Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2021
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
ISIKHOKELO SOKUMAKISHA
AMANQAKU: 80
Le memorandam inamaphepha angama-28.
Skip to contentAll 2021 papers 





View all




_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the September Preparatory Exams 2021, 28 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2021 · isixhosa. Memorandum, 28 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isixhosa
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2021
- Exam period
- September Preparatory Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 28
- File size
- 361.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 28
This exam
September Preparatory Exams 2021
- Paper 1Memo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
• Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
• Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
ukukorekisha kumaziko okukorekisha.
• Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.
IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA
1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha impendulo
esekuqaleni kuphela. (Umviwa akuvumelekanga ukuba aphendule umbuzo
osisincoko nombuzo omfutshane kudidi olunye kwijenri enye.)
2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo kwiCANDELO A (imibongo efundisiweyo),
korekisha kuphela emibini yokuqala.
3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
esisincoko kwiCANDELO B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithathu imibuzo
(kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha
kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba
uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo
ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokuchanekileyo, korekisha ngokwendlela ekunonjolwe
ngayo kwimemorandam.
6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo
ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo.
7. Imibuzo esisincoko
Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani
lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa
impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo
ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu. Sebenzisa irubriki
yokuhlola ekwisihlomelo esinguA nesinguB ukuhlola izincoko zabaviwa.
8. Imibuzo emifutshane
Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa ecaphula.
9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo.
10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI, okanye YINYANI/LULUVO.
Makisha impendulo exhasayo.
11 Iimpendulo zemibuzo emifutshane mazihlolisiswe ngokupheleleyo kwayanywe
kwiingxoxo eziqhubeke ngexesha lobekomgangathweni lwesikhokelo
sokukorekisha.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B. NGOMBANE
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
A! NGANGOMHLABA! – S.E.K. MQHAYI
Amanqaku ali-10 ewonke kulo mbuzo. Ama-6 ngawomxholo aze ama-4 abe
ngawolwimi kunye nesimbo.
Sebenzisa irubrikhi esisihlomelo A.
• Sebenzisa ezi ngongoma zilandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
• Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo
umbongo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-28 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
• Ukusetyenziswa kwesikhahlelo ‘A! Ngangomhlaba ‘ kwisihloko, kubonisa ukuba lo
mhobe sisibongo. Oku kusetyenziswa kwesikhahlelo kusetyenziswe ngenjongo
yokunika imbeko njengoko lo ubongwayo eyikumkani yamaXhosa jikelele.
• Imbongi isebenzise uwalakahla lwamagama azizixwexwe nangaqhelekanga
ukuphuhlisa ukuba imbongi yomthonyama izakhela amagama ukuhluba
imisebenzi negalelo lalowo ubongwayo kwintlalo yoluntu’Mangqangq’ iManisipaliti’
endaweni yokuthi kwakuphithizela ngendlela engaqhelekanga kwisixeko
saseMonti.
• Ukuphindaphindwa kwegama elisisandi/elidala umfanekiso wesandi yegama ’
Ngambu-ngambu-ngambu’. Ngoku kuphindaphindwa imbongi igxininisa isandi
nesingqi sentambula njengesandi esikhapha ingoma, ikwaphuhlisa nolonwabo
lwabantu baseMonti ngale mini enkulu yale kumkani.
• Ukusetyenziswa kwemvano siphelo ngenjongo yokudala isingqisho lolunye
uphawu lwesibongo.
• Ukuxhaphaka kokusetyenziswa kobaxo ’Lanyikima lonk’ elakwaGompo
oluphuhlisa indlela imvakalelo neyabenza baphuma ngobuninzi babo lolunye
uphawu lwesibongo.
• Ukutyeba kwesibongo zizafobe nokuzakhela izifanadumo ‘Bho-ho-ho’ okucacisa
ukukhala kwenkomo nokuvuma kwecamagu nabantu ngetheko elo lenziwayo
ikwalolunye uphawu lwesibongo.
• Ukusetyenziswa kwempinda yesikhahlelo ‘A! Ngangomhlaba’xa kuvalwa isitanza
sokuqala kumqolo we-13 nowe-14 nokugxininisa ukunika imbeko kwikumkani
kuluphawu lwesibongo.
• Ukusetyenziswa kwesigama esintsonkothileyo nesizisa umfanekiso ngqondweni
wokujoja esisetyenziswe ngenjongo yokuvuselela imvakalelo
zabaphulaphuli’kwanuk’ irhuluwa nentsimbi’ kubhekiswa kwindlela
ekwakugityiselwana nayo ngeentetho ngexesha lentlanganiso yokugqibela awathi
waphumelela kuyo uNgangomhlaba.
• Imbongi ikwasebenzise isigama esintsonkothileyo kumqolo we-17 ‘kwatshixiz’ umti
komnye’ nelizisa umfanekiso ngqondweni wendlebe kubhekiswe kubunzima
bedabi awayekulo uNgangomhlaba.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
• Umqolo we-18 ukwangqina ukuba sisibongo esi kuba kusetyenziswe isigama
esintsonkothileyo ‘kwaqhawuk’ imbeleko nemibeleso’, imbeleko yinto yokubeleka
usana eyayisenziwa ngofele kwaye yayomelele ngendlela emangalisayo
kwakungekho lula ukuba iqhawuke, imibeleso ibe yimitya eyomeleleyo
ekwakufudulwa kufulelwa ngayo izindlu nayo yayomelele kakhulu kungekho lula
ukuba iqhawuke. Imbongi isebenzise esi sigama ukuphuhlisa ubunzima bedabi
ngokude kuqhawuke izinto eziqhawuka nzima ngokubhekiselele ekulweni
kwabazalanayo kude kuphele ubuhlobo.
• Ukusetyenziswa kophawu lomelo (‘) ukudiza isantya sokuphala kwembongi xa
ibonga ,ukugxalathelana kwezimvo kunye nokusetyenziwa kophawu lokhuzo (!)
olutyhila indlela eziphalaza ngayo izimvo zayo ide ibengathi iyakhuza kanti
ikwabethelela oko ibonga ngako kwesi sibongo zezinye iimawu zesibongo.
• Ukusetyenziswa kombuzo-buciko kumqolo we-20 nowe-21 ‘Bebedityaniselwa
ntonin’ abangaka?’, Kuphuhlisa ukumangaliseka bubuninzi babantu kweli theko,
‘kusaphuk’ imikhonto nje siphina?’ ukubethelela ingcamango yokuba bekwenzeke
impazamo.
• Ukusetyenziswa kwesigama ‘inkwenkwezi ifumanekile’, okubonisa ukuncoma
okungafihlisiyo isenzo sobuthanda-zwe sikwalolunye uphawu lwesihobe
• Ukusetyenziswa kwesihlonipho kumqolo we-27 ‘wagcinen’ amadun’
akowethu’,esibhekise kumathole ohlanga elibethelela ukuba iinkosi mazithotyelwe
kuba ziintloko zohlanga lolunye uphawu lwesibongo.
• Ukungacwangciswa kwemiqolo luphawu lwesibongo njengoko imbongi
yomthonyama ingacwangcisi, isuka idanduluke ibonge yakuchukumiseka.
• Ukwaziwa kuka S.E.K. Mqhayi obongayo kwesi sibongo njengembongi
yomthonyama kuqinisekisa ukuba ngenene esi sisibongo.
• Ukuphethwa kwesibongo ngo ‘Ncincilili’ lolunye uphawu lwesibongo nanjengoko
isibongo sibanendlela esiphethwa ngayo kuxhomekeke kulowo ubongayo.
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INYIBIBA – J.J.R. JOLOBE
2.1 Intsingiselo ngcalo yokuzifihla kukuzenza ngokwakho ukuba ungabonwa
ngenjongo, kuchasene nokuqaqamba ngokuba ukuqaqamba kukubonakala
nangona ifihlakele ungaziqaqambisanga. √ Luchasaniso oluzisa intsingiselo
yokuba ubuhle batyhuluba bayenza yabonwa nangona yayizama
ukungabonwa. √ (2)
2.2 “Izityalo ezithile, zaye zimi zijikele”. √ (1)
2.3 Isimntwiso sifanisa izinto ezingengobantu nabantu ngokuzenza ngathi zenze
izinto ezenziwa ngabantu. √ Isimntwiso ke ngoko sidala umfanekiso ntelekelelo
wenyibiba eqhayisa ngobuhle ngokufanayo nokwenziwa ngumntu xa ithi
iphakamise intloko. √/ le miqolo idala umfanekiso ntelekelelo wentyatyambo
ezenzo, zifana nezomntu ozenza avelele kwabanye, abonakale kuwo wonke
umntu ngentloko emibala egqamileyo. √
(Nayiphi na kwezi) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
2.4 Ndiyangqina kuba imbongi ithi yathokoza intliziyo yayo. √ kwabakhona
ukufudumala engenakukuchaza mhla ibona loo nzwakazi. √
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
2.5 Isifanadumo. √ (1)
2.6 Lo mbongo ufundisa ukuba inyibiba iyintyatyambo egqwesayo ngobuhle √√/
ubuhle bayo buphuma izithuba abulinganiswa nobezinye iintyatyambo
nokuba ikhula kwiindawo ezifihlakeleyo √√/ Inyibiba yintyatyambo ebuhle
bunganyamezelekiyo obakhelayo ngaphakathi kulowo uhlangene nayo √√/
inyibiba lumelo lobuhle beentyatyambo beenzwakazi ngenxa yokuba
iyinkulelane yeemeko ezinzima √√/ iqaqamba sele ikhule phantsi kweemeko
ezikhangeleka zingenakuyila ziphumo zihle. √√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[10]
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE – S.E.K. MQHAYI
3.1 Izandi oo ‘rh noo ‘x’ banika intsingiselo yokuba ungumama owenza izinto
ezicekisekayo kwabanye abantu. √√ (2)
3.2 “Igqibil’ intomb’ asemzini. √/ “Igqibil’ intomb’ aseLusuthu. √
(Nayiphi na kwezi) (1)
3.3 Lo mbuzo buciko udala ifuthe lokuba imbongi inexhala malunga nokuba
ngubani oya kudlala indima kaCharlotte njengoko engasekho. √√/ Lo mbuzo
buciko uvuselela izazela kubantu basetyhini malunga nokuba baqhubeke
noko kuhle abekwenza uCharlotte ngexesha esaphila. √√
(Nayiphi kwezi) (2)
3.4 Ndiyangqina kuba imbongi ngokwayo ithi ‘Menzeleni iiltye ze siqhayisele
ngalo amavilakazi’. √/Ithi ‘Az’ angaz’ alityalwe kowabo’ √/ ‘Az’ angaz’ alityalw’
emhlabeni’ √/ ‘Az’ a ngaz’ alityalw’ eAfrika’. √
(Nasiphi isibini kwezi.) (2)
3.5 Luphindaphindo oluthe ngqo. √ (1)
3.6 Yeyokuba uMfikazi uCharlotte Maxeke ubenemisebenzi emihle esizweni √√/
Yeyokuba imisebenzi kaCharlotte ifanelwe kukudunyiswa kwaye ifanele
ukuba nabalandeli. √√/ yeyokuba ubenexabiso eliphezulu kwisizwe
uCharlote ngemisebenzi yakhe yakukhathalela abantu abahlelelekileyo √√//
Yeyokuba uCharlotte ubelulutho emhlabeni nangokusungula iimanyano
zoomama nasezinkonzweni. √√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UNOZAKUZAKU – Z.S. QANGULE
4.1 Abakhulu ngabantu abadala, abanci ngabantwana. √Luzisa intsingiselo
yokuba wonke umntu uyancaza kunozakuzaku. √ (2)
4.2 “Intomb’ iyazimela unin’ ambathe”.√ (1)
4.3 Le mibuzo inefuthe lokuqaqambisa ixabiso likanozakuzaku lokuba konke
kubuzwa kuye √√/ okanye kuninzi okungumgomo kanozakuzaku kumsebenzi
wakhe wokuzakuza. √√/ Le mibuzo ikule miqolo ibonisa indlela egxalathelana
ngayo imibuzo equlethe iimfuno zabantu bakulontombi kunozakuzaku. √√
Iqaqambisa ubuninzi bezinto eziye zifunwe kunozakuzaku ngabantu
bakulontombi. √√/ iqaqambisa ukuxakekiswa kukanozakuzaku. √√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
4.4 Ndiyangqina kuba imbongi ithi yinkabi yamalang’ ekad’ inetha”. √/ kuba
imbongi ithi kuthenjwe yena ngasemv’ ujongiwe ngaphambili. √ (2)
4.5 Sisifanadumo √ (1)
4.6 Usifundisa ngokuxabiseka kukanozakuzaku ngumntu ofanele ukuphathwa
kakuhle ngenxa yobunzima bomsebenzi awenzayo. √√ (2)
[10]
ISIHOBE ESINGAFUNDISWANGA (UKUBA USIPHENDULE)
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UMNGA – S.E.K. MQHAYI
5.1 NguDisemba √ (1)
5.2 Iingcambu √ Ameva √ kunye namagqabi. √ (3)
5.3 Igxininisa umbulelo ongazenzisiyo kuMdali ngokudala umnga oluncedo
eluntwini √√ (2)
5.4 Yimvano siqalo √ nempinda. √ (2)
5.5 Imbongi yonwabile. √ kuba incoma ubuhle boMnga idandalazisa nendlela
owawuluncedo ngayo eluntwini ngexesha lamandulo. √ (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
INOVELI
UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INKAWU IDLIW’ ILILA – S Kula
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma ziandelayo.
• Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uMfezeko
ayikhange imthibaze kwiphupha lakhe lokulusiphula neengcambu
ulwaphulomthetho olugquba kule noveli. Uzamile kunzima wade wafika
encochoyini yentaba, wazisa ababulali, izaphulimthetho nezizathu
zolwaphulomthetho ngaphambili ejamelene nale miqobo.
• UMapheza uthatha ityala lokugwintwa kukasomashishini owaziwayo ogama
linguMsindisi Yangaphi kuMfuneko Mnenga.
• UMfuneko ulilalele eli lityala kuba efuna ukugquka umkhondo njengoko
wayekhe wenza njalo kwelomyeni kaNompumelelo, uChizama.
• Luqala nje uphando uMfuneko uba ngumqobo ubonakalisa ukusebenzisana
noThantaswa osisaphulimthetho ngokuthi amtsalele umnxeba amxelele ukuba
amapolisa asendleleni.
• UMfuneko uyayiqonda akuzi kuba lula ukuba azi ngamanyathelo athathwa
nguMfezeko uthenga uNqoza ukuba ancedisane noMfezeko ukuze amazise
onke amanyathelo abawathathayo yena noMfezeko ngolu phando.
• UMfuneko noThantaswa bagqiba kwelokuba makafe uMfezeko kuba kakade
inkawu idliw’ ilila.
• Isipolisa sixoxa ngeli tyala, uMfuneko usithela amanzi ngelithi ixhaphakile into
yokuba umfazi abekwe ityala xa kusweleke indoda yakhe, ude athi ababulalali
ngabantu abangathunywanga mntu zizikrelemnqa nje de agqibele ngokuthi
uMsindisi ubulewe ngabantu ebebefuna imoto yakhe.
• UMapheza uthi indlela edlakazwe ngayo imoto kaMsindisi ibonisa ukuba
ababulali bebengafuni zinto zakhe koko bebefuna yena.
• UMfuneko woyikisa uMapheza ngelithi kufanele achule ukunyathela ngenxa
yohlobo lwetyala aliphandayo, uMapheza uyafunga uthi “umqolo uphandle
kwezo zikrelemnqa kwaye ukuba zisahamba phakathi kwabantu azilibonanga
eliwinayo, uMfuneko uyabona ukuba uMfezeko akazimiselanga kubuya mva
kuphando lwakhe.
• UMfuneko uxoka ngoMfezeko kwamanye amapolisa uthi nguye owantama
uSajini Zalala ngokuba imipu kwaye akakulungelanga ukusebenza
esikhululweni.
• Ungcolisa uMapheza kuNqoza uthi nguye owantama uSajini Zalala
owagxothwayo kuba etyholwa ngokuba imipu, mipu leyo eyayibiwe nguye
uMfuneko, ude amthiye athi lirhamba elirhubuluzayo ekufanele ahambele kude
naye amanye amapolisa.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
• UNqoza ubonakalisa ukuvumelana noMfuneko kule mbono yokuba ngumqobo
kolu phando ude athi akayi kufumana mixhaka ngenxa yakhe.
• UMfuneko ufumana ikroba lokumsebenzisa ngakumbi uNqoza ngokuthi maze
adlulise konke okufunyenwe nguMfezeko eluphandweni kuye, lilonke abe
nguKhala wakhe.
• Xa uMapheza enezinto azikrokrelayo, wenza nantoni na uNqoza enokwenza
ukuba angaqhubeleki uMapheza.
• UNqoza uyigalela amanzi into yokungahambelani kwentetho kunye nexesha
afowune ngalo uThantaswa elingahambelani nexesha lokwenzeka
kwesiganeko.
• UMapheza ingqondo yakhe ayisuki ekubeni umfazi kaMsindisi unayo into
ayaziyo ngokufa komyeni wakhe.
• UNqoza ukayekanga ukumana esazisa uMfuneko ngeziphumo zophando.
• UThantaswa ude abuze ukuba kanti lo Mapheza ufa nini. UMfuneko ucinga
ngexhwele lakhe uNyangelethu ukuba lingamncedisa ukususa uMapheza
endleleni yabo, lo xa yena uThantaswa eyibona izolibazisa leyo yena emfuna
ngembumbulu emehlweni.
• UMfuneko uya exhweleni unikwa umgubo, usebenzisa uNqoza ukuba
awugalele esiselweni sikaMfezeko kwi after-tears, aphathwe sisisu segazi
uMfezeko esiyokumgalela esibhedlele.
• UMfuneko umana ukufowunela uZintle esibhedlele ebuza ngoMfezeko.
• Akuva ukuba uchacha kuhle esibhedlele uMfezeko, uyelenqa ukumba
esibhedlele amse kuNyangelethu ngenjongo yokuba amtshise nguvutha
libhange nelo icebo.
• Esesibhedlele njalo uMfezeko ooSixaki bangena endlwini kaMfezeko
bayagoqulula bafuna nantoni na enokuphazamisa kolu phando bawe phantsi.
• Bayamba esibhedlele ngobusuku bamsa exhweleni, baviwe ngumkhwetha
kaSiphongo ogama linguNontsikelelo bethetha ngokumtshisa. Neli libhanga
ngokuthi uNontsikelelo amlumkise uMapheza ngokuza kwenzeka abaleke
asinde uMapheza. Ngelishwa kutsha unyana kaNyangelethu othe ngokunxila
wangena kuloo mkhukhu ubulungiselelwe ukutshisa uMapheza.
• UMfuneko uhambisa iindaba ezingeyonyani zokusweleka uMapheza
esipoliseni, amapolisa ayafika kwaMapheza axelelwa ukuba uMapheza
uyaphila atyhilwe uMfuneko.
• Ubuyela emsebenzini uMapheza, uMfuneko noNqoza bayanqunyanyiswa
emsebenzini.
• UMapheza uyaliphanda ityala likaMsindisi ngaphandle kweziphazamiso
abafumane ababulali ngokuxelelwa nguBhanqo noMbuzeli emva
kokubathembisa nangamabhaso ancumisayo.
• Bayagwetywa ababulali bakaMsindisi emva kokuloqa yonke into.
• UNqoza noZalala bayabona ukuba uMapheza khange enze bubi koko
nguMfuneko.
Ukuphumelela kukaMapheza kwimiqobo emininzi nezabatha azibekelweyo
kububungqina bokuba ngokwenene impumelelo isentabeni.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INKAWU IDLIW’ ILILA – S. KULA
7.1 NguBhanqo oze nolwazi oluncede uMapheza ukuze kubanjwe izikrelemnqa.
√ Uye wathetha ngokuphandle ngexesha enxilile kwaMbuzeli ukuba yena
uyabazi ababulali bakaMsindisi wazisa nokuba usela nabo yonke imihla
apho kwaMbuzeli. √ Nguye ontame ababulali bakaMsindisi kuMapheza. √
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (1)
7.2 Ziluqhubele phambili ngokuba zange abenako ukubika akubonayo ngoko
nangoko kwaze oko kwanika ithuba izikrelemnqa ukuba ziphumeze
umsebenzi wazo wokubulala. √√/ukoyika imibuzo yamapolisa nako kwenze
ukuba anganikisi ngolwazi kwangoko lwahambela ngokuthi kuthengiswe
nemipu kungekho ulandelayo de kwafika ingalo yomthetho ngophando
lukaMapheza. √√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
7.3 Zange abambelele. kuba ekupheleni kwebali uthe ephantsi
kweempembelelo zotywala watsho ukuba amapolisa azizidenge akawazi
umsebenzi wawo yena uyabazi ababulali bakaMsindisi wababona
ngawakhe amehlo. √√ (2)
7.4 Wazi iingcinga zikaMfuneko noBhanqo. √/Ubona izinto ezibonwa
nguBhanqo. √/Uva izinto eziviwa ngeendlebe ngabanye abantu kwindawo
angekhoyo kuyo. √/Usoloko ekwindawo enomlinganiswa ngamnye nokuba
uzifihlile loo mlinganiswa naku esixelela okuqhubeka kula ndawo azimele
kuyo uBhanqo. √
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
7.5 Udlala indima yokuba lixhoba lolwaphulomthetho. √ kuba ulwaphulomthetho
lwenziwe kuye ukuze lube luyaphandwa √/ kukugwintwa kwakhe okwenze
kubanjwe izaphulimthetho nokwenze ukuba ziphandwe izaphulimthetho. √/
kuba bekufuneka kubekho umntu olwenziwe kuye ukuze lube
lulwaphulomthetho. √
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
7.6 Ubonakalise ukuthanda imali eza lula uMfuneko ngokuthi kucace ukuba
angakhuthuza noMsindisi ongasekhoyo √/ Uyithande imali kangangokuba
athengise izixhobo zasesipoliseni ngeenjongo zokufumana imali esithi
wongeza umrholo wakhe √/ Uxolele ukuba zibe nkone izandla zakhe
ngexesha efuna ukubulala uMapheza kuba ephanda ityala lokugwintwa
kukaMsindisi. √/ Uzibandakanya noThantaswa kwizenzo zobugewu eziquka
ukubulala uMsindisi emva kokuba ebethengise ngetyala lokufa
kukaChizama. √/ ubekho kumayelenqe amaninzi ejonge imali kaMsindisi
ukuquka ukutshintsha iincwadi zelifa likaMsindisi noMdlambila ukuze
bayifumane imali kaMsindisi. √/Ngexesha ebuyelana noThantaswa obesele
ehlukene naye kuba ejonge imali yelifa likaMsindisi. √
(Nasiphi na isithathu esichanekileyo siya kwamkeleka.) (3)
7.7 Zizifake engxakini kuba izinto ezazithathayo ze zazithengisela abantu
zazibizela amanzi ngomsele. √√ (2)
7.8 Kukufuna ukuba abantu bakholelwe ukuba uMfezeko nguye othengisa
ngabantu ekubeni konke kusenziwa kwanguye. √ (1)
7.9 Bebekunye kumayelenqe okuphazamisa uMapheza kuphando lokugwintwa
kukaMsindisi Yangaphi.√/Bakunye kwiyelenqe lokudlisa uMfezeko
ngetyhefu. √/ Bakunye kwiyelenqe lokuba uMapheza ngobusuku esibhedlele
bamse kwaSiphongo. √
(Nasiphi na isibini esichanekileyo.) (2)
7.10 Sisiganeko sokutsha konyana kaSiphongo. √√ (2)
7.11 Ulilandele ngokuba ubesoloko efuneka kumayelenqe amaninzi akule noveli
umzekelo xa kugqukwa umkhondo wetyala njengoko wenzayo kwityala
lokugwintwa kukaChizama nokugwintwa kukaMsindisi. √√ (2)
7.12 Sesokuba bebelindele ukuba bangcwabe uMfezeko suka uMfezeko
wangcwaba bona nanjengoko basweleka esaphila. √√ (2)
7.13 Bubenesiphelo esibi kuba baphela benqunyanyiswa emsebenzini. √√ (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
• Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uThole ayikhange
imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade wafika
encochoyini yentaba.
• Kwasekuqaleni kule ncwadi sidibana noThole sele ephumelele enguchwenene
womfundisi osel'efunde de wayityekeza. Ukuze uThole abe ufikelele kweli
nqanaba akulo lempumelelo ibe yimigudu namahla-ndinyuka ngenxa yemiqobo
nemingeni athe wahlangana nayo.
• Ubomi bakhe ubuqala ngendlela engathembisiyo kuba uthe emva kokuyeka
isikolo kuba abazali bakhe bengakwazi ukumelana neemfuno zesikolo
ezinjengeemali ezihlawulwayo neyunifom waphala elizweni engenasizinzo.
• Xa efika evela eRhawutini udibana nabahlobo bakhe uThemba noSonwabo
abaphila ubomi obungenanjongo zakuphumelela ebomini babo.
• Uzibona sele eseBhayi uThole ngenxa yeempembelelo zaba bahlobo bakhe phofu
engazazi nokuba uye njani. Isizathu soku kukuba aba bahlobo bakhe
bamkhwelise emotweni ebheka eBhayi baze bamntyintya ngotywala nto leyo
wayengazange wayenza ebomini bakhe.
• Kwelo laseBhayi uThole uzama ukuzenzela ubomi ngokuthi azifunele umsebenzi.
Kwakhona kwalapho eBhayi uthi athandane nentombi egama linguNomsa
adibene nayo edolophini. Uzibona sele esengxakini yokuphantsa ukubulawa
ngumgulukudu onguJoe neqela lakhe. Lo Joe wayethandana noNomsa.
• Uthabatha isigqibo sokuba agoduke nanjengoko wayehambe ekhaya
engaxelanga ngenxa yaba bahlobo bakhe bangamatshijolo. Endleleni egodukayo
uphinde adibane noThemba noSonwabo, kwakhona bamkhukulisa baya kumlahla
kumahlathi aseKnysna engazi kuba babesithi bayagoduka babheka eGcuwa.
• Kuloo mahlathi abahlobo bakhe bathi baqwengwa ziingonyama kwasala iintloko
zodwa, uThole yena usinda ngezikaSibi apho. Nalapho eKnysna uzakhela ubomi
ngokuthi azenze igqirha. Uphetha sele ephila ubomi obungcono eKnysna kuba
wabanemali nemfuyo.
• Iimeko ngeemeko zamenza wafikelela kwisigqibo sokuba agoduke ngeenjongo
zokuphindela esikolweni kuba wayesazi ukuba imfundo sisitshixo sokuvula
kumahla-ndinyuka obu bomi. Ngoku sele egodukile akukho mntu unathemba
lokuba angaze afunde kuba ubonakala emdala engenayo nemali eyaneleyo
yokuya kula maziko emfundo ephakamileyo athe waya kuwo.
• Uyise owamkhulisayo uFikizolo yena wayesele eyincamile into enxulumene naye
nesikolo sele efuna ukumzekela umfazi. Oku kungqinwa ngamazwi akhe athi, 'uya
kuthemba xa efumana incwadi evela kuThole esesikolweni eDikeni'.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
• UThole uzotywe wakrelekrele kakhulu akubuyela esikolweni kuba wabalasela
kwizinto ngezinto. Umzekelo, wafika esikolweni wagqwesa ezifundweni zakhe,
emidlalweni, kwiingxoxo-mpikiswano nasekushumayeleni ivangeli de wanikwa
igunya lokukhwaz'umsind'ozayo ngeentsuku ezithile enikwa ngumfundisi
uShepherd wade wenziwa usihlalo weS.C.A.
• Ngesizathu sokuzibalula kwakhe kwiingxoxo-mpikiswano wachongwa ukuba
abe ngumfundi oya kumela isikolo sakhe kwiYunivesithi yaseKapa. Wagqwesa
apho waze wonyulwa ukuba aye kumela uMzantsi Afrika kwingqungquthela
eyayiseNgilane, waphiwa nesipho-mali sokuba aqhubele phambili nezifundo
zakhe ngabafundi baseUCT.
• Wafika wagqwesa nalapho eNgilane waphetha sele ebuya ezilahlele kakhulu
kwezakwaLizwi. Kulapho wathi wafumana inkxaso-mali yokuqhubela phambili
nokufunda ezakwaLizwi. UMangaliso wafunda kwaNokholeji de waphumelela
isidanga seB.A kwezakwaLizwi. Ukufumana kwakhe isipho-mali kwenza ukuba
akwazi ukuqhubela phambili nezifundo zakhe phesheya kweelwandle.
Waphumelela emagqabini de waba naso nesidanga seMaster of Divinity kunye
nesePHD, zozibini ezifumana eOxford University eNgilane.
• Ayikhange ilindeleke into yokuba uThole angaphetha sele engumfundisi
ophethe esoyisa neengxaki zaseGeorge Goch ndawo leyo yayidume
ngokweyelisela abefundisi kwiziyolo notywala. Ukutshata nokuthandana
kwakhe noThozama kube negalelo kwimpumelelo yakhe. Kwimpumelelo yakhe
eGeorge Goch udibana noyise ubaw'uMkwayi engalindelanga
nawayengasenathemba lokuba uya kuze aphinde ambone.
Oku kuphumelela kwakhe kungqina ukuba ngenene impumelelo isentabeni kuba
naku uMangaliso ephumelele noxa imiqobo ebibekwa endleleni yakhe bekungekho
lula ukuyisusa.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA
9.1 Bamxhaphaze wade wathatha isifungo sokusebenzela inkosi wade wacinga
ngekhaya wenza namalinge okugoduka. √ (1)
9.2 Kuncedisene ngokuthi kumtsho enze isibhambathiso esimenze wasebenza
nzima wade wazifezekisa. √√ (2)
9.3 Wabambelela. kuba liphele ibali sele engumfundisi esebenzela uThixo. √√/
Zange abambelele okokoko kuba wakhe waphokela endleleni kodwa
wabuyela emva kwamaphupha amabi. √√ (2)
9.4 Ukwazi iingcinga zikaThole ngexesha enoJoe neqela lakhe. √/Ubona izinto
ezibonwa nguThole. √/ Usoloko ekwindawo enomlinganiswa ngamnye
nokuba uThole uvalelwe kodwa uyasixelela okuqhubeka kulaa ndawo
akuyo. √
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
9.5 Abangobachasi ngamatshijolo nje ahamba indlela yawo √ kuba
bakusweleka akukho nanye umqobo ophinde wavala endleleni kaThole. √ (2)
9.6 Ngexesha eseNgilani. √ Ngexesha eseGeorge Goch. √ nangexesha sele
evule ibandla ngakowabo eZazulwana. √ (3)
9.7 Kukugaxeleka kwiingonyama kwihlathi laseKnysna ngexesha ehamba
noThemba noSonwabo. √√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
9.8 La mazwi azalwa kukuba bebecingela ukuba uThole wafa ngexesha
iingonyama ezaziqwenga abahlobo bakhe awayehamba nabo uThemba
noSonwabo. √ (1)
9.9 Ukumhokamhokana nokulilelana kukaThole noFikizolo. √ Iinyembezi zovuyo
ezaziphalala kuNofundile noNokhaya. √ (2)
9.10 UFikizolo ngenxa yebanga eli besele ekulo uThole besele embonela
ukuthatha umfazi. √√ (2)
9.11 Ulilandele kuba kube nguMangaliso ukubuyisa kwakhe uyise ekudala
watshipha.√√ /Ulilandele ngokuthi avuse ibandla laseGeorge Goch
elaliselincanyiwe√√/Ngokuba kube ngumangaliso ukusinda kwakhe
kwingonyama selede wazisa kuyo.√√/ iintshumayelo zakhe
bezingummangaliso kuwonkewonke.√√ ngokuthi ephuma kwisizalo seqaba
aphele sele engumfundisi.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
9.12 Sesokuba abantu bebecinga ukuba kukho umntu oswelekileyo kanti
bavuyela ukuba komntwana wabo. √√ (2)
9.13 Sibe sihle kuba liphela ibali uThole etshate noThozama oyintombi
kaMaSuthu. √√ (2)
[25]
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
• Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uMfazwe
ayikhange imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade
wafika encochoyini yentaba. Owona mqobo endleleni yakhe nguRhulumente
wengcinezelo osandla sakhe yayingamapolisa, amajoni kunye neempimpi.
• Uyafunda ade abe ngutitshala wezembali khondo elo ebengafuni lona kodwa
ngenxa yemeko yezopolitiko wanyanzeleka. Oku kumnike ithuba lokuvuleka
kwezopolitiko. Ulwazi analo luyamtshisa, uphokozela wonke akufutshane naye,
eklasini urhabulisa abafundi, kwigumbi lootitshala urhabulisa oogxa bakhe
ukanti nasekuhlaleni akabayekanga abahlali.
• UMfazwe uzibona ebanjwa kuba kusithiwa unyola umbuso esweni
ngeemfundiso zakhe de wavalelwa. Emva kokungcungcuthekiswa ngeendlela
ezahlukeneyo uyacelwa ngamapolisa ukuba abe ngungcothoza, akavumi.
Ukhonjwa kubunewunewu obuphilwa ngooFriday, Ndlela noNtsipho
njengendlela anokuphila ngayo ukuba angasamkela esi sicelo. Wazixelela
ukuba angekhe athengise ngegazi labantu bakokwabo.
• Uyakhululwa ekuvalelweni ufika litshe liluthuthu ikhaya lakhe. Ufika amapolisa
sel' etyale umoya wokuba uyimpimpi. UGaba noCwe xa edibana nabo
bamganga ngolu lwimi aphela emqaleni kuye ngesi sityholo afika esibekwa
ekuhlaleni. Kwiindibano zoluntu akamkeleki.
• Emva kokuthetha noCwe uya kwintlanganiso eseholweni apho wasinda
ngezikaSibi bemthuka bembetha abantu ngokufunzwa nguFriday enye
yeempimpi zikaRhulumente.
• Xa etyekezwa ngabantu ngolu hlobo ubalekela emangcwabeni nawo phofu
angawathembanga ukuba akangevuki amjikele. Intliziyo yakhe ibuhlungu kuba
ebukulwa ngabantu ahlala nabo bambi benjengezihlobo kuye. Iyamkhathaza
le nto, ngakumbi xa ecinga ukuya kokwabo.
• Akaphelelanga apho ekumgxothiseni uFriday uye wahlala kwizithende
zikaMfazwe enamahlakani akhe. Sibona kwaGaba elala kwimoto endala.
Bayafika uFriday neqela lakhe sebejolise imikhono yekati, ngethamsanqa wabe
sele ephumile kuloo moto, ekhethe ukubalekela eSihlahleni kwamalume wakhe,
engqondweni efuna eyona nto uFriday amzungulela yona.
• Kwincoko yakhe noGaba uve ukuba amapolisa abulele abantwana besikolo.
Wazimisela ukuba ngenene uyaya emingcwabeni yabo nangona abantu
bakuQaka bemjonga ngeliso lobumpimpi. Siyiva loo nto utat'omncinci kaMachule
xa ethetha ukuba kungenxa yale mpimpi ukuze babe bakwazile ukungcwaba
ooMachule.
• Emva komngcwabo simbona uMfazwe ecetyiswa nguSiphiwo omde noSiphiwo
omfutshane ukuba abaleke xa kucaca ukuba ufunwa ngamehlo abomvu.
Ubalekela kwaMfundisi uHlathi ngelokuzisindisa. Apho kwakhona uyajikelezwa
nguFriday namahlakani akhe, akukho ukonwaba kuye. Endleleni ezincamayo
esiya kujongana ngqo noFriday uphazanyiswa yincwina ephuma emotweni
eyiCressida. Uthe efuna ukunceda wabona umngcipheko anokuba uzifaka kuwo
wakhetha ukuphindela kwaMfundisi uHlathi.
• Uyabhaca ngokunyanzelwa nguMfundisi uHlathi ngokubona ukuba izihlangu
zakhe ezinqongo ligazi zingamfaka engxakini ngokungathi nguye obulele abo
bantu. Enye into kuyanyanzeleka ukuba uFriday neli tyholo asithele ngalo
bangayekwa nje ukuze abantu bakhululeke kwingcinezelo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
• Endleleni eya elubhacweni zininzi izinto eziyimiqobo kwindlela yakhe.
Amapolisa akayenga ukumkhangela ade abe uyatsiba kuloliwe ngobusuku
akhethe ukuhamba ngeenyawo. Uyalunyukiswa ngumzingeli ngelithi le ndawo
ahamba kuyo ngummandla kafayayo kunjalo nje abasindi abantu kuyo. Ngenxa
yoncedo alufumane kumzingeli uMfazwe ukwazile ukumelana namapolisa
ayemthelekisa noogxa babo kuloo ndlela iya kujoyina iNtsimb'ebomvu.
• Ngobukrelekrele bengqondo yakhe uMfazwe ukwazile ukubonisa amaqabane
ukuba akayiyo impimpi. Uyanyulwa abe kwiqela lokumela uMzantsi Afrika
kwisithebe sengxoxo eRhawutini. Ubuya apho uFriday sele eneqela lakhe
lopolitiko kodwa uFriday kuyafunyaniswa ukuba unenxaxheba ayidlalileyo
ekubulaweni kwabantu. UMfazwe ngoku seyinguye ochophele elo tyala
likaFriday njengejaji. Kube yimpumelelo ukukhulula isizwe sabaNtsundu
kwingcinezelo yamaBhulu. Satsho sabuya isidima somntu oMnyama.
• Oku kuphumelela kwakhe kungqina ukuba ngokwenene impumelelo isentabeni
kuba naku uMfazwe ephumelele noxa imiqobo ebibekwa endleleni yakhe
bekungekho lula ukuyisusa.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE
11.1 Utyholwa ngokubulala abantu abaye batsha neveni ebeqabele kuyo naye
uMfazwe koko yena uye wakwazi ukuphuma abaleke wabe uyasinda ngolo
hlobo. √ (1)
11.2 Zilikhulise ngokuba zimenze walandelwa ngabamtyholayo waze wancedwa
ziingcebiso zokuba awele imida nayo eyayingeyondlwaniyanetha wabuya
elubhacweni sele engumantyi ochophele ityala labo babemphethe
kakubi. √√ (2)
11.3 Wabambelela√ kuba zange abenguye koko wasuka wabhaca eshiya abo
babemtyhola wayolwela amalungelo abahlali. √ (2)
11.4 Indlela acacisa ngayo xa ebalisa into kuyabonakalisa ukuba uthetha ngento
eyayisenzeka kuye. √ Ukusebenzisa uphawu lomntu wokuqala xa ebalisa
kubonisa ukuba lomntu unolwazi olunzulu ngebali. √ Ukwazi
engaxelelwanga mntu ukuba u ‘Nguwe’ lisekela lakhe eli wayesiya kusebeza
kulo. √
[Nayiphi na impendulo echanekileyo] (2)
11.5 Ngabachasi. √ kuba ebengafuni mntu uza kukhulula abantu abamnyama
phantsi kwengcinezelo kanti yena uMfazwe wayesebenzela ukukhulula
abantu abamnyama. √ Ngawo ebeseloko esima phambi kweenjongo
zikaMfazwe zokukhulula abantu abamnyama. √ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
11.6 Uye wakwazi ukususa imiqobo ebisendleleni yakhe wakwazi ukufikelela
kwiinjongo zakhe zobomi. √ Uye wakwazi ukuphumelela kwizityholo
ebetyabekwa ngazo ngexesha ekuQaka. √ Uye wakwazi ukumelana
nemiqobo adibene nayo ngexesha esendleleni eya elubhacweni. √ Uye
wakwazi ukumelana nemiqobo adibene nayo sele efikile eseMthontsi. √
[Nasiphi na isithathu esichanekileyo] (3)
11.7 Wayeyinikwe nguMzolisi ngexesha emthumela eMgazi. √√ (2)
11.8 Kukuba wayengafuni ukubizwa nguSiphiwo ngecombrade ngelithi
abazontanga mdala yena kunaye. √ (1)
11.9 Kwasesikolweni ngexesha esengumfumfu uSiphiwo wayehleli eyibona into
yokuba akayiyo impimpi uMfazwe loo nto uyibonise ngokumsindisa
ngexesha wayeza kubulawa ngabafana ababini ababethunyelwe
nguFriday ngemini yesingcwabo sikaMachule. √ Ukubasemzabalazweni
bobabini. √ Imisebenzi eliphele ibali beyenza. √
[Nayiphi na impendulo echanekileyo] (2)
11.10 Sisiganeko sokuhlasela komkhosi waseMzafrika eMthontsi. √√ (2)
11.11 Ulilandele ngokuba uye wakwazi ukulwa wawatsiba onke amayelenqe
ebewenzelwa nguFriday de waphumelela ekugqibeleni. √√ (2)
11.12 Sesokuba uMfazwe obefudula ebonwa njengempimpi kuQaka
etshutshiswa kodwa ngoku lahlambeka elo bala ungomnye
wabazabalazela inkululeko. √√ (2)
11.13 UMfazwe ubefudula engumfundisi ntsapho efundisa abantwana
ngamalungelo abo √ ukanti yena uSiphiwo liphela ibali sele engumfundisi
wakwaLizwi. √ (2)
[25]
UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI SWANA
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo
kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina.
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
• Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
INTSOMI
Liyinene elithi impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uGxuluwa ngexesha
edibana naBathwa khange imthibaze ukuba anikezele ngobomi bakhe kodwa uye
wenza amazwembezwembe okuzisindisa kwiintshaba zakhe.
• UGxuluwe ube ngumzingeli odumileyo wakwaRharhabe kwaye elutshaba
lwento yonke esisilwanyana sasendle.
• Ubengumfo ongxolisiweyo ngenkangeleko ngenxa yeemeko aphila phantsi
kwazo njeengoko ebengenalo ikhaya ehlala endle.
• UGxuluwe ngalo mhla wayezingela inyathi ehamba namadodana amabini,
uMavivi kaXhongo noKhweza into ka kaGxugxa.
• Bafika xa libantu bahle bayibetha inyathi kwisixhotyana esibuwana esiphezu
komlambo.
• Kuthe gqi abaThwa, babuzile ukuba ungumntu waphi, usebenzise iqhinga
lokuzisindisa waphendula ngelithi ungumntu waKwaNdlambe njengoko
aBathwa namaRharhabe bebeyinyoka nesele kungekho osindisa omnye xa
bethene nqwakaqha, kodwa ubeye asinde yena umNdlambe.
• Baye babukela abaThwa ngelixesha amaRharhabe exhela le nyathi
ayibambisileyo, ze abathwa bancaza indarha.
• UGxuluwe uye wacinga icebo ngokukhawuleza ze waphendula ngelithi
bayishiye ekhaya kwaye uya kuthuma omnye wabo ukuba aye kuyiphuthuma,
kodwa wamqobozela iliso ukuba ukuba aze angabi sabuya.
• AbaThwa baye abamkholwa uGxuluwe bacela ukuba ababoleke izikhali
zakhe waza wabaphosela umkhonto kodwa bakhongoza becela ukuba
anikezele ngazo zonke izikhali kubo.
• Ukungankanizi ngexesha befuna izikhali zakhe kuye kwamnceda kuba kuthe
emva kwexesha wabuya waziboleka ngelithi ufuna ukunqemela izinja zakhe
isikhumba.
• Baye bamnika izibini waza wakhala ngokubabuthuntu kwazo, waphinda
wacela kwakhona ukuba bamboleke iintshuntshe zibembini baza benza njalo.
• Usebenzise elo thuba wazilola izikhali amane ukuzivavanya ubukhali
esikhumbeni esika aphosele izinja, uqhubeke de zayintshengeca ngobukhali.
• Kuvakele intwana yomThwa isithi makabulawe uGxuluwe kuba ikhona into
acinga ukuyenza ngezi zikhali azilolayo, kodwa abanye babo bathe
makulindwe kuqale kufike indarha njengoko bekungekho nto ebebeyithanda
ukugqitha yona.
• Bebemana ukuhlekisa nangeliso likaGxuluwe elityhaphakileyo kwaye
bemkrokrela ukuba ungumRharhabe.
• Ide yaphumisela enye intwana yomThwa ngelithi makathethe inyani yokuba
bangabahambi bobabini apho kodwa wema kwelokuba ungumNdlambe yena.
• Ibuzile enye ngokudikwa okukhulu ukuba iphi kanti le ndarha, waphendula
ngelithi inokuba useDidima umntu oyiphuthumileyo.
• Uye waqhubeka umbuzo usabuza le nto inye, wasoloko ebexelela
ngeendawo acingela ukuba sele ekuzo lowo bamlindileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
• AbaThwa baye batya ityhodam lobubende benyathi esona sidlo basithanda
kunene baye bayalela abafana ababini ukuba balinde kuba bona bayalala
ngenxa yokozela.
• Baye bozela nabo abafana wasebenzisa elo thuba uGxuluwe watyendela
uwabo ngoshiyi esithi mabahlasele, uye wothuka ngelo xesha Kanye omnyw
wabalindi kodwa ngenxa yobuthongo iye yaphinda yalala.
• Akabanga saphumisela uGxuluwe kuwabo ukuba bahlasele, baqale bathatha
iintshuntshe zabo bahlaba ezi ntwana zilindisiweyo zafa ze baqhubeka
babulala nabo besele belele ngenxa yokuyotywa bububende.
• Akakwazanga ukuzibamba uGxuluwa nowabo benza ingxolo ezivuma
ubuRharhabe bakhe.
ISIBONGO
• Liyinene elithi impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo amaRharhabe
ngexesha ngexesha engquzulana namaLawu kunye nabaThwa khange
ibathibaze ukuba banikezele koko banyamezela de bazosela iintshaba
zabo.
• Mandulo kweza uRharhabe nabalandeli bakhe bafika babeka ubilo kwintaba
kaNdoda, babevela kwaPhalo phesheya koMlambo.
• Babengaboni ngasonye noGcaleka nangona bababephuma kuPhalo
bobabini.
• URharhabe ugqibe kwelokuba ibe likhaya labo iNtaba kaNdoda kuba
kwakusele kulithuba behamba behlala.
• Uthe mabakhe imizi, balime kule mimandla irhangqe le Ntaba kaNdoda,
latsho ithole lomthonyama likhomba iziphaluka eziphahla iNtaba kaNdoda.
• Kulapho yaqala khona impalalogazi, amaLawu ayengafuni nokuva
ngukuhlala kukaRharhabe kule ntaba.
• Yaqala imfazwe phakathi kwamalawu noRharhabe, laphalala igazi, bafa
abantu okwezinambuzane.
• Kungekudala lwadilika udonga kwicala lamalawu, baqalisa bangenelela
abaThwa, zanqoza kwakhona kuhlaselwa umXhosa.
• Zanqoza kwacaca icala, babaleka abaThwa bayifulathela loo ntaba.
• Zahamba iintsuku izidumbu zilele kuloo ntaba, zabola abasindileyo bona
babephefumla nzima.
• Baberhaxwa livumba lezo zidumbu zabafi, amathambo ahlala ixesha elide
engangcwatywa ngenxa yokuba maxhaphetshu.
• AmaLawu ambalwa ayesinde ngokulambisa, waye wadala uxolo
uRharhabe, kwaxolelwana.
• Wananisa ngeenkomo kwinzwakazi eyayilawula ukuze azuze umhlaba.
• Wabe ngolo hlobo uRharhabe uyayizuza le ntaba phantsi kweenzima
zokusweleka kwabantu ngenxa yokuyithanda.
Oku kuphumelela kukaRharhabe kungqina ukuba ngenene impumelelo isentabeni
kuba naku ephumelele nangona bekungekho lula.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – M.M. SWANA
13.1 Idlale indima yokuba zimoyike ezinye izilwanyana. √√ (2)
13.2 Siwukhulise ngokuba bezizohlala zimdelile ezinye izilwanyana uFudwazana
ngenxa yembonakalo yakhe. √√/ Siwukhulise ngoku zitsho zayazi ezinye
izilwanyana ukuba uFudwazana usebenzisa ingqondo ngaphezu
kwamandla. √√/ Iwukhulise ngokuba kungoFudwazana ukuba ezinye
izilwanyana ziyazi into yokuba amandla engqondo ayawedlula amandla
ezigalo. √√
[Nayiphi na impendulo echanekileyo] (2)
13.3 Yingcinga yokuba uMvundla sesona silwanyana sithenjwe kakhulu zezinye
izilwanyana. √√ (2)
13.4 Isivezela ukuba uFudwazana ungumlinganiswa othatha ixesha noqala acinge
phambi kokuba enze into. √/Isivezela ukuba abantu baqala bajonge kakhulu
indlela okhangeleka ngayo bakugwebe. √ (2)
13.5 Umbalisi wazi iingcinga zezilwanyana novakalelo lwazo. √
Uthetha egameni lesilwanyana √ ngasinye, ubalisa ebona nezinto
eziqhubeka kwiindawo ezahlukeneyo. √
[Nasiphi isibini kwezi] (2)
13.6 Kukudlulisa ukuba yena ubuye noloyiso kuba ukwazile ukumoyisa uMaginy’
inyathi isilwanyana esoyikwayo. √√ (2)
13.7 Yintsingiselo yokuba ungabokuqala ngokudela umntu kuba ubona indlela
akhangeleka ngayo. √ Iindlela ebezimsizela ngayo ezinye izilwanyana
uFudwazana ngexesha esiya kukhangela utshaba ibonisa ukuba bezimdelile
ezinye izilwanyana. √√/ Ukutshintshana kwezilwanyana ukuya kukhangela
utshaba de uFudwazana ashiyeke yedwa ibonisa ukuba bezingamjongelanga
ntweni yena. √√
[Nayiphi na kwezi] (3)
13.8 Isikhahlelo u-A! Zilimbola. √ Isiphelo u-Ncincilili. √Izitanza azilingani
ngokwemiqolo. √ Amagama antsonkothileyo. √ Ukusetyenziswa
kwezafobe. √
[Naziphi na ezimbini kwezi] (2)
13.9 Sisikweko. √ (1)
13.10 Imbongi iyagxininisa ngenjongo yokubonisa intlonipho. √ Ukugcina
unxibelelwano phakathi kwesihloko nomxholo wesibongo. √
[Nayiphi na kwezi] (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
13.11 Zibonga/zincoma/zikhalime iinkosi √/ Ngabantu ababalulekileyo. √
[Nayiphi na kwezi] (1)
13.12 Uyinkosi √ (1)
13.13 Lo mqolo uthetha ukuba uZilimbola unesakhono sokusombulula iingxaki
ezibonakala zinobunzima nobuntununtunu. √ (1)
13.14 Yimfanozandi √ (1)
13.15 Ityhila ukuba le nkosi inesakhono sokududa ide ibahlalise phantsi abanye
abantu ngemihla yemidudo. √√ (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
BUZANI KUBAWO – WK TAMSANQA
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo
kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Impixano lungquzulwano lwezimvo phakathi kwamacala amabini. Indidi mbini kukho
eyangaphandle neyangaphakathi. Eyangaphandle yenzeka kumaqela amabini angaboni
ngasonye ngomba othile. Eyangaphakathi yenzeka kumntu ngaphakathi
kubethabethana izimvo kuye ngomba othile.
• Kule drama kubonakala impixano yangaphandle edalwa kukungaboni ngasonye
phakathi kwabazali nabantwana okanye izizukulwana ezibini abazali nabantwana
babo.
• Umba osetafileni kukubonelwa komfana intombi amakayizeke. Abazali bamelwe
nguZwilakhe noMaGaba bengahambisani nonyana wabo uGugulethu.
• Kanti kwelinye icala uThobeka Mcothama nabazali bakhe nabo babambene ngazo
kwangalo mba mnye kuba bafuna intombi yabo yendele kuGugulethu
ngesivumelwano sabazali ngeli xesha uGugulethu eme entla efuna ukuzithathela
uNomaMpondomise kaLangeni.
• Kunjalo,nekhaya lakwaLangeni limonqelwe kuba intombi yalo ayiziva ngoGugulethu
ichitha isivumelwano ebesele sivuthiwe, ikhupha inkomo. Ulutsha luthi luthando
phambili. Abazali bathi sisithethe nesiko phambili. Ngunomji.
• UZwilakhe ume ngelithi yena wabonelwa nguyise umfazi ngoko kufuneka kwenzeke
njengoko kwakwenziwe kuye.
• UGugulethu umile naye uthi uyise ebethe akazukumfunza kuba mdala makangazami
ukumfunza ngokumzekela. Sisihlahla sebali lale drama ke esi.
• Esizikithini sale ngxaki kukho uMaGaba ongumama kaGugulethu obone umfaneleko
wentombi kaMcothama uThobeka, efanele umzi wakhe. Uyamthanda kodwa
akananyana ngokwakuye, akhunjuzwe nguNozipho ukuba nanku uGugulethu wakhe
makabonele yena.
• UMaGaba akungabi nasibindi sakuyivakalisa ngokwakhe kuGugulethu le mbono,
uyinikezela kuZwilakhe onguyise kuGugulethu, amgxagxamise ngelithi isidima sakhe
sobudoda kwela khaya sixhomekeke ekudluliseni kwakhe lo mba kuGugulethu.
• Uyinxiba ngoko nangoko uZwilakhe yena ayimele sele enqandwa likhaya amaHlubi-
ukutsho oko noGugulethu ngokwakhe nabahlobo bakhe, esithi umele isiko.
• Imvisiswano iphela ngokuthi amaHlubi wona ngokwawo ayitolika ngokuitolika le
ndaba yokubonelwa ngokwezizukulwana.
• Xa uGugulethu esithi ebelinde kuyise malunga nokuzeka yena uthetha
ngokwelungelo ulinde ukulinikwa nguYise kanti uyise uctolika ngokuba nguye oya
kubona intombi kuba sele ephekwe kule mbiza kaMaGaba yokuthatha uThobeka.
Iyasuka imbambano.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
• Kwelinye icala amaHlubi abona ukuba unyana ebenokuzibonela intombi boba
bamzekele. Liphuhle isiko ngaphandle kwembambano. Kanti imbiza kaMaGaba
iyabila esiswini sikaZwilakhe ufuna uThobeka ngesiko.
• IsiHlubi sahlulelene ngoku kukho esihamba noGugulethu nesihamba noyise.
• Ukusuka kule ndawo kujuba ugodo kuba, uGugulethu uqalwa yingulo yengqondo
kuba naye sele ethembisene noNomaMpondomise kanti noyise uthembisene
noMaGaba.
• UZwilakhe njengomntu wamandulo akakholelwa kwinto yokuthetha-thethana
nomntwana emzala ulikhupha litsole elokuba kuza kwenziwa le nto ifunwa nguye
akazukuzala umntwana aze azibone elawulwa kwanguye.
• Uyathelela uMzamo ongumhlobo kaGugulethu oyiswe. Impilo iya imshiya umhlobo
wakhe, imka nayo nengqondo.
• UMthetho ubonisa ubungozi bokunyanzela umntu ngokumtshatisa nomntu
angamfuniyo, eme uZwilakhe kwelithi makube waphule isiko uMthetho ngokubuza
kumfana loo nto ancame.
• Ukusadulelana kuya kusiya kuba lo mtshato wenze iyantlukwano phakathi
kukaGugulethu noNomaMpondomise de wamangalelwa kwiinkundla zomthetho. Oku
kungatshatwa kusuba umphefumlo kaNomaMpondomise ngenxa yokuba ebesele
ekhuphe neenkomo zikaMcunukelwa kuba esamkela uGugulethu ongasatshayanga
ngaloo nqawa watshata uThobeka ngabula yena.
• Luya lunwenwa uthanda phakathi kukaGugulethu nekhaya lakhe ade abe ulishiya
iminyaka angaze alubeke kuba engafuni kwayanyaniswa noThobeka.
• Impendulo ayinikayo inye nakusiphi isigaba uGugulethu, ithi, “Buzani kubawo”
• Ixhalabisa iijaji abefundisi le mpendulo de kuvele ukuba konke kudalwa ngumsantsa
phakathi kwabazali nabantwana ngeembono malunga nomtshato.
• Oko liqhuba ibali bezikho izilumkiso azinikwayo uZwilakhe ngesenzo sokutshatisa
ngenkani, kanti noGugulethu uyalunyukiswa ngokuluma ongezantsi ngelithi iziphumo
zingazibi. Zibe zibi ke nyhani.
• Ubuzaza bale mpixano budula xa uGugulethu ebaxabela ngezembe uThobeka
nabantwana bakhe bakuthunyelwa kuye nguZwilakhe okhalela ukuba akanakondlela
enye indoda abantwana.
• Mhla ngetyala uGugulethu ugwetywa intambo, kubhubha uMaGaba ngokuzityisa
ityhefu. Iba yiloo ndyikityha yokufa ngenxa kaZwilakhe ongafuni kuva mntu.
• Umantyi ochophele ityala akuwalandela amazwi kaGugulethu okuphendula ngokuthi
“buzani kubawo” ufumanisa unozala wale ntetho atsho anike iziyalo kuZwilakhe
nabazali bonke ababekho enkundleni ngobungozi bokunyanzela abantwana
ngomtshato.
• Ekugqibeleni ngelokuzisola/ukuzohlwaya, uZwilakhe ucela ukuba kuxhonywe yena
endaweni kaGugulethu kuba ungunobangela woku kuhlileyo kodwa uMantyi
angavumi, aze abe ushiyeka neso singqukru nanjengoko bonke abantu befile ngenxa
yeenkani zakhe.
• Ukwahluka kwamaxesha ezimbalini kwenze kwakho ukungaboni ngasonye
kubantwana nabazali de kwakho le mbuqe yokufa kwabantu abangenasono
ngesizekabani sokuzekela umntu engafuni okanye ukunganyamezelani kwabekhaya
kwiimbono ngeembono abanazo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
BUZANI KUBAWO – WK TAMSANQA
ISICATSHULWA I
15.1 “Le nto akukayiyeki nangoku?” √ (1)
15.2 Ndiyangqina kuba uGugulethu ugqibele ebulala uThobeka nabantwana
ngenxa yothando awayenalo kuNomaMpondomise. √√ (2)
15.3 AmaHlubi ahambisana noZwilakhe noNyaniso acinga ukuba isiko
lokubonela kukuba utata azingele intombi enokuzekwa ngunyana wayo aze
amcelele kanti amanye ahamba noGugulethu kunye noZweni atolika
ngokuba unyana makazibonele intombi ayazise emaxhegweni aze
amaxhego ayocela loo ntombi ibonwe ngunyana. √√ (2)
15.4 Ngumxholwana wothando oqulethe uGugulethu noNomaMpondomise
abathandana ngeenjongo zokutshata kanti abazali babo bathi asilothando
lwabantwana olwenza umtshato koko kukuthandwa ngabazali kwaza oko
kwakhokhelela kwindyikityha yokufa. √√ (2)
15.5 Sesokuba sekukho isoka esele licele ukumtshata, kwaye sele lilobole. √√ (2)
15.6 Akubanga sisisombululo kuba uGugulethu obekhalele engasafuni
kuthethisana nabazali bakhe ugqibele ebulala abantu efuna ukuzibulala
naye, noNomaMpondomise kwelakhe icala uzibulele ngelikhalala imeko
azibone sele ekuyo akwalunga nto. √√
[Nasiphi na isithathu esichanekileyo] (2)
15.7 UZwilakhe ulandele ukuqweqwediswa nguMaGaba ukuba azekele
uGugulethu umfazi onguThobeka Mcothama. √/ Uthe eboniswa ecengwa
nguMzamo namaHlubi akabahoya wanyanzelisa. √ / Uthe uGugulethu
engafuni kutshata ebophe isandla wamtshatela ngokusayina iincwadi
zokutshata √ / uthe uGugulethu engafuni ukugoduka wamthumelela
uThobeka nabantwana angabaziyo ukuba ngabakabani. √
[Nayiphi na impendulo echanekileyo\ (3)
15.8 Azizange zihambelane kuba uGugulethu awayezikhuphela yena
watshatiswa noThobeka waze uNomaMpondomise wazibulala
ngokuzeyelisela emilanjeni. √√ (2)
15.9 Eyokuba uQavile uncamile/uyancama/uyanikezela. √
(Nayiphi na kwezi) (1)
15.10 Ngumbalisi. √ intshukumo yabanye abalinganiswa abangekho kwingxoxo√/
ulwazi ngabangenayo abazokubayinxalenye yengxoxo. √
(Nayiphi na kwezi) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
15.11 Ngokwale ncoko siva ukuba intombi izikhuphile iinkomo √/ abalinganiswa
abakwincoko bancamile √/ abalinganiswa abakwincoko bayavuma ukuba
bebenze impazamo kuba intombi ibingayifuni nto. √
(Nasiphi isibini kwezi) (2)
15.12 Unguvalithuba. √ kuba indima ayidlalayo encwadini ayingakanani uvezelwa
nje ukuphuhlisa iinjongo ezithile. √√ (2)
15.13 Ababamelanga ngokwanelisayo abantu ababhinqileyo. Bangamagwala.
uThobeka uziyeka abe yinto yokudlala yakwaZwilakhe, uthobeke ngaphezu
kwesicelo √√/ Yena uNomaMpondomise uligwala kuba ukuzibulala
akubanga sisisombululo akakuvanga ukutshata noGugulethu
abekunqwenela encama ekhupha neenkomo zikaMcunukelwa. √√
OKANYE
Babamele ngokwanelisayo bathobekile, abanabundlongondlongo, Xa
uNomaMpondomise ebenengxaki noGugulethu umse kwiinkundla
zomthetho akakhange amgxagxamise esithubeni. √√ (2)
[25]
UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INDLAL’ INAMANYALA – M. LAMATI
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandeyo.
Impixano lungquzulwano lwezimvo phakathi kwamacala amabini. Indidi mbini kukho
eyangaphandle neyangaphakathi. Eyangaphandle yenzeka kumaqela amabini
angaboni ngasonye ngomba othile. Eyangaphakathi yenzeka kumntu ngaphakathi
kubethabethana izimvo kuye ngomba othile.
• Kule drama indlala ngunozala wempixano egqubayo phakathi kwabalambayo
nabahluthayo kanti nangokubona phakathi kwezizukulwana nabo beqhutywa
kwayindlala.
• Abantu abadala bayasenza isibindi sokwenza okungemthetho kuba befuna
ukuphila ngeli xesha ulutsha luyichila loo mbono.
• Indlala idala umsantsa abahluthayo basebezisa abalambayo ukufumana intlutha
engaphezulu kwale banayo ngokwenza abalambayo, banyobe, bebe iintsana
bebela ukuba nabo bafumane kubutyebi abasele bekubo abangaphambili.
• uMaqhikizane unyobisa abafuna imisebenzi, uMagrazula unika abebe iintsana
imalana yokuphila bacinge ukuba bazizityebi. Kanti bonke baya kuqubisana
nomthetho xa uSiqhiwu esebenzisene nesipolisa. Iyatsha imithombo macala
kuba ulutsha alufuni ukunyoba lufuna imisebenzi qha.
• Kwelinye icala idale iyantlukwano phakathi kukaMagrazula olixhwele nomthetho
omelwe sisipolisa nabahlali abachaphazelekayo. Oku kwenze ukuba abafazi
abasetyenziswa nguMagrazula bebe iintsana zabahlali.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25
• Kuzo zozibini izakhiwana zale drama kugquba impixano yangaphandle. Izithako
ezisetyenzisiweyo zempixano kusetyenziswe ulwimi olunqungunqungu oluqulethe
ukuqumbelana, ukufungelana kunye nokulwisana, itsho impixano ibe
ngunobangela wokuya phambili esinye isiganeko sizale esinye. Ezimbalwa kuzo
zibalulwa ngezantsi;
• Kwisakhiwana esinoMagrazula ixhwele elaziwayo kubonakala impixano
yangaphandle apho isipolisa siphazamisa iphulo likaMagrazula lokuthatha iintloko.
• Oku kubiwa kweentsana kumthatha uMamQhinebe noMaGatyeni kubafake
kwimeko yokungaqondakali kubantwana babo.
• Luyakhula uthanda phakathi kwesi sibini kuba uMamQhinebe ugrogrisa ngokufuna
zonke izinto awayemnike yona uMaGatyeni xa engavumi ukumlandela.
• Ngenxa yendlala uMaGatyeni noMamQhinebe bayagoba bagobele kumkhwa
wokuba nokuxhwila iintsana bazithengisele ixhwele uMagrazula.
• Beba usana lokuqala lukamMakwedini ngempumelelo balusa kwaBhaca kanti
bachukumise umthetho baphetha bebanjwa.
• Kwelinye icala kwangenxa yale ntlupheko abantwana bathi bakugqiba ukufunda
phantsi kobo bunzima, bahlangabezana nobunzima bokungafumani ngqesho.
• UMaqhikizane uligosa elisebenza kwiiofisi zikarhulumente kwicandelo
lezengqesho, ufuna abantu babhatale xa eza kubafumanisa umsebenzi atsho
angavani uSiqhiwu nonina uMamQhinebe kuba uMamQhinebe ukhetha ukunyoba.
USiqhiwu uwulandela lo mcimbi ade ambambise ngamapolisa uMaqhikizane.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INDLAL’ INAMANYALA – M. LAMATI
ISICATSHULWA K
17.1 “Kodwa ungandixeleli ngomtshato Sirhezu wam”. √√ (1)
17.2 Ndiyangqina ukuba anyanisile kuba uMaqhikizane ukhe wazama ukuyichitha
le ndlwana yabo ethembise uSiphokazi ngokumtshata, wancedwa lungenelelo
lukaSiqhiwu. Sithetha nje uza kutshata noSirhezu ngokwedinga. √√ (2)
17.3 Luxhwilo lwabantwana obelusenziwa nguMamQhinebe noMaGatyeni phantsi
kwesandla sikaMagrazula. √ kukunyobisa abantu abafuna umsebenzi phantsi
kwesandla sikaMaqhikizane. √ (2)
17.4 Ukunyoluka kukaMagrazula noDlezinye kudale ukuba baxhaphaze oomama
abahluphekayo ukuba bebe iintsana baze bawenza lo msebenzi umdaka. √/
ngenxa yokunyoluka nabo uMamQhinebe noMaGatyeni okuye kubakhulela
bafune ukuhlala eNorth Crest bashiye izindlu zabo baqhubeka beba
abantwana babhaqwa bavalelwa ejele √/ Ukunyoluka kukaMaqhikizane
kumenze wenza isikizi lokuxhaphaza amantombazana aselula waze wavalelwa
ejele. √
(Nayiphi kwezi.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
17.5 Sesokuba ufuna ukuqale aphangele ezokwenzela umama wakhe izinto √√/
Sesokuba ufuna kuqale kubekho omnye umntwana wakowabo ophumeleleyo
ukuze akwazi ukusala ehoye umama wakhe xa yena esiya emendweni. √√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
17.6 Bekungayi kuba sisisombululo esichanekileyo kuba kukodwa kusisenzo
solwaphulomthetho √√ / kuba kusisixhobo sokwenza abahluphekileyo
bangaze bathathe nxaxheba ekukhuliseni ilizwe. √√
[Nayiphi na impendulo echanekileyo.] (2)
17.7 USiqhiwu ukuchasile ukunyoba waxolela ukwahluka kunina√ ubethethisa
uSiphokazi ukuba ahlukane nokucinga ukuba ukunyoba kulungile √/
uthiyisele uMaQhikizane wade wabanjwa. √
[Nasiphi isithathu esichanekileyo.] (3)
17.8 Zange zihambelane kuba waqalisa akaqondwa kwanguMamQhinebe
obembone elixhego kwaze kwiveki elandelayo wambona engumfana. √√ (2)
17.9 Eyokuba kanti uMalunyawana imali ayibizayo ngalo msebenzi ijonge
phesheya xa sele ebanjwa. √
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (1)
17.10 Ngumbalisi √ ulwazi ngeemvakalelo zabalinganiswa. √/ ulwazi ngentshukumo
zabalinganiswa. √
(Nayiphi kwezi) (2)
17.11 UMalunyawana uwenza lo msebenzi wokutshintsha iimbuso ngenjongo
yokukhothuluza imali kaDlezinye kuba ubiza imali eninzi equka
nokuzikhusela emthethweni√/ uDlezinye ufuna ukuhlawula imali encinci ude
uzimisele ukungacengi√/ uDlezinye ude umbiza ixhwili netshijolo
uMalunyawana ngokungathi yena akalilo. √
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
17.12 Nguvalithuba. √ kuba indima ayidlalayo encwadini ayingakanani uvezelwe
nje ukuphuhlisa injongo ethile. √ (2)
17.13 Bazotywe ngendlela enganelisiyo kuba uDlezinye ngoku kanye aze kwenza
okubi naye uqina isibindi axelele uMalunyawana ngobuqili bakhe. √√
OKANYE
Bazotywe ngendlela eyanelisayo kuba uDlezinye uwuncomile umsebenzi
njengomsebenzi owenziwe wayimpumelelo kwasuka kwahlazeka
kwauDlezinye ngokungafuni ukuhlawulela inkonzo ayenzelweyo. √√
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27
ICANDELO A: IRUBRIKI YESINCOKO SONCWADI: ISIHOBE [10 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 5–6 4 3 2 0–1
- Isihloko sitolikwe - Ubonisa ukuqonda - Isihloko sitolikwe - Ayanelisi indlela - Akanalwazi kwaphela
Ukuhlalutywa ngokunzulu. nokutolika kakuhle ngokwanelisayo. ekutolikwe ngayo ngesihloko
kwesihloko, ubunzulu - Iingxoxo isihloko okanye - Akho amanqaku isihloko/umbuzo - Impendulo ayikho
bengxoxo indlela ezinomtsalane umbuzo. axhasa isihloko - Anqongophele mxholweni wesihobe.
azakuzela ngayo ezixhaswe - Impendulo inazo kakuhle. kakhulu amanqaku - Impendulo ibonisa
ingxoxo ukuwulandela ngokuvokothekileyo. iinkcukacha - Ezinye iingxoxo okuxhasa isihloko ukulambatha kulwazi
kakuhle umhobe. - Kusetyenziswa ezanelisayo zixhasiwe nangona - Impendulo lwesihobe.
isihobe. - Izimvo ezibambekayo ingezizo zonke ibonakalisa
6 AMANQAKU - Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi
ulwazi olugwesileyo ingezizo zonke nje ngokwanelisayo. lwesihobe.
lwesihobe. ezixhaswe njengoko - Impendulo ibonakalisa
bekufanelekile ulwazi olusisiseko
- Impendulo ibonakalisa sesihobe.
ulwazi lwesihobe.
4 3 2 1 0–1
ISAKHIWO NOLWIMI - Isakhiwo - Isakhiwo sicacile kwaye - Bukho ubungqina - Isakhiwo sibonakalisa - Isakhiwo sife amanqe
siyathungelana. ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo. - Iziphene zolwimi
Isakhiwo, ukuthungelana - Ingxoxo ixongxwe kuhle - Ukuthunegelana - Isincoko sibonakalisa - Ingxoxo ezingamkelekanga
kwezimvo nendlela kwaye zikhuliswe kwengxoxo ukusilela ayicwangciswanga konke konke nesimbo
yokubhala. Ulwimi ithoni ngokugqwesileyo kuyalandeleka. kukuthungelana ngokukuko. esingachanekanga
nesimbo sokubhala nangokucacileyo - Ulwimi, ithoni nesimbo nokunamathelana - Bukho ubungqina
isincoko - Ulwimi ithoni, nesimbo zichanekile ubukhulu - Kwezimvo. beziphene zolwimi.
zivuthiwe, zinomtsalane becala. - Iziphene zolwimi - Ithoni nesimbo
4 AMANQAKU zichanekile zimbalwa, ithoni sokubhala
- Igrama, upelo nesimbo sokubhala azichanekanga.
neziphumlisi zichanekile ikakhulu.
azinaziphene kwaphela.
QAPHELA: Ukuba umviwa akawuchaphazelanga nakancinci umxholo, ubhale nje isincoko makanikwe i-0
kumxholo, isakhiwo nolwimi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Impendulo igqwesile. -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu
14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
15 AMANQAKU -Impendulo ebalaseleyo. isihloko okanye umbuzo. ekungenwe kuyo nzulu. isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko.
12–13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele
-Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo. asixhasa ekubhalwa ngayo. kakhulu ukuphendula
kwesihloko Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo isihloko -Ambalwa amanqaku umbuzo.
-Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona -Ezinye izimvo zixhasiwe axhasa isihloko. -Izimvo zibekwe
ezixhaswe ingezizo zonke nje kodwa ubungqina -Iimpendulo ngendlela engacacanga
abusoloko busamkeleka. konke konke.
ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko ezichanekileyo zimbalwa
-Ulwazi lwejenre/netekisi -Alukho kwaphela ulwazi
kusetyenziswa uncwadi. kufanelekile. kakhulu.
alugqibelelanga. lwejenre netekisi.
-Ukuqonda -Impendulo ibonisa -Luncinane ulwazi
okubalaseleyo kwejenre ulwazi lwejenre netekisi. ngejenre netekisi.
netekisi.
ISAKHIWO NOLWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Isakhiwo -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyiloo
siyathungelana. ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo. kwenza ukuba
10 AMANQAKU -Intshayelelo nesiphelo kakuhle. obungagqibelelanga. -Izimvo azithungelelani kungabikho
esigqwesileyo. -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle. thungelelwano lwezimvo.
-Ingxoxo yakheke kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi
ngokufanelekileyo yaze zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala. nesimbo sokubhala esife
yakhuliswa edala uthungelwano. kukho iziphene. -Ithoni nesimbo amanqe kwenza
ngokucacileyo -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi sokubhala ukungavakali
ngokuchanekileyo. kokubhaliweyo.
-Ulwimi, ithoni nesimbo ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga.
-Ulwimi, ithoni nesimbo -Ayichanekanga ithoni
sokubhala sivuthiwe, sokubhala sichanekile -Imihlathi ineziphene.
sokubhala sisetyenziswe nesimbo sokubhala
sinomtsalane, Ngokuchanekileyo
ikakhulu. -Ulwakhiwo lwemihlathi
sichanekile. ikakhulu. -Imihlathi ichanekile ludlakadlaka.
ikakhulu.
AMANQAKU 20–25 15–18 10–13 6–8 0–4
QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepa lesithathu, mnike u-0.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2021 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2021 QP

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P1 2021 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June Exams 2018 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2018 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Supplementary Exams 2018 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2025 Question Paper
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata