Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2021
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
AMANQAKU: 80
IXESHA: iiyure 2½
Olu viwo lunamaphepha angama-32.
Skip to contentAll 2021 papers 





View all





isiXhosa HL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2021 QP
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2021, 32 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2021. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2021
- Exam period
- September Preparatory Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 32
- File size
- 386.1 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 32
This exam
September Preparatory Exams 2021
- Paper 1Memo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.
2. Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile
yesiqulatho ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi
olufundisiweyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe
oza kuyiphendula.
3. Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:
ICANDELO A: iSihobe (30)
ICANDELO B: iNoveli (25)
ICANDELO C: iDrama (25)
4. Phendula imibuzo emiHLANU iyonke:
Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE
kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo emiBINI
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
5. UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO B (INOVELI/UNCWADI
LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).
o Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
oyifundisiweyo.
o Phendula UMBUZO OSISINCOKO omNYE kunye NOMFUTSHANE
ube mNYE
Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B,
unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C.
Sebenzisa itshekhlisiti ukwenza oku.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
6. UBUDE BEEMPENDULO
o Imibuzo esisincoko yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe
ngamagama ali-190–240.
o Imibuzo esisincoko yeNoveli/Uncwadi Lwemveli neDrama kulindeleke
ukuba iphendulwe ngamagama angama 340–390.
o Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
nangokusemxholweni.
7. Landela imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO ngaliNYE ngocoselelo.
8. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
ngayo kwiphepha loviwo.
9. Qala ICANDELO ngaliNYE kwiphepha ELITSHA.
10. Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:
ICANDELO A: Malunga nama-40 emizuzu
ICANDELO B: Malunga nama-55 emizuzu
ICANDELO C: Malunga nama-55 emizuzu
11. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
ITHEYIBHILE YESIQULATHO
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI.
AMANQAKU INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO
YEPHEPHA
Umbuzo osisincoko
1. A! Ngangomhlaba!
soncwadi 10 7
2. Inyibiba Umbuzo omfutshane 10 8
3. Umfikazi UCharlotte
Umbuzo omfutshane 9
Manyhi Maxeke 10
4. Unozakuzaku Umbuzo omfutshane 10 10
KUNYE
Umbongo ongafundiswanga. Kunyanzelekile ukuba uwuphendule.
5. UMnga Umbuzo omfutshane 10 12
QAPHELA: Phendula umbuzo omNYE OSISINCOKO nombuzo omNYE
OMFUTSHANE. Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO
OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo omNYE.
INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU
YEPHEPHA
6. Inkawu idliw’ilila Umbuzo osisincoko
soncwadi 25 13
7. Inkawu idliw’ilila Umbuzo
omfutshane 25 14
8. Nyana wam! Umbuzo osisincoko
Nyana wam! soncwadi 25 16
9. Nyana wam! Umbuzo
Nyana wam! omfutshane 25 16
10. Ukhozi Umbuzo osisincoko
Olumaphiko soncwadi 25 19
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
11. Ukhozi Umbuzo
Olumaphiko omfutshane 25 19
OKANYE
12. Ubuncwane Umbuzo osisincoko
Boncwadi soncwadi
Lwemveli 25 21
13. Ubuncwane Umbuzo
Boncwadi omfutshane
Lwemveli 25 22
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU
YEPHEPHA
14. Buzani Kubawo Umbuzo osisincoko
soncwadi 25 26
OKANYE
15. Buzani Kubawo Umbuzo omfutshane 25 27
16. Indlal’Inamanyala Umbuzo osisincoko
soncwadi 25 30
17. Indlal’Inamanyala Umbuzo omfutshane 25 30
QAPHELA: KUMACANDELO B no C, qiniseka ukuba uphendule umbuzo
OSISINCOKO omNYE nombuzo omNYE OMFUTSHANE.
Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko okanye imibuzo
emiBINI emifutshane.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
ULUHLU LOKUKHANGELA (ITSHEKHLISTI)
Kunyanzelekile ukuba ujongisise olu luhlu lulandelayo ukuze uqiniseke ukuba ukhethe
imibuzo ngendlela eyiyo.
AMANANI INANI LEMIBUZO TIKISHA
ICANDELO
EMIBUZO EPHENDULWAYO NGASEZANTSI
A ISihobe (ISihobe
esifundisiweyo) 1–4 2
Isihobe (ISihobe
esingafundiswanga) 5 1
B Inoveli Noncwadi Lwemveli
(Umbuzo osisincoko
soncwadi OKANYE
omfutshane) 6–13 1
C Idrama( Umbuzo osisincoko
soncwadi OKANYE
omfutshane) 14–17 1
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B. NGOMBANE
IMIYALELO
• Kweli CANDELO kubuzwe imibongo emiNE efundisiweyo nombongo omNYE
ongafundiswanga.
• Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo emiBINI ebuzwe
kwimibongo OKANYE kwizibongo ezifundisiweyo; kunye nombuzo omNYE
kumbongo ongafundiswanga OKANYE isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongombongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE
ukuba uwuphendule. Qiniseka ukuba uphendule imibuzo
emiTHATHU kweli candelo.
Ubude bempendulo yombuzo osisincoko buphakathi kwe-190–240 amagama.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo emiBINI.
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula umbuzo osekwe kuwo.
Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo singezantsi sithathwe kwisibongo. [10]
A! NGANGOMHLABA!
1 Yema mangqangq’ iManisipaliti,
2 Akroz’ amajon’ oMkhosi,
3 Yahlahlamb’ iNtambula ka-I.C.U.
4 Yathi: Ngambu-ngambu-ngambu!
5 “Zaphal’ imoto nemotokali”,
6 Laphalal’ igazi lenkabi zontathu,
7 Zakhala zakuhlatywa zatakazela!
8 Zathi, Bho-ho-ho kankomo!
9 Lanyikima lonk’ elakwaGompo,
10 Zaqaba calany’ iintokazi;
11 Laxakek’ igwangqa lenqwelem:
12 Lafun’ ukuth’ inkanun’ ayikenzi nto.
13 A! Ngangomhlaba!
14 A! Ngangomhlaba!
.................................................
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
15 Mhla kwahlw’ emini eDiyara;
16 Kwanuk’ irhuluwa nentsimbi;
17 Kwatshixiz’ umti komny’ umti;
18 Kwaqhawuk’ imbeleko nemibeleso;;
29 Wati umntu kudiben’ izulu nomhlaba!
20 Bebedityaniselwa ntonin’ abangaka?
21 Kusaphuk’ imikhonto nje ngoku siphina?
22 Yaba kukudlula kwalo njalo
23 Malixol’ ilizw’ inkwenkwez’ ifumanekile.
24 Mazibuy’ izinto ziye ngendawo zazo.
25 Tarhu Jikijwa, nawe nto kaRubusana
26 Kade sinixelela zinkosi-
27 Sisithi wagcinen’ amadun’ akowenu!!
28 Ncincilili!!
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
INYIBIBA – J.J.R. JOLOBE
1 Ndayibona izifihla
2 Enqaben’ ezixhotyeni,
3 Ngaphakathi kwamalwalwa
4 Amabini, iqaqambile.
5 Hayi, obo buhle!
6 Izityalo ezithile
7 Zaye zimi zijikele;
8 Yayiphakamisa leyo
9 Ntloko yayo imhlophe-mthubi,
10 Njengetshawekazi.
11 Kwanothuli oluphantsi,
12 Nokhulan’ olukufuphi,
13 Lwema ngathi luyanqula
14 Loo nzwakazi yasezindle-
15 Inyibiba entle.
16 Yayibonwe ngala mehlo,
17 Yathokoza intliziyo;
18 Kwakho ukufudumala
19 Endingekuchazi mhlana
20 Ndabona loo nzwakazi.
21 Ndev’ izisebesebezo
22 Emazants’ obume bami,
23 Zindityel’ ukuthi yeyam,
24 Phofu ingeyiy’ ubuhle
25 Bonk’ obunjengayo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
2.1 Kuzisa ntsingiselo ni ukuchasana okuphawulwe ngqindilili kwisitanza
sokuqala? (2)
2.2 Caphula isigama kwisitanza sesibini esiqulethe uluvo lokuba inyibiba ikhula
phakathi kwezinye izityalo. (1)
2.3 Cacisa ifuthe lesimntwiso esikumqolo 8–9 kumyalezo wale miqolo. (2)
2.4 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba imbongi yayithanda inyibiba mhla
yayibona ngokwemigca 17–20. (2)
2.5 Xela uhlobo lwesixhobo sesandi esinomgca ngaphantsi kumqolo wama–21. (1)
2.6 Nika imfundiso yalo mbongo ngenyibiba. (2)
[10]
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE
“Ndesuka ndingunina kwaSirayeli” (Gwebi 5:7).
1 Shukumani bafazi;
2 Ushenxil’ uMamarhixirhixi;
3 Ufinyis’ amagruxu;
4 Ushenxil’ okad’ esakh’ umzi,
5 Egutyul’ iirhanga namanxila;
6 Egodus’ amahilihil’ agoduke;
7 Itye lesiseko seTiyopiya!
8 Shukumani bafazi!
9 Igqibil’ intomb’ asemzini;
10 Igqibil’ intomb’ aseLusuthu;
11 Umfazi wamaNywabe kwaGatyeni;
12 Ukhe wabek’ iinyawo kwelabaTswana;
13 Kusapho lukaKhama nolwabaRolweni;
14 Wabek’ amabele kubaThembu;
15 Kumabandla kaNdaba kaZondwa;
16 ETyhalarha kwingcwaba likaNgangelizwe.
17 Maz’ emabele made yase- Afrika;
18 Okwanyis’ usapho lukaNtu luphela;
19 Azi nonyaka yaphusile nje;
20 Logangwa yintokazi kabani na?
21 Menzeleni ilitye lokukhunjulwa;
22 Ze siqhayisele ngal’ amavilakazi;
23 Az’ angaz’ alityalwe kowabo;
24 Az’ angaz’ alityalw’ emhlabeni;
25 Az’ angaz’ alityalw’ eAfrika!
26 Nci! Ncincilili!
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
3.1 Zizisa ntsingiselo ni izandi eziphawulwe ngqindilili kwigama alithiyiweyo
uCharlotte kumqolo wesi-2? (2)
3.2 Caphula isigama kwisitanza sesi-2 esiqulethe uluvo lokuba oko ebekwenza
uCharlotte akasayi kuphinda akwenze. (1)
3.3 Cacisa ifuthe lombuzo buciko okumqolo we19–20 kumyalezo wale miqolo. (2)
3.4 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba imbongi yakholwa yimisebenzi
kaCharlotte. (2)
3.5 Xela uhlobo lwesixhobo sesandi esinomgca ngaphantsi kumqolo wama-23-25. (1)
3.6 Nika imfundiso yalo mbongo ngoMfikazi uCharlotte. (2)
[10]
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
UNOZAKUZAKU – Z.S. QANGULE
1 Indod’ encazwa ngabakhulu kwanabanci,
2 Kufunek’ ingalandulanga kodwa yenz’ ezo nto
3 Imaz’ esengekayo nok’ isisaqhaga,
4 Kaloku yindlezan’ ayinakoma kuthi tu.
5 Inyew’ idinyazw’ ilungiswe nguye,
6 Ngumnt’ onentloni ke wasebulawini.
7 Intomb’ iyazimel’ unin’ ambathe,
8 Ngumdibanisi wamakhay’ amabini ngobulawu.
9 Nanko k’ esiz’ ehamb’ exhakazela,
10 Abafazi bemhewula, zimkhonkoth’ izinja.
11 Iinkomo ziphi, luphi na lon’ uswazi?
12 Azi waze njani na? Isazi-mzi k’ eso.
131 Imbeko nemibuz’ emlindeleyo kwelo khaya.
4 Kodwa ke yinkabi yamalang’ ekad’ inetha.
15 Indlel’ ayaziwa mntu kodw’ umhambi wayo,
16 Kuthenjwe yena ngasemv’ ujongiwe ngaphambili.
17 Iinyawo zakhe ziluvil’ uthuli lwendlela,
18 Nentloko yakh’ ulophu lwasehlotyeni.
19 Izithuko zakhe ziviwe ngamathafa, nemimango,
20 Ngasemva kweenkomo ziya kulobola.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
4.1 Luzisa ntsingiselo ni uchasaniso oluphawulwe ngqindilili kumqolo woku-1? (2)
4.2 Caphula isigama kwisitanza sesi-2 esiqulethe uluvo lokuba unozakuzaku
ngumntu ohloniphekileyo. (1)
4.3 Cacisa ifuthe lowalakahla lwemibuzo ekumqolo we11–12. (2)
4.4 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba imbongi ikholiwe yimisebenzi
kanozakuzaku. (2)
4.5 Xela uhlobo lwesixhobo sesandi esinomgca ngaphantsi kumqolo we-10. (1)
4.6 Nika imfundiso yalo mbongo ngoNozakuzaku. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UWUPHENDULE.
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
UMNGA – S.E.K. MQHAYI
1 Ndazalwa ngenyanga yoMnga,
2 Inyang’ edume ngelanga;
3 Ngumth’ omhle kunene uMnga,
4 Nonezimbo zokulunga,
5 Enkosi Somandla Mhlekaz’ okulunga,
6 Ngokuthi kwindalo, usidalel’ umnga.
7 MaXhosa nisawazi na?
8 Nina baMbo nithini na?
9 Kodwa nisakhumbula na?
10 Ngemihla yaphambilana?
11 Enkosi Somandla Mhlekaz’ okulunga
12 Ngokuthi kwindalo, usidalel’ uMnga.
13 Benisitya iingcambu zawo;
14 Niwatye nameva awo;
15 Nisayazi na inkxozi,-
16 Xa kungekho namxoxozi?
17 Enkosi Somandla Mhlekaz’ okulunga,
18 Ngokuthi kwindalo, usidalel’ uMnga
19 Ngokuthi kwindalo, usidalel’ uMnga.
20 Besitshaya namagqabi,
21 Ngezo mini zamadabi;
22 Sitsho ngamalahl’ashushu;
23 Ngeemini ezingeshushu;
24 Enkosi Somandla Mhlekaz’ okulunga,
25 Ngokuthi kwindalo, usabele uMnga.
5.1 Xela ukuba yiyiphi inyanga yoMnga. (1)
5.2 Khankanya amalungu amaTHATHU oMnga ebefudula eluncedo eluntwini
ngokwesitanza sesibini. (3)
5.3 Chaza ukuba igxininisa ntoni impinda ekwimiqolo emibini yokugqibela
yesitanza ngasinye salo mbongo. (2)
5.4 Nika izixhobo eziBINI ezidale isingqisho kulo mbongo. (2)
5.5 Chaza uvakalelo lwembongi ngoMnga kulo mbongo. Xhasa impendulo yakho. (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
ICANDELO B: INOVELI
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezintathu noNcwadi Lwemveli.
• Khetha umbuzo kwiNoveli/kuncwadi lwemveli olufundisiweyo.
• Kwinoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
OSISINCOKO SONCWADI nombuzo OMFUTSHANE,ukususela kumbuzo wesi-6
ukuya kumbuzo we-13.
• Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
(kwinoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwidrama).
Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwinoveli/Ncwadi Lwemveli)KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
INOVELI
Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE).
UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INKAWU IDLIW’ ILILA – S. KULA
Impumelelo isentabeni.Ngqina olu luvo uqamele ngendlela uMapheza ajamelene
ngayo nemiqobo ekusiphuleni ulwaphulomthetho kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390. [25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INKAWU IDLIW’ILILA: S. KULA
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A
Wasiva isililo sendoda esasiphuma kwimoto eyayidutyulwa. Yayitarhuzisa icela ukuba
ingabi sabulawa, koko kuthathwe imoto yayo leyo kunye nemali. Yaba lithutyana elide
iimbumbulu zisitsho, esiva nokuthukisela kwabantu uBhanqo. Zathi izithonga
zakupheza, kwathi cwaka. Wakha walinda ithutyana esalele ngesisu phambi kokuba
athi qwa intloko. Wathi engekavuki weva ngemoto yezikrelemnqa ikhalisa amavili,
kanti iyajika iya apho ivela ngakhona.
Waphuma ehamba kancinci esikhundleni sakhe emva kokuba loo moto iyokusithela
phakathi kwehlathi. Wathi akuqwalasela apho ekoyameni kocingo, wabona imesidisi
ebomvu ithiwe nyha phezu komjelo wamanzi. Akazange akwazi ukufownela
amapolisa kuba babengenayo ifowuni kweloo nqugwalwana labo.
“Tyhini, uphambene na lo mfo! Ucinga ukuba ngubani ongazisa emapoliseni
njengokuba ethanda kangaka nje ukunyuka nengalo emntwini? Nokuba kungathiwa
kukho ibhaso lemali, andisoze tu. Heyi makhe ndihlale ndibukele!” Wacinga njalo
uBhanqo evele ngefestilana kwelo tyotyombe, nelalingakhanyiswanga. Wayemvela
uMfuneko owayethetha kunomyayi.
Wathi uMfuneko akugqiba ukuthetha noThantaswa kunomyayi wakhe, wabuyela
kwasemotweni yeshwangusha. Wafika wayijikeleza engathi uyayicofacofa. UBhanqo
wambona evula ucango lwangaphambili. Kube lithutyana egubhulula apho unkabi.
“Izikhulu azihambi nje, zivamise ukuhamba nentyweka yemali emotweni,” wacinga
njalo uMfuneko emana ukuvula zonke iindawo awayezicingela ukuba uMsindisi
angafaka kuzo imali.
7.1 Chaza indima ayidlalileyo uBhanqo kuphando lwetyala lokugwintwa
kukaMsindisi. (1)
7.2 Cacisa ukuba ukoyika nokungabi nazixhobo kwindawo aphangela kuyo
uBhanqo kuluqhubele phambili njani ulwaphulomthetho kule noveli. (2)
7.3 Ingaba wabambelela kwisifungo sakhe esibhalwe ngqindilili uBhanqo? Xhasa
impendulo yakho. (2)
7.4 Bonisa ngeengongoma eziMBINI ezikwisicatshulwa ukuba umbalisi ngumbalisi
owazi konke. (2)
7.5 Ingaba uMsindisi kwesi sicatshulwa udlala indima (yokuba ngumchasi
wolwaphulomthetho/yokuba lixhoba lolwaphulomthetho)? Xhasa impendulo
yakho. (2)
7.6 Ngqina ngeengongoma eziNTATHU usukela kwiingcinga abe nazo uMfuneko
ngezikhulu ukuba uyayithanda imali kule noveli. (3)
7.7 Chaza ingxaki ezizifake kuyo izigwinta ngokutyeshela umyalelo
wokungazithathi izinto zikaMsindisi emotweni. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
KUNYE
ISICATSHULWA B
“Dlangamandla, simele kukuzintyintya ngotywala sinxile singazazi namagama ethu
namhlanje kuba inyoka iza kufela ekurhubuzeleni kwayo,” watsho uMfuneko ehleka.
“Yhu! Ndakutsho ndisebenze ngokonwaba okukhulu,” watsho uNqoza eyitsibela
eyivula loo bhotile.
“Uyabona ke, kuyo yonke le nto siyenzileyo kufuneka uvale umlomo wakho, usivale
nesifu ...,: Wathi nqumama kancinci uMfuneko ebona kungena uThembakazi kwelo
gumbi babekulo. Uthe akuqonda ukuba uvelwe nguThembakazi watshintsha isihloko.
“Yinyaniso leyo,” waphosa nje elo uNqoza elindele umfazi wakhe de aphume.
“Khawufane ucinge xa lo mfana afuna ukukugxothisa emsebenzini! Uthi uza kulondla
ngantoni usapho lwakho? Kungcono kuhambe yena engekasidyobhi sonke.
Mhlawumbi kwenye indawo uya kubonelwa icebo,” watsho uMfuneko ejonge
ngakuThembakazi.
“Ngabantwana bakabani aba afuna balale ngamanzi? Hayi makasikhwelele
ngokwenene,” watsho uNqoza nokuphuma kukaThembakazi. Waziva engabuthandi
obu buhlobo besi sibini yena uThembakazi kodwa wakhetha ukuzithulela ngelithi uya
kuyicela ivuthiwe apha emyenini wakhe.
Emva kokusela loo bhotile, uMfuneko waphuma apho ehamba ngodonga ukuya
emotweni yakhe.Endaweni yokuba aye kowabo, wabekela kwaYangaphi, nalapho
walalisa khona.
“Khawutsho ke Mfuno, kushiyeke ntoni ngoku?” wabuza uThantaswa echulumancile.
“Kushiyeke ukuba siyokuzibonela uMapheza xa angcwatywayo,” watsho
ephendula izinto zomqala wakhe uMfuneko. Wabona uThantaswa ukuba makamyeke
angambuzi nto kwakhona kuba unxile kakhulu.
7.8 Tyebisa unozala wamazwi kaMfuneko abhalwe bukekela ngokwale noveli. (1)
7.9 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba uMfuneko noNqoza balala ngengubo
enye kulwaphulomthetho olugquba kule ncwadi. (2)
7.10 Xela isiganeko esenzeke kanye emva kwale ncoko ikwesi sicatshulwa. (2)
7.11 Chaza indlela alilandele ngayo igama lakhe uMfuneko kule noveli. (2)
7.12 Tyhila isigqebelo esikumazwi kaMfuneko abhalwe ngqindilili. (2)
7.13 Bubenesiphelo esinjani ubuhlobo bukaMfuneko noNqoza? Xhasa impendulo
yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA
Impumelelo isentabeni.Ngqina olu luvo uqamele ngendlela uThole ajamelene ngayo
nemiqobo/nemingeni yokuzalisekisa izigqibo zakhe ngobomi bakhe. [25]
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390.
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA C
Ithi ke inkosi ezi yure zimbini zishiyekileyo iyakuboleka ukuba ukuba ukhe
uzithandazele uthethe noThixo wakho alungiselele umphefumlo wakho indawo”.
Sathi ukuba sime esi sigwebo waziqonda uThole ukuba ngoku ukuwo umfula
wethunzi lokufa , ifikile imini yokufa kuye. Umfo owayewisa esi sigwebo
wayekhangeleka ukuqhula ingento yakhe, amehlo entama ubugebenga. Wathi
akulijonga ixesha uThole wafika libaleka ngokusisimanga, iintsiba zexesha zaba
ngathi zijikeleza oku kwamavili enqwelo. Ukubetha kwalo kwaba ngathi zizingqi
zesilo esoyikekayo sisiza kumtshabalalisa. Ngenene yayizizingqi zesilo ukufa.
Kwalile ngesiqingatha sentsimbi yeshumi lahlokoma ixesha, latsho ngentlokomo
enkulu, kuba lalithiyelwe ukwenjenjalo.Ingxolo yalo yabangathi yileyo yokubethwa
kwamagogogo ezilokishini ezinzulwini zobusuku xa kuphela umnyaka omdala
kungena omtsha. Ngenene kwakusehlulelana ubomi obudala kuThole kungena
ubomi obutsha angabaziyo, belabafileyo. Lathi ukuba litsho ixesha zatsiba kuye ezi
zinto zimkhulula zimqamangela izandla zozibini ngasemva zimphamba
ngeempama zimkhomba emnyango.
Waqhutywa waya kukhutshelwa ngaphandle kwelokishi, yekoko ukukhweza naye
ucingo besihla besiya echibini. Imizuzu yayilishumi linesihlanu ibethe intsimbi
yeshumi elinanye awayeza kuphoswa ngayo emanzini. Ukususela ekubotshelelweni
kwakhe endlwini umthandazo wakhe wawumnye ingothi.“Nkosi ukuba
ndingaphuncula kula makhamandela ndizibone ndingosindileyo inkulu into
endingakwenzela yona, igama lakho ndingalibonga njalo.”
9.1 Chaza indima edlalwe nguJoe neqela lakhe ukubuyisela uThole kubomi
obuneenjongo. (1)
9.2 Chaza ukuba izoyikiso nokubekelwa ixesha nendawo azakubulawa kuyo
kuncedisene njani nokuguquka kweendlela zikaThole ezigwenxa. (2)
9.3 Ingaba wabambelela uThole kwisibhambathiso sakhe esibhalwe ngqindilili de
laphela ibali? Xhasa impendulo yakho. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
9.4 Bonisa ngeengongoma eziMBINI ezikwisicatshulwa ukuba umbalisi
ungumbalisi owazi konke. (2)
9.5 Ingaba uThemba noSonwabo kule noveli bangabachasi kwiinjongo zobomi
bukaThole? Xhasa impendulo yakho. (2)
9.6 Ngqina ngeendawo eziNTATHU ukuba ngenene uThole uye wayisebenzela
inkosi. (3)
9.7 Chaza enye ingxaki azifake kuyo uThole ingeyiyo le ikwesi sicatshulwa
ngokutyeshela umyalelo kaFikizolo wokungaze ayeke isikolo. (2)
KUNYE
ISICATSHULWA D
“Thix’ onofefe nguMangaliso!” watsho uMaNtuli ekhwaza, suka bathamba amadolo
benoNofundile bexakwa yeyona nto mabayenze, babuyela endlwini bee fokoxo
emva kocango beziphethe ngeenkophe iinyembezi. Bamokamokana belilelana
uFikizolo noThole entla komzi yaba yiloo nto suka wabonakala ephelelwa
ngamandla uFikizolo, wamtotobisa uThole ukumsa endlwini, naye kungasekho nto
inguye. Bathe ukuba bangene wadanduluka uFikizolo esithi, “Nokhaya mfazi!
Ubefile, uvukile!” Wathi ukuba atsho basothula isikhalo uMaNtuli noNofundile
batsho ngesijwili. Esi sijwili sothusa noSiphiwe owayengqengqile efunda incwadi
entangeni yakhe ngeli xesha. Uthe akusiva wothuka weza ebaleka suka wathi ukuba
afike wee ntla ngoMangaliso wakhohlwa yinto amakayenze bajongana, belilelana.
Kuthe kuseso sijwili kwangena uMasuthu, unina kaThozama wabuya nocango
ehlabela ivesi kwawaseWesile,
Kubo bonke ooThixo
Akukho onje ngawe,
Kuba inceba zakhe
Zimi ngonaphakade.*
Watsho ewuphuthuma umthandazo embonga uYehova, eyibeka imeko
yokukhathazeka komzi wasemaKhomanzini ukususela mhla uMangaliso wazimela
esiya eRhawutini. Eyibeka imeko yentsomi yokuvakala kokubonwa kwakhe
edolophini eGcuwa eyakuphathelela kwizinto yokufunyanwa kweentloko zooThemba
beqwengwe ziingonyama ecacisa ubuhlungu obembathisa elo khaya bengazi ukuba
makube kwaba mthi mni na kuMangaliso ekwakuvakele ukuba ubonwe ehamba
noThemba.
9.8 Tyebisa unozala wamazwi kaFikizolo abhalwe ngqindilili. (1)
9.9 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukuba konwatywa lusapho lwakwaFikizolo
akubuya uThole. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
9.10 Ngexesha ebuya uThole besele engasacingeli uyise ukuba angabasaphinda
esikolweni kuba esithi sele emdala. Xela eyona nto ebesele embonela yona. (2)
9.11 Chaza indlela alilandele ngayo igama lakhe uMangaliso kule noveli. (2)
9.12 Chaza isigqebelo esikwisikhalo esenziwa lusapho lwakwaFikizolo. (2)
9.13 Bube nesiphelo esinjani ubuhlobo bosapho lwaseMakhomanzini noMaSuthu
ongumama kaThozama? Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE
Impumelelo isentabeni. Ngqina olu luvo uqamele ngemiqobo ajamelene nayo
uMfazwe kwindlela eya empumelelweni ngexesha lengcinezelo.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390. [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N SAULE
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA E
Ndaqubuda ndajonga emhlabeni andathetha. Ndive ngesandla esirhabaxa
sindigxavula esilevini, baqwanyiswa ubuso obu.“UNguwe” wandijonga nzoo
emehlweni nam ndimthe ntshoo oku ngathi sibambene ngomnatha.
Ndamjonga ndada ndawubona umfanekiso wobuso bam kwiliso lakhe
langasekunene. Bathi ubuso bakhe bebusangene,ndabubona bunyibilika,
wasiyeka isilevu sam ekwakusele kukufutshane ukuba imihlathi ichachambe
ngenxa yobugadalala besandla sakhe. Wenze uphawu lokuba ndiphakame, ndee
khwashu kwangoko.
Ndimbone umfo omkhulu ewabalekisa ngoku amehlo oku komntu obhaqwe
ebesenza into engekho mgceni, waya kusebeza kulaa mfo kwakucaca ukuba
lisekela lakhe. Kuze yena ngoku kum eyekelele umzimba, wafika wema apha
phambi kwam wandijonga.
Isandla sakhe sikhawuleze seza engxoweni yam yesilamba, sangena, ndayiva
iminwe ibamba isiqhuma semali, saphuma nayo. Waphinda wafaka esinye
isandla, saphuma nesinye isiqhuma semali. Oku kwesibini impi ebukeleyo
ayibanga nakuzibamba, yakhuza ngathi ibona umhlola.
“Yile nto kanye besiyithetha, yintlola le, impimpi.” Utsho ke umfo omkhulu ebonisa
abanye isiqhuma esingumbhumbutho wemali nabo bengenelela ngezithuko
nangezenyeliso. Mna lalindiyile, ndiqonda mhlophe ukuba andinakuze ndibe nabo
ubuchule bokubaqinisekisa asimali yabumpimpi leyo.Ingqina laloo nto lizokuvela
kumazwi enkokeli xa ilumkisa uwabo.
“Loo mali ivuza igazi labantwana babantu, lingakudyobhi mfondini. Nika uJudas
imali yakhe azokufa nayo.”
11.1 Tyebisa unobangela wokuba uMfazwe atshutshiswe kwesi sicatshulwa. (1)
11.2 Chaza ukuba izityholo zobumpimpi nezobuntlola abetyabekwa ngazo
uMfazwe zilikhulise njani ibali. (2)
11.3 Ingaba uMfazwe wabambelela kwisibhambathiso asenze ekuqaleni
kwebali sokuba akasoze abe ngungcothoza? Xhasa impendulo yakho. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
11.4 Bonisa ngeengongoma eziMBINI ezikwisicatshulwa ukuba umbalisi ubalisa
ngejelo lomntu wokuqala. (2)
11.5 Ingaba amapolisa ocalucalulo kule noveli adlala indima yokubangumchasi
kwiinjongo zikaMfazwe? Xhasa impendulo yakho. (2)
11.6 Ngqina ngeengongoma eziNTATHU ukuba ngenene uMfazwe
ungumlinganiswa oliqhawe. (3)
11.7 Chaza ukuba imali awayeyiphethe uMfazwe wayeyithathe phi. (2)
ISICATSHULWA F
Ayisikuko nokuba wayethanda ukundiqhula uSiphiwo lo.Ukuba yiyingenguye,
ndiqinisekile ukuba amanxeba asentliziyweni ngengazange adambe ukuqaqamba.
Umfo omkhulu usamana ukulwa into yokuba ndale ukubizwa ngabo
njengecombrade kuba ndisithi andizange ndaluke nabo. “Icombrade kaloku
Mfundisi liqabane lalapha emzabalazweni, hayi esikhwetheni,” atsho xa ebona
ukuba andifuni kuyiva le nto yeli gama lisenza iintanga sakugqiba ukungabi zizo.
Zaziseziqengqelekile iinyanga ndikwelaBathwa eMgazi, kwindawo esasiyibiza
ngokuthi yiNkampu apho elinye lamabutho eNtsimb’ ebomvu lalihlala khona,
liqeqeshelwa imini yogayi mhla kwaqutyiswana nomkhosi waseMzafrika. Ngale
mini ndandincokola noSiphiwo, ndandichacha kwintente eyayibizwa ngokuthi
sisibhedlele, iteketiswa ngokuthi yiMzimhlophe kuthathelwa kwindlela abanxiba
ngayo abongikazi. Kodwa ke intente yona yayikude kakhulu kwintsingiselo yegama
eyayiphiwe lona. Kufana negama eyayibizwa ngalo inkampu le yethu, iMthonsi,
igama abanye bethu ababengenalo nofifi lwemvelaphi yalo.
Emzimhlophe ndandifana nenkwenkwe ethutha ubisi ukuqaqa oku ngenxa yalo
mlenze wasekunene, kuba kancinci kancinci kwakuye kufuneke ndiyokuwuhlolisa.
Ekuqaleni ndandinengqondo ethe noko uya kukhawuleza uphile, ubuyele
esiqhelweni, kwathi kanti andibhungisanga.Wahambela phambili okomkhuhlane
wexhego, yaba ngamabonandenzil ukuba ungashunqulwa.
Oyena nobangela wenkathazo kukuba walufumana kade uqwalaselo ngabanolwazi
lwamachiza eli xesha, lwathi lufika labe irhorho eli selifuna ukubola.
11.8 Chaza unozala wamazwi kaSiphiwo abhalwe ngqindilili. (1)
11.9 Chaza ngengongoma eziMBINI ukuba uSiphiwo noMfazwe balala
ngengubo enye kwinjongo yokufuna ukukhulula isizwe esimnyama phantsi
kwengcinezelo. (2)
11.10 Xela isiganeko esenzeke kanye emva kwale ncoko ikwesi sicatshulwa. (2)
11.11 Chaza indlela alilandele ngayo igama lakhe uMfazwe. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
11.12 Tyhila isigqebelo esikwindlela ebefudula ebizwa ngayo uMfazwe
kwezopolitiko kuQaka nakwindela abizwa ngayo kwezopolitiko ngelixa
ekwelaBathwa. (2)
11.13 Ibali liphela sele engumfundisi naye uSiphiwo. Chaza umahluko phakathi
kobufundisi bukaSiphiwo nobufundisi ebefudula ebubo uMfazwe. (2)
[25]
UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI SWANA NABANYE
Impumelelo isentabeni. Ngqina oku ngentsomi ethi “uGxuluwe naBathwa”
uqamele ngemiqobo ajamelene nayo uGxuluwe ngexesha edibana naBathwa
kunye nesibongo esithi “INtaba kaNdoda” uqamele ngemiqobo ajamelene nayo
uRharhabe esilwela le Ntaba.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama
340–390. [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI SWANA
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi lwemveli zingezantsi, wandule uphendule
imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA G (INTSOMI)
INTSOMI YEENYAMAKAZANA
Kwathi ke kaloku ngantsomi, yayiziinyamakazi zonke, zalima intsimi zemka zaya
kuzingela. Zabuya zayihlakuhlakula. Zemka zaya kuzingela kwakhona. Zabuya
zisiya kuhlola. Zathi zisekude zabona umsi omkhulu phakathi entsimini. Zahlala
phantsi zacinga icebo zaza zagqiba ukuba uMvundla uye kujonga ukuba ngubani
lo usentsimini yazo. Uhambile uMvundla ngokuzithemba waza wakhwaza wathi:
‘Ungubani na wena ukuloo ntsimi yeenyamakazana zonke; zayilimalima,
zayihlakuhlakula zemka zaya kuzingela?’ Livakele ilizwi lisithi, ‘Ndim Maginyʼ
inyathi neempondo, ndingasuka nawe Mvundlazana ndikuginye
ndingakuhlafunanga.’ Wagqotsa kwa oko uMvundla.
Zathi iinyamakazi makukhe kuye uMfene. Naye ufike wamemeza wathi:
‘Ungubani wena ukuloo ntsimi yeenyamakazana zonke, zayilimalima,
zayihlakuhlakula zemka zaya kuzingela.’ ‘Ndim uMaginyʼ inyinyathi neempondo,
ndingakuginya ngoku’ Yagqotsa imfene ukubuyela emva. Zamana ukuya nganye-
nganye zibuye, kwada kwacaca ukuba kushiyeke uFudwazana yedwa. Kwathiwa
makukhe kuye yena zabe ezinye zinqanda zisithi kungathi koyiswe zona kobekela
phi kooFudwazana abancinci. Wabonakala ezwabuluka ngokuzola zabe ezinye
zimsizela zimbuza ukuba uyaphi na kodwa eza kuzenzakalisa nje. UFudwazana
zange amamele warhoqoza wenjenjeya ukuya kuzikhangelela le nto isentsimini
yabo. Naye njengezinye wakhwaza wathi: 'Ungubani wena ukuloo ntsimi
yeenyamakazana zonke, zayilimalima, zayihlakuhlakula zaya kuzingela?'
Yaphendula njengesiqhelo yathi: 'NdinguMaginyʼinyathi neempondo nawe lo
ndingakuginya ungabonakali.'
Warhoqoza uFudwazana wabheka phambili ezama ukusondela kanye kule nto.
Wathi akuyibona izojela umbona waphinda wakhwaza njengakuqala. Yathi xa
iqala ukuphendula njengesiqhelo wakhwela kuyo uFudwazana wayikhama.
Kwajijiswana kwayiloo nto wabe uFudwazana engayiyekanga. Yada yafa waba ke
uFudwazana uyigqibile edelelekile enjalo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
Wathi ukuba abone ukuba uyigqibile waza wacula ingoma yakhe wathi:
'Mna Fudwazana ndimncinane ndinjalo!
Ndikwazile ukulubulala utshaba obelugqiba umbona wethu!
Mna Fudwazana ndimncinane ndinjalo.
Ndikwazile ukulubulala utshaba obelugqiba umbona wethu!
Yizani nonke nize kubona isimanga!'
Zabuza iinyamakazana ukuba uthini na uFudwazana. Zathi ezivileyo uthi ubulele
utshaba. Yekoko ukubaleka zisiya entsimini. Zafika zambulela ngobugorha
abubonakalisileyo. Zamncoma zimtyibela ukumthutha oku kuba uzihlangule
iinyamakazana.
Ukusukela ngaloo mini wahlonipheka uFudwazana naye phakathi kwezinye
izilwanyana kuba yena zange asebenzise zigalo kuba emncinci wasebenzisa
ingqondo kuba wasuka wakhwela kulo utshaba walukhama lwafa. Zambamba
izandla zimvuma ukuba ube ngoyena unengqondo kunazo zonke, zatsho zalivuma
elithi: 'Ungabokuwudela umqulu iiyadi ungazibalanga’. Phela-phela ngantsomi.
13.1 Xela indima edlalwe yindlela athiywe ngayo “uMaginy’ inyathi neempondo”. (2)
13.2 Cacisa ukuba isoyikiso sikaMaginy’ inyathi sokuginya izilwanyana
siwukhulise njani umxholo wale ntsomi. (2)
13.3 Xela ingcinga eziswa sisenzo sezilwanyana sokukhetha umvundla kuqala
ukuba ibe nguye oya kukhangela utshaba entsimini yazo. (2)
13.4 Ngeengongoma eziMBINI cacisa ukuba iveza ntoni ngoFudwazana intetho
ekrwelelwe umgca ngaphantsi. (2)
13.5 Bonisa ngeengongoma eziMBINI ezikwisicatshulwa ukuba umbalisi
ngumbalisi owazi konke. (2)
13.6 Chaza injongo yengoma kaFudwazana kule ntsomi. (2)
13.7 Nika intsingiselo yeqhalo elibhalwe ngqindilili uze uchaze indlela elithe
latyhileka ngayo kule ntsomi. (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
ISICATSHULWA H (UMBUZO OMFUTSHANE)
A! Zilimbola!
.......................................................
1. A! Zilimbola!
2. Yinkcalankcala inkunz’ aseGwali,
3. Umjezula kakuhle gqitha ngeliso,
4. Ngomlomo le nkunzi iyabhodla,
5. Ibhodl' iintshwembenxa zamagama,
6. Itsho ngezibhebhewula uncuthu.
7. Ciko lokuncokola, ciko lokuvuma-
8. Mv' evum'engaziwayo ingoma.
9. Nkunz' inomcondo yaseGwali-
10. Mabandl' akuloPhuthise nivile na?
11. Nditsho kuni mabandl' aseGwali.
12. MaGwali akuloPhuthise nibonile na?
13. Ukusombuluka kwenamba kowayo?
14. Isilo esimzila sibonwa koomaFort Hare-
15. KoomaKapa kooRowdzi siboniwe.
.........................................................
16. A! Zilimbola!
17. Ndikhuza wena, nyana kaNtaba,
18. Mphakuli wetsili linolwamvila,
19. Msombululi wezintsonkotha nezintsompothi,
20. Mvumisi phakathi kwamagqirha,
21. Mbongi phakathi kweembongi,
22. Rhanga-rhanga phakathi kwamarhwanqa,
23. Ntyulubi phakathi kwamaqhitala,
24. Ntaba kaNdoda nay'iyangqina.
25. Nditsh' eyeBhukazana nekaMnqwazi,
26. Kuye kuye kwezaseBaThenjini,
27. Zithi zonke, Zilimbol' uyingqanga.
28. Nam ndith' uyindangandanga.
29. A! Zilimbola!
30. Ncincilili!
13.8 Nika iimpawu zibeMBINI zesibongo kwisicatshulwa esingentla. (2)
13.9 Thiya isafobe esikumqolo wesi-2 kwisitanza soku-1. (1)
13.10 Xela injongo yokuphindaphindwa kwesikhahlelo u A! Zilimbola. (1)
13.11 Xela ukuba zibonga ngantoni iimbongi zomthonyama. (1)
13.12 Uyintoni lo Zilimbola ubongwayo kulo mbongo? (1)
13.13 Tolika umqolo we-18 ngokomxholo walo mbongo. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25
13.14 Sisiphi isixhobo sohlalutyo esikwizandi ezibhalwe ngqindilili? (1)
13.15 Cacisa okuqulethwe ngumqolo wama-23 kwesi sibongo. (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
ICANDELO C: IDRAMA
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kumbuzo
14 ukuya kumbuzo 17.
• KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI
kunye NOMBUZO OMFUTSHANE.
• Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwinoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).
Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
kwiCANDELO B (kwinoveli/Ncwadi lwemveli) KUNYANZELEKILE
ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C
(kwiDrama).
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
BUZANI KUBAWO – WK TAMSANQA
Ukwahlulelana kwamaxesha ezimbalini kungunozala wempixano kule drama.
Ngqina olu luvo.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390. [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zedrama uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA I
UNOMAMPONDOMISE Kowu bhuti Gugulethu Rhadebe, le nto akukayiyeki
nangoku? Kodwa sisizungu sani esi undimele ngaso?
Uza kundenzela amashwa ngale nto. Uza kubanga
ukuba ndingatyi kutya kuhlayo, ndingalali buthongo
buhlayo yiyo yonke le nto.
UGUGULETHU Wena Jola uthi “ndiza” mna akuhli ngoku ukutya
endikutyayo. Andithethi ke bona ubuthongo, ndithi
ndakucinga ngawe bumke bonke, ngoku into eseleyo
ngamashwa ukuba abe phezu kwam ngenxa yakho:
kuba NomaMpondomise, qonda kakuhle Jola, ngenxa
yothando le nto ingumntu iyajika ibe yinto ebingeyiyo
ekuzalweni, okanye ibe yinto ebingadalelwanga yona
nguThixo. Ngenxa yothando umntu uba ngumbulali
ngoku ebengadalelwanga kubulala. Ngenxa
yothando umntu uba ngugqobha ogqobha onke la
mankazana eli lizwe. Yintoni unobangela? Intliziyo
ayivumi ukwanela kuba kukho lowa mntu unguyena-
yena ebesenyongweni. Ngoku ke seleyinto ehamba
isenza nje phantsi kwegama lokuba iyazixolisa. Ngenxa
yothanda umntu uzibona selenxila ebengakhange
wadalelwa bunxila, umve esithi ucima iintsizi,
uyazithuthuzela. Ngani ukuba azinyulele ixelegu
elibutywala ekucimeni iintsizi, nasekuzithuthuzeleni?
Kaloku oyena mthuthuzeli wenene ngulowo usuke
wakhwez’ amathambeka. NomaMpondomise Jola,
ndive xa ndithi kuwe andityi kutya kuhlayo nguwe,
andilali buthongo buhlayo ngenxa yakho. Ngoku
ndiyakucela, nqanda nali ilifu lelishwa, lokuba yinto
endingadalelwanga yona, lilenga phezu kwam.
15.1 Caphula intetho kwisicatshulwa etyhila ukuba sekulithuba uGugulethu
emcenga uNomaMpondomise. (1)
15.2 Ngqina ngengongoma ENYE ubunyani bamazwi kaGugulethu abhalwe
ngqindilili ngokwale drama. (2)
15.3 Chaza ukwahluka kwiindlela amaHlubi atolike ngayo isiko lokubonela kule
drama. (2)
15.4 Cacisa ngeengongoma eziMBINI ukuba umxholwana wothando ukhulise
intlekele ekule drama. (2)
15.5 Nika isizathu sokuba uNomaMpondomise angasamkeli isicelo
sikaGugulethu kwesi siqendwana. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
15.6 Cacisa ukuba kutheni ukukhalala kungabanga sisisombululo esichanekileyo
kwiingxaki abebekuzo abalinganiswa bale drama. (2)
15.7 Chaza ngeengongoma eziNTATHU izenzo zikaZwilakhe ezikhokelele
ekufeni kukaThobeka Mcothama. (3)
ISICATSHULWA J
UMCUNUKELWA: Ndithi intombi kaLangeni iyandala.
UQAVILE: Awu! Ithi yintoni isizathu?
UMCUNUKELWA: Ithi ayizange yandithanda.
UQAVILE: Kuphela kwento eyithethayo leyo?
UMCUNUKELWA: Ayixeli yimbi.
UQAVILE: Iyaxoka ikhona into.
UMCUNUKELWA: Asazi ke.
UQAVILE: Ke kuza kuthiwani?
UMCUNUKELWA: Andiboni nto yimbi ngaphandle kokuba kuphuthunywe
iinkomo
UQAVILE: Uyixelele ke phofu ukuba iinkomo ezo kufuneka zibuyile?
UMCUNUKELWA: Yiyona nto ibindibizele yona leyo.
UQAVILE: Hayi akukho nto mfo wam, ziinto zakhona ezo. Ukufa
kwebhokhwe uyiseza asinto inokuncedwa sithi leyo. Biza
uMrhaji noMsikelwa noMchithwa beze apha ngoku. (Bafikile)
UMRHAJI: Kutheni mfo kaBawo wasibizela ebuhlanti xa litshonayo
ilanga, kukho egulayo na?
UQAVILE: Hayi mfo kabawo akukho igulayo, nto nje kukho mcimbi
wumbi ndifuna ukunazisa wona.
UMRHAJI: Kwekh! Ndothukile mfondini! Kaloku ithi ingca yakuba nje
ukuba luhlaza iinkomo zingemi kakuhle.
UQAVILE: Nantsi le ndawo mawethu, phofu ningaxhalabi akukho nto
imbi. Apha ndibona kufika umfana lo ebika udaba lokuba
uyaliwa yintombi kaLangeni, ithi makalande iinkomo zakhe.
Phofu ke mna loo nto ndiyothuke ndingayothuki njengokuba
kakade le ndlu ibisekwa sithi bazali kucaca ukuba intombi
iqhawula iintambo.
UMSIKELWA: Uthini na ngoku Nozulu?
UQAVILE: Yiloo nto Mpafane.
UMSIKELWA: Ke ngoku uthi makuthiweni?
UQAVILE: Into yokubumba umdongwe ongabumbekiyo Nozulu, loo nto
mna ndithi ayincedi nto. Mna andiboni ndlelambini
ngaphandle kokuba kuphuthunywe iinkomo ezo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 29
15.8 Xela ukuba iinjongo zikaNomaMpondomise zokukhupha iinkomo
zikaMcunukelwa zahambelana neziphumo. Xhasa impendulo yakho. (2)
15.9 Inika ngcinga ni intetho kaQavile enomgca ngaphantsi? (1)
15.10 Xela ukuba ngubani othetha kwizalathisi zeqonga ezikwisicatshulwa
wandule ukuxela ulwazi esilufumana kuzo. (2)
15.11 Khankanya eziBINI izibakala ezikwiincoko, ekwisicatshulwa ezivelisa
ukuphanza kwesiko lokwendisela intombi emfaneni engamthandanga. (2)
15.12 Uludidi luni lomlinganiswa uMcunukelwa ngokwendima ayidlalayo kule
drama? Xhasa impendulo yakho. (2)
15.13 Ucinga ukuba uNomaMpondomise noThobeka balumelo olwanelisayo na
lwabantu ababhinqileyo kule drama? Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
30 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INDLAL’INAMANYALA – M. LAMATI
Ukwahluka ngeemo zendlala nentlutha kube ngunozala wempixano kule drama.
Ngqina olu luvo.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-
340–390. [25]
OKANYE
UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zedrama zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA K
SIPHOKAZI : Sirhezu, ixesha limkile sithandwa ngoku. Kuza kufuneka ndibuyele
endlwini.
SIRHEZU : Into endiyizeleyo namhlanje inye qwaba.
SIPHOKAZI: Ungayithetha yonke enye into,kodwa ungandixeleli ngomtshato
Sirhezu wam.
SIRHEZU: Uthetha loo nto nje wenziwa kukuba usazi kakuhle ukuba ayikho
enye into endiyizeleyo ngaphandle kokuza kuthabatha isiqinisekiso
sokuba thina sobabini asisayi kwahlulwa naziindudumo.
SIPHOKAZI: Ndifanele Sirhezu. Impendulo yeso sicelo nguHAYI obhalwe
ngonoobumba abakhulu.
SIRHEZU: Ndincede kaloku Nozulu. Ndincede Thukela. Musa ukwenza ukuba
sibonakale njengabantu abaqhwayela emva okwesikhukukazi
esinamantshontsho.
SIPHOKAZI: Asizonjongo zam ezo Ndlebentle zombini. Asizonjongo zam ezo
Mthimkhulu.
SIRHEZU: Masiqhubele phambili ke, Mpafana, kuba kucacile ukuba siyevana
ngaleyo indawo.
SIPHOKAZI: Hayi siyevana ngaleyo indawo. Esingevani ngayo yile ingondoqo.
SIRHEZU: Hayi bo, khawuthethe kakuhle Sphosh. Thetha kakuhle Mpafana.
Mandicacelwe ukuba uyandithanda ngenene okanye zange
wandithanda kwasekuqaleni.
SIPHOKAZI: Uyaphazama ke ngoku Sirhezu wam. Uyaphazama Rhadebe.
SIRHEZU: Ndilungise kaloku xa ndiphazama. Ndicinga ukuba ngumsebenzi
wakho ukulungisa iimpazamo zam.
SIPHOKAZI: Uyazi Sirhezu ukuba isikhalo sam sinye kuwe, sesokuba ndim
inkulu aph’ ekhaya.
SIRHEZU: Ndiyayazi ke leyo. Akukho mfuneko yokuba ude uyiphinda-phinde.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 31
SIPHOKAZI: Uthi umama ke angandithatha njani xa ndinokuthi
ndingekaphangeli nonyaka omnye lo, ndibe sendimxelela
ukuba ndiyenda?
SIRHEZU: Kudala ke ndiwuphendula lo mbuzo wakho, ikhaya lentombi
lisekwendeni.
17.1 Caphula intetho kaSiphokazi etyhila ukuba ebesele ewukrokrela umcimbi
aze ngawo uSirhezu. (1)
17.2 Ngqina ngengongoma ENYE ubunyani bamazwi kaSirhezu abhalwe
ngqindilili ngokwale drama. (2)
17.3 Chaza zibeMBINI iindlela zokwaphula umthetho ezisetyenziswe kule drama. (2)
17.4 Cacisa ngeengongoma eziMBINI ukuba umxholwana wokunyoluka ukhulise
intlekele ekule drama. (2)
17.5 Nika isizathu asibekayo uSiphokazi sokungasamkeli isicelo sikaSirhezu. (2)
17.6 Cacisa ukuba kutheni ukunyoba kungabanga sisisombululo esichanekileyo
kwingxaki ababekuzo abalinganiswa ababefuna umsebenzi kule drama. (2)
17.7 Chaza izenzo zibeziTHATHU zikaSiqhiwu ezichase izinyobo kule drama. (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
32 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
ISICATSHULWA L
MALUNYAWANA: Nantso ke Dlezinye. Ndikugqibile ngoku yaye ndikubethe kakuhle.
Uyinkathavu yexhego kanye ngoku.
DLEZINYE: Khawume ngokuzincoma(ezijonga esipilini akhalise umlozi
ngelincomayo) Hey hay’ undibethile ntomb’omntu.
MALUNYAWANA: Bendikuxelel’ ukuba akunakuzotywa nguMalunyawana, ube yile nto
ufuna ukuba yiyo, akakho omnye umntu ongaphinda akuzobe.
DLEZINYE: Yimalini ke intlawulo yakho? Ungayixhomi ke kuba ndisuke
ndakuncoma.
MALUNYAWANA: Ngamakhulu mathathu weerandi mfo wam kuphela nje. Lo msebenzi
ndiwenze apha kuwe uwodwa nje.
DLEZINYE: Intoni? Amakhulu amathathu eerandi? Ungasuka uye kuziqengqa
ukuba uyathanda. Ucinga ukuba imali le siyikha emithini okweziqhamo
kakade?
MALUNYAWANA: Incinci loo mali. Ukhumbule ukuba wena uza kwenza isityhwentywe
semali ngobo buso.
DLEZINYE: Ifuna wena kaloku loo nto tshijlokazi ndini?
MALUNYAWANA: Phulaphul’ apha Dlezinye ndikutyele amavo amafutshane. Ukhumbule
kananjalo ukuba xa unokuthi ubanjwe uze utwele igama lam, xa
amapolisa ekubuza ngobu buso bakho bexhego nam ndiya kuba
senyuleni.
DLEZINYE: Ulixhwili! Kunjalo nje uyabucikozela obu buxhwili bakho.
MALUNYAWANA: Uthi ndiya kuyithathaphi imali yokuhlawula amagqwetha xa ufuna
ndibize isenti?
DLEZINYE: Yintoni eza kundibambisa?
MALUNYAWANA: Mhlawumbi akukho nto iza kukubambisa kodwa ukhumbule ukuba
andibuzi mibuzo xa umntu eze kufuna uncedo lwam.
DLEZINYE: Ndiza kukunika amakhulu amabini Malunyawana. Ininzi naleyo.
17.8 Xela ukuba iinjongo zikaDlezinye zokuzitshintsha abe lixhego zahambelana
neziphumo. Xhasa impendulo yakho. (2)
17.9 Inika ngcinga ni intetho kaMalunyawana enomgca ngaphantsi? (1)
17.10 Xela ukuba ngubani othetha kwizalathisi zeqonga ezikwisicatshulwa wandule
ukuxela ulwazi esilufumana kuzo. (2)
17.11 Khankanya zibeziBINI izibakala ezikwincoko, ekwisicatshulwa ezivelisa ukuba
indibano yesi sibini yeyamaqili odwa. (2)
17.12 Uludidi luni lomlinganiswa uMalunyawana ngokwendima ayidlalayo kule
drama? Xhasa impendulo yakho. (2)
17.13 Ucinga ukuba abantu abangamadoda bazotywe ngokwanelisayo kwesi
sicatshulwa? Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2021 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2019 QP

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P1 2021 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2022 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2019 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo

Memorandum