SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBINI (P2)
CANZIBE/SILIMELA 2025
ISIKHOKELO SOKUMAKISHA
AMANQAKU: 80
Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-25.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Skip to contentAll 2025 papers 





View all


_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)


isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2025, 25 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2025 · isixhosa. Memorandum, 25 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isixhosa
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2025
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 25
- File size
- 473.7 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 25
This exam
NSC June Exam 2025
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)10 marks
- Question 3Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)10 marks
- Question 4Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)10 marks
- Question 5Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)45 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 2 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
• Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
• Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
• Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.
IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA
1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).
2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.
3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.
6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
mpendulo.
7. Imibuzo esisincoko.
Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
ophezulu.
8. Imibuzo emifutshane.
Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
ecaphula.
9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo
exhasayo.
10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
Makisha impendulo exhasayo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 3 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
'OKUHLE' – ZS Qangule
Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Isigama salo mbongo sityhila umxholo othi, uloyiso sisiphumo sokuzinikela.
Ukuqaqambisa umxholo woloyiso osisiphumo sokuzinikela umbongo
usebenzisa inkwenkwe nabazali bayo ukwenza umqondiso wokuzinikela.
Isigama esiqhuba lo mhlomlo sihlalutywe ngezantsi sacazululwa ngokwezitanza
esifumaneka kuzo.
Kwisitanza sokuqala:
• Umqolo othi, Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni utyhila ukuzinikela.
Ngokwentetha eqhelekileyo isigama esithi, ingenzi nomolweni sisetyenziswa xa
umntu exakekile angabinalo nethuba lokubulisa abantu. Ngokomxholo walo
mbongo kubonakala ukuba inkwenkwe yayitshomene kakhulu neencwadi, isoloko
ithe nca kuzo ingenalo nethuba lokuya kudlala nabanye abantwana. Olo ke
luphawu lokuzinikela. Kwakwesi sitanza iziphumo zokuzinikela kwenkwenkwe
zibonakala kumqolo olandelayo. Lo mqolo utyhila uloyiso xa usithi,
'Yayisingcutha isiLungu ingaqhelisi, Iwadlakaza amanani njengesiNgesi.'
Ukungcutha kuqhele kubhekisa ekutyeni into ngokuyonwabela kuze ukudlakaza
ibekukuphatha into ngendelelo. Lo mqolo udiza uloyiso lokuba emva kokuzinikela
inkwenkwe iye yanamandla okuphumelela iziBalo zayo seyidlula nawesiNgesi
amandla.
Kwisitanza sesibini nesesithathu
• Kumqolo othi, 'Yaba yiminyakana idudulela phambili, yaba mbalwana
yabhavumlela kude'; kusetyenziswa isinciphiso esingu 'iminyakana' xa kubalwa
ixesha elincinci elithathileyo inkwenkwe ukusuka kwelinye ibanga ukuya kwelinye.
Ukuzinikela kubonakaliswe ngokusebenzisa ibinzana, 'idudulela phambili'
ngenjongo yokuthi konke ikwenze isebenzisa amandla ngokududula, yaze
yakwenza ngeminyaka embalwa, ingazange iphinde banga, konke ikwenza
ngemigudu ephelekwa kukuzinikela. Lukwafakelwe uloyiso koku kubhavumlela
kude kuba ukubhavumla sisandi esenziwa yinto esebenzisa amandla
awengeziweyo. Uyifanisa nesigadla ngesikweko nanjengoko zibangathi
ziyaqhayisa xa zisenza umsebenzi wazo wokuthwala umthwalo onzima. Igama
'kude' libonisa ukuba amandla awengeziweyo ebeyenza inkwenkwe iphumelele
amabanga ingacingelwanga ukuba seyihambele phambili kangako.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 4 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
Kwisitanza sesine
• Imiqolo ethi, 'Yabila ingqondo yona okweyegagu. Lancama ixhego lathi
liyazinikela', iveza ukuzinikela ngesibaxo esithi 'yabila ingqondo' Ukubila
kwengqondo kubhekisa ekusebenzeni ngamandla kwengqondo ide ibeshushu.
Kwakumqolo omnye kusetyenziswa isifaniso esiyifanisa neyegagu ingqondo
yenkwenkwe. Kuvela uphawu lokufaniseka negagu ngokokuququzela kwayo
inkwenkwe ezifundweni. Ixhego elinguyise wenkwenkwe liboniswa ukuzinikela
ngegama elithi 'lancama'. Ngokombongo ukuncama kuzisa intsingiselo yokuba
lathi lizazi ukuba alinamali yokufundisa lazibona lithatha neyokugqibela kuba
inkwenkwe izinikela, iphumelela, iqaqe ngokusebenza kwabanye. Isigama sisenza
siqikelele ukuba ukuzinikela kwenkwenkwe kuyenza yoyise amabanga aphantsi
ide ijike nabazali babone ukuba mabayidlulisele phambili.
Kwisitanza sesihlanu:
• Kwesi sitanza kugqama ukuzinikela kwekhehlekazi nonyana. Ngokwemiqolo ethi,
'Nakwikhehlekazi kukubi, lizitotobela; Naxa kunjalo bathi kumele agqibe;
Wasebenza naye wabhitya nemilebe.' Ukuzinikela kuvela kwisigama ngokuthi
sizise intsingiselo yokuba ixhegokazi lithi lizitotobela linjalo kodwa lizimisele ukuba
inkwenkwe mayifunde igqibe nanjengoko sisithi 'kumele agqibe.' Kukubaxa
okuphuhlisa ukuzinikela kakhulu kwenkwenkwe ukuthi, 'yasebenza yabhitya
nemilebe.' Kunika iintsingiselo yokuzinikela ngokugqithisileyo. Isitanza
esilandelayo sisithatha sisibonise uloyiso olufunyanwa yinkwenkwe.
Kwisitanza sesithandathu:
• 'Qondo leB.A. walixwaya emhlana. Khanyisa mzi babone kudana.' Nalapha
ubaxo olwakhelwe kwisikweko luphuhlisa ukuba uloyiso lubesisiphumo esiyiB.A.
Isigama esithi inkwenkwe ilixway'emhlana siyenza ibengathi yinto elula
enokuthathwa nje ibekwe emqolo kuba emva kokuzinikela bekusele kungathi
bekulula. Imfundo efunyenwe yinkwenkwe ngokwesi sitanza isigama sityhila ukuba
iB.A. izisa ukhanyo ukuze baqhubele phambili nabo bebengayithatheli ngqalelo
imfundo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 5 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
'WATSHA UMZI' – N Mgqwetho
2.1 Zifunelwa ingxaki yokumka kwe-Afrika zikho√/ yingxaki yehlazo elivela
ngokuwa kombhinqo wooNozala be-Afrika√/ yingxaki yophawu lukaKhayeni
olwenza iinkokelikazi zingaboni ingozi ekuyo i-Afrika.√
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
2.2 Yintsingiselo ethi nabasiphetheyo√ abazibandakanyi nengxaki ekhoyo √/
neenkosi zethu√ zenza ngathi aziyiboni ingxaki.√
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
2.3 Ngowokuthunuka izazela zabalahle okukokwabo nangona bebexelelwe
okanye bebevile ngemfuneko yokungakulahli.√√/Ngowokulumkisa uluntu
lwaseAfrika ngokuza kubehlela nanjengoko belahle izithixo zabo.√√ (2)
2.4 Zikuveza ngokusebenzisa isigama esiqulethe ukuba abantu balikhe phezulu
ilizwi likaThixo baze bazibona sebephulukana nenkululeko yabo elizweni labo
ngenxa yokulahla okukokwabo.√√
(Nasiphi na isigama esifumaneka kwisitanza samkelekile.) (2)
2.5 Ndiyakungqina ukuhambelana kuba isihloko esithi, 'Watsha umzi'
sisisilumkiso esazisa ngomonakalo kanti nomongo wombongo ungesilumkiso
kumzi we-Afrika owonakalelwayo.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[10]
UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
'ULANGALIBALELE' – SEK Mqhayi
3.1 Kukugcina igama namanxowa√/kukugcina ingcwaba likaBhungane.√ (2)
3.2 Yintsingiselo yokuba wazalelwa√ ... waswelekela.√ (2)
3.3 Kukugxininisa/kukubethelela uluvo lokuba uLangalibalele unamandla
awafumana ngokuzalwa awagqithisela nakwinzala yakhe nanjengoko
eyinkosi kwaye unawo namandla aphuhliswa zizenzo zakhe.√√/
Kukugxininisa/kukubethelela uluvo lokuba uLangalibalele unamandla
ngokokuzalwa nangokwenza kwakhe.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
3.4 Ngokwesigama esithi, 'Nkunz' egqume kuNtabamhlope, Kwahlokom' amawa
neentlanjana' esisukela kumqolo we-12–13 kuyavela ukungonwabisi
kukaLangalibalele xa ekhalaza kuhlokome amawa neentlanjana.√√/
Ngokwesigama esithi, 'ikhe yaginywa mbumbulu ziqithi, suk'iziqithi zahlamb'
intliziyo,' esisukela kumqolo we-14–15 kutyhileka ukuba ngexesha
ebeseRobben Island uLangalibalele bekungonwatywa.√√ (2)
(Nasiphi na isigama esifumaneka kwisitanza samkelekile.)
3.5 Ndiyakungqina ukuhambelana kuba isihloko sithi, 'uLangalibalele' nomongo
wombongo ungoLangalibalele.√√ (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 6 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE
'UKUBETHWA NGEMVABA' – SEK Mqhayi
4.1 Kukubambana komnumzana nenkosikazi yakhe√/ kukuyityundyutha
ngemvaba inkosikazi.√ (2)
4.2 Yeyokuphuma kancinci kobisi√/ yeyokufumana into enencasa.√ (2)
4.3 Ngowokuqaqambisa ukuzinga kwesenzo sokubethwa komntu
ongaphindisiyo.√√ (2)
4.4 Ngokwezi zitanza zibini umfazi ubalixhoba engaqondi ngokuyolelwa
ziziphumo zobumnandi obuza nokubethwa yindoda kabuhlungu, kuze
kuqondakale ukuba ebelixhoba umfazi yakuzibhaqela indoda icebo lokuza
nebhotolo itsho iyeke ukuxhaphaza umfazi nomfazi atsho aphumle.√√
(Nasiphi na isigama esifumaneka kwisitanza samkelekile.) (2)
4.5 Ndiyakungqina ukuhambelana kuba isihloko esithi 'ukubethwa ngemvaba'
sithetha ukubethwa ngesixhobo sokugcina ubisi ngeli xesha umongo walo
mbongo nawo ungembali yokubethwa komfazi ngemvaba.√√ (2)
[10]
UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE
'UMAMA' B.W MATYENI
5.1 Ngumnt'osisiququq' ukwenziwa.√/Ngumnt' osisikhuthal' ukudalwa.√ (2)
5.2 Ngumfanekiso ntelekelelo wokugqwesa/ wokuncomeka.√√/ wobunkokheli
ngezenzo√√/ wokukhomba indlela ayihambe√√/ womzekelo omhle.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
5.3 Ukusetyenziswa kunye kwamagama 'isikroba, ikroba,' kutyhila ingxaki yokuba
izibhoxi zifumana ithuba lokubhoxa xa engekho umama.√√/Yeyokuba
ukungabikho kukamama kuvulela abangendawo amathuba okwenza izinto
ezingamkelekanga/ ezigwenxa.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
5.4 Imiqolo eli-14√/iikwatreni ezintathu ezinekhaphlethi.√ (2)
5.5 Ziyanqweneleka iimpawu ezinjengokuququzela/ukukhuthala/ukuvuka ekuseni/
ukuqoqosha/ukuthi cwaka xa usebenza nzima/ukuvakala kwesikroba xa
engekho nobunkokheli njengoko zingasoloko zihamba kunye emntwini√√/
Akuqhelekanga ukuba iimpawu ezinqweneleka kangaka zibesemntwini
omnye√√/Kungakuhle ukufumana isibini seempawu zalo mama njengoko
kusokolisa ukuzizama kuzo.√√
(Nakuphi na ukuphawula okusekwe ekuziboneni izinto angekakhuli kuzo
umviwa.) (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 7 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Kungquzulwano phakathi komthetho nolwaphulomthetho kutyhileka inkohlakalo
ebifihlakele kuThantaswa.
Kungquzulwano phakathi komthetho nolwaphulomthetho kule noveli uThantaswa
uyavela ukuba unenkohlakalo. Inkohlakalo sisimo sokwenza okubi ngenjongo
kwabanye abantu. Sakheleka ngaphakathi emntwini size sibonakale ngezenzo,
iingcinga neentetho eziqulethe okubi okanye ukwenza okubi kwabanye. KuThantaswa
sibonakele ngakumbi kwiminqweno, iingcinga nezenzo zakhe akungquzulana
nomthetho emva kokugwintwa komyeni wakhe onguMsindisi.
• Kwakugwintwa uMsindisi, uThantaswa ubonakalisa ukuba kuthe kanti ufukame
iimpawu neenjongo zenkohlakalo ngomyeni wakhe. Kudula oku kwincoko
yomnxeba ayibamba noMfuneko olipolisa ngokusebenza. Ziyayityhila inkohlakalo
iincoko zakhe, ukubandakanyeka kukaThantaswa ekugwintweni kukaMsindisi,
ukubanenjongo kwakhe ekubulaweni kukaMsindisi, isibindi anaso njengomfazi
kaMsindisi ogqiba kuswelekelwa. Uvakala kwincoko apho ayalela uMfuneko ukuba
asebenze 'njengepolisa elive umkhondo.' Okufumanisekayo kule ncoko kukuba
nanjengomama obhujelweyo bekumele ukuba usakhala kodwa unolwimi
lokuteketisa uMfuneko, ngoo'sthandwa sam'. Kuyacaca kwakule ncoko ukuba
ebeyinxalenye yesicwangciso sokubulalwa kukaMsindisi ngokuncoma ngentetho
ezibandakanyayo ethi, 'abafana bawuqhube ngempumelelo umsebenzi
ebesibasingathise wona.'
• Xa umthetho sele ungquzulana nolwaphulomthetho, umthetho ubeka umcuphi
ukuze aphande ngesizekabani esinjengokufa kukaMsindisi. Kweli ityala umthetho
ubeka uMfezeko Mapheza, ulandela inkqubo esemthethweni yokubeka umcuphi.
Nangona uMfuneko noThantaswa bebelalele nabo, kaloku babelalele bekwicala
lolwaphulomthetho. Ziyaphuka izigqibo zabo xa ebekwa uMapheza. Nabo
bebhunga, beqiqizela, bebeka uNqoza omakaphazamisane nophando. Nalapha
uThantaswa onenkohlakalo akaneli, ungxamile ukuba makafe uMapheza ngcono
kuba umthetho ukhe wamlekuza ejongile uNqoza. Uyavela namhla uMapheza
amphuncule sele embambile ngenxa yokungahambelani kwamaxesha okwaziswa
kwakhe umphanga womyeni nelokuba yena ewazisile ngokwakhe umphanga.
Uyavundla, aphimisele athi, 'kanti ufa nini lo Mapheza?' Yinkohlakalo ezalwa
lungquzulwano lomthetho nolwaphulomthetho kuba umnqwenelela ukufa
uMapheza engekabhaqi nto ngoThantaswa kuphando lwakhe.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 8 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
• Ukulila okwenkawu kwakugwintwa uMsindisi kutyhila inkohlakalo anayo
uThantaswa kuba ekulileni kwakhe kukrokreleka injongo yokudyobha abantu
intshongo emehlweni esazi ukuba ukufa kukaMsindisi kusisiphumo seenjongo
zakhe. Nangona kulula ukumtyhola ngelithi ulila kuba enesazela, uliliswa kukuba
edliwa sisazela sokuba eyinxalenye kwiyelenqe lokufa kukaMsindisi.
Kuyakuphazamisa ukucinga, ukulila encokola nogxa wakhe kulwaphulomthetho
onguMfuneko.
• Kwisithuba apho uThantaswa avuswa nguMdlambila ngewili athe kanti akakho
kuyo uThantaswa, kudula inkohlakalo ngokungenelela esebenzisana noMfuneko
ukuba kujikwe iwili kaMsindisi ibandakanye uThantaswa ukuze afumane imali
endaweni yokuba ifunyanwe nguPhumlani ongunyana kaMsindisi. Kuyavela ukuba
uThantaswa ukhohlakele kuba uwela kulwaphulomthetho ngenxa yokuba intliziyo
yakhe ayikwazi ukwamkela ukuba umntwana umele ukufumana amalungelo.
• Inkohlakalo iye iziveza ukubanzulu kuThantaswa xa engxamela ukufa
kukaMapheza ade adlule kumazwi kaMfuneko abemele ukumthomalalisa athi uza
kufuna ixhwele eliza kumnika umalingatshoni ukuze afe uMapheza. Uqaqamba
apha uThantaswa afune afe uMapheza angalindi naloo malingatshoni. Kungqineka
ukumfuna efile ngokuphimisela athi uMapheza ufanelwe ngumpu phakathi
kwamehlo. Oku kuyangqina ukuba uThantaswa ukhohlakele.
• Ukudikwa kukaThantaswa, akuva iindaba zokuba uMapheza usindile
kumalingatshoni kububungqina benkohlakalo. UMapheza kuThantaswa
ungumthetho ngeli xesha yena Thantaswa sele elulwaphulomthetho oluneenyawo.
Ukhona kwiyelenqe lokuba kugqogqwe indlu kaMapheza ngeenjongo zokufumana
umpu ukuze adutyulwe ngawo kwenziwe ngathi uzibulele. Ukumfuna efile
uMapheza bubungqina bokuba yena uzibona eya kuphumla kumthetho xa
engasekho uMapheza. Ude awakhuphe qho amazwi enkohlakalo wokuba
uMapheza makafe.
• Bubungqina benkohlakalo ukufuna uMapheza afe ngokumkhupha esibhedlele
ayokutshiswa ngovutha kwaSiphongo. Ingxaki uThantaswa ufuna umthetho
uphelelwe ngamandla kwaye kuye esaphila uMapheza umthetho usenawo
amandla. Udano lwakhe lokufumanisa uMapheza akatshisekanga lumenza
avuselele izifungo zokumenza afe. UThantaswa ubekulo iyelenqe lokwenza
uMapheza afe wade wafaka isandla ngemali yokubhatalwa kukaSiphongo.
• Inkohlakalo yokungakwazi ukumelana namandla omthetho idula ngokudubula
uMfuneko azidubule naye xa umthetho umvalele iibhanki engasakwazi ukwenza
amayelenqe ahlawulelwayo.
• Umthetho omthe mbende uThantaswa osisaphulimthetho utyhila inkohlakalo
abengaziwa ngayo uThantaswa, obesaziwa ngobuhle obuveleleyo. Le nkohlakalo
ivele imthathe imse kwantshabalalo. Kuko konke sifunda ukuba liyinene elithi isisila
senkuku sibonwa mhla ligquthayo kuba kwimeko apho umthetho udyarha
izaphulimthetho, rhoqo sibona inkohlakalo entsha kuThantaswa.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 9 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
7.1 Kukungahlangani kwexesha aziswe ngalo umphanga ngamapolisa nexesha
adlulise ngalo umphanga kuMkhokeli.√√ (2)
7.2 Ligumgedle abalenza kunye lokutheza amandla/lokulahla umkhondo
kuphando lukaMfezeko olungokufa kukaYangaphi.√√/ Ligumgedle abakunye
kulo lokuqinisekisa ukuba umkhondo wokufa kukaYangaphi awumbandakanyi
uThantaswa.√√ (2)
7.3 Uyinxalenye kwiyelenqe lokudlisa uMfezeko ityhefu.√/ Ukulo neyelenqe
lokuba kugujululwe umpu kaMfezeko ukuze adutyulwe ngawo.√/ Uyinxalenye
ngexesha kuzanywa ukuba uMfezeko abiwe esibhedlele ukuze atshiselwe
netyotyombe kwaSiphongo.√
(Naziphi na iinkcukacha ezibubungqina obusencwadini) (3)
7.4 Afukame ootsotsi abafumaneka lula xa kufuneka kubulawe umntu.√√/
Afukame ixhwele uSiphongo, nalo elifumaneka lula kumayelenqe okwaphula
umthetho.√√/Ayindawo izaphulimthetho ezizimela kuyo.√√/ Kukho neethaveni
ezisisigqubu sokucwangcisa ulwaphulomthetho nokugcina iziqhamo
zolwaphulomthetho.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
7.5 Ndiyangqina udlala indima yokubasisaphulimthetho kuba uncedisa
uThantaswa ukuba atshintshe ubunini kwilifa likaMsindisi
ngondlelamnyama.√√/Udlala indima yokubasisaphulimthetho ngokuziphatha
gwenxa emsebenzini ade amangalelwe ezinkundleni zamatyala.√√ (2)
7.6 Alizange liphumelele kuba uMfezeko waphuma emva kweentsuku esibhedlele
engafanga.√√ (2)
7.7 Kukufumana imali kaNompumelelo emva kokumkhupha kwityala lokubulala
umyeni wakhe ngobuqhophololo.√/kukufumana imali yokongeza umrholo
ngokuthengisa imipu yomsebenzi.√/lithemba lokufumana imali kwilifa
likaMsindisi.√/kukumane ephumelela okwethutyana kumagumgedle abemane
ewenza ngabanye abalinganiswa.√
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
7.8 Kudiza ukuba kukho isipolisa esisebenzisana nootsotsi.√√/ Kudiza ukuba
phaya esipoliseni kukho esizizaphulimthetho.√√
(Nayiphi na impendulo kwezi.) (2)
7.9 Kukufumana umpu kaMapheza ngenjongo yokuwusebenzisa ukumdubula
ukuze kucingwe ukuba uzibulele kwangokwakhe.√√ (2)
7.10 UThantaswa √/UMfuneko√/UMdlambila√
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 10 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
7.11 Iphelele emoyeni imiqobo ayibekelweyo njengokungafi kwakhe emva
kokugalelelwa ityhefu kwisiselo √/nokuzanywa ukuba atshiswe nendlu aze
asinde√/uphelele emoyeni nowokugqogqwa kompu wakhe ngeenjongo
zokumdubula ngawo√/Ibeyilibazisa le miqobo kuba ekugqibeleni baye bade
bafunyanwa ukuba ngabo abangababulali.√
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
7.12 Ndiyangqina yinoveli yolwaphulomthetho, kuba ibali lisungulwa ngesiganeko
solwaphulomthetho liqhutywe ngumcuphi oza nesisombululo.√√
(Naluphi na uphawu lwenoveli engolwaphulomthetho.) (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 11 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Kungquzulwano phakathi kwemingeni yokukhula nobizo emntwini kutyhileka ukuba
kuthe kanti uThole ungumntwana oqatshulwe ngelizwi likaThixo. Ukubangumntwana
oqatshulwe ngelizwi likaThixo kuthetha ukuba ubuThixo buyathelela nokuba umntu
sele esenza izinto ezingahambisaniyo nelizwi likaThixo. KuThole kubonakaliswe
ukubangumntwana oqatshulwe ngelizwi likaThixo ngesigqibo awasithathayo waze
wagqwidiza endleleni kodwa ubizo lwamkhwebela ngasebuThixweni wabuya wathi tse.
• Phakathi kwemiqondiso yokuba ngumntwana oqatshulwe ngelizwi likaThixo
kuqaqambe isazela kuThole. Siziveze ngokubhomboloza kwityeli apho ebesezwa
utywala ngoontangandini. Basihlupheze isazela sakhe ngokuthi athi esela babe
bemntyontyela ngelizwi likaThixo ebeliphuma kumbhobho osisiqaqadeki
esinguThemba saze samenza wabhombholoza endaweni yokunxila kamnandi.
• Sele elahlekile eluthandweni eBhayi, uvalo luveza ukuqatshulwa kwakhe ngelizwi
likaThixo mhla ilizwi lomshumayeli wakwaSigxabhayi lirhiphula umbilini wakhe
endleleni eya kuloNomsa. Kuthi kanti luvalo olusisilumkiso ngoba xa ilizwi lisithi,
'Umntu unokuwuthabatha na umlilo awuse esifubeni sakhe, zingatshi na iingubo
zakhe?', aze angongozelwe luvalo komninilo, loo nto ithetha ukuba lilizwi
elihlolayo. Ekuhambeni kwethuba usinda kuJoe neqela lakhe elimfuna efile ngenxa
yokuzisondeza kwakhe ngothando kuNomsa. Asinguye nabani onenyhweba
yokufumana izilumkiso xa eza kujamelana nokufa. Nokusinda akufumene
kwangale mini kudiza amandla angaqhelekanga amsindisayo.
• KuThole ukubangumntwana kaThixo kuvela ngokuba izinto zakhe zenzeke
ngokwahlukileyo njengokuba asindiswe kwiingonyama eKnysna, imali ayibethelwa
xa ebuya eNgilane neentshumayelo zakhe ezivuselela abantu de zimdibanise
noyena yise omzalayo.
• Ukubangumntwana kaThixo komntu kuyaziveza nangamaphupha axhokonxa
isazela salowo uthe waqatshulwa ngelizwi likaThixo. EKnysna, ehlathini, uThole
ubiwa bubuthongo, ephethelwe imbengwana ziingonyama, afumane iphupha apho
abangathi uwa phezu kwengonyama. Kwasephupheni njalo asindiswe ngumfo
onomnqwazi wameva omxhwila emlonyeni wengonyama, amphose kude.
Liphupha elivela lingumqondiso okrobisa ekusindeni kwakhe kuhlaselo lwakhe
ziingonyama ezazimthe mbende apho ehlathini. Alimonwabisanga nephupha lomfo
onomnqwazi wameva kwaseKnysna emva kokusinda kwakhe wade wancama
wathengisa imfuyo eyayinokumenza isinhanha sasemhlabeni. Neli limkhuphe
kubugqirha besiNtu obumenzela imali likhatshwa lelikaNofundile, elikaFikizolo,
MaNtuli nelikaThozama. Onke amenza abulahle ubugqirha obunemali, agoduke.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 12 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
• Umntwana kaThixo uthi akukhala kuyise azibonakalise uyise onguThixo. UThole
uthi mhla ajamelene nomngeni wezihange zikaJoe ezifungele ukumbulala enze
umthandazo okhatshwa zizibhambathiso zokuyisebenzela inkosi xa
enokusindiswa. Ukuvela kwamapolisa asindisa uThole ekufeni kubayimpendulo
yalo mthandazo kuba izihange ziyabaleka, atsho asinde ekufeni uThole.
Adanduluke yena uThole ngelithi, 'Umkhulu Thixo!' ukungqina ubukho bukaThixo
kwindlela yakhe yobomi.
• Ngumntwana kaThixo kuphela onqandelwa asinde engenaso nesiphako
kwiingonyama ezinobuhalarhume ehlathini sele ede wabe uwe phezu kwazo. Uthi
naxa sele ephumile ehlathini uvakale umgqumo wengonyama ilanda ekhondweni.
Ukwenzeka kwento engaqhelekanga yokubaleka kwengonyama xa uThole
eyikhawulela egaqa kuveza ukhuseleko oluvela kuThixo njengomzali wakhe
nokuye ngaphakathi njengomkhuseli wakhe.
• Umntwana kaThixo ukhutshwa sele ezibona esisinhanha ngesazela
ngamaphupha. UThole uthi sele enento yonke kwelo laseKnysna kodwa
angonwabi. Isazela sakhe sivuselelwe yintshumayelo yonyana wolahleko ethi
imenzakalise, imkhumbuze ngendlela ekumele ayithathe, atsho athabathe isigqibo
sokugoduka.
• Nangona uThole ebengekafikeleli kwinqanaba lokuzinikela kodwa iintshumayelo
zakhe zidala isimanga sokugqobhoka kwabafundi baseDikeni ngexesha
angumfundi apho. Ubomi bakhe buyabonakala ukuba burhangqwe ziintsikelelo
zikaThixo.
• Ungquzulwano lobomi bokukhula nohlanga lobizo lukaThixo lulawulwa
ngentandabuzo eyaziwa ngokuba yimpixano yangaphakathi kuhlalutyo lweenoveli.
Intandabuzo kaThole isonjululwa emva kwentshumayelo kamfundisi uMaqoma
esikolweni kwaSomgxada. Le ntshumayelo izinga, ivuselele izibhambathiso uThole
awazenza esesebuntwaneni, azibuze umbuzo wokuba luyintoni na ubizo.
Impendulo yalo mbuzo ibekukuzinikela kwakhe. Ukuzinikela kwakhe kuvula isango
lokuzinikela ngokungaqhelekanga kwabanye abafundi.
• Baninzi abantwana abasakhangela ooyise nangoku kodwa uThole yena uthi
• akwamkela uThixo afumane uyise omzalayo. Ngodumo lweentshumayelo zakhe
utsala umdla kwixhego elihlala enkomponi ekufumaniseka ukuba nguyise
owayesele watshiphayo kwelo lakwaMangqukela. [25]
Kuyabonakala ukuba uThole uqatshulwe ngelizwi likaThixo xa ujonga iindlela
ezenzeka nezingaqhelekanga ngayo izinto kubomi bakhe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 13 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
9.1 Kukucinga ukuba bayathandana noNomsa kanti uza kuhlangana
nokubethelwa ibhokisi nguJoe.√√ (2)
9.2 Sesokusondeza uNomsa ekuthe kanti uza nobungozi ebomini bakhe.√√/
sesengxaki yokubethwa nguJoe eza ngokuba ezisondeze uNomsa.√√ (2)
9.3 Kukulahlekiswa ziitshomi√/ kukubethwa nguJoe ethandene noNomsa
wakhe√/ kukubukela iitshomi zakhe ziqwengwa ziingonyama√/ kukutyiwa
yindlala eKnysna waphela eligqirha√/ kukubaligqirha atyatyulwe
ngamaphupha.√
(Nasiphi na isithathu kwezi.) (3)
9.4 Ubudala babalinganiswa bale noveli benze kwalula ukulahlekisana
nokufakana kwimikhwa engalunganga kwabalinganiswa.√√ (2)
9.5 Ndiyangqina kuba nguye olahlekisa uThole kwindlela yakhe yobufundisi
nangona engaqondi okanye nangona engenzi ngeenjongo nje.√√ (2)
9.6 Zange aphumelele kuba kwavela amapolisa wabaleka uJoe neqela lakhe,
waba uyasinda njalo uThole.√√ (2)
9.7 Ukhuthazwa ngumnqweno akubona uchwenene womfundisi owayenqanda
abantwana abalwayo.√/ Ukhuthazwa nguThozama ngokumxhasa nokumnika
iincwadi.√/ Ukhuthazwa nguFikizolo noMaNtuli kwisigqibo sakhe sokubuyela
esikolweni.√/ Ukhuthazwa ngabefundisi bakwaLizwi.√
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
9.8 Zidiza ukuba uThole uphiwe ngokwahlukileyo kwabanye abantu.√√ (2)
9.9 Kukupha uThole isipho sokumamkela kuba evela eNgilane.√√ (2)
9.10 Umfundisi Maqoma√/Umfundisi Shepherd.√ (2)
9.11 Kuyacaca ukuba umlinganiswa oya elubizweni lokubangumfundisi uyakwazi
ukuyoyisa imiqobo enamandla njengoko sibone uThole ehlangana nemiqobo
efuna ukuzeyisa okungaphaya kokuqonda, njengokoyisa utywala,
ukuthandana nokuqhatha abantu baseKnysna waze yena wayohlula.√√/
Eminye imiqobo ikhe ibeke ubomi bomlinganiswa kumngcipheko kodwa
asinde, aphumelele abengumfundisi nanjengoko uThole wayephakathi kokufa
nokuphila ehlathini laseKnysna, waphakathi kokufa nokuphila kuloNomsa
apho uJoe wayemfuna ebhubhile kodwa wamnceda ukuba ahlaziye
izibhambathiso zesifungo sakhe sobufundisi waphumelela.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
9.12 Ndiyangqina kuba uphawu lwenoveli engentlalo olukukufumbatha izinto
ezingentlalo yabantu luyabonakala xa uThole obezimisele ukubangumfundisi
esiwa evuka ezama ukubangumfundisi ade aphumelele.√√
(Naluphi na uphawu lwenoveli engentlalo.) (2)
[25]
UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 14 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Kungquzulwano phakathi kwengcinezelo nomzabalazo wenkululeko kutyhileka
ubuqhawe kuMfazwe. Ingcinezelo egqubayo kule noveli isukela kurhulumente
wocalucalulo ize ibangele ukuba uluntu oluquka uMfazwe lwenze imigushuzo
ekhatshwa luqhankqalazo oludiza ukungahambisani nengcinezelo karhulumente.
• UMfazwe uvela ubuqhawe xa ethi ngexesha lengcinezelo azincame,
njengetitshala abakrobise abafundi bezifundo zeMbali kwiimeko zengcinezelo
ezigqubayo kwilizwe loMzantsi Afrika.
• Amaqhawe omzabalazo ebebonwa ngokungawazinzisi amapolisa ngela xesha
lengcinezelo, kuba ebehlala efunwa ngenjongo yokuwavalela okanye ukuwavala
umlomo ngeendlela ngeendlela. Ebevalwa umlomo ngokuguqulwa abeziimpimpi
okanye abulawe. NoMfazwe akasindanga kolo gqugqiso.
• Ungquzulana nengcinezelo ngokuzincama akrobise abafundi bezifundo zezeMbali
kwingcinezelo neempawu zayo. Uyabanjwa aze angcungcuthekiswe ngeenjongo
zokuba akhuphe ulwazi analo ngemigushuzo eyenzekayo kwaQaka nabantu
abaphambili kuyo. Buyatyhileka ubuqhawe bukaMfazwe bucace xa akwaziyo
ukumelana neemeko zokungcungcuthekiswa ade aphume enganikezelanga
ngelizwe lakhe, engabuthathanga nobumpimpi abazikhupha ngabo
ekuzungulweni oontangandini bakhe.
• Ukuthengisa ngomzabalazo bekudla ngokubonakala ngokuthi othengiweyo ade
avume ukubayimpimpi. UMfazwe uthi sele edliswa ngezinja, ethukwa, etshiselwa,
nanjengoko ezo iziimpawu zongquzulwano phakathi kwengcinezelo
nemigqushalazo yenkululeko anganikezeli. Akanikezeli ngelizwe lakhe sele
amapolisa emthembisa ngobomi obumnandi.
• Iimpimpi esezivumile nazo zidla ngokuba zinikeze ngolwazi olufaka lowo
ufunwayo engxakini. Ubudlelwane bukaFriday noMfazwe bungenile kolu vavanyo
lukukuxikixwa yingcinezelo, wagqushalaza waxolela ukuncama uFriday
kunokuncama umzabalazo anikezele ngelizwe lakhe. Ukubonwa kukaMfazwe
nguFriday ekhwele iveni yamapolisa kumenza ukuba atyholwe njengongcothoza.
• UMfazwe uzibona ekwelinye idabi lokuhlamba igama lakhe kuFriday kunye
noluntu lakwaQaka, oku kumtyhila njengeqhawe kuba uwalwa ngempumelelo la
madabi ngempumelelo sele ede wabe utshiselwe nekhaya lakhe.
• Ukuncama isithandwa lolunye uphawu lobuqhawe abonakala ngalo uMfazwe
ukuba akathengisi tu ngelizwe lakhe. Iinzame zokuzikhupha kumayelenqe
nemigibe kaFriday kubangela angavani nesithandwa sakhe uNokuzola.
• Ubonakalisa ubuqhawe xa aqhwesha ngempumelelo emva kokucetyiswa
nguHlathi ukuba abhace ngeenjongo zokumsindisa kumapolisa nakuluntu
lakwaQaka olukhokelwa nguFriday olwalusele lulutshaba kuye ngenxa
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 15 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
yobutshantliziyo bakhe bokulwa ingcinezelo.
• Ungquzulwano lukaMfazwe namapolisa amele ingcinezelo kutyhila ubuqhawe
kuMfazwe akufika ngempumelelo kwinkampu yeNtsimb'ebomvu. Butyhuluba
ubuqhawe ngokuthi afumane ingcebiso kumzingeli ngendlela yokuqhwesha
amxhobise nangamafutha anokuwasebenzisa kunye nomqwayito wendlela aze
afike ngempumelelo.
• Elubhacweni ungquzulwano ludla ngokuvela ngokukrokrelana nokungathembani
kwabo balwela inkululeko. NoMfazwe akasindanga kolu krokrelo kuba nabanye
balapho abalwela inkululeko babeyawamtyhola ngobuntlola. Ubuqhawe buvela
ekoyiseni iingqondo zabebecinga ukuba uyintlola ngezenzo zakhe ezibonakalise
ukuba akayiyo intlola koko ungumncedi kubo. Badula akulwa, amoyise
uSikhotsholo waze wahlonitshwa wathenjwa emva koko.
• Ukusinda kuhlaselo luphawu lobuqhawe. UMfazwe usinda kuhlaselo olwenziwa
ngamajoni karhulumente wengcinezelo aze avele ukuba naye uliqhawe ngakumbi
xa esindisa nabanye.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)
[25]
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
11.1 Waziwa njengoqalazive kuba ebebangowokuqala ukwazi abantu abaza
kubulawa ngamapolisa nezasekuhlaleni bezisisiwa nguye emapoliseni.√√ (2)
11.2 OoNoposi abanamali ininzi kanti yena uFriday unemali eninzi.√√/ Oonoposi
abanxibi mpahla isemgangathweni abe uFriday enxiba iimpahla
ezisemgangathweni.√√
(Nayiphi na impendulo kwezi.) (2)
11.3 Kukumbambisa ngamapolisa, avalelwe engenzanga nto.√/Kukutshisa ikhaya
likaMfazwe.√/ Kukudukisa abazali bakaMfazwe baphele bebhubha.√/
Kukuyokugqogqa uMfazwe kwatat'uGaba.√
(Nasiphi na isithathu kwezi.) (3)
11.4 Indawo yakwaQaka yindawo enezidubedube kuba kuyo ngokwebali kuhlala
abantu abamnyama abacinezelekileyo apho bekubulawa abafundi
bengenzanga nto.√√/ Kukutshiswa kwezikolo abantwana abamnyana basale
bengenandawo yokufunda√√/ Kutshiselwa abantu ezimotweni ngenxa
yemizamo yokulwa nengcinezelo.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
11.5 Ndiyagqina kuba uKK wabulawelwa etrongweni ngamapolisa engenzanga
nto.√√ (2)
11.6 Zange aphumelele kuba uMfazwe wayesejele ngala mini kuthiwa
makatshiswe ngayo√√/kuba yonke le nto uMfazwe uyayibaliselwa.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
11.7 Ziinkuthazo zikatat'uGaba.√ Zikamfundisi uHlathi√/Uncedo lomzingeli.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
11.8 Kudiza ukuba uyimpimpi ezifihlayo ebantwini.√√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 16 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
11.9 Kukufumana uMfazwe baze bambulale.√√ (2)
11.10 NguNokuzola√/noCikizwa √ (2)
11.11 Ibenamandla imiqobo efuna ukunyamezela efana nokubekwa izityholo
zobumpimpi kude kutshiswe nekhaya lakhe/imiqobo yokumenza ajikelwe
ngabafundi bakhe baphele sebemfuna phantsi naphezulu kodwa
wayohlula.√√ (2)
11.12 Ndiyangqina kuba uphawu lwenoveli engopolitiko olukukulwa nengcinezelo
komlinganiswa ophambili luyabonakala ngoMfazwe olwa nengcinezelo,
wabhaca wabuya ngetikiti lenkululeko.√√
(Naluphi na uphawu lwenoveli engopolitiko.) (2)
[25]
UNCWADI LWEMVELI
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Kungquzulwano phakathi kwemingeni yentlalo nomlinganiswa kutyhileka inzondelelo
kuDeliwe ngeli xesha kutyhileka ubuqhawe kuRharhabe. Inzondelelo kukubanomonde,
kukungabuzi, kukungakhalazi, nokungasolimntu, koko wenze ekuthiwe kwenze,
uwunyuke umnqantsa uwugqibe nokuba sele kunzima.
• Ungquzulwano phakathi kwemingeni kaDeliwe yokuphila nesiphene somzimba
sokubasisifombo luvela ngokungathandwa ngabazali bakhe kuba besithi mbi.
UDeliwe uyazondelela amelane noko kucatshukelwa ngokuthi cwaka athule,
angaphenduli, kwaye anganyhukuli namnye kubangcikivi bakhe. Ukuzondelela
kuDeliwe kuvela ngokungabubuyiseli ngobunye ububi obuza ngakuye.
• Ungquzulwano nemingeni ahlangana nalo uDeliwe alwaneli nje ukuba lubekho
ekhayeni nabamelwane kubandakanya noontanga bakhe baveza ukungamthandi.
Bakwenza ngokucwezela kude kuye xa bembona. UDeliwe umelana nale meko
ngokuba akalwi nabo koko avuke ngentseni ukuya kukha amanzi ukuze
angadibani nongquzulwano oluza nabangcikivi bakhe. UDeliwe udela izoyikiso
zokusolwa ngumlambo xa esiya ngentseni emlanjeni. Inzondelelo kuye iphuhla
ngokuthi akuphephe ukubenza buhlungu abangcikivi bakhe. Uyiqonda kakuhle
ukuba inzondelelo kukujongana ngqo nomnqamlezo wakho ungasoli mntu.
• Kungquzulwano phakathi komngeni wokungcikivwa nguDeli ongumnakwabo,
uDeliwe umelana nawo nomngeni womntakwabo ombiza njengomcholwa
kwikhaya lakhe. UDeliwe akambuyiseli ngobubi engambambeli nenqala. Ude
uDeliwe acele ukukhatshwa kwanguDeli ukuya kwaninakhulu apho uDeliwe
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 17 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
wayethunywe khona. Akwala uDeli kuba engafuni kubonwa nesifombo akamlwisi
uyayihamba yedwa indlela eya kwaninakhulu.
• Kungquzulwano phakathi kwemingeni nokumelana nemingeni, uDeliwe xa
engancedwa mntu uhamba yedwa elila. Ufumana uncedo kungenelelo lwelizwi
elimbuzayo ulilela ntoni, aze akuchaza limyalele ukuba anyamezele ngakumbi,
anyuke intaba ade afike encochoyini apho afumana nomyalelo wokuhlala
emthandazweni Umonde wakhe uyamqhuba ukuba aqhubekeke ngomonde
ayenyuke noxa ingumnqantsa intaba. Ukuzondelela enze ngokwemiyalelo uDeliwe
kumenza abuyele engasenasifombo, sisukile.
• Nakwisibongo 'Intaba kaNdoda' kungquzulwano oluphakathi kukaRharhabe
namaLawu /nabaThwa kudula ubuqhawe bukaRharhabe.
• Ukufika kukaRharhabe nehlokondiba labalandeli bevela kwaPhalo phesheya
komlambo, beqhephuke kuGcaleka, bemise imizi, balime nokulima kuvusa
umnyele kumaLawu. Oku kwenzeka kwiNtaba kaNdoda.
• Udiwu lwemfazwe oluqhubeka ngenxa yoku kungavisisani luthatha ithuba, iiveki
zizale iinyanga, kusifa umntu, kude kungenelele nabaThwa. URharhabe uyoyisa
kude kuloo mpalalo gazi, kuzalwe isivumelwano emva kokoyiswa kwamaLawu
bavela ubuqhawe bukaRharhabe ngoloyiso lwakhe.
• Ubuqhawe bukaRharhabe bubonakala ngakumbi akudala uxolo nemvisiswano
namaLawu ngokunaniselana ngeenkomo ngenjongo yokuzuza umhlaba ukuze
kungabikho zintliziyo. [25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
13.1 Babethandana oku kusisimanga.√√ (2)
13.2 Wayeyindoda ephandela usapho lwayo.√√/ Ukhathazeka kakhulu
kukuswelekelwa ngumntwana.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo kwezi.) (2)
13.3 Isiqalo/intshayelelo-kwathi ke kaloku ngantsomi√/ixesha lakudala kudala –
dala.√/Abalinganiswa zizilwanyana.√/ Uphindaphindo olutsala umdla
wabaphulaphuli-sibhuqe,sabhuqa.√/ isiphelo – phela-phela ngantsomi.
(Nasiphi na isithathu kwezi.) (3)
13.4 Silibele ukutyisa abantwana ngenxa yeendaba.√√/Silahla isitshixo sendlu.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 18 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
13.5 Ndiyangqina kuba isikhukukazi soyiswa luxanduva lokuba ngumama
wekhaya, sibutha imini yonke nabantwana belambile.√√/ Senza into ethandwa
siso singajonganga kuvisa buhlungu mntwini kodwa izinto ziphelele ebubini
singaqondanga.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
13.6 Alizange liphumelela kuba ngokwentsomi nanamhlanje isikhukukazi
sisaqhwaya sikhangela isitshixo.√√/ Abantwana baso basaxhwila ngukhetshe
nanamhlanje.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
13.7 Kukufa komntwana wakhe√/kukulahleka kwesitshixo.√ (2)
13.8 Kudiza ukuba uRhulumente nguye owenza umanyano lweentlanga
ngeentlanga kwisizwe.√√ (2)
13.9 Kukuqaqambisa ukuba ingcinezelo yamabhulu ibingakhethanga sini sithile.√√ (2)
13.10 Kuyimfuneko ukubulela kwidlelo neenkomo xa zenze umsebenzi omhle
wokukhupha izilumko zelizwe.√√
(Nayiphi impendulo echanekileyo.) (2)
13.11 Mzulu√/ Mxhosa√/ Msuthu√/ Mvenda√/ Mswazi√/ Mtswana√/ Ngesi√/ Bhulu√/
Mtsonga.√/ Mpedi√ kuba zonke uzirhiwula uziqhubele buhlantini bunye.
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
13.12 Ngabantu abangaboni xabiso kumanyano kuba ukhuthaza umanyano
nokuhlalisana kakuhle kwezizwe ezahlukeneyo.√√/ Ngabantu
abangaxabisanga/abangabaziyo ubomi obebuphilwa ngabantu abamnyama
kuba ukhumbuza ngendlela ehanjwe ngabantu abamnyama nempumelelo
yabo eMzantsi Afrika.√√ (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 19 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Ukhetho alwenzayo umntu ebomini lungeza neziphumo ezibi okanye ezimnandi.
Ngqina olu luvo ngabalinganiswa uZwilakhe noGugulethu.
• UZwilakhe unosapho, unenkosikazi enguMaGaba, unonyana onguGugulethu kanti
nentombi enguNozipho. Unyana wakhe onguGugulethu ukwixabiso lokuba
atshate, kodwa ukhetho alwenzayo uZwilakhe lubaneziphumo ezibi kweli khaya,
xa ehlalele ukuxambulisana noGugulethu okhetha ngokwahlukileyo kolwabazali.
• Ubumnandi kweli khaya bujika akuvuma uZwilakhe ukulukuhlwa ngowakwakhe
okhetha ukuba amtshatise ngenkani uGugulethu nentombi kaMcothama
abayithandayo enguThobeka, angenabudlelwane nayo uGugulethu. Ukhetho
lwabo luzisa uxinzelelo olumandla kuGugulethu nengxubakaxaka kweli khaya.
Ingxaki kukuba endaweni yokukhetha undofanaye kaGugulethu bakhetha owabo
bayokumnyanzela kuGugulethu. Iziphumo zolu khetho lwabo zibakrakra.
• UZwilakhe uyaqhuba uthi enawo amaHlubi okumcebisa, akhethe ukuba
angawamameli, atsho angathathi necebo lawo. Ugxagxamisa ukuzekelwa
kukaGugulethu, iqale ingxaki, uGugulethu agule ngengqondo luxinzelelo.
• Olu khetho lokungawamameli amaHlubi lunesiphumo esiwudungayo umzi
esikukwahlulelana phakathi kwamaHlubi de abe ubonwa njengenkomo enotshobo
sisiHlubi. Ahlulelana ngokuthi uZweni akhalale azikhuphe kwiingxoxo zelobola,
amvule uZwilakhe enze ngendlela abona ngayo nabanye bathi noko behamba
naye bemxhasa, bamxhasele nje ukuba bangamlahli kodwa bazazise ukuba
bayayibona inkani yakhe.
• Sekuceliwe kwalotyolwa calanye, ukhetho alwenzayo ecaweni uZwilakhe lokuthi
unyana selezibophe isandla, ezenza ongakwazi kusayina, akhethe ukumsayinela,
eyalwa, enqandwa nokunqandwa ngumfundisi. Isiphumo siba kukuba unyana
azonde alishiye ikhaya.
• Iziphumo zibamanyukunyezi kukufa kwabantu abathandayo uZwilakhe ukuqalela
kuMaGaba, uThobeka nabantwana bakhe noGugulethu buqu ngenxa yokhetho
lwakhe abe naye esifa umoya, obonakala ukufa ngokuzisola kwakhe. Phi na
lingasekho nje ithuba lokwenza izilungiso ngokukhetha kutsha?
• Ufa namthanyana sele ekhetha ukuba kuxhonywe yena endaweni yonyana kodwa
ube umthetho ugweba umbulali omangalelweyo hayi ozimangalela engabonwa nto
ayenzileyo.
• Ngokwalo mbuzo uGugulethu uvinjwa ithuba lokuzikhethela umfazi kuba uyise
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 20 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
uyamnyanzela okokoko. Omkhalelayo angafane ame kumgca wokuba akakhange
alusebenze ngokupheleleyo ukhetho olumvisa kamnandi.
• Uzibona ekhetha ukukhalala, izinto zihambe kakubi ngohlobo lokuba uphela esima
ezinkundleni ngenxa yokuba uNomaMpondomise ucinga ukuba lukhetho lwakhe
olumenza abe akatshatanga naye.
• UGugulethu ukhetha ukubulala uThobeka nabantwana bakhe. Isiphumo
sokubulala siba kukugwetywa intambo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
15.1 Kuyiqale ngokuthi uZwilakhe namanye amaHlubi akubone kulungile
ukuzekela uGugulethu intombi ethandwa nguMaGaba ngeli xesha amanye
amaHlubi ehambisana noGugulethu ofuna ukuzeka intombi ethandwa
nguye.√√ (2)
15.2 Aqulethe uluvo lokuba nguyise oneempendulo zayo yonke into engale ntombi
kuba nguye oyikhokelayo, oyinyanzelisayo, obonakala enazo nezigqibo.√√/
Aqulethe uluvo lokuba uGugulethu umbona engasenakutshintsha uyise.√√/
Aqulethe uluvo lokuba uGugulethu unikezele.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
15.3 AmaHlubi adlala indima yokubangabantu bekhaya ngoko ke angabacebisi
nabaxhasi bekhaya likaGugulethu.√√ (2)
15.4 Uzizoba mayana.√ Uzobo olumayana lwenzeka xa isimo somlinganiswa
sihlunyiswa kwiintetho zakhe singachazwanga ngokungqalileyo.√
Ngokwamazwi kaZwilakhe uzipela ukungabinantlonipho kumaHlubi
ngokunqonqozisa ukuba akasayi kujika kwinto ayithethayo.√ (3)
15.5 Umbeka ityala ngokuthi sekufiwa nje nguNomaMpondomise nguye lo
usisiqalo sezehlo ngokufuna ukungabiloxoki kuMaGaba.√√/ Ngokungavumi
ukuba uGugulethu azithethelele sele ede wacengelwa nguMzamo.√√/
Ngokutshatisa uGugulethu ade amtshatele phambi komfundisi aze
uNomaMpondomise akuva ngomtshato, azibulale√√/
Ngokuthi selesifa nje uThobeka nabantwana bakhe abathathu ngokubulawa
nguGugulethu kungokuba nguZwilakhe oqale ingxaki ngokubathumela
kuGugulethu engabazi.√√
(Nasiphi na isibini esichanekileyo.) (4)
15.6 Iinjongo zikaMaGaba zokunyanzelisa uGugulethu ukuba atshate uThobeka
zazikukuqinisekisa ukuba bona bazali bohlala bemthathela izigqibo unyana
wabo abamthandayo,abeve kodwa, banela nje ukumnyanzelisa zaqala
iingxaki zokungamanyelwa nguGugulethu asuke athi, 'Buzani kubawo'
angenzi nenye wade unyana waphela engumbulali noMaGaba wafa.√√ (2)
15.7 Sisenzo sokubulala uThobeka nabantwana bakhe.√√ (2)
15.8 Ngamagama axela intshukumo yabalinganiswa.√√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 21 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
15.9 Eneneni izigqibo zifanele ukuba sithathwa emva kokuhluza phakathi
kokulungileyo nokungalunganga kodwa umlinganiswa onguZwilakhe yena
ubonakalisa ukungakuthatheli ingqalelo ukuhluza ngokuthi eve into
echaphazela uGugulethu ngoMaGaba, ayithathe, angambuzi, angayibeki
nasesikalini, ayithathe ngobunjalo bayo ayenze, angajiki nokuba sekufiwa.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
15.10 Impixano yangaphakathi yenzeka xa umlinganiswa enezimvo ezikhabanayo
ngaphakathi kuye/engqondweni yakhe nekufuneka ethathe isigqibo ngayo.√
Umzekelo; ukubethabethana kwezimvo zikaNomaMpondomise ngelixa
kufuneka ethabathe isigqibo sokwamkela isicelo somtshato sikaGugulethu
zibe iinkomo zikaMcunukelwa zisebuhlanti.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
15.11 Ngowokuba uluntu malucingisise, lujonge nemithetho phambi kokuthatha
izigqibo ezikhulu kuba uNomadpondomise uzeyelisele ngenxa yovakalelo.√√/
Ngowokuba izigqibo mazingathathwa ngeemvakalelo kuba umnikazi
zingamfaka engxakini enkulu.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[25]
UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Ukhetho alwenzayo umntu ebomini lungeza neziphumo ezibi okanye ezimnandi.
Ngqina olu luvo ngabalinganiswa uMamQhinebe noSiqhiwu.
• UMamQhinebe unengxaki yokungabinamyeni eselula, uyasokola, ufundisa
abantwana ooSiqhiwu ngethemba lokuba bakugqiba ukufunda baza kuphangela,
baxhase ikhaya. Isiphumo sokukhetha ukukhulisa abantwana wakhe ngokubopha
amaxonya ethwalela abantu iimpahla erenkini afundise unyana wakhe
sibakukuphumelela kukaSiqhiwu unyana wakhe ibanga leshumi.
• Ubumnandi obuza nokuphumelela kukaSiqhiwu ibanga leshumi budala ithemba
lokuphuma kwekhaya endlaleni. Obu bumnandi bulityhoba kwenye ingxaki ikhaya
xa uSiqhiwu engawufumani umsebenzi iminyaka ide ibemithathu. UMamQhinebe
ukhetha ukumcebisa uSiqhiwu ngokuba anyobe suka oko kubenesiphumo
esiyingxaki yokungavisisani komntu nonyana wakhe.
• Ingxaki yekhaya kukungavumi kukaSiqhiwu ukunyoba luze ukhetho lukaSiqhiwu
lududulele unina ekukhetheni ukuwela kwicebo likaDlezinye lokuba abe iintsana
azithengise kuye noMagrazula ukuze aphume endlaleni, abe sesingowothiyo umlilo
isityebi ade atshintshe nendawo yokuhlala ibeyiNorth Crest.
• Ukhetho alwenzayo uMamQhinebe lokutyeshela imithetho yenkonzo, abe iintsana
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 22 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
engumama webhatyi lunesiphumo sokungena zwabha kumgibe wokubasisicaka
sikaMagrazula, esenza umsebenzi onobungozi nonokumphuca isidima
sokubangumama webhatyi kanti nokubangumama wekhaya.
• Ukhetho alwenzileyo uMamQhinebe lokuba iintsana lumnika impumelelo
yethutyana kuba ulolwa yimali aseleyifumene eyomeleza ngakumbi intliziyo yakhe,
aqhube kanti uzifaka kumgibe wokubanjwa ngamapolisa.
• Kwelinye icala uSiqhiwu uzikhethela, ayibethelele into yokuba akanakunyoba
efundile, afunge ukuba uza kuqeshwa ngemfundo hayi ukunyoba.
• USiqhiwu ukhetha ukuwulwa umkhonyovu wokunyobisa aze abeke izabatha
zokubhabhisa uMaqhikizane oyinkintsela yokunyobisa. Isiphumo siba [25]
kukuphumelela ngokuthi uMaqhikizane abanjwe agwetywe, aphulukane
nomsebenzi, aze uSiqhiwu awufumane etshaya umsebenzi nabanye
abaselungelweni lokuphangela ukunyobisa kungasekho.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.)
UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE
INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
17.1 Iimbono ngokuqeshwa kukaThembinkosi ziyiqala iyantlukwano ngokwenza
abalinganiswa bahlulelane phakathi malunga nexabiso lokunyoba ukuze
kufumaneke umsebenzi, abanye abafana noMamQhinebe bafune kuqhube
kunyotywe baze abanye abafana noSiqhiwu bakulwe ukunyoba.√√ (2)
17.2 Aqulethe uluvo lokuba/isikhalazo sokuba kukho ukungalinganiswa/
ukungaphathwa ngendlela efanayo/ukwenzelwa kwabanye
ngokukhethekileyo.√√ (2)
17.3 USiqhiwu noSiphokazi badlala indima yolutsha oluxhatshazwa ngenxa
yendlala.√√/ yolutsha olulwa loyise ubuqhophololo bokunyobisa
ngemisebenzi.√√/ yokuphelisa ucalucalulo kubekho umakulinganwe
amahlwempu angajongelwa phantsi.√√ (2)
17.4 Luzobo mayana.√ Uzobo olumayana lwenzeka xa isimo somlinganiswa
sihlunyiswa kwiintetho zakhe singachazwanga ngokungqalileyo.√ USiqhiwu
ukuthetha kwakhe kumazwi akhe kumpela njengomntu okudidi lwabantu
abalawulwa bubuthandazwe xa esilwela umba wokungalingani
kwamahlwempu nezityebi.√ (3)
17.5 Amahlwempu anyathelwa ngokuthi mawanyobe akhuphe imali ukuze
afumane umsebenzi wakwarhulumente isiphumo siba sesokuba ababinamali,
batsho bahlale iminyaka bengenamsebenzi kuba bengenamali yakunyoba.√√/
Amahlwempu angabantu basetyhini enziwa aphule umthetho ngokuba
iintsana aze aphelele ejele eshiya nezawo iintsana zingenamncedi babe
abantu abebefumana iintsana besiya betyeba ngokutyeba.√√ (4)
17.6 Iinjongo zikaMamQhinebe zokuba iintsana yayikukuhlala kwindawo yezityebi
eyiNorthCrest kodwa waphela ebanjelwa ukuba iintsana waya ejele endaweni
yokuya eNorth Crest.√√
Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 23 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
17.7 Kukho iintsana eziman'ukulahleka ngokubiwa nguMamQhinebe noMaGatyeni
baze bazithengise kwixhwele, yiyo le nto athunakalayo kwakuthethwa ngazo
kuba kulinyala ukubandakanyeka kwakhe ekubiweni kweentsana/uyakoyika
ukuba abantwana bakhe bade babhaqe ukuba uyabandakanyeka kolu
biwo.√√ (2)
17.8 Ngamagama axela intshukumo yabalinganiswa.√√/ Ngamagama axela
nomntu ekuthethwa naye/ekubhekiswa kuye.√√/ Ngamagama axela icala aya
ngakulo umlinganiswa.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
17.9 Eneneni isigqibo sifanele ukuba sithathwa emva kokuhluza phakathi
kokulungileyo nokungalunganga kodwa umlinganiswa onguMamQhinebe
yena ubonakala engakunikanga thuba ukuhluza, esebenzisa kuphela
umnqweno wakhe wokuya kuhlala eNorth Crest ngokuhamba ebetha abantu
esiba iintsana.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
17.10 Impixano yangaphakathi yenzeka xa umlinganiswa enezimvo ezikhabanayo
kuye ngaphakathi/engqondweni yakhe nekufuneka ethathe isigqibo ngayo.√
Umzekelo okule ncwadi ngowaxa kubethabethana izimvo engqondweni
kaMaGatyeni ngexesha ebekufuneka ethathe isigqibo sokuba iintsana kunye
noMamQhinebe.√ (2)
17.11 Ngumyalezo wokuba uluntu malungazoyikiseli/malungoyiki/
malungakuthandabuzi ukuyilwela into olucinga ukuba idla umzi kuba
kubonakele kwimpumelelo kaSiqhiwu kwidabi lakhe nomkhwa kaMaqhikizane
ukuba ukuyilwela kuyahlawula.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE
ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
5-6 4 3 2 0–1
UMXHOLO -Isihloko sitolikwe -Ubonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela
ngokunzulu nokutolika kakuhle isihloko ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko
Ukuhlalutywa -Iingxoxo ezinomtsalane okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/umbuzo -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe
bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo zixhasiwe amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo nangona ingezizo zonke isihloko ukulambatha kulwazi
ingxoxo, -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo ezixhaswe ngokwanelisayo. -Impendulo ibonisa lwesihobe
ukuwulandela ulwazi olugqwesileyo zonke nje ezixhaswe -Impendulo ibonisa ulwazi ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe lwesihobe njengoko kufanelekile olusisiseko lwesihobe lwesihobe
-Impendulo ibonisa ulwazi
lwesihobe
6 AMANQAKU
4 3 2 1 0–1
ISAKHIWO
-Isakhiwo -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe
NOLWIMI
siyathungelana ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo -Iziphene zolwimi
-Ingxoxo ixongxwe kuhle kakuhle -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo ezingamkelekanga konke
kwaye zikhuliswe -Ukuthungelana kwengxoxo ukusilela kukuthungelana ayicwangciswanga konke nesimbo
ngokugqwesileyo kuyalandeleka nokunamathelana ngokukuko esingachanekanga
nangokucacileyo -Ulwimi, ithoni nesimbo kwezimvo -Bukho ubungqina
4 AMANQAKU
-Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala zichanekile -Iziphene zolwimi zimbalwa, beziphene zolwimi
sokubhala zivuthiwe, ubukhulu becala ithoni nesimbo sokubhala -Ithoni nesimbo sokubhala
zinomtsalane, zichanekile ikakhulu azichanekanga
zichanekile
-Igrama upelo
neziphumlisi
azinaziphene kwaphela
QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0 kumxholo nakwisakhiwo
nolwimi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 25 DBE/Canzibe/Silimela 2025
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 13-15 10-12 7-9 4-6 0-3
-Impendulo igqwesile -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu
14-15 nokutolika kakuhle isihloko asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
-Impendulo ebalaseleyo okanye umbuzo ekungenwe kuyo nzulu isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko
15 AMANQAKU 12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele
-Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo asixhasa ekubhalwa ngayo kakhulu ukuphendula
kwesihloko Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo -Ambalwa amanqaku umbuzo
-Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona ingezizo isihloko axhasa isihloko -Izimvo zibekwe
ezixhaswe zonke nje ezixhaswe -Ezinye izimvo zixhasiwe -Iimpendulo ngendlela engacacanga
ngokuvokothekileyo njengoko kufanelekile kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa konke-konke
kusetyenziswa uncwadi -Impendulo ibonisa ulwazi abusoloko busamkeleka kakhulu -Alukho kwaphela ulwazi
-Ukuqonda okubalaseleyo lwejenre netekisi -Ulwazi lwejenre/netekisi -Luncinane ulwazi lwejenre netekisi.
kwejenre netekisi alugqibelelanga. ngejenre netekisi.
ISAKHIWO 9-10 7-8 5-6 3-4 0-2
NOLWIMI -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyiloo
-Intshayelelo nesiphelo ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo kwenza ukuba
esigqwesileyo kakuhle obungagqibelelanga -Izimvo azithungelelani kungabikho
-Ingxoxo yakheke -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle thungelelwano lwezimvo
ngokufanelekileyo yaze kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi
yakhuliswa ngokucacileyo zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala nesimbo sokubhala esife
-Ulwimi, ithoni nesimbo edala uthungelwano kukho iziphene -Ithoni nesimbo sokubhala amanqe kwenza
sokubhala sivuthiwe, -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi asichanekanga ukungavakali
10 AMANQAKU sinomtsalane, sichanekile ngokuchanekileyo ezithile, ithoni, nesimbo -Imihlathi ineziphene kokubhaliweyo
-Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala sichanekile -Ayichanekanga ithoni
sokubhala sisetyenziswe ikakhulu nesimbo sokubhala
Ngokuchanekileyo ikakhulu -Imihlathi ichanekile -Ulwakhiwo lwemihlathi
ikakhulu ludlakadlaka
• Makungabikho kwahluka kudlula kwisibini samabakala phakathi kwamanqaku wesakhiwo nolwimi kunye nawomxholo.
• Ukuba umviwa ubhale isincoko sephepha lesithathu mnike u-0 kumxholo no-0 kulwimi nesakhiwo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2015 Question Paper

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June Exams 2018 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2018 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2025 Question Paper
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Prelim 2024 Errata

Errata
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Prelim 2024 Errata

Question paper