongqo lisemqolo, waba uhamba yedwa ngolo hlobo.
Wahamba, wahamba, emana ukuhlala phantsi kuba wayediniwe kwaye kukude
yaye indlela ifuna ukuba uyihambe nomntu. Wayeza kuyihamba nabani ke
uDeliwe? Wakha wahlala phantsi walila, wagixa wada waba nesingqala. Esathule
njalo ecinga, weva ilizwi elincinane lisitsho ngaphaya kwamawa. Wothuka
walaqaza uDeliwe akambona tu umntu othethayo ukuba uphi na. Eli lizwi lalivakala
ngathi lelentombazana. Naxa lalivakala kancinci yayivakala into eliyithethayo,
libugadlela xa lithetha. Waliva uDeliwe lisithi, 'Deliwe!' Wathula uDeliwe exakwe
kukusabela kuba engazi ukuba uza kusabela athini na. Lavakala ilizwi kwakhona,
'Deliwe, Deliwe!' Wancuma uDeliwe waphendula, 'Ndiyeva ukuba uyandibiza
kodwa ndixakiwe yindlela yokusabela, ukuba ndithi, 'Hi-i-i, ndibengathi
andinambeko'
'Uhlalele ntoni kalusizi kwaNti?' labuza ilizwi.
'Ndithunywe ngumakhulu ngaphaya kwezaa ntaba, ndililolo, le ndlela inde
inamaqhina iyandiqoba, ndandikade ndingayiva kuba umnakwethu uDeli wayedla
ngokundikhapha, sihambe sincokola, sihleka intsini, sileqaleqane sizibone
sesifikile. Ngoku udiniwe ndim akafuni nokundibona, ndiyintlekisa kuye ngenxa
yesifombo sam, nabazali bam abandithandi basoloko bendinyhukula nangento njee
encinci. Ndisisigculelo sokuxelelwa ukuba andizalwa naye, andisathethi ngabantu
elalini, abafuni nokundibona. Xa kuyothezwa ndihamba ndedwa, ndicwezele
kwabanye kuba abandifuni. Xa kusiyiwa emlanjeni ndihambela kude nabanye.
Sendazikhethela ukuya ngomsobomvu bengekayi abanye abantu okanye ndiye
ngokuhlwa, yiyo nale nto ndibhontebhonte zizilonda ndisolwa ngumlambo.
Lingatshona ilanga ndikubalisela ngentlungu yobukheswa bam. Undibona ndihleli
apha nje yiloo nto, kodwa ndiza kungcambaza ndide ndifike kulomama,'
waphendula uDeliwe. Laphinda lavakala ilizwi lisithi, 'Yaza yabuhlungu le nto
uyithethayo mntan' omntu. Ndingakunceda ukuba uyalufuna uncedo lwam.'
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
Waphendula ngokukhawuleza uDeliwe esithi, 'Ndiyalufuna uncedo lwakho,
ndiyafuna ukuthandwa ngabantu, ngakumbi endingazange ndibenze nto, bonke aba
bandicaphukelayo andizange ndibenze nto. Ndincede mntan' omntu.' 'Uyabona ke,
sukume kule ndawo uhleli kuyo unyuke laa ntaba iyeyona inde kunezinye,
uyincekelele kuba akululanga ukuyiqabela. Baninzi abanye endiye ndibacebise
ukuba bayihambe le ndlela ukuze bancedakale. Abanye bayayihamba
zisombululeke iingxaki zabo. Abanye bayoyisakala bajike endleleni. Ukuba
usentlungwini ngenene uya kunyamezela. Ekunyamezeleni mkhulu umvuzo.'
Waqhuba emyala njalo lo mntu. Wamxelela ukuba akufika encochoyini wolufumana
uncedo. Phela phela ngantsomi.
13.1 Chaza unxulumano oluphakathi kukaDeli noDeliwe kule ntsomi. (2)
13.2 Bonisa ukuba ukuzalana kuwuphuhlise ngakumbi umxholo wocalucalulo kule
ntsomi. (3)
13.3 Lingumqondiso wantoni igama likaDeliwe kule ntsomi? Xhasa impendulo
yakho. (3)
13.4 Phawula ngexabiso lale ntsomi kwisizukulwana sanamhlanje. (2)
13.5 Xela isiganeko esikuvuthondaba kule ntsomi. Xhasa impendulo yakho. (3)
13.6 Ngqina ngeempawu zibeMBINI ezibonakalayo ukuba yintsomi le. (2)
ISICATSHULWA H (UMBUZO OMFUTSHANE)
ENKOSI STEVE BIKO
1 A! Mzantsi-Afrika!
2 Nalo ke ilizwe lethu Mzantsi-Afrika.
3 Nalo ke ikhaya lethu Mzantsi-Afrika.
4 Nantso ke indawo yethu yokubalekela, Mzantsi-Afrika.
5 Nantso ke indawo yethu yokulilela, Mzantsi-Afrika
6 Namhlanje sithi yeyethu kuba asilwele amathandazwe.
7 Namhlanje sithi yeyethu kuba basilwele ooNokwindla.
8 OomGcina, ooTyhopho, ooXhamela, lowo ke nguSteve Biko.
9 A! Mzantsi-Afrika!
10 A! Mzantsi-Afrika!
11 Hayi! Hayi! Ndiyayithanda le ndoda andizenzi
12 Ndizibuz'umbuz'umhla nezolo, 'kutheni na?'
13 Andizange ndambona mos, ndimbon'emifanekisweni!
14 Kaloku le nt'ingumzabalazo ndizelwe seyisecicini
15 Yena ke ebesele emnabel'uqaqaqa.
16 Oooooo! Ndiyasibona ke ngoku isizathu.
17 Yile mfundo ingakhethe bani, zezi zikolo zingakhethe bani. A!
18 Mzantsi Afrika!
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
19 A! Mzantsi-Afrika!
20 Ndiyafunda kaloku kuba ndifundisiwe ndaye ndifundile.
21 Ndifunde ndafunda ndabon'ukub'usilwele isizwe esintsundu,
22 Ndabon'ub'uyisindisil'inkedama emlonyeni wengonyama,
23 Ndabon'ukub'umsindisil'umhlolokazi emlonyeni wengonyama,
24 Yafund'inkedama wathethelelw'umhlolokazi
25 Kanti ngaloo ndlela uhamba aph'uBawo asithuma khona.
26 Ukuba sinced'abangenamandl'okuzinceda
27 A! Mzantsi-Afrika!
13.7 Chaza ixabiso loMzantsi Afrika kwimbongi ngokwesitanza soku-1 (1)
13.8 Uyintoni uSteve Biko ngokwalo mbongo? (1)
13.9 Xela ulwazi esilunikwa ngumqolo we-14 ngemeko yembongi kwezopolitiko. (2)
13.10 Xela isizathu sokuwuphindaphinda uMzantsi Afrika kulo mhobe uwonke. (2)
13.11 Nika umxholo walo mbongo. (2)
13.12 Ngeengongoma eziMBINI, xhasa uluvo lokuba imbongi ityala umoya
wokuba simthande uSteve Biko kwesi sicatshulwa sesihobe. (2)
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
ICANDELO C: IDRAMA
IMIYALELO
Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kumbuzo 14
ukuya kumbuzo 17.
KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI
kunye NOMBUZO OMFUTSHANE.
Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwinoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).
Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
kwiCANDELO B (kwinoveli/Ncwadi lwemveli) KUNYANZELEKILE
ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
BUZANI KUBAWO – WK TAMSANQA
‘Intlekele ekwidrama ethi, ‘Buzani kuBawo’ idalwe kukungaqondani phakathi
kwezizukulwana ezibini.’ Ngqina olu luvo.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390 (2–2½ amaphepha) [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zedrama uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA I
UMTHETHO: (Eqongqotha inqawa efaka icuba) Ewe Hlubi unyanisile ukuthi
“ucinga”. Thina singala madoda sithi akukaphaki usalungise nje
izitya. Ukuba ke luhlobo ophaka ngalo olu, ndingathi uphake
kancinane kakhulu, isandla sakho siyabanda Hlubi
UNYANISO: Uxolo mawethu, ngathi umfo wethu lo akakulandeli Rhadebe kule
nto uyithethayo. Kulungile ke Mthi, ukuba uthi uphakile sinike
amacephe sitye, singamadoda asikwazi ukutya ngezandla.
UZWILAKHE: Sii, ndifung’ uBhungane ke ngoku mawethu nindinqabele, ngathi
nintsokothe kakhulu. Fuda ndisithi ndingumXhosa, nesiXhosa
ndiyasazi, namhla ndifuna itoliki.
UZWENI: UmXhosa akatolikelwa isiXhosa Hlubi.
UMTHETHO: Khanimyeke madoda ndimtyebisele xa engeva kakuhle. Nali ke
yihlo. Andithi phambi kokuba usibize ukhe wadlana iindlebe
nomfana lo?
UZWILAKHE Kunjalo kanye Hlubi.
UMTHETHO: Kulo mdlano-ndlebe ke Mthi, nihambe nabekana phi?
UZWILAKHE: Sabekana phi njani?
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMTHETHO: Akukho nto imbi nikhe nathetha ngayo?
UZWILAKHE Enje ngani ke, Mthi?
UMTHETHO: Nokuba yenjengani na mayela nenyewe le singayo apha namhlanje.
UZWILAKHE: Hayi ayikho ngaphandle kokuba ndithe umfana kufuneka ezekile,
savumelana.
UMTHETHO: Kungaba ke Rhadebe-e-e, kungaba umfana lo akakhange
akuhlebele into yokuba mhlawumbi sekukho ntombi
seyimphandlile.
UZWILAKHE: Hayi asiyanga kulo ndawo kwaye ke nangaphezu koko, nam
andikhange ndibe namdla wakuya kuyo kuba ndisazi ukuba into
yokubona umfazi asindawo yakhe leyo.
15.1 Xela umba ekudityenwe ngawo ngamaHlubi kule ntlanganiso. (1)
15.2 Ngqina ukuba ixesha ezimbalini lidlale indima ephambili kwimpixano ekule
drama. (2)
15.3 Kukuthini ukudlana iindlebe? (1)
15.4 Chaza umahluko kwindlela amaHlubi alitolika ngayo isiko lokubonela
nendlela uZwilakhe alitolika ngayo. (2)
15.5 Ubandakanyeka njani uMagaba kule ngxubakaxaka yale mini? (2)
15.6 Cacisa izenzo eziBINI zikaZwilakhe neziphumo zazo eziphuhlisa ukuba
ngenene uyilandele le mbono yokuba “ukubona umfazi asindawo
kaGugulethu.” (4)
15.7 Ingaba unyanisile uZwilakhe ukuba uvumelene nonyana wakhe? Xhasa
impendulo yakho. (2)
15.8 Chaza umoya wale ngxoxo ikwesi sicatshulwa. (1)
ISICATSHULWA J
USICELO: Khawutsho mfondini, kakade yintoni ebanga ukuba lo mfana angafuni
nokuva ngale ntombi? Khona ke mfondini sekutheni, ungade ufune
ukudlula ilizwi labazali? Noko lo mfana uzibizela amashwa ngale nto
ayenzayo. Nalo mntwana uThobeka ingemntwana ugxekekileyo nje,
simazi ekhulela phambi kwethu, kutheni kanye?
UMZAMO: Ee-e-e suka Sicelo mfondini! Kanti nawe ukwakule ngqondo yala
maxhego isesemva? Uyazi ukuba bendisithi sewusuka kwizinto
zokumana kusithiwa kwathi kwathi amasiko. Kanti usekuloo nkunkuma
nawe?
USICELO: Hayi mfondini ndenziwa kukuba ndiyaloyika ilizwi lomzali, andifuni
umzali axakaniseke ngenxa yam.
UMZAMO: Apha kwaba bafana baseZazulwana andikholwa ukuba ukho
umfana odlula uGugulethu ngokubeka abazali, kodwa kwinto
enjengale ndimgxeka ndingamgxeki, kwaye nabazali bakhe
ndiyabahlaba kakhulu. Ingqina laloo nto yokuba lo mfana ubahlonele
abazali bakhe uzinyanzele weza ecaweni, into leyo ebingeze yenziwa
ngomnye umntu, nditsho nawe ubungeze wayenza.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
USICELO: Hayi mfondini noko lo mfana ndiyamhlaba. Ewe, ngendisiva ukuba le
ntombi anyanzelwa kuyo ibidume ngesimilo esibi. Intombi
kaMcothama mfondini ayinasihlava, ifanelekile ukuba ingenziwa
umfazi nanguwuphi na umfana.
UMZAMO: Hayi mfondini le nto wena apho isuka khona, ixhwangusha eli wena
selithembise enye inzwakazi kula macala angaseMthatha. Laye ke
ndijongile nje intombi le liyayithanda alizenzisi.
15.9 Ingaba waqhuba ekungalithathini ilizwi labazali uGugulethu ngale ntombi?
Xhasa impendulo yakho. (2)
15.10 Loluphi udidi lozobo olusetyenziswe ukuzoba uGugulethu kule ntetho
kaMzamo ibhalwe ngqindilili? Xhasa impendulo yakho. (2)
15.11 Nika isizathu asibekayo uGugulethu sokungafuni ukutshata noThobeka. (1)
15.12 Tyhila isigqebelo esikwisenzo sikaZwilakhe sokutshata ngokwakhe
noThobeka xa ebophe isandla uGugulethu. (2)
15.13 Chaza uluvo analo umbhali wale drama ngesiko lokubonela. Chasa/
uxhase olu luvo. (3)
[25]
UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INDLAL’INAMANYALA – M LAMATI
‘‘Intlekele ekwidrama ethi, ‘Indlal’inamanyala’ idalwe kukuhlelana kwabantu-
umzekelo ukuhlelwa kwabantu abangathathi ntweni ngabanezinto.’ Ngqina olu luvo.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama
340–390. (2–2½ amaphepha) [25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2019)
UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zedrama zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA K
SIBANE: Liyenza njani kanye le nto?
SIQHIWU: Libe lindixelela ukuba andinako ukumbona uKheneli Sibane kuba
akabonwa ngamadlakadlakana anje ngam lo …
SITHONGA: Uyaxoka kwedini ...
SIBANE: Khawume wena!
SIQHIWU: Libe lindinyanzela Mhlekazi ukuba mandiyixele kulo ingxaki
endiyihambele kuKheneli Sibane.
SITHONGA: Iyaxoka Kheneli le ...
SIBANE: Ndithe thul’ ufe wena! Andiyi kuphinda nditsho ke. Qhuba mfo wakuthi.
SIQHIWU: Ndithe ndalixelela Mhlekazi ukuba le ngxaki ndiyihambeleyo ilihlebo
phakathi kwam noKheneli Sibane, hayi bo, alavuma nantwana.
SIBANE: Ewe.
SIQHIWU: Ndaba, ngalixelela ukuba ndithunyelwe nguKheneli Sibonda
waseBotha Sigcawu kuKheneli Sibane, hayi bo, alavuma: nokuba
ndithethe eli polisa.
SIBANE (KuSithonga) kudala ndiniyala Sithonga ukuba musani ukudlala
ngabantu kule nto yale ofisi. Ndiyadinwa ke mna kukuthetha. Indoda
ize ingakhali ke. Undivile Sithonga?
SIQHIWU: Ewe Kheneli.
SIBANE: (KuSiqhiwu) Yiza ngapha mfo wakuthi. (Baye e-ofisini kaKheneli
Sibane) Thabatha naso isihlalo uchophe. Kanene ubuthe ungubani
igama lakho?
SIQHIWU: NdinguSiqhiwu kaSihlwele bawo, okhaya lilapha kwaKaplani.
SIBANE: NguKheneli Sibane ke lo uthetha naye. Yintoni ingxaki yakho ke mfo
kaKhehle?
SIQHIWU: Kwisithuba seminyaka emithathu edlulileyo ndaphumelela ibanga
leshumi. Emva koko ndabhala uvavanyo lwabaceli-msebenzi apha
kwaRhulumente, nalo ndaluphumelela.
SIBANE: Khawuqhube.
SIQHIWU: Emva koko ke ndaxelelwa ukuba mandigoduke ndize ndilinde
incwadi endiya kuthi ndaziswe ngayo xa kuthe kwavela isithuba.
SIBANE: Ibe ntle ke loo nto.
17.1 Xela umba ekudityenwe ngawo nguSiqhiwu nesipolisa. (1)
17.2 Ngqina ukuba imeko yendlala idlale indima ephambili kwimpixano ekule
drama. (2)
17.3 Kuthetha ukuthini ukuthi, ‘akabonwa ngamadlakadlakana anje ngam lo’? (1)
17.4 Chaza umahluko kwindlela uMaqhikizane noSiqhiwu abayitolika ngayo
inkonzo kaRhulumente kule drama. (2)
17.5 Ubandakanyeka njani uMaqhikizane kule ngxubakaxaka akuyo uSiqhiwu
ngale mini? (2)
17.6 Cacisa izenzo eziBINI neziphumo zazo eziphuhlisa ukuba uSiqhiwu
akathandi kudlalwe ngabantu kule drama. (4)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25
17.7 Ingaba unyanisile uKheneli Sibane xa athi, ‘Ndiyadinwa ke mna
kukuthetha’? Xhasa impendulo yakho (2)
17.8 Chaza umoya wale ngxoxo ikwesi sicatshulwa. (1)
ISICATSHULWA L
MAMQHINEBE: Hay’ uyabhuda ke ngoku.
MAGATYENI: Masibambelele ethembeni mfazi. Sisaya kuvuzwa ngenye imini,
ndiyakuxelela. Masithandaze mfazi.
MAMQHINEBE: Sakukhuthuka amadolo sithandaza.
MAGATYENI: Ukholo lwakho luye phi na MamQhinebe?
MAMQHINEBE: Ndiyaguga ngoku, oko ndathandaza, kodwa andide ndibone nto.
MAGATYENI: Ndiya kuhlala ndikuthandazela Qhinebe, yonke imihla ukususela
namhlanje, de ukholo lwakho lubuyele kuwe.
MAMQHINEBE: Kanti ke Gatyeni ingathi ngowungazihluphi ngomntu ongasafuni
kuthandazelwa.
MAGATYENI: Awu watsho Qhinebe? Selukuphelele olo hlobo na ukholo mfazi?
MAMQHINEBE: Ungandithandazela njani mna usahlulwa kukuzithandazela
ngokwakho?
MAGATYENI: Inene, bendingazi ukuba umntu ukhe aphindele ekuqaqadekeni
nokuba selekhule kangaka.
MAMQHINEBE: Akukho ndawo irhuqa umrhaji ke apho MaGatyeni? Akukho
ndawo irhuqa umrhaji apho?
MAGATYENI: Hay’ uxolo Qhinebe. Noko asingede sifune ukukhuphana amehlo
ngento encinci kangaka.
MAMQHINEBE: Into endize ngayo apha MaGatyeni, njengokuba sele ndize
kudibana nokuthukwa nguwe nje, yile ndinecebo eliya kusenza
sibe zezingawothiyo zona umlilo izityebi ezi.
MAGATYENI: Uthini na Qhinebe? Thina sibe zizityebi? Nazityebi, eziya zona
zingasawothiyo nomlilo? Uthi andiphuphi kodwa?
MAMQHINEBE: Akuphuphi tu. Ungaphupha njani uhleli?
MAGATYENI: Ungazenzi iintsomi emini mfazi kuba uya kusuka uphume
iimpondo, ndiyakuxelela.
MAMQHINEBE: Asiyontsomi le ndikubalisela yona MaGatyeni. Siza kuphuma
apha ezintwaleni, siphume kula matyotyombe ayeyethekayo
sihlala kuwo, siye kuhlala neengingi phaya eNorth Crest.
17.9 Ingaba wabambelela kulo lade laphela ibali eli themba athetha ngalo
uMaGatyeni? Xhasa impendulo yakho. (2)
17.10 Loluphi udidi lozobo olusetyenziswe ukuzoba uMamQhinebe kule ntetho
kaMaGatyeni ibhalwe ngqindilili? Xhasa impendulo yakho. (2)
17.11 Xela isizathu sokuba uDlezinye akholelwe ukuba lo msebenzi ufanele
abafazi. (1)
17.12 Tyhila isigqebelo esikwintetho kaMamQhinebe ekrwelelwe umgca ngaphantsi. (2)
17.13 Chaza uluvo analo umbhali wale drama ngolwaphulo-mthetho. Chasa/uxhase
olu luvo. (3)
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
Downloaded from hlayiso.com
Downloaded from hlayiso.com
Downloaded from hlayiso.com
Downloaded from hlayiso.com
Downloaded from hlayiso.com
Downloaded from hlayiso.com
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2019 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2019 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2021 QP

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2019 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2022 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo

Memorandum