Gr10 Besigheidstudie studyguide LR hlayiso.com

Via Afrika Graad 10 Onderwysersgids ‘n Mens benodig ’n ingebore gevoel dat jy wil skoolhou en wil help – om op ’n punt te begin en Besigheidstudies dit verder te vat totdat jy die eindresultaat sien. Die beloning lê daarin dat jy weet jy het iemand gehelp om dit te bereik. Graad 10 Studiegids — Riana van Rooyen, Onderwyser T.D. Kotze E.L. Llewellyn, P. Bean, M. Kleyn, A. Marx, T.R. Maliehe Via Afrika verstaan en waardeer jou bydrae as onderwyser en wil jou graag ondersteun. Jy het die belangrikste taak in die Via Afrika Besigheidstudies onderwys, en ons besef dat jou verantwoordelikhede veel meer as bloot die onderrig van leerinhoude behels. Ons het ons bes gedoen om jou tyd te bespaar en jou lewe te vergemaklik. Ons is trots dat ons jou kan help om hierdie vak suksesvol aan te bied. Hier volg ’n paar kenmerke van hierdie nuwe reeks: 1. Die reeks is volgens die Nasionale Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (“CAPS”) geskryf. Kyk op bladsy x-xiii hoe ons aan die vereistes van CAPS voldoen. 2. ‘n Moontlike werkskedule is ingesluit. Kyk op bladsy viii-ix hoeveel tyd dit jou kan bespaar. 3. Elke onderwerp begin met ‘n oorsig van wat onderrig word en die hulpbronne wat jy benodig. Kyk op bladsy 6 hoe dit jou met jou beplanning sal help. 4. Daar is advies oor die voorgestelde pas wat jou sal help om die hele jaar se werk betyds af te handel. Bladsy viii-ix wys jou hoe dit gedoen word. 5. Ons gee by elke onderwerp raad oor hoe om konsepte bekend te stel en hoe om leerders met steierwerk voor te berei en te ondersteun. Kyk op bladsy x-xi vir ‘n voorbeeld. 6. Al die antwoorde word gegee; jy bespaar dus tyd omdat jy nie die oefeninge self hoef uit te werk nie. Kyk op bladsy 9 vir ‘n voorbeeld. 7. ‘n CD propvol hulpbronne is ook ingesluit om jou met onderrig en assessering te help. Sien die binnekant van die voorblad. 8. Addisionele voorbeeldvrae, toetse of assesseringstake, wat jy kan kopieer, sal jou help om jou leerders effektief te assesseer. Sien ’n voorbeeld op bladsy 171-176. Die bypassende Leerderboek bevat die volledige inhoud wat jou leerders moet bemeester. Dit is in toeganklike taal geskryf wat dit vir leerders maklik maak om te leer. Die opwindende ontwerp en uitleg van die Leerderboek sal leerders se belangstelling aanwakker, hulle inspireer om te leer en die onderrigtaak vir jou aangenaam maak. Ons wil graag hoor hoe dit met jou onderrig gaan. Stuur jou terugvoer per epos aan ons by bedryfstudie@viaafrika.com of besoek ons onderwysersforum by www.viaafrika.com. Language: Afrikaans www.viaafrika.com

T. Kotze S t udi e gid s Besigheidstudies Graad 10 ISBN: 978-1-41546-297-3

Inhoudsopgawe Inleiding ............................................................................................................. 1 Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing ...................................................................... 2 OORSIG ................................................................................................................. 2 Eenheid 1 Komponente van die mikro-omgewing ................................................. 3 Eenheid 2 Agt besigheidsfunksies ..................................................................... 6 Eenheid 3 Funksies in die besigheid .................................................................15 Eenheid 4 Algemene bestuur ........................................................................... 16 Eenheid 5 Die konsep van gehalte ..................................................................... 17 Eenheid 6 Bestuur en sukses van die besigheid................................................ 18 Vrae .................................................................................................................. 19 Antwoorde ........................................................................................................ 23 Onderwerp 2 Die markomgewing ...................................................................... 28 OORSIG ............................................................................................................... 28 Eenheid 1 Die mark: klante en verbruikers ........................................................ 28 Eenheid 2 Verskaffers en tussengangers .......................................................... 29 Eenheid 3 Mededingers ....................................................................................31 Eenheid 4 Burgerlike samelewing .....................................................................31 Vrae .................................................................................................................. 34 Antwoorde ........................................................................................................ 36 Onderwerp 3 Die makro-omgewing ................................................................... 38 OORSIG ............................................................................................................... 38 Eenheid 1 Die fisiese omgewing ....................................................................... 39 Eenheid 2 Die ekonomiese omgewing .............................................................. 39 Eenheid 3 Die sosiale, kulturele en demografiese omgewing ............................. 40 Eenheid 4 Die tegnologiese omgewing ............................................................. 40 Eenheid 5 Die regs- en politieke omgewing....................................................... 42 Eenheid 6 Die internationale omgewing ........................................................... 44 Eenheid 7 Die institusionele omgewing ............................................................ 44 Vrae .................................................................................................................. 45 Antwoorde ........................................................................................................ 47

Onderwerp 4 Die verband tussen die mikro-, mark- en makro-omgewings........... 49 OORSIG ............................................................................................................... 49 Eenheid 1 Verwantskappe................................................................................ 49 Eenheid 2 Hoe hou hulle verband met mekaar? ................................................. 50 Eenheid 3 Hoe hou die mikro- en makromgewings met mekaar verband? ............51 Vrae .................................................................................................................. 52 Antwoorde ........................................................................................................ 53 Onderwerp 5 Besigheidsektore......................................................................... 55 OORSIG ............................................................................................................... 56 Eenheid 1 Primêre, Sekondêre en tersiêre sektore ............................................ 56 Eenheid 2 Die verskil tussen die formele en informele sektore........................... 58 Eenheid 3 Die verskil tussen openbare en privaatsektore .................................. 59 Vrae .................................................................................................................. 60 Antwoorde ........................................................................................................ 61 Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies .................................... 64 OORSIG ............................................................................................................... 65 Eenheid 1 Armoede, ongelykheid, werkloosheid en MIV en Vigs ........................ 65 Eenheid 2 Rowery, vervalsing en smokkelary .................................................... 67 Eenheid 3 Dobbelary, geweld en misdaad ........................................................ 68 Eenheid 4 Stakings, arbeidsgeskille en politieke onrus..................................... 70 Vrae ................................................................................................................... 71 Antwoorde ........................................................................................................ 73 Onderwerp 2 Sosiale verantwoordelikheid en besigheid .................................... 76 OORSIG ............................................................................................................... 76 Eenheid 1 Wat is sosiale verantwoordelikheid? ................................................. 76 Eenheid 2 Wat kan besighede doen? ................................................................ 77 Vrae .................................................................................................................. 78 Antwoorde ........................................................................................................ 79 Onderwerp 3 Eienskappe van ’n entrepreneur ................................................... 81 OORSIG ............................................................................................................... 81 Eenheid 1 Wat is ’n entrepreneur? .................................................................... 81 Eenheid 2 Die eienskappe van ‘n entrepreneur ................................................. 82 Vrae .................................................................................................................. 85 Antwoorde ........................................................................................................ 86

Onderwerp 4 Soorte eienaarskap ..................................................................... 87 OORSIG ............................................................................................................... 87 Eenheid 1 Woordeskap van soorte eienaarskap ................................................. 88 Eenheid 2 Eienskappe ...................................................................................... 90 Eenheid 3 Voordele en nadele van verskillende soorte eienaarskap ................... 94 Vrae .................................................................................................................. 97 Antwoorde ....................................................................................................... 101 Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing ....................................... 105 OORSIG ............................................................................................................. 106 Eenheid 1 Kreatiewe denke .............................................................................. 107 Eenheid 2 Entrepreneursgeleenthede ............................................................. 108 Vrae ................................................................................................................. 112 Antwoorde ....................................................................................................... 114 Onderwerp 2 Besigheidsgeleenthede en verwante faktore ................................ 116 OORSIG .............................................................................................................. 116 Eenheid 1 Identifiseer besigheidsgeleenthede ................................................. 116 Eenheid 2 Die navorsingsproses ...................................................................... 118 Eenheid 3 Besigheidsgeleenthede – Behoeftes en begeertes .......................... 120 Vrae ................................................................................................................. 121 Antwoorde .......................................................................................................122 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging ................................................... 124 OORSIG ............................................................................................................. 124 Eenheid 1 Besluit op die besigheid se ligging ................................................... 125 Vrae ................................................................................................................ 128 Antwoorde .......................................................................................................130 Onderwerp 4 Kontrakte ...................................................................................132 OORSIG ..............................................................................................................132 Eenheid 1 Soorte kontrakte .............................................................................132 Eenheid 2 Regsimplikasies van kontrakte ........................................................134 Vrae .................................................................................................................136 Antwoorde ...................................................................................................... 138

Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting ............................................ 140 OORSIG ............................................................................................................. 140 Eenheid 1 Besigheidsaanbiedings .................................................................. 140 Eenheid 2 Oudiovisuele hulpmiddles .............................................................. 142 Vrae ................................................................................................................ 146 Antwoorde ...................................................................................................... 148 Topic 6 Besigheidsplan ................................................................................... 152 OORSIG .............................................................................................................. 152 Eenheid 1 Wat is ‘n besigheidsplan? ................................................................ 152 Vrae .................................................................................................................158 Antwoorde ....................................................................................................... 161 Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur ................................................................................ 164 OORSIG ............................................................................................................. 164 Eenheid 1 Wat is selfbestuur? .......................................................................... 165 Eenheid 2 Ontwikkeling van ‘n professionele beeld ......................................... 166 Eenheid 3 Persoonlike ontleding..................................................................... 167 Eenheid 4 Nog konsepte van selfbestuur ........................................................ 168 Vrae ................................................................................................................ 169 Antwoorde ....................................................................................................... 171 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie .................................................... 173 OORSIG .............................................................................................................. 173 Eenheid 1 Spanwerk........................................................................................ 173 Eenheid 2 Suksesvolle spanwerk ..................................................................... 176 Vrae .................................................................................................................178 Antwoorde ....................................................................................................... 181 Eksamen vraestelle Junie-eksamen vraestel .....................................................................................185 Eindeksamen vraestel ....................................................................................... 191 Junie-eksamen vraestel modelantwoorde ........................................................... 197 Eindeksamen vraestel modelantwoorde ............................................................ 205

Inleiding tot Besigheidstudies Inleiding Hoekom Besigheidstudies? Besigheidstudies is nie slegs belangrik wanneer jy iets soos besigheidsbestuur, finansies, administrasie of bemarking wil gaan studeer nie. Dit sal jou ook in baie fasette van jou lewe help en met watter beroep jy ook al wil inslaan. Besigheidstudies sal jou help om: • die uitwerking van veranderende en uitdagende omgewings op besigheidspraktyke te ontleed, bv. toenemende brandstofpryse en die invloed wat dit op besighede wêreldwyd het; en om dan strategieë te bedink om hierdie uitdagings te bowe te kan kom. • ’n navorsingsinstrument te ontwerp en gebruik om behoeftes en begeertes te assesseer. • kreatiewe denke aan te moedig om entrepreneursgeleenthede te skep, bv. om ’n roomysstalletjie op Margate se hoofstrand gedurende hoogseisoen oop te maak. • data vir besluitneming te verwerk en te analiseer. • ’n sakeplan te ontwikkel. • die regsimplikasies van kontrakte te verstaan. • die implementering van die Wet op Gelyke Indiensneming en arbeidswette te verstaan. • ’n reeks bestuursvaardighede in al agt bestuursfunksies te kan toon en toepas: aankope, produksie, finansieel, bemarking, openbare betrekkinge, mesnlike hulpbronbestuur, inligtingsbestuur en algemene bestuur. Dit is inderdaad ’n opwindende vak – gerig op jou toekoms! Behalwe die punte wat hierbo genoem word, sal Besigheidstudies jou ook help om vooruit te beplan en ’n goeie werksetiek te handhaaf. Dit beteken dat jy redelik hard sal moet werk, maar nie sonder beloning nie. Die Studiegids is ontwerp jou jou te help om jou doelwitte vir Besigheidstudies te bereik. Dit is puntsgewys opgesom sodat jy dit makliker kan memoriseer. ’n Effektiewe manier om die Studiegids te gebruik, is om dit saam met die volgende SVL2H-studiemetode te gebruik: S Studeer Gebruik hierdie Studiegids om jou werk te leer. Leer klein deeltjies op ’n slag, en gaan dan aan na die volgende deel. Gebruik kopkaarte en ander visuele hulpmiddels om dit makliker te maak om jou werk te onthou. V Vrae Na elke onderwerp is daar vrae wat jy kan gebruik om jou kennis te toets. Maak seker dat jy al hierdie vrae kan beantwoord. L Lees Natuurlik sal daar vrae wees wat jy nie dadelik kan beantwoord nie. Gaan terug na hierdie gedeeltes toe en lees dit weer deeglik deur. H Herroep Gaan na om te kyk of jy die antwoorde op vrae kan herroep wat jy nie voorheen kon herroep nie. H Hersien Dit is belangrik om hersiening te doen. Kyk weer na jou opsommings. Jy kan dit vroeg in die oggend voor jou toets of eksamen doen. Ek hoop jy sal hierdie Studiegids geniet en dat dit jou sal help om jou werk te leer ken. Mik vir sukses! Die Skrywer © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 1

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Oorsig Mikro-omgewing Markomgewing Makro-omgewing Visie, missie, doelwitte en Die teikenmark (klante, Tegnologies oogmerke verbruikers, kliënte) Internasionaal Organisasiekultuur Verskaffers Ekonomies Organisatoriese hulpbronne Tussengangers S osiaal, kultureel, Bestuur en leierskap Mededingers demografies Besigheid se organisatoriese Ander organisasies Regs en polities struktuur Institusioneel Agt besigheidsfunksies Fisiese/natuurlike Finansieel Administrasie Maak ’n eselsbruggie soos Algemene Bestuur TIESRIF of TIERSIF of Menslike Hulpbronne RIETSIF of SITFIER om die (Personeel) komponente van die makro- Bemarking omgewing te onthou. Aankope O penbare Betrekkinge Produksie Maak ’n storie op om die agt funksies te kan onthou: Feitlik Alle Apies Mag Baie Aandurf Oor Piesangs. Interne (Alle aktwiteite binne die besigheid Eksterne (Alle aktiwiteite buite die wat deur bestuur beheer kan word.) besigheid wat nie deur bestuur beheer kan word nie.) Die komponente van die besigheidsomgewing hou met mekaar verband en kan mekaar beïnvloed. Komponente van dieselfde omgewing, soos die funksies van die besigheid in die mikro-omgewing, kan mekaar ook beïnvloed en hou onderling verband met mekaar. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 2

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Inleiding • Daar is DRIE komponente van die besigheidsomgewing. • Dit is die mikro-omgewing, markomgewing en makro-omgewing. • Die komponente hou onderling verband met mekaar en kan mekaar beïnvloed. Eenheid 1 Komponente van die mikro-omgewing 1.1 Visie, missie, doelwitte en oogmerke Visie Missie Die visie moet duidelik en bondig wees, en Die missie: ’n idee van ’n beeld wat nagestreef word, • beskryf die doel en basiese aktiwiteite van gee. Dit wys: die besigheid • die droom van die besigheid • verduidelik waarom die besigheid • wat dit in die toekoms wil word. bestaan • verduidelik hoe dit beplan om die visie te bereik. Doelwitte Oogmerke Doelwitte is die langtermynmikpunte wat Oogmerke verduidelik hoe ’n doelwit bereik die besigheid verwag om te behaal: sal word: • Dit gee rigting aan die besigheid. • S t appe wat oor die kortterymyn geneem kan word om ’n doelwit te bereik. 1.2 Organisasiekultuur • Organisasiekultuur is die persoonlikheid van die organisasie. • Kultuur bestaan uit verskillende oortuigings, waardes, norme en verwagtinge van werknemers en bestuur. • Dit beïnvloed mense se optrede en houding. • ’n Positiewe kultuur help die personeel om gemotiveerd en produktief te wees. • ’n Negatiewe kultuur laat werkers ontmoedig en belangeloos voel en kan lei tot konflik. 1.3 Organisatoriese hulpbronne Fisiese hulpbronne Finansiële hulpbronne Hout, vrugte, vis, fabrieksmasjinerie, Kapitaal – eie en geleende vragmotors, masjinerie en toerusting, grond en geboue, rekenaars, telefone Inligtings- en tegnologiese hulpbronne Menslike hulpbronne Boeke, statistiek, webwerwe, e-posse, Werknemers navorsingsartikels © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 3

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 1.4 Bestuur en leierskap • Bestuurders het VIER hooftake of basiese aktiwiteite (BOLB): Beplanning Organisasie Leiding Beheer Kyk wat jy moet Gebruik al die Lei en motiveer Kontroleer dat doen. hulpbronne in mense om die besigheidsaktiwiteite Besluit hoe om die besigheid om planne van die uitgevoer word soos dit te doen. doelwitte te besigheid uit te beplan is. bereik. voer. Gee rigting. • Alle bestuurders moet hierdie take binne hul areas van verantwoordelikheid uitvoer. • Hoe die VIER hooftake binne die besigheid gebalanseer word, sal van een besigheid tot die volgende verskil, en ook van een vlak tot die volgende. 1.5 Organisatoriese struktuur van besigheid (organisatoriese diagram/organogram) • Alle besighede moet in ’n basiese struktuur georganiseer word, wat die volgende toon: take vlak van gesag verantwoordelikheid. • Struktuur toon die vloei van instruksies en terugvoer. 1.6 Agt funksies en aktiwiteite van die besigheid 1. Algemene bestuur 7. Administrasie- 2. Aankopefunksie funksie Besigheids- 6. Menslike- funksies 3. Produksie- hulpbronne- funksie funksie 5. Openbare- 4. Bemarkings- betrekkinge- funksie funksie © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 4

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 1.6.1 Algemene bestuur Bestuur en hou toesig oor die ander sewe besigheidsfunksies deur beplanning, organisasie, leiding en beheer, sodat besigheidsdoelwitte bereik kan word. 1.6.2 Aankopefunksie Koop goedere en dienste wat deur ander funksies benodig word. Goedere en dienste van die regte hoeveelheid en gehalte moet teen die regte prys en op die regte tyd gekoop word. 1.6.3 Produksiefunksie Verander grondstowwe na voltooide produkte, deur grondstowwe met arbeid, kapitaal en entrepreneursvaardigheid te kombineer. 1.6.4 Bemarkingsfunksie Verantwoordelik vir die verkoop van goedere en dienste om aan die behoeftes van verbruikers te voldoen. Die regte produk moet teen die regte prys op die regte plek verkoop word, en die beste promosie gebruik. 1.6.5 Openbarebetrekkinge-funksie Verantwoordelik vir die skep van ’n positiewe beeld van die besigheid by die publiek. 1.6.6 Menslike hulpbronne-funksie Verantwoordelik daarvoor om die korrek gekwalifiseerde werknemers op te spoor, en hulle op te lei, te evalueer, en te vergoed. 1.6.7 Administrasiefunksie Verantwoordlik vir die insameling en verwerking van inligting wat vir besluitneming gebruik word, asook algemene kantoorwerk soos liassering en bewaring van inligting. 1.6.8 Finansiële funksie Verantwoordelik vir die beplanning en bestuur van al die fondse en bates van die besigheid, asook beleggings. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 5

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Eenheid 2 Agt besigheidsfunksies 1 Algemene bestuur • Algemene bestuur moet ’n visie en missie vir die besigheid skep, en seker maak dat dit deur middel van doelwitte en oogmerke behaal word. • Doeltreffende beplanning, organisasie, aktivering, leiding, bestuur en beheer van hulpbronne en funksies is nodig. • As hierdie take te veel vir een mens is, kan dit na ander personeellede gedelegeer word. 1.1 Bestuursvlakke Topvlakbestuurders Verantwoordelikhede Plek tussen vlakke Voorbeelde van organisatoriese posisie Beplan die toekoms deur die Het die meeste gesag en Hoof Uitvoerende Beampte stel van doelwitte en oogmerke. kommunikeer instruksies (HUB), Voorsitter van die Neem langtermyn strategiese aan Raad, Besturende Direkteur besluite (wat die besigheid middelvlakbestuurders (BD) gaan doen en hoekom). Middelvlakbestuurders Verantwoordelikhede Plek tussen vlakke Voorbeelde van organisatoriese posisie Word ook lynbestuurders Tweede vlak van gesag; Bemarkingsbestuurder, genoem, verantwoordelik vir vertolk instruksies van Produksiebestuurder, besigheidsfunksies. topvlakbestuurders en Finansiële Bestuurder, Neem mediumtermyn taktiese kommunikeer instruksies Bestuurder van Menslike besluite (hoe die besigheid die aan laervlakbestuurders. Hulpbronne strategiese besluite gaan uitvoer). Skakel taktiese besluite in optrede om. Monitor aktiwiteite in afdelings om voorstelle en terugvoer te gee. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 6

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Laervlakbestuurders Verantwoordelikhede Plek tussen vlakke Voorbeelde van organisatoriese posisie Verantwoordelik vir kleiner Vertolk instruksies van Voorman in werksareas, meer middelvlakbstuurders produksieafdeling, gespesialiseerd vir spanne om die strategiese toesighouer in werkers. beplanning van verkoopsafdeling Implementeer oogmerke van topvlakbestuurders en middelvlak deur roetinebesluite taktiese beplanning van te neem, en deur daaglikse middelvlakbestuurders te aktiwiteite. aktiveer. Korttermynbeplanning, stel van individuele oogmerke vir werkers, toeken van take op ’n daaglikse basis. Terugvoer aan middelbestuur. 1.2 Bestuurstake 1.2.1 Beplanning • Proses waartydens bestuurder die toekoms oorweeg, en doelwitte en oogmerke stel. • Besluit hoe om besigheidsaktiwiteite uit te voer om die doelwitte en oogmerke te bereik. Bestuurder moet die volgende vrae vra wanneer beplanning gedoen word: WAAROM is die WATTER aktiwiteite plan nodig? is nodig om die plan te kan uitvoer? WAAR moet die beplande aktiwiteite WANNEER gaan die plaasvind? aktiwiteite begin? WIE gaan die HOE moet die plan aktiwiteite uitvoer? uitgevoer word? Die volgende stappe kan gebruik word om te beplan: Stap 1: Verkry alle inligting. Stap 2: Ontleed inligting en stel langtermyndoelwitte. Stap 3: Oorweeg verskillende planne om doelwitte te bereik. Stap 4: Kies die beste plan. Stap 5: Besluit op ’n noodplan (om op terug te val). Stap 6: Implementeer plan wat gekies is. Stap 7: Volg op om seker te maak dat plan suksesvol is. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 7

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 1.2.2 Organisasie Organisasie is die proses waar: • gekyk word wat gedoen moet word • hulpbronne (insluitend mense) sodanig georganiseer word dat jou doelwitte en oogmerke behaal word • die werk binne spesifieke funksies of afdelings georganiseer word. 1.2.3 Leiding • Die proses van leiding is om ander te lei, te motiveer en te inspireer. • ’n Leier gee rigting aan mense. • ’n Leier aktiveer werkers en inspireer hulle tot optrede en om hul werk goed te doen. • Leiers stel behoorlike kommunikasiekanale in werking. 1.2.4 Beheer • Beheer is om seker te maak (na te gaan) dat aktiwiteite volgens plan uitgevoer word. • Dit word deur versigtige waarneming gedoen, en deur terugvoer van mense te vra. • Bestuur moet redes vir mislukking ondersoek. 2 Administrasie Verantwoordelik vir alle take en aktiwiteite in die kantoor, soos byvoorbeeld: • hantering van inligting • bestuur van inligting • kantoorpraktyk en inligtingstegnologie. 2.1 Hanteer inligting • Samel data in. • Verwerk data tot inligting. • Stoor inligting. 2.2 Bestuur inligting Inligting moet gereeld opgedateer word, en moet korrek en volledig wees. Die volgende inligting sal belangrik wees vir besluitneming: • Rekeningkundige rekords (finansiële state) • Begrotings (geskatte inkomste en geskatte uitgawes) • Statistiek (tendense en berekenings soos rekenkundige gemiddelde, frekwensieverspreiding, modus, mediaan, omvang) • Kosteberekening (berekening van hoeveel dit kos om ’n produk te maak, terwyl die koste van grondstowwe, arbeid en ander uitgawes in gedagte gehou word) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 8

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 2.3 Kantoorpraktyk en inligtingstegnologie 2.3.1 Kantoorpraktyk sluit in: • hantering van pos Keuse tussen • kopiëring van dokumente sentralisasie of • liassering desentralisasie • netwerkstelsel. hang af van: • soort en grootte van besigheid • gehalte van personeel • waar die funksies uitgevoer word. 2.3.2 Inligtingstegnologie behels die gebruik van rekenaars om inligting te skep, te stoor en oor te dra. Die voordele van inligtingstegnologie sluit in: • beter kommunikasie tussen afdelings in die besigheid • beter kommunikasie met klante, verskaffers en ander eksterne belanghebbendes • outomatiese vaslegging en verwerking van data deur middel van programme soos PASTEL, QUICKBOOKS en OMNI-ACCOUNTS • beter finansiële stelsels met optekening van verkope deur skanderingstoestelle en gerekenariseerde verkoopspunt- (VP-) stelsels, waar voorraad en debiteure onmiddellik bygewerk word • skandering van dokumente wat in die besigheid gebruik gaan word • gerekenariseerde bergingstoestelle: geheuestokkies, CD’s, DVD’s, eksterne hardeskywe. 3 Finansiering Finansiële aktiwiteite sluit in: • beplanning van hoeveel geld benodig word • die verkryging van geld • bestuur van geld in alle afdelings • beplanning van en toesighouding oor beleggings. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 9

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 3.1 Soorte en bronne van finansiering 3.1.1 Eie fondse 3.1.2 Geleende fondse • Geld wat eienaars as kapitaal • Geleende geld is skuld voorsien, of wins van bedrywighede • Kan leen by individue, finansiële • Die aantal eienaars wat bydra hang instellings, of op krediet koop van die soort eienaarskap af • Kan lang- of korttermyn wees • Geen rente word betaal nie • Rente moet betaal word 3.2 Bronne van finansiering Bronne van eie fondse: Bronne van geleende fondse: • Persoonlike spaargeld • Vriende en familie • Opgehoopte wins • Termynlenings • Verkoop van bates • Oortrokke bankfasiliteite • Handelskrediet • Paaimentkoop • Huur • Obligasies/skuldbriewe 3.3 Begroting ’n Begroting is ’n geskrewe dokument wat beplande inkomste en geskatte uitgawes vir ’n spesifieke tydperk aandui. Dit kan die volgende wees: • korttermyn (een maand tot minder as ’n jaar) • mediumtermyn (’n jaar) • langtermyn (’n aantal jare). Die doel van die opstel van ’n begroting is om: • vooruit te beplan • om werklike inkomste en uitgawes met die bedrae in die begroting te kan vergelyk • uitgawes te beheer • inkomste na te gaan • om moontlike toekomstige finansiële probleme uit te wys. Bronne van inkomste en uitgawe in die besigheid sluit die volgende in: • inkomste: uit verkope of dienste, rente, huur, kommissie • uitgawes: kapitaaluitgawes, bedryfsuitgawes en finansieringsuitgawes. 3.4 Beleggings • Beleggings is geld wat opsy gesit word vir toekomstige gebruik. • Surplusgeld moet belê word om rente te verdien. 3.4.1 Korttermynbeleggings: • spaarrekeninge • rekeninge onderhewig aan kennisgewing • geldmarkrekeninge © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 10

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 3.4.2 Langtermynbeleggings: • vaste deposito’s • obligasies/skuldbriewe • staatseffekte • eiendom • aandele. • Hoërisiko-beleggings lewer ’n hoë opbrengs op beleggings; laerisiko-beleggings is stabiel, maar lewer minder opbrengs. 3.5 Soorte kapitaal 3.5.1 Vaste kapitaal (langtermyn) 3.5.2 Bedryfskapitaal Groot bedrae geld is nodig om vaste Bedryfskapitaal is geld wat nodig is om die bates soos grond en geboue, voertuie besigheid op ’n daaglikse basis te bedryf, soos om en toerusting te koop. handelsvoorraad of grondstowwe te koop en salarisse te betaal. Bedrag vaste kapitaal benodig hang af Bedrag bedryfskapitaal benodig hang af van: van: • aard van die besigheid (supermark het meer • aard van besigheid (vervaardiging is voorraad as ’n diensbesigheid nodig) duur) • grootte van die besigheid (groot besigheid het • grootte van die besigheid (groter meer bedryfsuitgawes soos huur en salarisse) besigheid het meer kapitaal nodig) • stadium van ontwikkeling (’n nuwe en • stadium van die besigheid groeiende besigheid het meer bedryfskapitaal (beginnerkapitaal is meer as nodig want daar is nie spaargeld nie) kapitaal vir ’n bestaande besigheid). • lengte van produksieprosesse (’n lang produksieproses het meer bedryfskapitaal nodig voor die produk verkoop word) • tempo van voorraadomset (voedselprodukte verkoop vinniger as motoronderdele) • koop- en verkoopterme (verkoop vir kontant of op krediet) • seisoenale verbruik (lugreëlaars is net in die somer nodig) • seisoenale produksie (gewasse wat verbou en geoes word) 4 Aankope Die mikpunt van die aankopefunksie is om seker te maak dat die besigheid al die nodige goedere en dienste het om doeltreffend te funksioneer. Aankope kan wees vir: • herverkoop • omskakeling tot halfvoltooide of voltooide produkte • eie gebruik, soos skoonmaakprodukte, vervoer. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 11

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 4.1 Aankopeprosedures of -prosesse Stap 1 Aankoperekwisisie Stap 2 Samel inligting in Stap 3 Kies ’n geskikte verskaffer Stap 4 Plaas bestelling Stap 5 Volg op Stap 6 Ontvang voorraad bestel Stap 7 Versprei goedere Stap 8 Betaal verskaffer en liasseer dokumente 4.2 Aktiwiteite van die aankopefunksie • Die regte gehalte (kwaliteit) • Die regte hoeveelheid (kwantiteit) • Die regte verskaffer • Die regte prys 4.3 Voorraadbeheer • Moet ’n stelsel hê om te kontroleer hoeveel voorraad beskikbaar is. • Hou rekord van veranderinge in voorraad. • Dit kan elektronies gedoen word. • Elektroniese stelsels hou rekord van die koste en verkooppryse en help om die regte hoeveelhede voorraad te hou. • Swak voorraadbeheer kan kontantvloei negatief beïnvloed. • Vir beter kontantvloei moet die besigheid op krediet koop en vir kontant verkoop. • Om voorraad kontant te koop en op krediet te verkoop skep ’n kontantvloeiprobleem. 4.4 Die Nasionale Kredietwet (NKW) 34 van 2005 Hierdie wet gee regte aan verbruikers en help hulle om die regte ingeligte besluite te neem. 4.4.1 Die NKW het nuwe regte vir verbruikers ingevoer: • Reg op billike kredietbemarkingspraktyke. • Reg om vir krediet aansoek te doen. • Reg om teen onbillike diskriminasie beskerm te word by die toekenning van krediet. • Reg om ’n rede gegee te word waarom ’n aansoek om krediet afgekeur word. • Reg om ingelig te word oor die rentekoers en ander koste van die voorgenome krediettransaksie voor die verbruiker ’n kredietooreenkoms aangaan. • Reg om ’n kredietkontrak in gewone verstaanbare taal te ontvang. • Reg om ’n kopie van ’n kredietkontrak en ’n plaasvervangende kopie te ontvang wanneer die verbruiker daarvoor vra. • Reg om vir skulberading aansoek te doen wanneer klante te veel skuld het. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 12

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 4.4.2 Die NKW het ook verantwoordelikhede aan kredietverskaffers gegee: • Om geld op ’n verantwoordelike manier uit te leen. • Om seker te maak dat klante nie meer leen as wat hulle kan bekostig nie. • Om seker te maak dat die volle koste van die kredietaankoop getoon word. • Om seker te maak dat klante die koste, risiko’s en verpligtinge van die kredietooreenkoms verstaan. • Om seker te maak dat dokumente in gewone verstaanbare taal geskryf is. Kredietvoorsienings word deur die NKW verhoed om: • van misleidende reklame gebruik te maak • klante lastig te val om om krediet aansoek te doen • klante se kredietlimiet sonder hul toestemming te verhoog • meer as die voorgeskrewe fooie en tariewe te hef. 4.4.3 Remedie • Die Nasionale Verbruikerstribunaal tree as ’n informele hof op, deur verbruikers se klagtes oor kredietooreenkomste of kredietverskaffers aan te hoor. • Die Tribunaal poog om probleme wat klante ondervind, op te los. • Die Tribunaal kan ’n kredietverskaffer beveel om aan die NKW-vereistes te voldoen. 4.4.4 Die uitwerking van die NKW op die aankopefunksie • Die NKW het ’n positiewe uitwerking op kredietaankope van besighede. • Alle besighede word nou beskerm teen misleidende kredietverskaffers wat hoë koste en rentekoerse op kredietooreenkomste hef. 4.5 Die Nasionale Verbruikersbeskermingwet 68 van 2008 (NVBW) Die wet gee baie meer regte aan verbruikers om verskaffers aanspreeklik te hou, en die doel daarvan sluit die volgende in: • om verbruikers teen misleidende bemarkers te beskerm • om beskerming aan verbruikers te bied • om histories benadeelde mense te help om hul regte te ken. Die doel sal bereik word deur: • die bevordering en beskerming van die sosiale en ekonomiese belange van verbruikers • seker te maak dat verbruikers terminologie wat met bemarking verband hou, verstaan • dit moontlik te maak vir verbruikers om inligting van die regte gehalte te kry, ten einde die regte keuses te maak • verbruikers se welsyn te beskerm deur hulle te beskerm teen gevare vir hul eie veiligheid • doeltreffende maniere waarop verbruikers probleme kan aanspreek, te ontwikkel • verbruikersopvoeding te verskaf en bevorder • seker te maak dat verbruikers die vryheid het om groepe te vorm om hul gemeenskaplike belange te ondersteun • verbruikers aan te spoor om aan besluitnemingsprosesse in die mark deel te neem. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 13

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 4.5.1 Die wet spesifiseer verbruikers se regte: • reg op gelykheid betreffende bemarking • reg op privaatheid deur ongewenste direkte bemarking te beperk • reg om die aankoop van goedere en dienste te kies en te magtig • reg op openbaarmaking van inligting, wat beteken dat inligting oor die produk of diens in gewone verstaanbare taal moet wees • reg op billike en verantwoordelike bemarking, sodat verbruikers nie mislei word deur onwaar bemarking nie • reg op eerlike praktyke en billike ooreenkomste • reg op billike, regverdige en redelike terme en voorwaardes om verbruikers teen oneerlike bemarkers te beskerm • reg op veilige goedere en dienste van billike waarde en goeie gehalte. 4.5.2 Remedie Indien verbruikers voel dat daar inbreuk op hul regte deur verskaffers gemaak word, kan klagtes geneem word na: • die Verbruikerstribunaal • die Nasionale Verbruikerskommissie • ’n Verbruikershof of enige ander hof wat die dispuut kan besleg • ’n toepaslike ombudsman. 4.6 Uitwerking van die Nasionale Kredietwet en die Nasionale Verbruikersbeskermingswet op die aankopefunksie Die aankopefunksie sal moet seker maak dat hulle gehalteprodukte van verantwoordelike verskaffers koop, omdat verbruikers deur die VBW beskerm word. 5 Openbare betrekkinge 5.1 Die belangrikheid van openbare betrekkinge • Openbare betrekkinge moet ’n goeie naam en positiewe beeld skep. • Goeie verhoudings met belanghebbendes (werknemers, verskaffers, verbruikers, regering, vakbonde en media) is nodig. • Belangrike aspekte is: om seker te maak dat werknemers gelukkig is en klante goed behandel om omgewingsprojekte te ondersteun om gemeenskapsprojekte te ondersteun om positiewe verhoudings met vakbonde te bou om eties op te tree – wees verantwoordelik, voldoen aan wetgewing om slegte publisiteit te vermy. 5.2 Metodes van openbare betrekkinge • Die media • Direkte kontak en kommunikasie • Brosjures en pamflette • Skoue en uitstallings © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 14

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Eenheid 3 Funksies in die besigheid 1 Die rol en belangrikheid van die funksies in die besigheid • Die agt besigheidsfunksies is nodig sodat die besigheid doelwitte en oogmerke behaal. • Die balans tussen die funksies hang af van die missie, visie, doelwitte en oogmerke en word bepaal deur die eienaars. • Die organisering van die funksies hang af van: 1.1 Die grootte van die besigheid In ’n klein besigheid kan die funksies gekombineer word. In ’n mediumgrootte tot ’n groot besigheid kan een of meer mense aangestel word om in elke funksie te werk. 1.2 Die aard van die besigheid • Vervaardiging – het groot produksieafdelings nodig, omdat die werk fisies is. • Kleinhandel – het nie ’n groot produksieafdeling nodig nie, omdat hulle ’n diens van verkope aan klante produseer. Produksie kan dus met bemarking gekombineer word. • Diensbesigheid – het nie ’n produksieafdeling nodig nie, maar het iemand nodig om toesig te hou oor die diens. 2 Die verhouding tussen die besigheidsfunksies Al agt funksies is afhanklik van mekaar en hou onderling verband met mekaar. Voorbeelde van funksies wat nóú met mekaar verband hou, is: • Finansies en Administrasie – albei funksies samel data in, teken dit aan, verwerk en stoor data en inligting wat nodig is om ’n besigheid te bedryf. • Aankope en Produksie – albei verantwoordelik vir die voorsiening van goedere en dienste. Aankope koop grondstowwe wat deur Produksie benodig word. • Bemarking en Produksie – Bemarking verkoop die produk wat Produksie vervaardig. Die funksies werk saam om seker te maak dat die regte produk gemaak word. • Bemarking en Openbare betrekkinge – Bemarking bevorder die produkte en Openbare betrekkinge promoveer die besigheid. Albei kommunikeer met klante. • Menslike hulpbronne en alle ander funksies – alle funksies het personeel nodig, en menslike hulpbronne voorsien personeel met die regte vaardighede. 3 Die verband tussen die besigheidsfunksies ’n Besluit wat in een funksie geneem word, sal ’n uitwerking op ander funksies hê. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 15

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Eenheid 4 Algemene bestuur Bestuur is op drie vlakke werksaam: 1.1 Topbestuur Die name wat aan topvlakbestuurders gegee word, hang van die soort eienaarskap af. In ’n alleeneienaarsaak of vennootskap word die topbestuur die bestuurder genoem. In maatskappye sal dit die raad van direkteure, president, besturende direkteur of hoof uitvoerende beampte wees. Hulle take sluit in: • Beheer en toesig oor ander afdelings • Ontwikkel doelwitte, strategiese planne en beleid vir die lang termyn. 1.2 Middelvlakbestuur Hierdie bestuurders is in beheer van ’n besigheidsfunksie, byvoorbeeld die bemarkingsbestuurder en die administrasiebestuurder. Hulle take sluit in: • Stel die planne van topbestuur in werking. • Tree as ’n skakel tussen topbestuur en laervlakbestuur op. • Lei en inspireer laervlakbestuur. 1.3 Laervlakbestuur (eerstevlak-bestuurders) Dit is toesighouers of voormanne. Hulle take sluit in: • Beheer en bestuur van werkers se daaglikse aktiwiteite. • Verantwoordelik vir gehalte (kwaliteit) en hoeveelheid (kwantiteit) van produksie. • Motiveer arbeidsmag en gee terugvoer oor prestasie aan werkers. Eenheid 5 Die konsep van gehalte 1 Gehalte 1.1 Gehalte in die menslike hulpbronne-funksie Dit is belangrik dat werknemers die kennis en vaardighede het om klante gelukkig te hou. Die menslike hulpbronne-funksie maak seker dat die besigheid die regte mense aanstel en hulle kan verbeter deur: • gesonde verhoudings tussen werknemers en werkgewer te handhaaf • goeie werksomstandighede • behoorlike dissipline • motivering en belonings • doelwitte en oogmerke te verstaan • die onderlinge verwantskappe tussen verskillende afdelings te verstaan © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 16

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 1.2 Produkte van gehalte Metodes om gehalte aan te dui, sluit in: • handelsmerke – spesiale tekens, merke of name wat deur vervaardigers gebruik word • monsters – ’n klein gedeelte produk word aan verbruikers gegee om die gehalte te toets • gradering – landbouprodukte word volgens gehalte geklassifiseer of gegradeer • handelstandaarde – die SABS keur handelstandaarde vir produkte goed. 1.3 Administrasieprosesse van gehalte • Die gehalte van administrasie word gemeet aan hoe glad die stelsel funksioneer. • Inligting moet nuttig en beskikbaar wees vir die bestuur wanneer nodig. • Daar moet aan die volgende kriteria betreffende inligting voldoen word: korrek en volledig; beskikbaar op die regte tyd; sinvol; kostedoeltreffend; aan regsvereistes voldoen. 1.4 Gehalte in die finansiële funksie • Eienaars verwag ’n opbrengs op die geld wat hulle in die besigheid belê het. • Die finansiële funksie maak seker dat die besigheid wins maak en sy skuld kan betaal. • Dit word gedoen deur: die opstel van finansiële state die opstel van begrotings vir alle ander afdelings die ontleding en evaluering van die prestasie van die besigheid. 1.5 Bestuur van gehalte • Die sukses van die besigheid en verhoudings tussen die besigheidsfunksies hang af van deskundige beplanning, leiding, organisering en beheer van die bestuursfunksie. • Bestuur moet winste maksimaliseer deur produkte en dienste van goeie gehalte te lewer. 1.6 Gehaltebevordering Openbare betrekkinge moet ’n goeie beeld van die besigheid bevorder, wat sal lei tot: • ’n toename in verkope en wins • groei, namate meer beleggers gelok word • gelukkige werknemers. In ’n klein besigheid doen die eienaar die openbare betrekkinge, en in ’n groot besigheid kan ’n spesifieke persoon as die openbarebetrekkinge- (OBB-) of skakelbeampte aangestel word. Dit kan ook uitgekontrakteer word, deur die taak aan ’n buiteagentskap op te dra. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 17

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Eenheid 6 Bestuur en sukses van die besigheid • Die bestuurder moet die sukses van die besigheid om oogmerke te behaal, assesseer. • Sterk punte is al die positiewe aspekte wat met die interne besigheidsomgewing verband hou. Swak punte is al die negatiewe aspekte wat met die interne besigheidsomgewing verband hou. • Sterk punte en swak punte kan met mekaar vergelyk word en strategieë kan bedink word om swak punte te oorkom. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 18

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Vrae Vraag 1: Meervoudige keuse Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies, neer. 1.1 Die “droom” van die besigheid staan bekend as die: A missie B visie C doelwitte D oogmerke 1.2 Die “persoonlikheid” van die besigheid staan bekend as die: A organisatoriese hulpbronne B organisatoriese struktuur C organisatoriese kultuur D bestuursfunksies 1.3 Organisatoriese hulpbronne sluit in: A missie, visie, doelwitte en oogmerke B finansiële, menslike, inligtings- en tegnologiese hulpbronne en eienaars C menslike, inligtings- en tegnologiese, en finansiële hulpbonne D produk, prys, plek en promosie 1.4 Die besigheid het volle beheer oor die komponente van die .... omgewing: A mark B makro C eksterne D mikro 1.5 Die basiese bestuurstake is: A produksie, organisering, bemarking en administrasie B motivering, kommunikasie, delegering en aktivering C leiding, kommunikasie, organisasie en beheer D beheer, organisering, leiding en beplanning 1.6 Die bestuursvlak wat by mediumtermyn taktiese besluitneming betrokke is, is: A topvlakbestuur B middelvlakbestuur C laervlakbestuur D werknemers © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 19

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 1.7 Wie is verantwoordelik vir die keuring van ’n geskikte verkoopsbestuurder van ’n groot maatskappy? A Hoof Uitvoerende Beampte B Besturende Direkteur C Bestuurder: Menslike Hulpbronne D Bemarkingsbestuurder 1.8 ’n Voorbeeld van ’n bestuurder wat op die topvlakbestuur werksaam is, is die: A Hoof Uitvoerende Beampte B Bemarkingsbestuurder C Bestuurder: Menslike Hulpbronne D Toesighouer 1.9 ’n Voorbeeld van “eie fondse” in die besigheid is: A persoonlike spaargeld B opgehoopte wins C verkope van bates D al bogenoemde 1.10 Die wet wat verbruikers teen onbillike diskriminasie beskerm wanneer krediet toegestaan word is die: A WGI (Wet op Gelyke Indiensneming 55 van 1998) B NVBW (Nasionale Verbruikersbeskermingswet 68 van 2008) C NKW (Nasionale Kredietwet 34 van 2005) D WBGV (Wet op Beroepsgesondheid en -veiligheid 85 van 1993). 10 x 2 = (20) Vraag 2: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Kies die antwoord en skryf slegs “waar” of “onwaar” langs die vraagnommer neer. 2.1 Fisiese hulpbronne in ’n besigheid sluit bates in. (2) 2.2 Kapitaal, eie en geleen, is inligting en tegnologiese hulpbronne. (2) 2.3 ’n Positiewe organisatoriese struktuur maak personeel gemotiveerd en produktief. (2) 2.4 ’n Organogram van die bestuursvlakke kan hul take, vlakke van gesag en verantwoordelikheid insluit. (2) 2.5 Die organisasietaak behels die gee van leiding aan en motivering van werknemers. (2) 2.6 Topvlakbestuurders stel taktiese besluite in werking. (2) 2.7 Voormanne in die produksieafdeling funksioneer op laervlakbestuur. (2) 2.8 Laervlakbestuurders monitor aktiwiteite in alle besigheidsafdelings. (2) 2.9 Wanneer bestuurders beplan, moet hulle hulself vrae, soos wat deur die 5W1H- tegniek voorgestel word, afvra. (2) 2.10 ’n Faktor wat deur bestuur in gedagte gehou moet word wanneer besluit word oor die hoeveelheid bedryfskapitaal wat benodig word, is die grootte van die besigheid. (2) 10 x 2 = (20) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 20

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Vraag 3: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 3.1 Geld benodig om die besigheid op ’n daaglikse basis A beplanning te bedryf, soos om handelsvoorraad en grondstowwe B vaste kapitaal te koop en salarisse te betaal C openbarebetrekkinge- 3.2 Die proses van die aktivering van werkers om hul funksie werk goed te doen D bedryfskapitaal 3.3 Verantwoordelik vir die skep van ’n positiewe beeld E leiding van die besigheid by die publiek F bemarking 3.4 Proses waartydens ’n bestuurder die toekoms oorweeg G finansiële funksie en doelwitte en oogmerke stel H organisering 3.5 Verantwoordelik vir insameling en verwerking van I administrasiefunksie inligting wat vir besluitneming gebruik word J aankopefunksie K produksiefunksie 3.6 Groot bedrae geld benodig om vaste bates te koop L personeelfunksie 3.7 Verantwoordelik vir die verkope van goedere en M beheer dienste om aan klante se behoeftes te voldoen 3.8 Koop goedere en dienste wat deur ander funksies benodig word 3.9 Sinoniem vir die menslike hulpbronne-funksie 3.10 Dissipline in die werkplek maak deel van hierdie basiese bestuurstaak uit 10 x 2 = (20) Vraag 4: Kort vrae 4.1 Jabulani Mgwebi is die administrasie- en finansiële bestuurder by Lucky Supermark. Hy kan nie verstaan hoekom hy op ’n kursus moet gaan om te leer hoe om “PASTEL Accounting” te gebruik nie. Verduidelik VIER voordele van inligtingstegnologie vir Lucky Supermark. (8) 4.2 Verduidelik die verskil tussen sentralisering en desentralisering van administrasie. (4) 4.3 Noem SEWE stappe wat deur bestuur gebruik kan word by beplanning. (7) 4.4 Gee ’n voorbeeld van elke bestuursvlak in ’n organisasie. (3) 4.5 Verduidelik die doel van ’n begroting. (6) 4.6 Noem VIER faktore wat in gedagte gehou moet word wanneer oorweeg word hoeveel bedryfskapitaal in ’n besigheid benodig word. (4) 4.7 Bespreek die belangrikheid van die openbarebetrekkinge-funksie. (8) 4.8 Verduidelik deur middel van TWEE voorbeelde hoe die besigheidsfunksies onderling met mekaar verband hou. (10) 4.9 Bespreek die basiese aktiwiteite van bestuur, “leiding” en “beheer”. (10) (60) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 21

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Vraag 5: Opstelvrae Altyd Nuut is ’n besigheid wat modieuse, bekostigbare klere en bykomstighede vir tienerseuns en -meisies ontwerp en verkoop. Phiwe Mabaso is die eienaar en ook die algemene bestuurder. Sy het besef dat daar ’n groot vraag is na tienerklere wat met die modeneigings kan byhou. Die besigheid besit ’n fabriek waar die klere gemaak word en huur ’n kleinhandelswinkel in ’n besige winkelsentrum, waar die klere verkoop word. Phiwe verskaf werk aan drie modeontwerpers wat die klere en bykomstighede ontwerp, en tien werknemers wat in die klerefabriek werk. Een van die ontwerpers is ook die produksiebestuurder. ’n Fabriekstoesighouer hou toesig oor die fabriekswerkers. In haar winkel het sy vier winkelassistente aangestel en ’n rekenmeester wat algemene administratiewe pligte uitvoer. Phiwe het ’n bemarkingsbestuurder aangestel wat haar produkte promoveer en ook die openbarebetrekkinge-funksie uitvoer. Phiwe hou toesig oor die aankopefunksie van die besigheid. 5.1 Phiwe het gehoor dat daar ’n nuwe Verbruikersbeskermingswet en ’n Nasionale Kredietwet is. Sy moet weet hoe hierdie wette die aankopeafdeling sal raak. Bespreek die Nasionale Verbruikersbeskermingswet en die Nasionale Kredietwet en hoe dit die aankopefunksie sal beïnvloed. (40) 5.2 Identifiseer en bespreek enige VYF besigheidsfunksies. Bespreek hoe die gehalte van werk van hierdie funksies die sukses of mislukking van Altyd Nuut sal beïnvloed. (40) (80) [200] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 22

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing ANTWOORDE VRAAG 1: Meervoudige keuse 1.1 B 1.2 C 1.3 C 1.4 D 1.5 D 1.6 B 1.7 C 1.8 A 1.9 D 1.10 C Vraag 2: Waar/onwaar 2.1 Waar 2.2 Onwaar 2.3 Onwaar 2.4 Waar 2.5 Onwaar 2.6 Onwaar 2.7 Waar 2.8 Onwaar 2.9 Waar 2.10 Waar Vraag 3: Pas terme bymekaar 3.1 D 3.2 E 3.3 C 3.4 A 3.5 I 3.6 B 3.7 F 3.8 J 3.9 L 3.10 M © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 23

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Vraag 4: Kort vrae 4.1 Voordele sluit in: (enige vier) • Beter kommunikasie in die besigheid tussen afdelings. • Beter kommunikasie met klante, verskaffers en ander eksterne belanghebbendes. • Outomatiese vaslegging en verwerking van data deur middel van programme soos PASTEL, QUICKBOOKS en OMNI-ACCOUNTS. • Verbeterde finansiële stelsels met die aantekening van verkope deur middel van skandeertoestelle en gerekenariseerde verkoopspuntstelsels (VP) waar voorraad en debiteure onmiddellik bygewerk word. • Dokumente kan met ’n skandeerder geskandeer word, om in die besigheid te gebruik. • Gerekenariseerde stoorapparate soos byvoorbeeld geheuestokkies, CD’s, DVD’s en eksterne hardeskywe spaar plek en tyd. 4.2 Gesentraliseerd – word in een kantoor uitgevoer. Gedesentraliseerd – word op verskeie plekke uitgevoer. 4.3 Sewe stappe wat deur bestuur gebruik word om te beplan: Stap 1: Verkry alle inligting. Stap 2: Ontleed inligting en stel langtermyn-doelwitte. Stap 3: Oorweeg veskillende planne om die doelwit te behaal. Stap 4: Kies die beste plan. Stap 5: Besluit op ’n noodplan (om op terug te val). Stap 6: Implementeer die plan wat gekies is. Stap 7: Volg op om seker te maak dat die plan suksesvol is. 4.4 Topvlak: HUB, BD, algemene bestuurder Middelvlak: Enige lynbestuurder, bv. finansële bestuurder Laervlak: voorman, toesighouer 4.5 Doel van begroting: (Brei uit op volgende punte – enige drie.) • Beplan vooruit • Vergelyk werklike inkomste en uitgawes met die bedrae in die begroting • Beheer besteding • Gaan inkomste na • Wys moontlike toekomstige finansiële probleme uit 4.6 Bedrag bedryfskapitaal hang af van: (enige vier) • Aard van die besigheid ● Grootte van die besigheid • Stadium van ontwikkeling ● Lengte van produksieproses • Tempo van voorraadomset ● Terme van koop en verkoop • Seisoenale verbruik ● Seisoenale produksie © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 24

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 4.7 Belangrikheid van openbarebetrekkinge-funksie: • Openbare betrekkinge moet ’n goeie naam en ’n positiewe beeld skep. • Goeie verhoudings met belanghebbendes (werknemers, verskaffers, verbruikers, regering, vakbonde en die media) is nodig. • Belangrike aspekte is: (enige twee) Maak seker dat werknemers gelukkig is en klante goed behandel Ondersteun omgewingsprojekte om publisiteit en goeie beeld te verkry Ondersteun gemeenskapsprojekte om publisiteit en goeie beeld te verkry Bou positiewe verhoudings met vakbonde Tree eties op, wees verantwoordelik, voldoen aan wetgewing om slegte publisiteit te vermy 4.8 Nasiendiskresie (5 x 2 = 10) Twee voorbeelde moet in detail bespreek word – 5 punte elk. Gradering vir elke voorbeeld: 1 – swak voorbeeld; 2 – voldoende voorbeeld; 3 – goeie voorbeeld; 4 – baie goeie voorbeeld; 5 – uitstaande en kreatiewe voorbeeld. 4.9 Leiding: (maks. 10 vir albei saam) • Die proses van leiding is om te lei, te motiveer en ander te inspireer. • ’n Leier gee rigting aan mense. • ’n Leier aktiveer werkers – inspireer hulle om op te tree en om hul werk goed te doen. • Leiers moet behoorlike kommunikasiekanale opstel. Beheer: • Beheer is om seker te maak (na te gaan) dat aktiwiteite volgens plan uitgevoer word. • Dit word gedoen deur sorgvuldige waarneming en deur mense vir terugvoer te vra. • Bestuur moet redes vir mislukking ondersoek. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 25

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing Vraag 5: Opstelvrae 5.1 Bespreek VBW en NKW: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: • VBW 14 maks. 30 Reken • NKW 14 maks. maks. om na 32 • Uitwerking op aankopefunksie 4 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Die volgende opskrifte behoort deel van die bespreking uit te maak: (1 punt per feit) VBW: • Aard en doel • Verbruikersregte • Regsmiddele • Uitwerking op die aankopefunksie NKW: • Aard en doel • Verbruikersregte • Verantwoordelikhede van kredietverskaffers • Kredietverskaffers word deur die NKW verbied • Regsmiddele • Uitwerking op die aankopefunksie (Sien opsomming of handboek vir nog inligting.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 26

Kwartaal 1 Onderwerp 1 Die mikro-omgewing 5.2 Besigheidsfunksies: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: • Identifiseer besigheidsfunksies 5 30 Reken • Bespreek besigheidsfunksies 20 maks. (maks. 6 elk) maks. om na 32 • Bespreek gehalte van prestasie 12 maks. • Uitwerking op aankopefunksie 4 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Enige 5 van die volgende 8 funksies kan bespreek word: (1 punt word per feit toegeken.) • Finansiële funksie, Administrasiefunksie, Aankopefunksie, Bemarkingsfunksie, Produksiefunksie, Openbarebetrekkinge-funksie, Menslike hulpbronne-funksie, Algemene bestuursfunksie Sien puntetoekenning soos volgens rubriek vir: • Identifisering van funksie • Bespreking • Gehalte van prestasie • Uitwerking op aankopefunksie (Vir feitelike inhoud van elke funksie, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 27

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing Oorsig Markomgewing klante ve • Bestuur het beheer oor rs Mikro-omgewing die mikro-omgewing ka tussengangers binne die organisasie. ffe rs • Bestuur het min of I U geen beheer oor die N I omgewing buite die S Die besigheid T S besigheid nie. E T E • Die markomgewing T T T maak deel uit van die E E eksterne omgewing. organisasies van mededingers burgerlike gemeenskap Eenheid 1 Die mark: klante en verbruikers • Klante vorm die “mark” van die besigheid. • Klante betaal vir goedere en dienste om aan hul behoeftes te voldoen. • Maslow het hierdie behoeftes in ’n hiërargie (rangorde) geklassifiseer: Vlak 1 Biologiese en fisiologiese behoeftes (lug, kos, drinkgoed, skuiling, warmte, slaap) Vlak 2 Veiligheidsbehoeftes (beskerming, sekuriteit, orde, wet, perke, stabiliteit) Vlak 3 Saamhorigheid en liefde (gesin, toegeneëntheid, verhoudings, werk) Vlak 4 Erkenningsbehoeftes (prestasie, status, verantwoordelikheid, reputasie) Vlak 5 Selfverwesenliking (persoonlike groei en vervulling). • Verbruikers identifiseer produkte en dienste wat hulle graag sal wil koop. • Hulle oorweeg die pryse • Verbruikersgedrag en -keuse word beïnvloed deur kulturele, sosiale, persoonlike en sielkundige faktore. 1.1 Kulturele faktore • Kulturele faktore verskil van een land tot die volgende en kan op geloof, geografiese streek, ras, gunsteling stokperdjies en sport gebaseer wees. • Gesinswelvaart, vlakke van opvoeding, inkomste, tradisie en beroep vorm afsonderlike klasse in die samelewing © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 28

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing 1.2 Sosiale faktore • Sosiale faktore sluit verwysingsgroepe (groepe van mense waaraan individue glo hulle aan behoort), gesinsrol (pa, ma, enkelouer), rol en status in die gemeenskap (klubs, groepe, organisasies) in. 1.3 Persoonlike faktore • Persoonlike faktore soos ouderdom, beroep, lewenstyl, ekonomiese situasie, persoonlikheid en selfbeeld (karaktereienskappe). 1.4 Sielkundige faktore Vier sielkundige faktore of behoeftes wat koopgedrag beïnvloed: motivering, persepsie, leer, oortuiging en houding. Besighede klassifiseer klante volgens demografiese en lewenstyleienskappe • Demografiese eienskappe sluit etniese agtergrond, ouderdom, inkomste, opvoeding, geslag, buurt, beroep, aantal mense per gesin en kinders se ouderdomme in. • Lewenstyleienskappe sluit kulturele agtergrond, geloofsoortuigings, politieke oortuigings, waardestelsels, ontspanning en stokperdjies, musiekvoorkeure, kosvoorkeure, eetvoorkeure, vermaakvoorkeure, reisvoorkeure, patrone van sosiale interaksie en mediagewoontes in. • Bestuurders doen marknavorsing oor hierdie faktore om verkoopsgeleenthede te bepaal. Eenheid 2 Verskaffers en tussengangers 1 Verskaffers Die besigheid het insette nodig om goedere en dienste te produseer: Insette: Insette verteenwoordig VIER produksiefaktore: • grondstowwe • natuurlike hulpbronne • finansiering • kapitaal • werkers. • arbeid • entrepreneurskap. Insette kom van die verskaffers af en moet beskikbaar wees: • op die regte tyd • teen die regte prys • van die regte gehalte (kwaliteit) • van die regte hoeveelheid (kwantiteit). © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 29

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing Die besigheid moet: • goeie verhoudings met verskaffers handhaaf • koste, gehalte en diens van nuwe verskaffers vergelyk. Voorbeelde van verskaffers: • Banke en aandeelhouers is verskaffers van kapitaal. • Vakbonde onderhandel namens werkers en word as verskaffers van menslike hulpbronne gesien. • Produsente en vervaardigers voorsien grondstowwe. 2 Tussengangers Die tussengangers van ’n besigheid is al die besighede wat ’n rol by die verspreiding en promosie van die goedere en dienste aan klante speel. Tussengangers is spesiale soorte verskaffers en sluit die volgende in: • groothandelaars • kleinhandelaars • agente • spazawinkels • banke • versekeringsmakelaars • mikroleners • reklameagentskappe • telekommunikasievoorsieners • vervoermaatskappye • e-handel webwerwe 2.1 Funksies van tussengangers Tussengangers voeg waarde aan die produk toe 2.1.1 Plekwaarde Tussengangers kry die produk by die verbruiker, waar die verbruiker dit wil hê en voeg dus plekwaarde aan die produk toe. 2.1.2 Tydwaarde ’n Tussenganger wat oop is wanneer die vervaardiger al gesluit het, voeg tydwaarde aan die produk toe. 2.1.3 Eienaarskapwaarde Banke voorsien finansiering deur middel van lenings of kredietkaarte, om dit moontlik te maak om items te koop, en voeg so eienaarskapwaarde aan produkte toe. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 30

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing Eenheid 3 Mededingers Mededingers is al die besighede wat ’n soortgelyke produk of diens voorsien en om die ondersteuning van dieselfde klante meeding. Strategieë om die ondersteuning van die mark te behou, sluit in: • Monitor die teikenmark. • Bevorder klantelojaliteit. • Hou ’n ogie op mededingers. 1 Drie groepe of kategorieë mededingers Kategorie 1 Produkte word as soortgelyk gesien, byvoorbeeld verskillende soorte tee. Kategorie 2 Mededingers bied soortgelyke produkte aan, maar in verskillende besighede, byvoorbeeld ’n ysterwarewinkel en Game kan soortgelyke produkte verkoop. Kategorie 3 Winkels wat heeltemal verskillend is, kan ook met mekaar meeding, byvoorbeeld, ’n ysterwarewinkel en tuinsentrum. Eenheid 4 Burgerlike samelewing Die burgerlike samelewing is al die groepe wat ’n werklike of potensiële belang in, of uitwerking op, ’n organisasie se vermoë om sy doelwitte te kan behaal, het. 1 Groepe of kategorieë van die burgerlike samelewing Finansieel Kredietburo’s, groot stokvels Media Plaaslike radio en koerante Burgerlike optrede Omgewingsaktiviste wat besigheidsoptrede bevraagteken Plaaslike gemeenskap Inwoners van die buurt en gemeenskapsorganisasies Algemene publiek Gemeenskap as ’n geheel 2 Voorbeelde van formele organisasies in die burgerlike samelewing Verskillende formele organisasies speel ’n rol in die markomgewing – party is gemeenskapsgebaseerd (GGO’s), terwyl ander nieregeringsorganisasies (NRO’s) is. • SANVU staan die bevordering en beskerming van verbruikersregte voor. • Kommissie vir Versoening, Bemiddeling en Arbitrasie (KVBA) help werkgewers en werknemers om billike arbeidspraktyke in stand te hou. • Vakbonde soos COSATU, SADOU, NUO en andere onderhandel namens hul lede (werknemers) vir beter werktoestande en betaling. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 31

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing 3 Reguleerders • Die regering skep ’n aantal reguleerders wat toesig moet hou oor die bedrywighede van dele van die burgerlike samelewing. • Die reëls van hierdie reguleerders sal direk beïnvloed wat besighede mag en nie mag doen nie, byvoorbeeld: Suid-Afrikaanse Gesagsvereniging vir Reklamestandaarde (SAGRS) SAGRS hou die inhoud en eerlikheid van advertensies in Suid-Afrika dop. Suid-Afrikaanse Buro vir Standaarde (SABS) Die SABS toets produkte om seker te maak dat hulle aan die voorgeskrewe standaarde voldoen. Die Suid-Afrikaanse Burgerlugvaart Owerheid (SABLO) SABLO reguleer alle burgerlugvaart in Suid-Afrika. Hulle toets loodse en ander lugvaartpersoneel om te verseker dat hulle hul werk kan doen. Die Suid-Afrikaanse Drankraad Die Drankraad besluit waar en aan wie om lisensies vir die verkoop van drank toe te ken. 4 Strategiese bondgenote • Deel van die markomgewing van ’n besigheid is die strategiese bondgenote daarvan. • Die eerste bondgenote van enige besigheid is ander besighede in die omgewing. • Die meeste dorpe en stede het een of meer besigheidsverenigings, wat gewoonlik ’n Sakekamer genoem word. • Baie besigheidseienaars sluit by hierdie groepe aan, omdat sulke groepe by die owerhede kan aandring op meer besigheidsvriendelike regulasies. • Besighede kan ook by ’n handelsorganisasie vir hul soort besigheid aansluit. Geleenthede en bedreigings in die markomgewing Geleenthede en bedreigings Die mark (klante en verbruikers) Geleentheid Bedreiging • Marknavorsing vir nuwe markte • Verbruikersbeskermingswet • Afname in koopkrag • Verandering in verbruikersgedrag Verskaffers Geleentheid Bedreiging • Onderhandel oor handelsafslag • Banke en versekeringsmaatskappye kan fooie en premies verhoog. • Styging in koste van grondstowwe • Stakings © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 32

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing Tussengangers Geleentheid Bedreiging • Tussengangers kan die mark • Kan prys- en bemarkingstrategieë verbreed. beïnvloed Mededingers Geleentheid Bedreiging • Besigheid kan met nuwe idees • Mededingers kan klante “steel”. vorendag kom om voordeel te wen. • Mededingers kan idees steel of naboots. • Mededingers kan hul pryse laat daal en dit onmoontlik maak om mee te ding. Burgerlike samelewing Geleentheid Bedreiging • Goeie verhoudings kan ’n positiewe • Swak verhoudings kan beeld beeld skep. vernietig. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 33

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing Vrae Vraag 1: Meervoudige keuse Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies, neer. 1.1 ’n Taak wat met selfbeeldbehoeftes verband hou is om: A verantwoordelik te wees om huiswerk goed af te handel B jou suster teen teistering te beskerm C kos vir die hele gesin voor te berei D sjokolade vir al jou vriende te koop 1.2 Persoonlike faktore wat verbruikersgedrag beïnvloed, sluit in: A motivering, persepsie, oortuiging en houding B verwysingsgroepe, gesin, rol en status C ras, geloof, stokperdjies, vlak van opvoeding D ouderdom, beroep, selfbeeld en lewenstyl 1.3 Die vier produksiefaktore is: A produk, prys, plek en promosie B natuurlike hulpbronne, entrepreneurskap, kapitaal en arbeid C prys, kwaliteit, kwantiteit en tyd D verbruikers, mededingers, werknemers en eienaars 1.4 Verskaffers van kapitaal is: A banke B aandeelhouers C mikroleners D al bogenoemde 1.5 Tussengangers kry die produk tot by die verbruiker, waar die verbruiker dit wil hê. Dit voeg ....-waarde aan die produk toe. A tyd B eienaarskap C plek D monetêre. 5 x 2 = (10) Vraag 2: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Indien die stelling onwaar is, skryf die korrekte stelling neer. 2.1 Mededingers is besighede wat presies dieselfde produkte verkoop. (2) 2.2 Die KVBA help om billike arbeidspraktyke te handhaaf. (2) 2.3 SANVU onderhandel vir beter werkstoestande en betaling vir werknemers. (2) 2.4 SAGRS is ’n afkorting vir Suid-Afrikaanse Genootskap vir Regulering van Standaarde. (2) (10) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 34

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing Vraag 3: Eenwoord-antwoorde Skryf een woord of term vir die volgende neer: 3.1 Die reguleerder vir standaarde in Suid-Afrika (2) 3.2 Al die groepe wat ’n belang by ’n organisasie se vermoë het om sy oogmerke te bereik (2) 3.3 Al die besighede wat ’n rol by die verspreiding en promosie van goedere en dienste aan klante speel (2) 3.4 Besighede wat grondstowwe en finansiering aan die organisasie voorsien (2) 3.5 Die besigheidsomgewing wat verbruikers, mededingers, tussengangers en vakbonde insluit (2) 3.6 Tussengangers wie se taak die beperking van ’n besigheid se risiko is (2) 3.7 ’n Reguleerder wat loodse en lugvaartpersoneel gereeld toets (2) 3.8 ’n Gunstige moontlikheid wat met die markomgewing verband hou (2) 3.9 ’n Markverwante aktiwiteit wat ’n negatiewe persepsie kan skep (2) 3.10 Plaaslike radio en koerante (2) 10 x 2 = (20) Vraag 4: Kort vrae 4.1 Noem DRIE strategieë wat ’n besigheid kan instel om die ondersteuning van die mark te behou. (6) 4.2 Gee ’n voorbeeld verwant aan medisyneverkope vir elke kategorie van mededinger. (6) 4.3 Noem VYF tussengangers. (5) 4.5 Vergelyk EEN geleentheid en EEN bedreiging vir ’n besigheid van jou keuse, wat betref: • die klante/verbruikers • verskaffers • mededingers. (12) 4.6 Hoe voeg ’n tussenganger “tydwaarde” aan ’n produk toe? (1) (30) Vraag 5: Opstelvraag Besighede kan nie goed vaar as hulle nie hul markte dophou nie. Identifiseer die komponente van die markomgewing. Ontleed en bespreek die komponente en die uitwerking wat hulle op ’n besigheid het. Identifiseer faktore wat in ’n geleentheid verander kan word, en faktore wat ’n negatiewe uitwerking (bedreigings) op die werksaamhede van die besigheid kan hê. (40) (40) [110] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 35

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing ANTWOORDE Vraag 1: Meervoudige keuse 1.1 A 1.2 C 1.3 B 1.4 D 1.5 B Vraag 2: Waar/onwaar 2.1 Onwaar Kan ook besighede wees wat soortgelyke produkte verkoop. 2.2 Waar 2.3 Onwaar SANCU staan die bevordering en beskerming van verbruikersregte voor. 2.4 Onwaar SAGRS staan vir Suid-Afrikaanse Gesagsvereniging vir Reklamestandaarde. Vraag 3: Eenwoord-antwoorde 3.1 Suid-Afrikaanse Buro vir Standaarde 3.2 burgerlike samelewing/belanghebbendes 3.3 tussengangers 3.4 verskaffers 3.5 markomgewing 3.6 versekeringsmakelaars 3.7 Die Suid-Afrikaanse Burgerlugvaart Owerheid 3.8 geleentheid 3.9 bedreiging 3.10 media Vraag 4: Kort vrae 4.1 Monitor die teikenmark bevorder klantelojaliteit hou mededingers dop 4.2 Kategorie 1: Apteke wat medisyne verkoop word as soortgelyk gesien en ding mee. Kategorie 2: Apteke en kleinhandelaars soos Shoprite ding mee. Kategorie 3: Apteke ding met sportwinkels mee vir sportverwante medikasie. 4.3 Groothandelaars , Kleinhandelaars , Agente , Spazawinkels , Banke , Versekeringsmakelaars , Mikroleners , Reklameagentskappe , Telekommunikasie-voorsieners , Vervoermaatskappye , E-handel webwerwe (enige 5) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 36

Kwartaal 1 Onderwerp 2 Die markomgewing 4.4 Nasiendiskresie. Dit is belangrik dat die geleentheid en bedreiging met die eksterne omgewing van die besigheid verband hou. Ken 2 punte vir elke geleentheid toe (2 x 3 = 6). Ken 2 punte vir elke bedreiging toe (2 x 3 = 6). 4.5 Tydwaarde word deur tussengangers verskaf deurdat hulle later as vervaardigers oop bly en ook op openbare vakansiedae en naweke oop is. Vraag 5: Opstelvraag Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: Identifiseer komponente (1 x 5) 6 maks. Ontleed en bespreek (6 x 5) 20 maks. (maks. 6 30 Reken Uitwerking op besigheid (2 x 5) elk) maks. om na 32 Geleentheid 10 maks. Bedreiging 4 maks. 4 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Identifiseer: klante, tussengangers, verskaffers, mededingers, organisasies van die burgerlike samelewing. Ontleed en bespreek: • Uitwerking op besigheid • Geleentheid • Bedreiging (Verwys na opsomming of handboek vir feitelike inhoud van elke komponent.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 37

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing Oorsig Tegnologies Fisiese / Internasionaal natuurlike Die makro- omgewing (TIESRIF) Institusioneel/ Ekonomies globaal Sosiale, Regs en kulturele en polities demografiese omgewing © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 38

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing Eenheid 1 Die fisiese omgewing Die fisiese/natuurlike omgewing sluit alles in wat met die onmiddellike omgewing van die besigheid verband hou, byvoorbeeld: • landskap, terrein en geboue • plaaslike klimaat en weerstoestande • beskikbaarheid, koste en volhoubaarheid van hulpbronne (water en elektrisiteit) • infrastuktuur (paaie, vervoer en telekommunikasie) • omgewingsfaktore soos lug-, water- en geraasbesoedeling. Eenheid 2 Die ekonomiese omgewing Suid-Afrika het ’n ekonomiese stelsel van ’n vryemark. Die volgende faktore is belangrik. 1 Betalingsbalans van die land • Meer invoere (produkte wat die land binnekom) as uitvoere (produkte wat uit die land uitgaan) veroorsaak ’n negatiewe betalingsbalans. • Dit maak die rand swakker teenoor ander geldeenhede. • Dit beteken weer dat ingevoerde goedere duurder word. Stadiums van die besigheidsiklus Ekonomieë van lande gaan deur vier stadiums van die besigheidsiklus: • Stadium 1: Uitbreiding • Stadium 2: Piek • Stadium 3: Resessie • Stadium 4: Herstel 2 Inkomsteverspreiding • Die verspreiding van inkomste tussen die rykes, middelklas en armes sal die besigheid beïnvloed. • Dit sal die grootte van die mark vir produkte beïnvloed. • Baie arm mense lei tot ’n klein mark vir luukse goedere, omdat hulle slegs die basiese kan bekostig. 2.1 Herverspreiding van inkomste • Oordragbetalings of herverspreiding van inkomste kom van bronne soos maatskaplike toelae. • Dit laat individue in die laer inkomstegroepe toe om produkte en dienste te koop wat hul andersins nie sou kon bekostig nie. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 39

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing 2.2 Werkloosheid • Hoër werkloosheid lei tot minder produkte en dienste. • Dit veroorsaak dat potensiële werkers geen inkomste verdien nie. • Dit lei tot ’n kleiner mark waarop produkte en dienste verkoop kan word. 2.3 MIV en Vigs • Baie ekonomies aktiewe mense is geïnfekteer met MIV en Vigs. • Opgeleide mense word siek. • Siekte veroorsaak afwesigheid by die werk en dus laer produktiwiteit. • Vigs lei tot die dood van opgeleide mense. • Ander moet vir hul plekke opgelei word, wat tot hoër opleidingskoste lei. • Die produktiwiteit van die hele land lei daaronder. 2.4 Ander ekonomiese faktore • Inflasie • Belasting Eenheid 3 Die sosiale, kulturele en demografiese omgewing • Sosiale en kulturele aspekte spreek die gewoontes, geloof, tale, lewenstyle en waardes (houding teenoor reg en verkeerd) van die gemeenskap aan. • Demografie verwys na ouderdom, geslag, opvoeding, vaardighede en rassegroepe in die samelewing • Indien die soort mense wat in ’n gemeenskap woon verander, moet die besigheid ook verander. Die besigheid moet bewus wees, en aanpas, by veranderinge soos: Demografie, opvoedingsvlakke, mense se norme en waardes, houdings oor gesondheid en lewenstyl. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 40

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing Eenheid 4 Die tegnologiese omgewing Tegnologie verwys na al die maniere waarop mense gereedskap of masjinerie gebruik om die werk makliker te maak. Tegnologiese vooruitgang beïnvloed alle aspekte van besighede en kan soos volg geklassifiseer word: Produksieprosesse Daaglikse besigheidsbedrywighede • gebruik van masjinerie • gebruik van rekenaars • geoutomatiseerde toerusting / • fakse, fone (sel en landlyn), kopieerders robotte • bemarking van produkte en dienste • bestuur geldsake met rekenaarprogramme (PASTEL, Omni-accounts, Quickbooks, ens.) • administrasie van datavaslegging • bestuursinligting in die vorm van grafieke vir besluitneming • Internet vir aanlynbankdienste • Internet vir inligting • E-posse • rekenaarnetwerke • elektroniese verkoopspunt (EVP) 1 Tegnologie verander besigheid Namate tegnologie verander, verander dit alle aspekte van besigheid. Voorbeelde is landboumasjinerie, rekenaars, lugvervoer, voorraadbeheer en bestelling met EVP. 2 Aanlyn-inkopies • Aanlyn-inkopies het die mark vir party besighede uitgebrei en nuwe geleenthede geskep. • Die beskikbaarheid van aanlyn-inkopies het die vraag na sekere produkte by konvensionele straatwinkels en diensbesighede laat afneem. 3 Nuwe materiale Nuwe materiale word gebruik om skadelike produkte te vervang, byvoorbeeld nuwe isolasiemateriaal het asbes vervang. 4 Robottegnologie • Geoutomatiseerde toerusting in fabrieke het tot minder werksgeleenthede in sekere kategorieë beroepe gelei, maar het ook mense in gevaarlike beroepe vervang. • Hoër vlakke van tegnologie en verhoogde produksie het ook nuwe geleenthede vir meer geskoolde werkers geskep. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 41

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing 5 Rekenaartegnologie in die kantoor • Rekenaars het werk van tiksters weggeneem maar het werk vir datavasleggers geskep. • Baie mense wat sekeretaresses of tekenaars moes aanstel, doen nou self hul werk. • Rekenmeesters, ontwerpers, fotograwe, musikante, ingenieurs en skrywers kan idees op rekenaars ontwikkel en vaslê. • Opleidingskursusse word ook met behulp van rekenaars gehou. Kommunikasie tussen lektore en studente vind via rekenaar plaas. • Posdienste, fakse, boodskappers en koeriers is ook in ’n mindere of meerdere mate met e-pos vervang. • Rekenaars en sagteware het die ondersteuning van tegnici nodig om glad te bly loop. 5.1 Staafkodes Elektroniese verkoopspuntdata verskaf inligting wat bemarking kan gebruik. • Die laserbetaalpunt lees ’n staafkode. • Dit kan aan rekenaarsagteware verbind word wat die voorraadsyfers outomaties bywerk. • Verkope kan ontleed word en voorraadvlakke kan beheer word. • Verbruikers kry ’n gedrukte strokie met besonderhede van aankope, datum en betaling. • Dit beteken dat vervaardigers staafkodes by produkte moes voeg. Eenheid 5 Die regs- en politieke omgewing 1 Politieke omgewing • ’n Goeie verhouding tussen ’n stabiele regering en besigheid skep ’n positiewe politieke omgewing. • ’n Onstabiele regering en swak verhouding tussen die regering en besigheid skep ’n negatiewe politieke omgewing. • Politieke besluite wat besighede kan beïnvloed, is onder andere: Hoe die regering belasting hef Hoe die regering belasting bestee Rentekoerse en inflasie. • Ander politieke faktore is stakings, wettige en onwettige immigrasie, burgerlike onrus en terrorisme. • Die politieke party aan bewind kan regs-, ekonomiese en sosiale ontwikkelinge beïnvloed. 2 Regsomgewing • Wette is reëls, deur die parlement ingevoer, om die gedrag van landsburgers te beheer • Wetgewing word afgedwing om beheer uit te oefen. Dit word deur die regstelsel en howe gedoen. • Suid-Afrikaanse howe word in drie kategorieë verdeel: © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 42

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing Drie kategorieë howe in Suid-Afrika Hoër howe Laer howe (Landdroshowe) Spesiale Howe • Grondwetlike Hof • Arbeidshof • Appèlhof • Belastinghof • Verskeie Hoë Howe • Hof vir Klein Eise • Die regstelsel, deur die howe, het jurisdiksie om oor die volgende toesig te hou: indiensneming, belasting handelsmerkregte, patentregte, intellektuele eiendomsregte verkope van goedere tussen verkopers en koper eiendomsregte en regte van eienaarskap verbruikersaangeleenthede billike mededinging beskerming van die omgewing. • Van die belangrike wette (reëls) wat deur die parlement ingevoer word om gedrag te beheer en om die burgers van die land te beskerm is: WBGV (1993) WBDV (1997) Maatskappyewet Wet op (2008) Verbruikers- beskerming (2008) Wet op Wet op Basiese Verskillende vorms Die regte van Beroepsgesondheid en Diensvoorwaardes van eienaarskap en verbruikers word -veiligheid verskaf reëls spreek aspekte die vereistes duidelik gemaak. betreffende veiligheid in soos werksure, daarvan word die besigheid, veral vir verlof en uiteengesit. fabrieke en help om die minimum lone risiko van gevare en swak aan. gesondheid te verminder. WGI (1998) WOV (1998) WAV (1995) Wet op Gelyke Wet op Wet op Indiensneming stel Ontwikkeling van Arbeidsverhoudinge standaarde vir gelyke Vaardighede stel ’n raamwerk behandeling betreffende vereis gelyke waarbinne ras, kultuur, taal, mense geleenthede vir onderhandeling met gestremdheid. verdere opleiding tussen die in die werkplek. werkgewer (baas) en die werknemer (werker) kan plaasvind. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 43

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing Eenheid 6 Die internasionale omgewing • Gebeure wat elders in die wêreld en buite die grense van Suid-Afrika plaasvind kan ’n uitwerking op die ekonomie hê, byvoorbeeld: Politieke onrus in Zimbabwe lei daartoe dat onwettige immigrante na Suid-Afrika toe kom, wat plaaslike werkloosheid verhoog. • Gebeure wat buite die grense van Suid-Afrika plaasvind, kan ’n uitwerking op plaaslike besighede hê, byvoorbeeld: Aardbewings elders, soos in Japan, kan ’n tekort aan ingevoerde goedere meebring. Beleide beheer Suid-Afrikaanse invoere (bring van produkte van elders in die wêreld na Suid-Afrika toe) en uitvoere (om produkte van Suid-Afrika elders in die wêreld te neem). ’n Wisselende vraag na uitvoerkommoditeite, byvoorbeeld goud, diamante, platinum, ander minerale, masjinerie en toerusting. Wisselende pryse van invoerkommoditeite soos masjinerie en toerusting, chemikalieë, petroleum, wetenskaplike instrumente en voedsel van hoofsaaklik Duitsland, China, VSA, Saoedi-Arabië, Japan en die VK. Eenheid 7 Die institusionele omgewing Hierdie omgewing verwys na die amptelike en nie-amptelike prosedures waarvolgens besigheid gedoen word, en die instellings wat by hierdie prosedures betrokke is. Om ’n maatskappy te begin (prosedure van maatskappystigting): • Reserveer ’n naam en registrasie van ’n maatskappy by die Registrateur van Maatskappye. • Registreer by die SAID vir inkomstebelasting, BTW (belasting op toegevoegde waarde) en LBS (lopende betaalstelsel vir werknemers). • Registreer by die Departement van Arbeid vir WVF (werkloosheidsversekeringsfonds) en ongevalleversekeringsfonds. Voorbeelde van nie-amptelike prosedures: • raak vertroud met die gewoontes en tradisies van mense in daardie handelsarea • behoort aan ’n sakekamer. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 44

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing Vrae Vraag 1: Meervoudige keuse Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies, neer. 1.1 Die koste van hulpbronne is ’n komponent van die ... omgewing: A ekonomiese B regs- C fisiese D internasionale 1.2 Inflasie is ’n faktor wat met die ... omgewing van die besigheid verband hou: A ekonomiese B regs- C fisiese D internasionale 1.3 Ekonomieë van lande gaan deur vier stadiums van die besigheidsiklus: A uitbreiding, piek, resessie en herstel B resessie, uitbreiding, groei, piek C piek, herstel, groei, resessie D geen van bogenoemde nie. 1.4 Hierdie wet verskaf reëls vir veiligheid om die risiko’s van swak gesondheid en beserings in die werkplek te verminder. A WBDV B Maatskappyewet C Verbruikerswet D WBGV 1.5 Belasting wat deur die werkgewer namens die SAID van die werknemer se salaris afgetrek word: A belasting op toegevoegde waarde B voorlopige belasting C lopende betaalstelsel D werkloosheidsversekering 1.6 Die hoeveelheid werksure, verlof en minimum lone word in hierdie wet weergegee: A Wet op Gelyke Indiensneming B Wet op Basiese Diensvoorwaardes C Wet op Ontwikkeling van Vaardighede D Wet op Arbeidsverhoudinge 6 × 2 = (12) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 45

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing Vraag 2: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf net die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 2.1 ’n Wet wat gelyke geleentheide vir verdere opleiding A WBDV in die werkplek vereis B Spesiale howe 2.2 Verskillende soorte eienaarskap en die vereistes C Maatskappyewet daarvan word hier gespesifiseer D Produktiwiteit 2.3 Die Arbeidshof, Belastinghof en Hof vir Klein Eise E Herverspreiding resorteer onder hierdie soort hof F Invoere 2.4 Optrede deur verbruikers om druk uit te oefen G Wet op teenoor ’n bepaalde kwessie soos ontbossing of Verbruikersbeskerming mishandeling van diere H Landdroshowe 2.5 Dit verwys na die ouderdom, geslag, opvoeding, I Wet op Gelyke vaardighede en rassegroepe in die samelewing Indiensneming J Verbruikerswese 2.6 MIV en Vigs lei tot ’n verlies aan produksie en het K Demografie dus ’n uitwerking op die ... van die land L Ekonomie 2.7 Deur hierdie wet word inkomste by party mense M Uitvoere geneem en aan andere gegee wat dit meer nodig het 2.8 Produkte kom in die land in van ander lande af 2.9 Produkte gaan uit die land uit na die markte van ander lande 9 x 2 = (18) Vraag 3: Kort vrae 3.1 Noem SEWE komponente wat deel vorm van die makro-omgewing van ’n besigheid. (7) 3.2 Jy is ’n bestuurder by Kai Zen Motors in Japan. Verduidelik die uitwerking wat die tsunami op jou besigheidsbedrywighede gehad het aan jou vriend in Suid-Afrika. Lig DRIE negatiewe aspekte vir die besigheid en die gemeenskap uit. (9) 3.3 Jy wil ’n besigheidsperseel koop om ’n besigheid te begin. Gedurende watter stadium van die besigheidsiklus is dit die beste om te begin? Motiveer jou antwoord. (4) 3.4 Bespreek die uitwerking van MIV en Vigs op die besigheid. (8) 3.5 Omskryf resessie. (2) (30) Vraag 4: Opstelvraag Bespreek die komponente van die makro-omgewing. Ontleed die uitwerking wat hierdie omgewing op besighede het deur voorbeelde by jou antwoord in te sluit. (40) (40) [100] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 46

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing ANTWOORDE Vraag 1: Meervoudige keuse 1.1 C 1.2 A 1.3 A 1.4 D 1.5 C 1.6 B Vraag 2: Pas terme bymekaar 2.1 I 2.2 C 2.3 B 2.4 J 2.5 K 2.6 L 2.7 E 2.8 F 2.9 M Vraag 3: Kort vrae 3.1 Makro-komponente: T Tegnologiese omgewing I Internasionale omgewing E Ekonomiese omgewing S Sosiale omgewing R Regsomgewing I Institusionele omgewing F Fisiese/natuurlike omgewing 3.2 Diskresie by nasien. Moontlikhede sluit in: (enige drie) • Fabriek moes sluit, dus is baie werkers tydelik werkloos sonder enige inkomste. • Sal baie geld kos om die skade te herstel; dus sal die prys van voertuie verhoog moet word. • Baie mense word deur die tsunami geraak en sal nie die geld hê om nuwe motors te koop nie. • Geen elektrisiteit nie weens skade aan die kernkragaanleg; dus geen manier waarop skade herstel kan word nie. • Die ekonomie van die land is geraak, wat hoër belasting sal veroorsaak. (Enige ander geldige punt. Onthou dat die fabriek nie regtig bestaan nie, so dit kan ook gesien word as een wat nie beskadig is nie. Uitwerking van die tsunami sou dan meer indirek wees). © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 47

Kwartaal 1 Onderwerp 3 Die makro-omgewing 3.3 Diskresie by nasien. Motivering is belangrik. Moontlike antwoord: Einde van resessie. Die verkoopsprys van eiendom daal tydens ’n resessie, omdat mense nie geld vir veel meer as net die bevrediging van hul behoeftes het nie. Aan die einde van ’n resessie sal ’n mens goedkoop eiendomme kry, en kan dan uitbreiding in die volgende stadium inwag, wanneer verbruikers geld sal hê om die besigheid te ondersteun. 3.4 Uitwerking van MIV en Vigs op besigheid: • Siekte veroorsaak afwesigheid van die werk af, en dus laer produktiwiteit. • Vigs lei tot die dood van opgeleide mense. • Ander moet vir hul werk opgelei word, wat tot hoër opleidingskoste lei. • Die produktiwiteit van die hele land ly daaronder. 3.5 Resessie is ’n tydperk van ekonomiese agteruitgang wanneer inkomste geneig is om te daal en werkloosheid en vlakke van armoede toeneem. Vraag 4: Opstelvraag Makro-omgewing: Rubriek om te gebruik Inleiding 3 Feite: Identifiseer komponente (1 x 7) 7 maks. 30 Reken Bespreek (4 x 7) 28 maks. (maks. 7 maks. om na 32 Uitwerking op besigheid (3 x 7) elk) 21 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur 8 Sintese 2 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Identifiseer: Tegnologiese, Internasionale, Ekonomiese, Sosiale, Regs-, Institusionele, Fisiese omgewings Bespreek: • Uitwerking op besigheid • Voorbeelde (Vir feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 48

Kwartaal 1 Onderwerp 4 Die verband tussen die mikro-, mark- en makro-omgewings Oorsig 2 Hoe hou hulle verband met mekaar? 2.1 Komponente van die mikro-omgewing 3 Hoe hou die mikro- en markomgewing verband 2.2 Komponente van die met mekaar? markomgewing. 3.1 Interne besigheid en 1 Onderlinge verbruikers verband tussen die drie 3.2 Interne besigheid en omgewigns verskaffers 3.3 Interne besigheid en tussnegangers 3.4 Interne besigheid en Die verband mededingers tussen mikro-, mark- en makro- omgewings Eenheid 1 Verwantskappe 1 Die verhouding tussen die drie omgewings Opsomming van die DRIE besigheidsomgewings Mikro-omgewing Markomgewing Makro-omgewing Mikro-omgewing is intern en Markomgewing bestaan Makro-omgewing bestaan kan deur bestuur beheer onmiddellik buite die buite die ongewing en kan word. besigheid; kan beïnvloed nie deur bestuur beheer Faktore is: word deur bestuur maar nie word nie. • missie en oogmerke beheer word deur hulle nie. Faktore is: • bestuur en Faktore is: • tegnologiese omgewing bestuursfunksies • verbruikers • internasionale omgewing • hulpbronne van die • verskaffers • ekonomiese omgewing besigheid. • agente/tussengangers • sosiale omgewing • mededinging • geleenthede en • regs-/politieke omgewing bedreigings. • institusionele omgewing • fisiese/natuurlike omgewing. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 49

Kwartaal 1 Onderwerp 4 Die verband tussen die mikro-, mark- en makro-omgewings Elk van die drie omgewings beïnvloed mekaar. • Die mikro-omgewing beïnvloed die markomgewing deur die strategieë daarvan. • Daarteenoor word die mikro-omgewing deur die markomgewing beïnvloed, byvoorbeeld mededingers wat hul pryse verlaag of ’n verandering in verbruikersgedrag. • Die makro-omgewing beïnvloed die besigheid indirek deur die markomgewing, soos byvoorbeeld die uitwerking van belasting of resessie op verbruikersbesteding. • Die makro-omgewing beïnvloed die besigheid indirek deur rentekoers op lenings of wetgewing (nuwe Verbruikerswet, nuwe Maatskappyewet …) • Die besigheid het min of geen beheer oor die makro-omgewing nie. Eenheid 2 Hoe hou hulle verband met mekaar? 2.1 Komponente van die mikro-omgewing Die agt besigheidsfunksies: ’n Storietjie maak dit makliker om die agt funksies te onthou: Feitlik Alle Apies Mag Baie Aandurf O or Piesangs. • Finansieel • Administrasie • Algemene bestuur • Menslike hulpbronne (Personeel) • Bemarking • Aankope • O penbare betrekkinge • Produksie 2.1.1 Direkte invloed van bestuursfunksies op mekaar Voorbeelde is: • Indien die aankopeafdeling nie die grondstowwe aankoop wat nodig is om ’n produk of diens teen die bes moontlike prys te vervaardig nie, sal die bemarkingsafdeling dit nie teen ’n goeie prys kan verkoop nie. • Algemene bestuur is verantwoordelik om die besigheid te bedryf. As hulle nie die werknemers motiveer nie, sal produksie en wins daaronder ly. 2.1.2 Invloed van die ander faktore van die mikro-omgewing op mekaar Organisasiekultuur • Hoe werknemers deur bestuur behandel word, en hoe hulle mekaar behandel, skep die organisasiekultuur van die besigheid. • ’n Positiewe organisasiekultuur sal tot hoër produksievlakke lei, wat verhoogde wins sal meebring. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 50

Kwartaal 1 Onderwerp 4 Die verband tussen die mikro-, mark- en makro-omgewings Missie, visie en oogmerke • Dit beskryf wat die besigheid wil doen. • Indien die missie, visie, doelwitte en oogmerke nie duidelik is nie, sal die bestuur nie behoorlik kan beplan en organiseer nie. • Nie een van die ander besigheidsfunksies sal weet wat om te doen nie. Hulpbronne • Hulpbronne sluit menslike hulpbronne, toerusting, kapitaal en grondstowwe in. • ’n Probleem met enige van die hulpbronne sal die besigheid beïnvloed. • ’n Toename in lone, pryse van toerusting en grondstowwe is voorbeelde van probleme waarmee die besigheid te kampe mag hê. 2.2 Komponente van die markomgewing Die onderskeie komponente van die markomgewing beïnvloed mekaar ook direk, byvoorbeeld, jou verskaffer kan dalk ook goedere aan jou mededinger teen ’n laer prys verskaf as wat hy dit aan jou verskaf. Eenheid 3 Hoe hou die mikro- en markomgewings met mekaar verband? 3.1 Interne besigheid en verbruikers Die gedrag van die verbruikers sal die mikro-omgewing tot ’n groot mate beïnvloed. As die koopkrag van verbruikers afneem, sal die besigheid bemarkingstrategieë in plek moet stel om verbruikers te lok. 3.2 Interne besigheid en verskaffers Indien ’n verskaffer ophou sake doen, kan dit ’n ernstige uitwerking op die besigheid hê. ’n Nuwe verskaffer sal gesoek moet word wat gewillig is om die goedere teen dieselfde prys te verskaf. Dit plaas druk op die aankopeafdeling. 3.3 Interne besigheid en tussengangers Indien ’n tussenganger ’n nuwe mark in ’n ander land bewerkstellig, sal dit ’n uitwerking op ’n paar afdelings (aankope, finansies, bemarking en administrasie) in die besigheid hê, omdat die produksie van die maatskappy sal moet toeneem. 3.4 Interne besigheid en mededingers Mededingers wat ’n nuwe produk op die mark bring, kan die verkope van ’n besigheid laat daal. Mededingers wat hul pryse verminder omdat hulle ’n goedkoper verskaffer opgespoor het, sal die verkope van produkte verhinder. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 51

Kwartaal 1 Onderwerp 4 Die verband tussen die mikro-, mark- en makro-omgewings Vrae Vraag 1: Eenwoord-antwoorde Skryf een woord of term vir die volgende neer: 1.1 Die interne omgewing van die besigheid (2) 1.2 Die sosiale omgewing maak deel van hierdie omgewing uit (2) 1.3 Die persoonlikheid van die organisasie (2) 1.4 Personeel, toerusting, kapitaal en grondstowwe (2) 1.5 Besighede wat min of meer dieselfde produk verkoop (2) 1.6 Besighede wat grondstowwe aan jou organisasie verkoop (2) 1.7 Mense wat produkte by die besigheid koop (2) 1.8 Die omgewing wat selfone, e-pos, MP4-spelers, Skype, Twitter en Facebook bevat (2) 1.9 ’n Tydperk van ekonomiese agteruitgang waar inkomste geneig is om te daal en armoede en werkloosheid toeneem (2) 1.10 Wisselende (veranderende) geldeenhede maak deel van hierdie omgewing uit. (2) 10 x 2 = (20) Vraag 2: Kort vrae 2.1 Bespreek ’n uitdaging in die besigheidsfunksies hieronder, en verduidelik hoe die uitdaging ’n ander besigheidsfunksie sal beïnvloed: (12) • bemarking • finansieel • aankope. 2.2 Bespreek hoe ’n loonverhoging vir werkers die res van die besigheid sal beïnvloed. (6) 2.3 Olwethu Cele het besighede begin wat rame van alle groottes verkoop. Verduidelik die implikasie wat ’n verskaffer wat goedere teen ’n laer prys aan ’n mededinger verkoop, op Olwethu se besigheid sal hê. (4) 2.4 Verduidelik hoe ’n besigheid sy verbruikers kan beïnvloed. (3) (25) [45] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 52

Kwartaal 1 Onderwerp 4 Die verband tussen die mikro-, mark- en makro-omgewings ANTWOORDE Vraag 1: Meervoudige keuse 1.1 Mikro-omgewing 1.2 Makro-omgewing 1.3 Organisasiekultuur 1.4 Hulpbronne 1.5 Mededinger 1.6 Verskaffers 1.7 Verbruikers/klante 1.8 Tegnologiese omgewing 1.9 Resessie 1.10 Ekonomiese omgewing Vraag 2: Kort vrae 2.1 Diskresie by nasien. Moontlik antwoorde: • Bemarking: ’n Uitdaging mag wees dat die bemarkingsbestuurder se vooruitskouing van koste in ’n geprojekteerde inkomstestaat of begroting verkeerd was, en dat die bemarkingsveldtog baie meer gekos het as wat toegelaat was. • Dit raak die finansiële funksie omdat hul toekennings uit die begroting aan die verskillende afdelings dan verkeerd sal wees. • Finansieel: ’n Uitdaging kan wees dat verkoopsyfers verkeerd was, en dus sal inkomste en wins verkeerd wees. • Dit raak alle ander afdelings, omdat syfers en begrotings aangepas sal moet word volgens die werklike verkope, inkomste en wins. • Aankopefunksie: Uitdaging kan wees dat die grondstowwe wat aangekoop is van ’n lae (minderwaardige) gehalte is. • Raak die produksieafdeling omdat hulle nie produkte van gehalte uit grondstowwe van lae gehalte kan vervaardig nie. 2.2 Uitwerking van loonverhoging: (Enige ander geldige punt.) • ’n Toename in lone sal hoër uitgawes vir die besigheid beteken, en sal dus begrotings in die finansiële funksie beïnvloed. • Die menslike hulpbronne-funksie sal hul betaallys moet aanpas en mag gedwing wees om werkers af te dank. • Werknemers sal oor die algemeen gelukkig wees oor ’n loonverhoging. Dit kan dus lei tot hoër produktiwiteit in die produksieafdeling. • Die finansiële afdeling en administrasieafdeling sal hul salarisstate en belastingaftrekkings moet aanpas. • Die bemarkingsafdeling sal ’n prysverhoging op produkte moet oorweeg, om te vergoed vir die hoër uitgawes weens die loonverhoging. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 53

Kwartaal 1 Onderwerp 4 Die verband tussen die mikro-, mark- en makro-omgewings 2.3 Implikasie: • Olwethu se grondstowwe sal duurder wees, en sal dus die koste van vervaardiging van sy rame laat toeneem. • Dit beteken hy sal ’n hoër prys vir sy produk moet vra, wat verkope kan ontmoedig. 2.4 ’n Besigheid kan hul verbruikers beïnvloed deur hul produkte te adverteer, ’n uitverkoping te hou, of deur vriendelike diens te bied. (enige ander geldige punt) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 54

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore Oorsig 1 Primêre, sekondêre en tersiêre nywerheidsektore (ook bekend as ekonomiese sektore) • Primêre sektor hou verband met die 2 Die formele en informele oes, insameling en ontginning van sektore natuurlike hulpbronne uit die natuur. • Sekondêre sektor hou verband met • Formele sektor sluit besighede in die gebruik van natuurlike wat deel van die land se BNP hulpbronne by die vervaardiging van uitmaak omdat hulle geregistreer ’n produk. is om belasting te betaal. • Tersiêre sektor hou verband met alle • Informele sektor sluit besighede aktiwiteite wat betrokke is by die in wat nie deel van die BNP bring van die produk na die uitmaak nie, omdat hulle nie verbruiker, en sluit hulpdienste soos belasting betaal nie. vervoer in. Besigheidsektore 3 Openbare en privaatsektore • Openbare sektor – Alle besighede of instellings wat deur die staat besit en beheer word • Privaatsektor – Alle besighede wat deur privaatindividue of ’n groep individue besit word wat nie met die staat verband hou nie © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 55

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore Eenheid 1 Primêre, sekondêre en tersiêre sektore 1 Wat word bedoel met primêre, sekondêre en tersiêre sektore? 1.1 Primêre sektor • Aktiwiteite sluit die oes, insameling of ontginning van grondstowwe uit die natuurlike omgewing in – uit die grond, die see, varswater- of plantbronne. • Kan geklassifiseer word in landbouprodukte, visserye, bosbou en mynbou. 1.2 Sekondêre sektor • Verwerk grondstowwe uit die primêre sektor en voorsien dit aan die tersiêre sektor. • Inset word gebruik om produkte met behulp van ’n produksieproses te vervaardig. Die resultaat word die uitset genoem. • Vervaardiging kan die vervaardiging van halfvoltooide produkte insluit, wat dan aan vervaardigers of die verbruiker verkoop word. • Halfvoltooide produkte kan gebruik word by die verdere vervaardiging van goedere of voltooide produkte, byvoorbeeld metaalplate wat gebruik word om blikkies te maak. 1.3 Tersiêre sektor Aktiwiteite omvat die bring van produkte vanaf die sekondêre sektor na die eindverbruikers toe, die vervoer van mense, kommunikasie en talle ander dienste soos opleiding, gesondheid, bankwese en administrasie. 2 Klassifikasie van verskillende nywerhede (aard van nywerhede en produksie) 2.1 Primêre sektor 2.1.1 Landbou Veeteelt • In Suid-Afrika is die algemeenste diere vir veeteelt beeste, skape, bokke en hoenders. • Ander sluit volstruise en ander pluimvee in. • Krokodilboerdery het ook aan die kus gewild geraak, omdat krokodilvel na ander lande uitgevoer kan word en by die vervaardiging van leeritems gebruik word. Saaiboerdery • Saaiboerdery is afhanklik van die klimaat van die gebied en die seisoen. • ’n Verskeidenheid vrugte, groente, neute, rooibostee, kruie en speserye word ook geoes. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 56

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore 2.1.2 Vissery • Visvangs vind plaas uit die see en varswater. • Produkte sluit mossels, oesters, kreef, sardyne, kalamari, tuna en stokvis in. • Visvangslisensies is nodig. • As deel van omgewingsbewaring word vis geklassifiseer as bedreig of nie. 2.1.3 Bosbou • In party provinsies is daar groot plantasies bome. • Party plantasies behoort aan Mondi, Sappi en Bison Board. • Die gewildste bome is bloekom, den en wattel, wat by die vervaardiging van meubels en papier gebruik word. 2.1.4 Mynbou • Suid-Afrika is ryk aan minerale hulpbronne. • Hierdie sektor sluit belangrike mineraalkategorieë in, soos kosbare metale en minerale, energieminerale, nieyster metale en industriële minerale. • Ons is die wêreld se grootste platinumprodusent en een van die vernaamste produsente van goud, diamante, basismetale en steenkool. • Voorbeelde van myne sluit in Harmony Goudmyn, Anglo American Korporasie van Suid- Afrika Beperk (AAK), Avgold, Durban Roodepoort Deep, Impala Platinum Holdings Bpk (Implats). 2.2 Sekondêre sektor • Vervaardigingsake gebruik die natuurlike hulpbronne wat in die primêre sektor geproduseer word om produkte in die sekondêre sektor te vervaardig. • Insette word tot uitsette verwerk. • Voorbeelde van vervaardigers sluit in: Gebruik van landbouhulpbronne – ingemaakte vleis en groente. Bekende vervaardigers sluit Tiger Brands, Pioneer Foods, Premier Food, National Brands, Clover en Orange Grove in. Gebruik van visbronne – Bevrore en vars see- en varswaterprodukte soos verpakte vis in bokse en ingemaakte vis. Voorbeelde is I&J en Tightline visserye. Gebruik van bosbouhulpbronne – Bome word ontbas en word gebruik om meubels en papier te vervaardig. Papierfabrikante soos Mondi en Sappi is die grootste produsente. Gebruik van mynbouhulpbronne – Metaal wat deur vervaardigers soos YSKOR en ALUSAF geprosesseer word. 2.3 Tersiêre sektor • Besighede wat alle dienste verskaf wat dit moontlik maak om produkte van die produsente in die sekondêre sektor tot by die eindverbruikers te bring. • Sluit groothandelaars, kleinhandelaars, verskaffers van elektrisiteit, professionele dienste (soos dokters) en restaurante in. • Hulpdienste is daardie deel van die tersiêre sektor wat dienste aan ander besighede, eerder as die eindverbruiker, verskaf. Hulpdienste oorbrug ’n “gaping”. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 57

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore Hulpdienste Diens Gaping wat oorbrug word Vervoer Oorbrug die spesiale gaping, en dus die afstand tussen die produsent en die eindverbruiker. Berging Berging oorbrug die tydsgaping – die gaping tussen die tyd wanneer die produk vervaardig word, en wanneer dit verbruik word. Sortering Goedere word versamel en gesorteer vir herverspreiding. Dit oorbrug die gaping van kwantiteit (hoeveelheid) en verskeidenheid. Gradering en Sekere goedere, soos landbouprodukte, moet in grade geklassifiseer standaardisasie word om kwaliteit aan te dui. Produkte van vervaardigers word vir kwaliteit gestandaardiseer deur instellings soos die SABS. Gradering en standaardisasie oorbrug die kwaliteitsgaping. Finansiering Geld kan by banke of ander kredietverskaffers geleen word om die besittingsgaping te oorbrug. Versekering Versekering kan uitgeneem word op iets wat waarde het, soos duur bates, en dit oorbrug die gaping van risiko. Werklike Die besittingsgaping word oorbrug deur die verkoop van produkte aan verkope die verbruikers. Eenheid 2 Die verskil tussen die formele en informele sektore 1 Formele sektor Die formele besigheidsektor is alle besighede wat formeel geregistreer is om onder ’n erkende soort besigheidseienaarskap werksaam te wees. Soorte eienaarskap sluit maatskappye, vennootskappe, beslote korporasies (BK’s) of alleeneienaarsake in. • Die doel van besighede in hierdie sektor is om wins te maak. • Besighede in die formele sektor word by die SAID geregistreer vir belasting, en dra tot die BNP (Bruto Nasionale Produk) van die land by. • Hulle is by die Departement van Arbeid geregistreer om WVF (aan die werkloosheidsversekeringsfonds) te betaal. • Die meeste besighede moet hul boeke laat oudit. • Besighede in hierdie sektore het vaste persele en verskaf werk aan meer as een werker. 2 Informele sektor • Die doel van besighede in die informele sektor is oorlewing. • Hierdie besighede is nie geregistreer nie en dra nie tot die land se BNP by nie. • Voorbeelde is smouse, straathandelaars, huisoppassers en nutsmandienste. • Onwettige aktiwiteite soos dwelmhandel en onwettige sjebeens val ook in hierdie kategorie. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 58

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore • Informele besighede behoort volgens wet inkomste vir belasting te verklaar en werknemers te registreer. • Dit is moeilik om lenings of kredietfasiliteite te verkry, omdat daar geen amptelike rekord van inkomste is nie. Dit beperk groei. Eenheid 3 Die verskil tussen openbare en privaatsektore 1 Openbare sektor • Die openbare sektor sluit alle besighede en instellings in wat deur die staat beheer en besit word, op een van drie vlakke: nasionale regering (byvoorbeeld South African Airways) provinsiale regering (byvoorbeeld Wesgro) plaaslike regering (byvoorbeeld Golden Arrow Busdienste). • Party afdelings word nie soos besighede bedryf nie. • Die afdelings in hierdie sektor bestaan om in die vraag na sosiale en burgerlike regte, soos gesondheidsorg, opvoeding en beskerming, te voldoen. • Nog voorbeelde sluit in openbare skole, openbare klinieke en hospitale, openbare biblioteke en museums en die Suid-Afrikaanse Polisiediens. • Die doelwit van die besighede in die openbare sektor is nie om wins te maak nie, maar om ’n diens aan te bied. • Befondsing vind deur belasting plaas. 2 Privaatsektor • Die privaatsektor sluit alle besighede in wat in privaatbesit is. • Voorbeelde sluit besighede in wat privaat besit word as alleeneienaarsake, vennootskappe of maatskappye vir winsbejag. • Die besighede is daarop gerig om in die aanvraag van verbruikers te voorsien. • Besighede in hierdie sektor wat nie vir wins bedryf word nie, is NRO’s (nieregeringsorganisasies) en MSW’s (maatskappye sonder winsbejag). • Party dienste van die openbare sektor word in hierdie sektor herhaal, soos opvoeding, gesondheidsorg en behuising, en kan van beter gehalte as die staat se diens wees. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 59

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore Vrae Vraag 1: Pas kolomme bymekaar Kies uit die terme in kolom B om by die beskrywings in kolom A te pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. Een letter mag meer as een keer gebruik word. KOLOM A KOLOM B 1.1 Vissersbote wat deur I&J gekontrakteer word, maak deel uit van A primêre die ... sektor van die ekonomie. 1.2 Vervaardigers maak deel uit van die ... sektor van die ekonomie. B sekondêre 1.3 ’n Spazawinkel is ’n voorbeeld van ’n besigheid van hierdie C tersiêre sektor van die nywerheid. 1.4 Harmony Gold is ’n voorbeeld van ’n besigheid in die ... sektor van die ekonomie. 1.5 Ruby en Ruddy Prokureurs is deel van hierdie sektor van die nywerheid. 1.6 ’n Bosbouboer in Piet Retief, Mpumalanga, maak deel uit van die ... sektor van die ekonomie. 1.7 Supermarkte maak deel uit van hierdie sektor van die ekonomie. 1.8 Margate Skryfbehoeftes is ’n voorbeeld van ’n besigheid in die ... sektor van die ekonomie. 1.9 Vervoer is ’n diens wat in die ... sektor van die ekonomie verskaf word. 1.10 ’n Suikermeule is ’n voorbeeld van ’n besigheid in die ... sektor van die ekonomie. 10 x 2 = (20) Vraag 2: Kort vrae 2.1 Teken ’n diagram om die roete wat ’n sjokoladestafie van jou keuse van die produsent tot die eindverbruiker volg. Sluit verskillende soorte vervaardigers vir die hoofbestanddele in jou diagram in. (15) 2.2 Verduidelik die verskil tussen: die formele en informele sektore • die private en openbare sektore. (16) 2.3 Verduidelik die verskil tussen die primêre, sekondêre en tersiêre sektore van die ekonomie. (6) 2.4 Watter besigheid sal die grootste bedrag kapitaal nodig hê te begin: ’n besigheid in die primêre, sekondêre of tersiêre sektor? Motiveer jou antwoord. (4) 2.5 Noem VIER klassifikasies van nywerhede wat ’n deel van die primêre sektor van die ekonomie uitmaak. (4) (35) [65] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 60

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore ANTWOORDE Vraag 1: Pas kolomme bymekaar 1.1 A 1.2 B 1.3 C 1.4 A 1.5 C 1.6 A 1.7 C 1.8 C 1.9 C 1.10 B Vraag 2: Kort vrae 2.1 Diskresie vir nasien volgens rubriek: Kriteria: 3 2 1 0 Netheid Uiters netjies Baie netjies Gemiddeld/onnet Baie onnet van diagram Sektore: 4 3 2 0–1 Primêre Diagram sluit ’n Diagram sluit drie Diagram sluit Diagram sluit een sektor verskeidenheid produsente soos twee produsente produsent in of produsente soos suikerrietboer, soos geen produsent suikerrietboer, kakaoboontjieboe suikerrietboer, nie. kakaoboontjiebo r, mynbou vir kakaoboontjieboe er, mynbou vir foelie, bosbou vir r, mynbou vir foelie, bosbou vir papier, in. foelie, bosbou vir papier, in. papier, in. Sekondêre Diagram sluit ’n Diagram sluit drie Diagram sluit Diagram sluit een sektor verskeidenheid produsente soos twee produsente of geen van produsente Huletts, Illovo soos Huletts, produsente soos soos Huletts, suiker, Illovo suiker, Huletts, Illovo Illovo suiker, kakaoboontjie- kakaoboontjie- suiker, kakaoboontjie- produsent, produsent, kakaoboontjie- produsent, foelieprodusent, foelieprodusent, produsent, foelieprodusent, papierprodusent, papierprodusent, foelieprodusent, papierprodusent, sjokolade- sjokolade- papierprodusent, sjokolade- produsent, in. produsent, in. sjokolade- produsent, in. produsent, in. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 61

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore Tersiêre Sluit ’n Sluit drie Sluit twee Sluit een of geen sektor verskeidenheid groothandelaars, groothandelaars, groothandelaars, groothandelaars, kleinhandelaars, kleinhandelaars, kleinhandelaars, kleinhandelaars, spazawinkels in spazawinkels in spazawinkels in spazawinkels in 2.2 Formele sektor: (enige vier) • Die formele besigheidsektor is alle besighede wat formeel geregistreer is om onder ’n erkende soort besigheidseienaarskap werksaam te wees. • Soorte eienaarskap sluit maatskappye, vennootskappe, beslote korporasies (BK’s) of alleeneienaarsake in. • Die doel van besighede in hierdie sektor is om wins te maak. • Besighede in die formele sektor word by die SAID vir belasting geregistreer en dra tot die BNP (Bruto Nasionale Produk) van die land by. • Geregistreer by die Departement van Arbeid om tot die WVF (werkloosheidsversekeringsfonds) by te dra. • Die meeste besighede moet hulle boeke laat oudit. • Die besighede in hierdie sektor het vaste persele en bied werk aan meer as een werker. Informele sektor: (enige vier) • Die doel van besighede in die informele sektor is oorlewing. • Hierdie besighede is nie geregistreer nie en dra nie tot die BNP van die land by nie. • Voorbeelde is smouse, straathandelaars, huisoppassers en nutsmandienste. • Onwettige aktiwiteite soos dwelmhandel en onwettige sjebeens val in dié kategorie. • Informele besighede moet volgens wet inkomste verklaar vir belasting, en werknemers registreer. • Dit is moeilik om lenings of kredietfasiliteite te kry, omdat daar geen amptelike rekord van inkomste is nie. Dit beperk groei. Openbare sektor: (enige vier) • Die openbare sektor omvat alle besighede en instellings wat deur die staat (op drie vlakke) besit en beheer word: Nasionale regering (byvoorbeeld South African Airways) Provinsiale regering (byvoorbeeld Wesgro) Plaaslike regering (byvoorbeeld Golden Arrow Busdienste) • Party afdelings word nie soos besighede bedryf nie. • Die afdelings in hierdie sektor bestaan om in die vraag na sosiale en burgerregte, soos gesondheidsorg, opvoeding en beskerming, te voorsien. • Nog voorbeelde sluit openbare skole, openbare klinieke en hospitale, openbare biblioteke en museums en die Suid-Afrikaanse Polisiediens in. • Die motief van die besighede in die openbare sektor is nie om wins te maak nie, maar om dienste te lewer. • Fondse is hoofsaaklik van belasting afkomstig. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 62

Kwartaal 1 Onderwerp 5 Besigheidsektore Privaatsektor: • Die privaatsektor sluit alle besighede in wat in privaatbesit is, soos alleeneienaarsake, vennootskappe of maatskappye met winsbejag. • Die besighede is daarop ingestel om in die vraag van verbruikers te voorsien. • Die besighede in hierdie sektor wat nie bedryf word vir winsbejag nie, is NRO’s (nie- regeringsorganisasies) en MSW’s (maatskappye sonder winsbejag). • Party dienste in die openbare sektor word in hierdie sektor herhaal, soos opvoeding, gesondheidsorg en behuising. 2.3 Primêre, sekondêre en tersiêre sektore: • Primêre sektor: Aktiwiteite sluit die oes, insameling of ontginning van grondstowwe uit die natuurlike omgewing in – uit die grond, die see, varswater- of plantbronne. • Sekondêre sektor: Verwerk grondstowwe van die primêre sektor en verskaf aan tersiêre sektor. • Tersiêre sektor: Aktiwiteite sluit die bring van produkte van die sekondêre sektor na die eindverbruikers, die vervoer van mense, kommunikasie, en baie ander dienste soos opvoeding, gesondheid, bankwese en administrasie in. 2.4 Grootste kapitaalbelegging: • Besigheid in die sekondêre sektor. • Groot masjinerie word tydens die vervaardigingsproses gebruik. • Fabriekspersele is ’n groot belegging omdat persele groot is. • Party vervaardigers het baie werkers, wat hoë koste aan salarisse en lone meebring. 2.5 Nywerhede: • landbou bosbou mynbou visserye © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 63

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies Oorsig Inklusiwiteit Misdaad Werkloosheid Ongelykheid en Rowery armoede Sosio- ekonomiese kwessies Vervalsings / MIV en Vigs Nabootsings Arbeidsdispute / Politieke Dobbelary onrus Geweld © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 64

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies Eenheid 1 Armoede, ongelykheid, werkloosheid en MIV en Vigs 1 Ongelykheid en armoede 1.1 Definisies van ongelykheid en armoede • Ongelykheid is die graad waartoe mense nie dieselfde geleenthede het nie, en verskillend behandel word as gevolg van hul sosiale status. • Ongelykheid lei daartoe dat die rykes nog ryker word, en die armes nog armer word. • Armoede is die toestand waarin mense min of geen geld het om hul basiese behoeftes aan te spreek nie, insluitend ’n tekort aan behoorlike behuising, skoon water, behoorlike sanitasie, elektrisiteit, vervoer en ’n tekort aan kontant. • Mense in armoede het gewoonlik swak lewenstoestande, honger en verhoogde vatbaarheid vir siektes. 1.2 Uitwerking van ongelykheid en armoede op besigheid • Mense het nie genoeg om van te leef nie en kan nie ten volle aan die ekonomie deelneem nie. • Armoede en ongelykheid skep ’n siklus waar ouers nie kan bekostig om hul kinders van goeie opvoeding te voorsien nie, wat beteken dat hulle ook in armoede gaan opgroei en daarin gaan bly weens ’n tekort aan opvoeding, vaardighede, werksgeleenthede en geld. • Dit lei uiteindelik na ’n kultuur van misdaad en geweld. • Weens armoede is besighede die teikens van winkeldiefstal, inbrake en korrupsie. • Dit gee aanleiding tot nywerhede soos sekuriteitsdienste, wat besigheidsuitgawes laat toeneem. 2 Inklusiwiteit 2.1 Definisie Inklusiwiteit beteken om aan almal gelyke geleenthede te gee, sonder om op die basis van ouderdom, ras, geslag, seksuele voorkeur, gestremdheid of MIV-status te diskrimineer. 2.2 Die doelwitte van inklusiwiteit • Om die beste gebruik te maak van alle menslike hulpbronne in die organisasie. • Om gebruik te maak van mense se verskillende talente en vaardighede. • Om ongelykheid te verminder. • Op opvoeding en opleiding uit te brei. • Om armoede te verminder. • Om die aantal middelklasmense wat aan die ekonomie deelneem, te laat toeneem. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 65

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies 2.3 Pogings om ’n inklusiewe arbeidsmag te skep • Die klantebasis van organisasies neem toe en word verteenwoordigend van die breër gemeenskap. • Organisasies moet mense aanstel wat met mense kan praat en klante bedien. • Hierdeur word ’n meer inklusiewe arbeidssmag geskep. • Om hierdie proses te bespoedig, het die regering die Wet op Gelyke Indiensneming (Wet 55 van 1998) ingevoer, wat vereis dat werknemers verteenwoordigend van die breër gemeenskap ten opsigte van ras, geslag en gestremdheid moet wees. 3 Werkloosheid en ’n onproduktiewe arbeidsmag 3.1 Definisie • Werkloosheid is die toestand waar mense wil en kan werk, maar nie werk kan kry nie. Werkloosheid is die gevolg van ’n gebrek aan vaardighede, die verkeerde vaardighede of ’n afswaaifase in die ekonomie. • ’n Onproduktiewe arbeidsmag produseer minder as wat dit behoort te doen. Dit is die resultaat van te min of swak opleiding, en lei tot spanning tussen werkgewer en werknemer, lae winste en stres vir die werknemer. 3.2 Uitwerking • Werkloosheid verlaag die lewenstandaard. • Dit lei tot ’n toename in korrupsie, armoede, misdaad en selfmoord in die samelewing. 4 MIV en Vigs 4.1 Definisie MIV en Vigs is ’n ongeneeslike siekte wat oorgedra word deur middel van ligaamsvloeistowwe soos bloed en semen. 4.2 Die uitwerking van MIV en Vigs op besigheid • Die jong en ekonomies aktiewe mense word MIV-positief. • Behandeling is moontlik, maar mense neem lank om te herstel, wat lei tot hoë afwesigheid by die werkplek. • MIV-positiewe mense word nie heeltemal gesond nie en verswak geleidelik. Dit lei tot: Verminderde produktiwiteit van die besigheid, omdat mense met MIV/Vigs stadiger werk weens ’n tekort aan energie. Die geskoolde arbeidsmag word kleiner weens lewensverlies. Besteding van meer geld deur die besigheid aan vaardigheidsopleiding om die werknemers wat hul verloor het, te vervang. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 66

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies Eenheid 2 Rowery, vervalsing en smokkelary 1 Rowery, vervalsing en smokkelary 1.1 Definisies Rowery (“piracy”) • Onwettige daad van die kopiëring of reprodusering van iemand anders se werk en om dit as jou eie voor te hou. • Diefstal van idees of intellektuele eiendom. Vervalsing/Nabootsing • Kopieë van produkte wat sonder die toestemming van die oorspronklike vervaardiger gemaak word, met die voorneme om dit as die ware produk voor te hou. Smokkelary • Die produksie en onwettige verkoop van alkohol wat informeel geproduseer word. • Tegnologiese smokkelary is opgeneemde musiek op CD’s en DVD’s. 1.2 Die verband tussen rowery en kopiereg • Die inhoud van publikasies of opnames is die intellektuele eiendom van die mense wat dit geskep het. • Streng wette beskerm eiendomsregte – straf vir oortreding is swaar. • Patentregte beskerm nuwe uitvindings en intellektuele eiendom. Beskerming is (gewoonlik) vir sewe jaar om belegging terug te kry. • Handelsmerke word deur besighede gebruik om hulself en hul produkte te identifiseer. ’n Handelsmerk het die teken ™ daarna, as bewys dat die naam ’n handelsmerk is. • Kopiereg is die eksklusiewe regte wat aan die skepper van oorspronklike werk gegee word, insluitend die reg om dit te verander, te kopieer of te versprei en geld vir boeke, musiek, kaarte, dramaproduksies, foto’s, tekeninge, skilderye en rekenaarprogramme. 2 Hoe beïnvloed rowery, vervalsing en smokkelary besigheidsaktiwiteite? 2.1 Besigheid sal nie uitvindings doen of beleggings maak as hulle nie beskerm is nie • Besighede en individue verloor wins. • Indien besighede nie deur die wet beskerm word nie, sal hulle nie in nuwe besighede en produkidees belê nie. 2.2 Verbruikers word beskerm • Wette teen rowery beskerm verbruikers teen vervalste produkte. • Wette teen rowery beteken dat verbruikers dit wat hulle koop, kan vertrou, omdat dit is wat die naam voorstel. • Misdadigers wat vervalsings verkoop, steel die belegging en idees van die oorspronklike vervaardiger. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 67

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies • Roofprodukte verminder die waarde van egte artikels. • Vervalste medisyne en voedsel kan ’n risiko vir klante inhou wat nie die bestanddele kan identifiseer nie. • Smokkelary is soortgelyk, met bykomende gevaar dat smokkelalkohol giftig kan wees. Eenheid 3 Dobbelary, geweld en misdaad 1 Dobbelary 1.1 Definisie • Dobbelary is om by ’n kansspel betrokke te wees, waar ’n mens die risiko dra om geld of ander besittings te wen of te verloor. • Voorbeelde sluit in loterykaartjies, krapkaarte, dobbelmasjiene by casino’s, perdewedrenne en Internetdobbelary. 1.2 Onwettige dobbelary Sluit alle dobbelaktiwiteite in wat nie deur die wet toegelaat word nie: • Internetdobbelary, omdat dit soms verband hou met georganiseerde misdaad • dieregevegte • ongelisensieërde bedrywighede wat dobbelary aan die publiek bied. 2 Piramideskemas • Besighede wat deposito’s neem en in ruil daarvoor opbrengste teen hoë rentekoerse belowe, om mense te oortuig om geld in die skema te belê. • Mense aan die bopunt van die skema maak onwettig geld. • Mense wat wil aansluit, betaal “intreegeld” om deel te hê in die geldmaakgeleentheid. • Promotors bied hoë opbrengste aan. 3 Geldwassery • Misdadigers belê “vuil” onverklaarde winste uit misdaad in wettige besighede sodat die geld “skoon” word. • Dit verbloem kriminele aktiwiteite. • Dit verminder produktiwiteit omdat dit misdaad en korrupsie aanmoedig. 4 Geweld Geweld sluit huishoudelike geweld, emosionele geweld of mishandeling, geweld gedurende rooftogte en aanranding, moord, verkragting en geweld in die werkplek in. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 68

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies 4.1 Gesinsgeweld • ’n Ekstreme vorm van aggressie; fisiese krag word gebruik met die bedoeling om besering, skade of die dood te veroorsaak. • Werknemers kom werk nie en mis werk weens beserings. • Werknemers wat bang is vir geweld teen hul gesinne, kom werk nie. 4.2 Emosionele geweld of mishandeling • Dit sluit in om ander werknemers so te behandel dat hul bang, bedreig of skaam voel en nie kan beheer wat aan hulle gedoen word nie. • ’n Werknemer wat aan emosionele geweld by die huis blootgestel word, mag swak konsentrasie hê. • Werknemers wat aan emosionele geweld blootgestel is, het nie selfvertroue nie, raak sku en kan nie ten volle by die werk ontwikkel nie. 4.3 Geweld in die werkplek • Diefstal, aanranding, omkopery en korrupsie kan tot geweld in die werkplek lei. • Stres in die werkplek om spertye te haal, diefstal, omkopery en korrupsie kan alles geweld veroorsaak. • Nog ’n voorbeeld is xenofobiese aanvalle op immigrantwerkers. • Geweld is ’n oortreding wat tot ontslag kan lei. 5 Misdaad 5.1 Definisie • Enige onwettige en skadelike optrede wat verband hou met die verlies aan goedere in ’n besigheid weens inbrake, rooftogte, diefstal, korrupsie en kapings. • Diefstal is die onwettige neem van iemand anders se eiendom om dit jou eie te maak. • Verlies aan goedere in ’n besigheid kan gebeur weens inbrake, winkeldiefstal en diefstal deur klante en werknemers. • Korrupsie is die misbruik van mag om hulpbronne van die regering of besighede vir persoonlike gewin te gebruik of te neem. • Kaping is om ’n voertuig van die eienaar of bestuurder te neem, moontlik deur geweld. • Inbrake verskil van diefstal omdat dit die beskadiging van eiendom behels om ’n gebou te kan binnekom. 5.2 Uitwerking van misdaad op besigheid • Werknemers is bang om op betaaldag beroof te word, en gaan dus vroeg huis toe wat tot ’n verlies aan produktiwiteit lei. • Die misdaad van moord neem opgeleide arbeid weg, veroorsaak droefheid en dus ’n stadiger produksietempo. • Verkragting veroorsaak dat verlof geneem moet word vir berading, hospitalisasie en hofsake. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 69

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies • Besighede probeer hulself teen misdaad beskerm deur veilige persele te hê, diefwering en sekuriteitstelsels te installeer en sekuriteitswagte aan te stel. • Besighede neem versekering uit om hulself teen die verlies van bates soos voorraad en vaste bates te beskerm. • Al bogenoemde laat die koste van die besigheid toeneem, wat winste beïnvloed. • Misdaad ontwrig besigheidsaktiwiteite en produktiwiteit. Eenheid 4 Stakings, arbeidsgeskille en politieke onrus 1 Stakings • ’n Staking is ’n kollektiewe weiering van werknemers om te werk weens ’n kwessie in die werkplek en is gerig daarop om die werknemer te dwing om aan hul eise gehoor te gee. • Werkgewers verloor produksie, maar kan die “geen werk, geen betaling”-reël afdwing. • Werkgewers is bang dat hul besighede nie sal oorleef nie. • Stakings raak gewelddadig wanneer stakers werkers aanval wat nie deelneem nie, maar ook by die voordele van die staking gaan baat (word “saamryers” genoem). • Stakende werkers intimideer dikwels ander werkers wat nie staak nie. • Werkgewers kan ander werkers huur om produksie voort te sit (“instaanwerkers”). • Stakers val dikwels sulke werkers aan. 2 Uitsluiting • Optrede deur die werkgewer om stakende werkers te verhoed om die werkplek binne te kom en skade aan te rig. 3 Sloerstakings • Vorm van arbeidsoptrede waar werknemers teen ’n baie stadiger pas as gewoonlik werk. • Omdat hulle staidger werk, beïnvloed dit produktiwiteit. • Werknemers gebruik dit om werkgewers te dwing om na hul eise te luister. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 70

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies Vrae Vraag 1: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Kies die antwoord en skryf slegs “waar” of “onwaar” langs die vraagnommer neer. 1.1 Geld wat op die geldmark belê word, wat van ’n besigheid gesteel is deur ’n daad van korrupsie, is ’n voorbeeld van ’n piramideskema. 1.2 Dobbelary is ’n kansspel waar ’n persoon die risiko loop om geld of ander besittings te wen of te verloor. 1.3 Vigs is ’n geneesbare siekte wat deur middel van ligaamsvloeistowwe oorgedra word. 1.4 Oproer is ’n gewelddadige en chaotiese protesaksie wat deur onrus veroorsaak word. 1.5 Optrede deur ’n werkgewer om stakers te verhoed om die werkplek binne te kom, is ’n stakingsaksie. 1.6 ’n Handelsmerk is ’n wet wat nuwe uitvindings beskerm. 1.7 ’n Nabootsing is ’n kopie van ’n produk, gemaak met die toestemming van die skepper. 1.8 Diefstal is die gedwonge ingang by ’n gebou met die bedoeling om iemand anders se besittings as jou eie te neem. 1.9 Werknemers wat aan emosionele geweld blootgestel is, het ’n tekort aan selfvertroue. 1.10 Stres by die werk om spertye te haal, diefstal, omkopery en korrupsie kan lei totgeweld. 10 x 2 = (20) Vraag 2: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 2.1 Die lewenstoestand waar mense min of geen geld het om A inbraak in hul basiese behoeftes te voorsien B inklusiwiteit 2.2 Optrede waardeur werknemers hul werkstempo vertraag C kaping om die werkgewer te dwing om aan hul eise (wat meestal D sloerstaking met ’n salarisverhoging verband hou) gehoor te gee E armoede 2.3 Besighede wat deposito’s neem en hoë rente-opbrengs F diefstal belowe om mense te oortuig om geld in die skema te belê G piramideskema 2.4 ’n Ekstreme vorm van aggressie wat fisiese krag gebruik H ongelykheid om besering te veroorsaak I vuil winste 2.5 ’n Kollektiewe weiering van werknemers om te werk J korrupsie weens ’n kwessie in die werkplek, om die werkgewer te K geweld dwing om aan hul eise te voldoen L staking 2.6 Kopieë wat van produkte gemaak word sonder die M vervalsing toestemming van die oorspronklike skepper © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 71

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies 2.7 Die graad waartoe mense nie dieselfde geleenthede het nie en verskillend behandel word weens hul sosiale status 2.8 Om aan almal gelyke geleenthede te gee sonder om te diskrimineer ten opsigte van ouderdom, ras, geslag, seksuele voorkeur, gestremdheid of MIV-status 2.9 Geld wat met geldwassery verband hou en op ’n onwettige manier verkry is 2.10 Om ’n voertuig van die eienaar of bestuurder te neem, moontlik deur geweld 10 x 2 = (20) Vraag 3: Kort vrae 3.1 Bespreek die uitwerking van armoede en ongelykheid op besigheid en die Suid- Afrikaanse gemeenskap. (8) 3.2 Lavender Coco is ’n slagoffer van huishoudelike geweld. Bespreek die fisiese en emosionele uitwerking wat geweld op besigheid en die werkers het. (6) 3.3 Teken ’n tabel om die voordele en nadele van ’n staking te ontleed. Evalueer jou ontleding om te besluit of daar meer positiewe of meer negatiewe aspekte is. (12) 3.4 Omskryf “patent” en “handelsmerk”. (4) Vraag 4: Opstelvraag Barnie Brummer het pas Graad 12 voltooi. Sy ouers kan nie bekostig om vir tersiëre onderrig te betaal nie, omdat hulle skaars genoeg het om kop bo water te hou. Boonop is albei sy ouers MIV-positief. Barnie moet werk kry sodat hy ’n inkomste kan verdien. Sy plan is om geld te spaar om deur middel van korrespondensie te studeer. Barnie soek nou al vir ses maande lank, maar sonder sukses. Hy kan nie werk kry nie. Daar is baie mense soos Barnie wat in armoede leef, werkloos is en gesinslede het wat MIV- positief is. Bespreek armoede en ongelykheid, werkloosheid en MIV en Vigs as sosio- ekonomiese kwessies. (40) (40) [110] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 72

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies Antwoorde Vraag 1: Waar/onwaar 1.1 O 1.2 W 1.3 O 1.4 W 1.5 O 1.6 O 1.7 O 1.8 O 1.9 W 1.10 W Vraag 2: Pas terme bymekaar 2.1 E 2.2 D 2.3 G 2.4 K 2.5 L 2.6 M 2.7 H 2.8 B 2.9 I 2.10 C Vraag 3: Kort vrae 3.1 Armoede en ongelykheid: (enige vier) • Mense het nie genoeg om van te leef nie en kan nie ten volle aan die ekonomie deelneem nie. • Armoede en ongelykheid skep ’n siklus waar ouers nie kan bekostig om hul kinders van goeie opleiding te voorsien nie. Die kinders word in armoede groot en bly daarin weens ’n tekort aan opleiding, vaardighede, werksgeleenthede en geld. • Dit lei uiteindelik tot ’n kultuur van misdaad en geweld. • Besighede is teikens van winkeldiefstal, diefstal, inbrake en korrupsie. • Dit lei tot nywerhede soos sekuriteitsdienste wat besigheidsuitgawes laat toeneem. 3.2 Geweld: (enige drie) • Werknemers neem siekverlof en mis werk weens beserings. • Werknemers wat bang is vir geweld teenoor hul gesinne, kom nie werk toe nie. • Werknemers wat aan emosionele geweld blootgestel is, het ’n tekort aan selfvertroue en is nie in staat om ten volle by die werk te ontwikkel nie. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 73

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies • Werknemers is bang om op betaaldag beroof te word, en gaan vroeg huis toe, wat ’n verlies aan produktiwiteit veroorsaak. • Die misdaad van moord neem geskoolde arbeid weg, veroorsaak droefheid, en dus ’n stadiger produksietempo. • Verkragting lei tot die neem van verlof vir berading, hospitalisering en hofsake. • Stres by die werk om spertye te haal, diefstal, omkopery, korrupsie kan lei tot geweld. 3.3 Stakings: Positief Negatief (enige vier) As die eise van ’n Staking is ’n gesamentlike weiering van werknemers om te werk, arbeid weens ’n kwessie in die werkplek, om die werkgewer te dwing om aan toegestaan hul eise toe te gee. word, verhoog Werkgewers kan produksie verloor, maar kan die “geen werk, geen dit die betaling”-reël afdwing. werknemers se Werkgewers vrees vir die oorlewing van hul besighede. lewenstandaard. Stakings raak dikwels geweldadig wanneer stakers werkers aanval wat nie deelneem nie, maar wat nogtans by die voordele van die staking gaan baat. Stakende werkers intimideer ander werkers wat nie staak nie. Werkgewers kan ander werkers huur om met produksie voort te gaan. Stakers val dikwels sulke werkers aan. Evaluering: Stakings het meer negatiewe as positiewe aspekte, en kan dus nie die antwoord op arbeidsdispute wees nie. 3.4 Omskryf: • Patent – Wette wat nuwe uitvindings en intellektuele eiendom beskerm. • Handelsmerk – Handelsmerke word deur besighede gebruik om hulself en hul produkte te identifiseer. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 74

Kwartaal 2 Onderwerp 1 Hedendaagse sosio-ekonomiese kwessies Vraag 4: Opstelvraag Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: Armoede (4 x 7) 28 maks. (maks. 7 elk) 30 Reken Ongelykheid (1 x 7) 7 maks. maks. om na 32 MIV en Vigs (3 x 7) 21 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 (Vir feitelike inhoud, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 75

Kwartaal 2 Onderwerp 2 Sosiale verantwoordelikheid Oorsig Definiesie van sosiale verantwoordelikheid Sosiale verantwoordelikheid Inisiatiewe van Definisie van besighede om sosio- korporatiewe sosiale ekonomiese kwessies verantwoordelikheid aan te pak Eenheid 1 Wat is sosiale verantwoordelikheid? 1 Wat is sosiale verantwoordelikheid? 1.1 Definisie van sosiale verantwoordelikheid Sosiale of maatskaplike verantwoordelikheid is die morele verpligting om sosio- ekonomiese kwessies en uitdagings aan te spreek, en sodoende iets terug te gee aan die samelewing. 1.2 Definisie van korporatiewe sosiale verantwoordelikheid KSV is die bereidwilligheid van ’n besigheid om maatskaplike pligte uit te voer om die lewenskwaliteit van werknemers, eienaars of aandeelhouers en die gemeenskap (belanghebbendes) te verbeter. Hoekom KSV? • Die besigheid kan nie ’n groot wins maak in ’n arm gemeenskap nie. • As ’n besigheid help om die lewenstandaard van hul belanghebbendes te verbeter, sal dit ook meer wins in die langtermyn verdien. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 76

Kwartaal 2 Onderwerp 2 Sosiale verantwoordelikheid 1.3 Wie is ’n besigheid se belanghebbendes? • Gemeenskap – ’n ryker gemeenskap sal tot meer wins lei. • Verskaffers – dit sluit die verskaffers van grondstowwe, voorraad, geld en arbeid in. • Vakbonde – hulle onderhandel namens die arbeidsmag met die werkgewer. • Werknemers – sluit billike salarisse en lone, asook ander voordele as deel van hul betaling in. • Mededingers – kan as ’n voordeel gebruik word, want hulle bring nuwe metodes mee. • Regering – plaas beperkings op wat besighede mag doen, en beskerm besighede teen misdaad en onbillike mededinging. • Verbruikers – koop by die besigheid, dus moet die besigheid seker maak dat die produkte van gehalte en veilig is, en teen redelike pryse verkoop word. Eenheid 2 Wat kan besighede doen? 1 Hoe pak besighede sosio-ekonomiese kwessies aan? 1.1 Werkloosheid, ongelykheid en armoede • Mense wat arm is, kan nie veel bekostig nie; dus is dit in die besigheid se belang om hul besteebare inkomste te help verhoog. • Dit kan gedoen word deur werk te skep. • Besighede moet ook ’n wins maak en beleggingsgeleenthede bied, soos pensioenfondse. • Besighede kan jong vrywilligers toelaat om werksondervinding op te doen, wat hulle kan help om in die toekoms werk te kry. 1.2 ’n Onproduktiewe arbeidsmag Baie werkers is swak opgelei of glad nie opgelei nie. Besighede kan: • indiensopleiding aan werknemers gee, veral betreffend nuwe tegnologieë • beurse aan werknemers gee om verder te studeer • beurse aan voornemende studente gee. 1.3 MIV en Vigs MIV-positiewe werknemers kan dikwels nie hul pligte behoorlik nakom nie. Besighede kan: • ’n duidelike beleid oor MIV en Vigs formuleer • ’n bewussynsveldtog oor MIV en Vigs begin • kondome aan werknemers uitdeel • finansiële ondersteuning aan NRO’s gee wat mense wat die siekte het, ondersteun • teenretrovirale medisyne en berading aan MIV-positiewe werknemers bied. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 77

Kwartaal 2 Onderwerp 2 Sosiale verantwoordelikheid Vrae Vraag 1: Kort vrae 1.1 Onderskei tussen “sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid” en “korporatiewe maatskaplike verantwoordelikheid”. (4) 1.2 Bespreek drie belanghebbendes in die besigheid. (6) (10) Vraag 2: Opstelvraag Zola Zulu het ’n fabriek begin wat kruiegeneesmiddels uit natuurlike bestanddele maak. Daar is ’n groot aanvraag na haar geneesmiddels. Sy besluit om haar klein besigheid in ’n maatskappy om te skakel. As deel van haar plan, besluit sy om ’n maatskaplike/ sosiale verantwoordelikheidsplan te skep, sodat sy vir regeringskontrakte kan tender. Bespreek sosiale (maatskaplike) verantwoordelikheid en identifiseer inisiatiewe waarby Zola betrokkke kan raak om sosio-ekonomiese kwessies in Suid-Afrika aan te spreek. (40) (40) [50] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 78

Kwartaal 2 Onderwerp 2 Sosiale verantwoordelikheid Antwoorde Vraag 1: Kort vrae 1.1 “Sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid” en “korporatiewe sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid”: • Sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid – ’n Teorie dat besighede, die regering of individue op ’n morele wyse werksaam moet wees teenoor almal wat met hul verband hou, en die samelewing oor die algemeen. • Korporatiewe sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid – Die bereidwilligheid van ’n besigheid om sosiale/maatskaplike pligte uit te voer om die lewenstandaard van hul werknemers, eienaars, aandeelhouers en gemenskap te verbeter. 1.2 Belanghebbendes: (enige drie) • Die gemeenskap – mense wat deel uitmaak van die gebied waarin ’n besigheid werksaam is. • Verskaffers – besighede wat grondstowwe, voorraad, geld en arbeid verskaf. • Vakbonde – onderhandel namens die arbeidsmag met die werkgewer. • Werknemers – mense wat vir die besigheid werk, in ruil vir billike salarisse en lone, asook ander voordele. • Mededingers– ander besighede wat min of meer dieselfde produk/diens aanbied. • Regering – plaas beperkings op wat besighede toegelaat word om te doen en beskerm besighede teen misdaad en onbillike mededinging. Vraag 2: Opstelvraag Sosiale (maatskaplike) verantwoordelikheid en sosio-ekonomiese kwessies: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: Sosoale/maatskaplike 30 Reken verantwoordelikheid 10 maks. maks. om na 32 Inisiatiewe om sosio-ekonomiese kwessies aan te spreek 20 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 79

Kwartaal 2 Onderwerp 2 Sosiale verantwoordelikheid Sosiale (maatskaplike) verantwoordelikheid onder die volgende opskrifte: • Definisie • Hoekom KSV? • Wie is die belanghebbendes? • Sosio-ekonomiese kwessies en inisiatiewe (Vir feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 80

Kwartaal 2 Onderwerp 3 Eienskappe van ’n entrepreneur Oorsig Begeerte na verantwoor- delikheid Aanvaar Wilskrag risiko's Aanpas- Deursettings baarheid -vermoë Eienskappe van Goeie Toewyding bestuur en entrepreneurs leierskap Organisasie- Self- vaardighede vertroue Visie Energie Passie Eenheid 1 Wat is ’n entrepreneur? ’n Entrepreneur is iemand wat: • sy of haar eie besigheid begin • die bestuur van hul eie besigheid waarneem of organiseer • nuwe besigheidsgeleenthede identifiseer • kreatiwiteit en insig het om ’n diens of produk te produseer, verkoop en finansier • finansiële hulpbronne (kapitaal), menslike hulpbronne (arbeid) en materiale organiseer of beheer om ’n wins te maak • die geld het of finansiering vir hul besigheid kan kry • bereid is om berekende risiko’s te neem • werk aan ander mense verskaf. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 81

Kwartaal 2 Onderwerp 3 Eienskappe van ’n entrepreneur Eenheid 2 Die eienskappe van ’n entrepreneur Eienskappe van entrepreneurs kan in drie groepe verdeel word, naamlik prestasie, beplanning en mag. Prestasiegroep van entrepreneurseienskappe 1.1 Soek na geleenthede • Suksesvolle entrepreneurs sien besigheidsgeleenthede waar ander mense niks sien nie. • Entrepreneurs soek vir geleenthede om dinge vinniger, beter en goedkoper te doen. • Hulle soek na geleenthede om die nodige hulpbronne soos finansiering, toerusting, werksruimte en tegniese hulp in die hande te kry. • Hulle styg bo mededingers uit. • Hulle maak meer wins, verkry ’n groeiende markaandeel of hou dit in stand. 1.2 Hoë graad van toewyding • Entrepreneurs werk deurgaans hard. • Hulle probeer hul bes om iets op te bou waarop hulle kan trots wees. 1.3 Deursettingsvermoë • Deursettingsvermoë is die eienskap wat ’n suksesvolle entrepreneur aanspoor om aan te hou tot die werk afgehandel is. • Entrepreneurs gaan voort om te werk aan doelwitte wat hulle vir hulself gestel het. 1.4 Aanvaar risiko’s • Suksesvolle entrepreneurs aanvaar slegs versigtige en berekende risiko’s. • Hulle probeer hul risiko’s beperk deur ander te kry om daarin te deel. • Hulle sal nie meer risiko’s loop as wat nodig is nie, en sal ook nie voor onvermydelike risiko’s terugdeins nie. • Entrepreneurs aanvaar risiko’s betreffende finansies, hul loopbaan, emosies, gesinne en sosiale lewe. • Hoë risiko’s lei dikwels tot groot wins. • Suksesvolle entrepreneurs sal gewoonlik net daardie risiko’s loop wat hulle kan bestuur. Die beplanningsgroep van entrepreneurseienskappe 1.5 Droom groot met ’n duidelike visie • Entrepreneurs het groot drome en skakel dit om in idees wat wins oplewer. • Hulle stel duidelike en spesifieke doelwitte en oogmerke vir hulself en hul besighede. • Indien hul doelwitte realisties is, sal hulle ’n gevoel hê dat hulle in beheer is om hul doelwitte en drome te verwesenlik. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 82

Kwartaal 2 Onderwerp 3 Eienskappe van ’n entrepreneur 1.6 Buigbaar en aanpasbaar • Entrepreneurs kan vrye keuses maak ten opsigte van of hulle op iets gaan reageer, waarop hulle gaan reageer, en wanneer hulle daarop gaan reageer. • Hulle soek na inligting, sodat hulle ingeligte besluite rakende hul klante, verskaffers en mededingers kan neem. • Hulle ontwikkel deurgaans planne wat gebruik word om die vordering van hul besigheid te monitor en evalueer. • Wanneer dinge nie volgens plan verloop nie, sal hulle alternatiewe planne ontwikkel om hul doelwitte te behaal. Die maggroep van entrepreneurseienskappe sluit in 1.7 Begeerte na verantwoordelikheid • Entrepreneurs aanvaar volle verantwoordelikheid vir hul besighede. • Hulle glo hulle is moreel, regtens en finansieel aanspreeklik vir die besigheid. • Hulle aanvaar verantwoordelikheid om hul kontraktuele verpligtinge na te kom, of om werk vir hul klante af te handel. 1.8 Goeie bestuur en leierskap • Entrepreneurs is dikwels aanspreeklik teenoor baie mense, soos klante, verskaffers, beleggers, werknemers, krediteure, gesinne en hul gemeenskappe. • Entrepreneurs moet dus goeie leierskapsvaardighede hê. • Hulle het die vermoë om ander te oortuig om besigheidskontakte te handhaaf. • Entrepreneurs moet self goeie bestuurders wees, of goeie bestuurders aanstel om hulle te help. 1.9 Vertroue in die vermoë om sukses te behaal • Baie suksesvolle entrepreneurs het ’n sterk geloof in hulself, het selfvertroue en kan moeilike take afhandel. 1.10 Hoë energievlakke • Hoë energievlakke kan help om suksesvol te wees. • Baie ouer mense het nie meer so baie energie nie, maar behaal sukses weens hul kennis, vaardighede, ondervinding en kontakte. 1.11 Passie • Baie suksesvolle entrepreneurs word gedryf deur passie en die wil om sukses te behaal in die dinge waarin hulle glo. • Hulle is gedrewe om hul doelwitte te behaal. • Doelwitte kan finansiële doelwitte, respek en erkenning insluit. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 83

Kwartaal 2 Onderwerp 3 Eienskappe van ’n entrepreneur 1.12 Buitengewone organisasievaardighede • Entrepreneurs is goed daarmee om die ander drie produksiefaktore te kombineer: fisiese hulpbronne (grond), menslike hulpbronne (mense) en finansiële hulpbronne (kapitaal). • Entrepreneurs is mense wat buitengewone organisasievaardighede het. 1.13 Wilskrag om hindernisse te oorkom • Entrepreneurs het die begeerte en dryfkrag om probleme op te los en om ’n suksesvolle besigheid tot stand te bring. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 84

Kwartaal 2 Onderwerp 3 Eienskappe van ’n entrepreneur Vrae Vraag 1: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 1.1 Soek na ’n geleentheid om ’n hopelose situasie na ’n A wilskrag besigheidsmoontlikheid om te skakel deur ’n leemte in B aanpasbaarheid die mark te identifiseer C toewyding 1.2 ’n Persoon wat ’n kans vat, sonder om te weet wat die D organisasie- uitkoms sal wees vaardighede 1.3 Om aanspreeklik te wil wees en vir jou gedrag en E visie verpligtinge verantwoording te doen F passie 1.4 Eienskap wat die entrepreneur aanspoor om aan te hou G energie tot die werk afgehandel is H selfvertroue 1.5 Vermoë om aan te pas by veranderende omstandighede I leierskap 1.6 Die vermoë om ander te motiveer om te volg J deursettingsvermoë 1.7 Werk deurlopend hard K aanvaar risiko’s 1.8 ’n Droom van wat kan wees L begeerte na 1.9 Intense gevoel teenoor verantwoordelikheid 1.10 Om te volhard ondanks M soek na geleenthede 1.11 Dryfkrag om aan te hou met geweldige kragsinspanning 1.12 Die vermoë om hulpbronne en aktiwiteite te reël 1.13 Die begeerte om vorentoe te beweeg 13 x 2 = (26) Vraag 2: Opstelvraag Entrepreneurskap is belangrik in Suid-Afrika waar daar so ’n groot voorkoms van werkloosheid en armoede is. Bespreek die betekenis en belangrikheid van entrepreneurskap. Lig die belangrikste eienskappe wat nodig is om ’n suksesvolle entrepreneur te wees, uit. (40) (40) [66] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 85

Kwartaal 2 Onderwerp 3 Eienskappe van ’n entrepreneur Antwoorde Vraag 1: Pas terme bymekaar 1.1 M 1.2 K 1.3 L 1.4 J 1.5 B 1.6 I 1.7 C 1.8 E 1.9 F 1.10 J 1.11 G 1.12 D 1.13 A Vraag 2: Opstelvraag Entrepreneurskap: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: Definisie 2 30 Reken Eienskappe van entrepreneur 24 maks. maks. om na 32 Belangrikheid van entrepreneurskap 4 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Bespreek entrepreneurskap onder die volgende opskrifte: • Definisie • Eienskappe van ’n entrepreneur • Belangrikheid van entrepreneurskap (Nie deel van aantekeninge nie – eie denke) ’n Antwoord op hoë voorkoms van werkloosheid en armoede; skep werk; lei tot ekonomiese groei; verhoog die lewenstandaard (Vir feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 86

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Oorsig Alleen-eienaar Beslote Vennootskap korporasie Soorte eienaarskap Maatskappy Koöperasies met winsbejag Maatskappy sonder winsbejag © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 87

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Inleiding Dit is belangrik om die eienskappe, voordele en nadele van en die verskille tussen die verskillende soorte eienaarskap te ken. Die soorte eienaarskap wat hieronder bespreek word, sluit in: • Alleeneienaarsaak • Vennootskap • Beslote korporasie • Maatskappy sonder winsbejag • Maatskappy met winsbejag (Privaatmaatskappy, Maatskappy met persoonlike aanspreeklikheid, Openbare maatskappy, Maatskappy in staatsbesit) • Koöperasies Die inligting oor alle soorte eienaarskap word in die vorm van tabelle hieronder opgesom, sodat die verskillende soorte eienaarskap met mekaar vergelyk kan word. Dit is belangrik om die eienskappe baie goed te leer, omdat dit jou kan help om aan die voordele en nadele van die verskillende soorte eienaarskap te kan dink. Eenheid 1 Woordeskat van soorte eienaarskap Kapitaal Geld of bates wat deur die eienaars verskaf word om die besigheid te begin. Regspersoonlikheid Maatskappye en BK’s het regspersoonlikheid. Dit beteken dat hulle regtens as afsonderlik van hul eienaars gesien word. Vennootskappe en alleeneienaarsake het nie regspersoonlikheid nie, en word dus as een met hul eienaars gesien. Besighede met regspersoonlikhede mag kontrakte in hul eie naam aangaan, kan dagvaar, en kan ook gedagvaar word – afsonderlik van hul eienaars. Kontinuïteit Die vermoë van die besigheid om voort te gaan na die dood of aftrede van die eienaar of meer as een van die eienaars. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 88

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Aanspreeklikheid • Aanspreeklikheid verwys na die verantwoordelikheid van die eienaar vir die skuld van die besigheid. • Beperkte aanspreeklikheid beteken die eienaar/s (kan aandeelhouers of lede wees) kan slegs hul belegging in die besigheid verloor in die geval van ’n besigheid wat insolvent (of bankrot) verklaar word. Die eienaars gaan nie hul persoonlike besittings verloor nie. • Onbeperkte aanspreeklikheid beteken dat die eienaar/s hul persoonlike besittings kan verloor as die besigheid insolvent verklaar word, omdat hulle volle verantwoordlikheid moet aanvaar om die besigheid se skuld af te betaal. Belasting Belasting hang van die regspersoonlikheid van die besigheid af. Alleeneienaarsake en vennootskappe betaal belasting volgens ’n glyskaal tot ’n maksimum van 40%, na gelang van die hoeveelheid inkomste van hul eienaars. Beslote korporasies en maatskappye is regsentiteite en betaal 28% belasting op hul wins, en ’n verdere sekondêre belasting van 10% op wins wat aan lede of aandeelhouers uitbetaal word. Die belastinghoeveelhede kan elke jaar verskil, en moet aangepas word volgens die bedrae wat in die nasionale begroting deur die minister van finansies bepaal word. Stigtingsprosedure Die wetlike prosedures/roete wat ’n besigheid moet volg voor dit kan begin handel dryf. Afsonderlik en gesamentlik Dit verwys na besighede met meer as een eienaar en beteken dat al die eienaars verantwoordelik is vir mekaar se optrede en vir die skuld van die besigheid. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 89

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Eenheid 2 Eienskappe Die eienskappe van elke soort eienaarskap kan opgesom word deur te kyk hierna: Die naam van die besigheid Stigtingsprosedure Die antal eienaars wat die wet toelaat Eienskappe van spesifieke Wat word die Wie bestuur die soort besigheid? eienaars genoem eienaarskap Die kontïnuiteit van Wie deel die wins? bestaan Persoonlike aanspreeklikheid en regspersoonlikheid © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 90

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Eienskappe Soort Naam van Aantal Wie is die Kontinuï- Persoonlike Wie deel in die Wie bestuur Stigtingsprosedure Ander eienaarskap besigheid eienaars eienaars? teit van aanspreeklikheid wins? die bestaan en regs- besigheid? persoonlikheid Geen vereistes 1 Alleen- Nee Ten volle Eienaar deel in Eienaar of Maklik en goedkoop om nie. Kan deur handelaar aanspreeklik vir al die wins en ly bestuurder te begin. Slegs Alleen- eienaars besigheid se skuld al die verliese handelslisensie(s) eienaarsaak gekies word en geen regs- nodig. Moet by SAID persoonlikheid nie registreer vir belasting Geen vereistes 2–20 Vennote Nee Afsonderlik en Vennote deel in Party of al Maklik en goedkoop om nie. Party gesamentlik al die wins en die vennote te begin. Slegs vennote hou aanspreeklik vir lei al die handelslisensie(s) daarvan om besigheid se skuld verliese nodig. Moet by SAID Vennootskap hul vanne as en geen regs- registreer vir belasting. naam te persoonlikheid nie Mondelinge/ skriftelike gebruik vennootskaps- ooreenkoms nodig Letters “BK” 1–10 Lede Ja Beperkte Lede deel in al Party van of Naam moet gereserveer Geen algemene moet aan die aanspreeklikheid die wins en lei al die lede word met BK7-vorm. jaarvergaderings einde van die en het regs- al die verliese Stigtingsdokument word nodig nie Beslote besigheid se persoonlikheid by registrateur korporasie naam verskyn geregistreer BK1, enige op alle regs- wysigings word maklik dokumente met BK2 gedoen © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 91

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Moet eindig NVT Lede en Ja Beperkte Geld of Minimum Prosedure is duurder en Moet amptelike met SW direkteure aanspreeklikheid eiendom van 3 langer. ’n Kennisgewing ouditeure (behalwe lone direkteure vir inlywing en MVI aanwys Maatskappy en salarisse) (memorandum van sonder mag nie inlywing) moet by die winsbejag versprei word Registrateur van aan lede of Maatskappye gedoen personeel nie word Moet eindig 1 – die Aandeel- Ja Beperkte Aandeelhouers Minimum Moet oudit- met (Edms.) aantal houers aanspreeklikheid kry dividende van 1 (Dieselfde vir komitee en Maatskappy Bpk. aandele en het op aandele direkteur maatskappye met en sosiale en etiese met winsbejag/ uitgereik regspersoonlikheid sonder winsbejag) komitees Privaat- deur die aanwys. Moet maatskappy maatskap Openbare maatskappye ouditeur aanwys py moet ’n prospektus en die finansiële Moet eindig 1 – die Lede Ja Direkteure is ten Direkteure en Minimum uitgee waarin die state op Ing. aantal volle aanspreeklik vorige van 1 publiek uitgenooi word onafhanklik laat aandele vir besigheid se direkteure is direkteur om aandele te koop. nagaan. Maatskappy uitgereik skuld aanspreeklik vir Moet ’n met winsbejag/ deur die skuld van maatskappy- Maatskappy maatskap besigheid, sekretaris met py eienaars deel in aanstel persoonlike wins aanspreeklik- (Dieselfde vir heid alle maatskappye met winsbejag) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 92

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Soort Naam van Aantal Wie is die Kontinuïteit Persoonlike Wie deel in Wie bestuur Stigtingsprosedure Ander eienaarskap besigheid eienaars eienaars? van bestaan aanspreeklikheid die wins? die en regs- besigheid? persoonlikheid Moet eindig 1 – die aantal Aandeel- Ja Beperkte Aandeel- Minimum (Dieselfde as ander Maatskappy op Bpk. aandele houers aanspreeklikheid houers kry van 3 maatskappye) met winsbejag/ uitgereik en het dividende op direkteure Openbare deur die regspersoonlikheid aandele maatskappy maatskappy Moet eindig 1 – die aantal Aandeel- Ja Beperkte Moet eie Staat bestuur op MISB aandele houers aanspreeklikheid inkomste die Maatskappy uitgereik en het genereer. maatskappy met winsbejag/ deur die regspersoonlikheid Wins behoort deur Maatskappy in maatskappy. aan staat. direkteure. staatsbesit Minimum van 3 direkteure Moet eindig Min. 7 vir Lede Ja Beperkte Lede deel in Raad van Baie regsformaliteite Boeke moet met landbou en aanspreeklikheid wins direkteure betrokke geoudit Koöperasie Koöperasie min. van 25 en het regs- deur lede word vir handel persoonlikheid verkies © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 93

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Eenheid 3 Voordele en nadele van verskillende soorte eienaarskap Voordele en nadele van verskillende soorte eienaarskap Alleeneienaarsaak Voordele Nadele • Maklik en goedkoop • Eienaar fokus op party aspekte en • Vinnige besluitneming verwaarloos ander • Eienaar kry al die wins • Eienaar is oorwerk • Eienaar gretig om suksesvol te wees • Geen kontinuïteit nie • Doen algemene ondervinding op • Onbeperkte aanspreeklikheid • Nabye kontak met klante, verskaffers en • Kapitaal is beperk werknemers • Geen werksekerheid nie • Geen formele dokumentasie nodig nie • Kan dalk nie in grootmaat koop om vir afslag te onderhandel nie Vennootskap Voordele Nadele • Maklik, vinnig en goedkoop • Vennote mag verskil • Meer kapitaal as alleeneienaarsaak • Besluite neem tyd • Uitgawes, verantwoordelikheide en take • Kapitaal is beperk tot die aantal vennote word gedeel toegelaat • Makliker om krediet te kry • Onbeperkte aanspreeklikheid • Elke venoot is gemotiveer om die • Een vennoot se oneerlikheid en optrede besigheid suksesvol te maak raak die res • Almal trek voordeel uit wins • Geen kontinuïteit nie Beslote korporasie Voordele Nadele • Maklik en goedkoop • Kapitaal beperk tot 10 lede • Maklik om stigtingsverklaring te • As ’n lid sonder kundigheid en verander omsigtigheid optree, is die lid • Het kontinuïteit aanspreeklik vir verliese • Beperkte aanspreeklikheid • Banke vereis finansiële oudit vir lenings • Geen algemene jaarvergadering nodig • Besluitneming neem tyd omdat alle lede nie betrokke is • Finansiële state hoef nie geoudit te • Kan tot konflik lei word nie © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 94

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Maatskappy sonder winsbejag (MSW) Voordele Nadele • Openbare aanspreeklikheid wat • Moeilik om te stig vertroue skep • Bates moet na maatskappy met • Kan befondsing by Nasionale soortelyke doel oorgeplaas word Loterytrust en ander agentskappe kry wanneer maatskappy ontbind word • Vrygestel van belasting by SAID • Moet finansiële en rekenkundige rekords • Het kontinuïteit hou • Beperkte aanspreeklikheid • Mag wins maak, maar mag nie eiendom of wins aan lede versprei nie • Moet ’n algemene jaarvergadering hou Privaatmaatskappy (Edms.) Bpk. Voordele Nadele • Beperkte aanspreeklikheid • Ingewikkelde stigtingsprosedure • Regspersoonlikheid • Kan nie geld by algemene publiek verkry • Het kontinuïteit vir kapitaal nie • Aantal aandeelhouers laat meer • Kan slegs op kapitaal staatmaak wat kapitaal toe deur lede bygedra word • Geen algemene jaarvergaderings nodig nie Openbare Maatskappy (Beperk of Bpk.) Voordele Nadele • Kan groot bedrae kapitaal bekom • Ingewikkelde stigtingsprosedure • Het kontinuïteit • Mislukking kan tot grootskaalse • Beperkte aanspreeklikheid werkloosheid lei • Regspersoonlikheid • Sekere inligting moet kragtens die wet • Kan by groot projekte betrokke wees tot gepubliseer word die voordeel van die land • Algemene jaarvergaderings moet gehou • Kan vaardige personeel lok omdat hulle word hulle goed kan betaal • Baie ander vereistes soos sosiale en • Bied werksekuriteit etiese komitees • Aandele op die JSE Sekuriteitebeurs beskikbaar vir lede van die publiek © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 95

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Maatskappy met persoonlike aanspreeklikheid (MPA) (Ingelyf/Ing. na naam) Voordele Nadele • Geen maksimum aantal eienaars nie • Direkteure aanspreeklik vir skuld van die • Kan baie kapitaal bekom, omdat daar besigheid geen perk op die aantal eienaars is nie Maatskappy in staatsbesit (MISB) Voordele Nadele • Beperkte aanspreeklikheid • Nie ’n ware vorm van eienaarskap nie • Ondersteuning van regering omdat die regering alle besluite beheer • Groter mag by onderhandeling van • Baie ander regsvereistes en streng kontrakte regulasies • Word deur die OFBW gereguleer voor dit ’n lening kan aangaan • Moeilik om kapitaal te bekom omdat aandele beperk is Koöperasies Voordele Nadele • Kan pryse van produkte beheer en • Mededinging is straf stabiliseer • Kan nie hoë salarisse betaal nie • Deel fasiliteite • Sukses hang af van lojaliteit, toewyding • Ekstra inkomste/wins onder lede en ondersteuning van lede verdeel • Aandele nie vryelik oordraagbaar nie • Beperkte aanspreeklikheid • Verpligtend om boeke te oudit • Het kontinuïteit • Beter produksie weens lojale en toegewyde lede © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 96

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Vrae Vraag 1: Meervoudige keuse Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies, neer. 1.1 Die soort eienaarskap wat (Edms.) Bpk. as deel van die besigheid se naam het: A openbare maatskappy B privaatmaatskappy C maatskappy in staatsbesit D beslote korporasie. 1.2 ’n Soort eienaarskap met 1–10 lede: A vennootskap B privaatmaatskappy C beslote korporasie D openbare maatskappy. 1.3 ’n Soort eienaarskap met onbeperkte aanspreeklikheid: A beslote korporasie B maatskappy in staatsbesit C alleeneienaarsaak D privaatmaatskappy. 1.4 Die aantal eienaars in ’n privaatmaatskappy: A 1 B 1–20 C 2–20 D geen beperking nie. 1.5 ’n Soort eienaarskap met beperkte aanspreeklikheid: A beslote korporasie B privaatmaatskappy C openbare maatskappy D al bogenoemde. 1.6 ’n Dokument wat kragtens die nuwe Maatskappyewet (2008) by die stigtingsprosedure van ’n maatskappy benodig word: A statuut van vennootskap B akte van oprigting C stigtingsverklaring D statuut van oprigting. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 97

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap 1.7 Dit verwys na die vermoë van die besigheid om voort te gaan na die dood of aftrede van een of meer eienaar. A regspersoonlikheid B aanspreeklikheid C kontinuïteit D al bogenoemde. 1.8 Wie bestuur ’n maatskappy? A Raad van Direkteure B aandeelhouers C eienaars D toesighouer. 1.9 Hoeveel direkteure het ’n openbare maatskappy nodig? A 0 B 1 C 2 D 3 1.10 Hoeveel direkteure het ’n privaatmaatskappy nodig? A 0 B 1 C 2 D 3 10 x 2 = (20) Vraag 2: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Kies die antwoord en skryf slegs “waar” of “onwaar” langs die vraagnommer neer. 2.1 Vennote deel in alle wins en ly alle verliese. (2) 2.2 In ’n maatskappy sonder winsbejag, mag die wins nie aan personeellede of eienaars versprei word nie. (2) 2.3 ’n BK7 word gebruik om veranderinge aan die stigtingsverklaring van die BK aan te bring. (2) 2.4 ’n Maatskappy met persoonlike aanspreeklikheid het ’n minimum van drie direkteure nodig. (2) 2.5 ’n Maatskappy sonder winsbejag moet amptelike ouditeure aanwys. (2) 2.6 ’n Openbare maatskappy moet ’n ouditkomitee en sosiale en etiese komitees aanwys. (2) 2.7 In ’n maatskappy met persoonlike aanspreeklikheid, is die direkteure aanspreeklik vir die skuld van die besigheid, selfs nadat hulle afgetree het. (2) 2.8 ’n Voordeel van ’n alleeneienaarsaak is dat die alleenhandelaar beperkte aanspreeklikheid het. (2) 2.9 Banke mag van ’n BK vereis om hul finansiële state te laat oudit vir lenings. (2) 2.10 Die naam van ’n openbare maatskappy eindig op (Edms.) Bpk. (2) 10 x 2 = (20) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 98

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Vraag 3: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 3.1 ’n Verpligte vergadering vir ’n openbare A Organisasie sonder maatskappy wat een keer per jaar gehou word winsbejag 3.2 ’n Persoon wat gemagtig is om rekeninge te B Openbare maatskappy ondersoek en te verifieer C BK2 3.3 ’n Maatskappy wat deur die regering beheer D Algemene jaarvergadering word E BK7 3.4 ’n Soort eienaarskap waar, as die besigheid F Maatskappy in staatsbesit ophou om werksaam te wees, die bates daarvan (MISB) na ’n besigheid met ’n soortgelyke doel G Beslote korporasie oorgeplaas moet word H Ouditeur 3.5 ’n Soort eienaarskap waar ’n stigtingsverklaring I Memorandum van inlywing deel van die stigtingsprosedure uitmaak J Maatskappy met 3.6 ’n Soort eienaarskap wat op die JSE persoonlike Sekuriteiteberus mag noteer om beleggers te lok aanspreeklikheid 3.7 ’n Vorm waardeur ’n stigtingsverklaring gewysig K Koöperasie kan word 3.8 ’n Soort eienaarskap waar direkteure aanspreeklik is vir verliese wat deur die organisasie gely word 3.9 ’n Soort eienaarskap wat lede in staat stel om die pryse van produkte te beheer en te stabiliseer 3.10 ’n Dokument wat tydens die registrasieprosedure van maatskappye nodig is 10 x 2 = (20) Vraag 4: Kort vrae 4.1 As jy ’n besigheid moes begin, wat sou dit wees en watter soort eienaarskap sou jy verkies? Motiveer jou antwoord. (4) 4.2 Vergelyk TWEE voordele en nadele van ’n openbare maatskappy met dié van ’n privaatmaatskappy. (16) 4.3 Vergelyk TWEE voordele en nadele van ’n alleeneienaarsaak met dié van ’n vennootskap. (16) 4.4 Noem DRIE komitees wat van maatskappye met winsbejag vereis word. (3) 4.5 Watter dokument word deur ’n openbare maatskappy benodig om die publiek uit te nooi om aandele te koop? (1) (40) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 99

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Vraag 5: Opstelvraag Tulip Mjali maak handsakke, beursies, piekniekmandjies, potloodsakkes en ander drasakke. Sy het begin om handsakke te begin verf en ontwerp as ’n stokperdjie. Haar vriende wou haar sakke koop en Tulip het toe besluit om haar stokperdjie in ’n besigheid te verander. Tulip het pas klaargemaak met skool. Sy weet nie wat om te studeer nie, dus het sy besluit om eerder haar eie besigheid te begin. Watter soort eienaarskap stel jy voor moet Tulip gebruik? Bespreek sommige van die eienskappe, voordele en nadele van hierdie soort eienaarskap. Motiveer hoekom jy hierdie soort eienaarskap aanbeveel. (40) (40) [140] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 100

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Antwoorde Vraag 1: Meervoudige keuse 1.1 B 1.2 C 1.3 C 1.4 D 1.5 D 1.6 B 1.7 C 1.8 A 1.9 D 1.10 B Vraag 2: Waar/onwaar 2.1 W 2.2 W 2.3 O 2.4 O 2.5 W 2.6 W 2.7 W 2.8 O 2.9 W 2.10 O Vraag 3: Pas terme bymekaar 3.1 D 3.2 H 3.3 F 3.4 A 3.5 G 3.6 B 3.7 C 3.8 J 3.9 K 3.10 I © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 101

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Vraag 4: Kort vrae 4.1 Soort eienaarskap: Diskresie by nasien. Kies enige soort eienaarskap. Motivering is belangrik. Soort eienaarskap – 1 punt Motivering – 3 punte 1 – swak motivering 2 – goeie motivering 3 – uitstaande motivering 4.2 Voordele en nadele: (enige agt) Privaatmaatskappy Openbare maatskappy Voordele Beperkte aanspreeklikheid beteken dat Kan groot bedrae kapitaal bekom eienaars nie aanspreeklik is vir die Het kontinuïteit, wat beteken dat die besigheid besigheid se skuld nie sal voortgaan na die dood of aftrede van die Regspersoonlikheid beteken dat die eienaars besigheid as afsonderlik van die Beperkte aanspreeklikheid eienaars daarvan gesien word Regspersoonlikheid Het kontinuïteit Kan by groot projekte betrokke wees tot voordeel Aantal aandeelhouers laat meer van die land kapitaal toe Kan vaardige personeel lok omdat hulle goed Geen algemene jaarvergaderings nodig betaal kan word nie Bied werksekuriteit Aandele is beskikbaar op die JEB Sekuriteitebeurs vir lede van die publiek Nadele Ingewikkelde stigtingsprosedure Ingewikkelde stigtingsprosedure Kan nie geld by algemene publiek kry Mislukking kan tot grootskaalse werkloosheid lei vir kapitaal nie Kan net op kapitaal staatmaak wat Sekere inligting moet volgens wet gepubliseer deur lede bygedra word word Algemene jaarvergaderings moet gehou word Baie ander vereistes soos sosiale en etiese komitees © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 102

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap 4.3 Voordele en nadele: Vennootskap Alleeneienaarsaak Voordele • Maklik, vinnig en goedkoop • Maklik en goedkoop, geen formaliteite • Meer kapitaal as alleeneienaarsaak soos maatskappye nie – slegs basiese • Uitgawes, verantwoordelikheide en take handelslisensies nodig word gedeel • Vinnige besluitneming want besluite • Makliker om krediet te kry word deur een eienaar geneem • Elke vennoot is gemotiveerd om die • Eienaar kry al die wins besigheid suksesvol te maak • Eienaar gretig om suksesvol te wees • Almal trek voordeel uit wins • Doen algemene ondervinding op • Nabye kontak met klante, verskaffers en werknemers • Geen formele dokumentasie nodig nie Nadele • Vennote mag van mening verskil • Eienaar fokus op party aspekte en • Besluite neem tyd verwaarloos ander • Kapitaal is beperk tot die aantal vennote • Eienaar is oorwerk toegelaat • Geen kontinuïteit nie • Onbeperkte aanspreeklikheid • Onbeperkte aanspreeklikheid • Een vennoot se oneerlikheid en optrede • Kapitaal is beperk raak die res • Geen werksekerheid nie • Geen kontinuïteit nie • Kan dalk nie in grootmaat koop om vir afslag te onderhandel nie 4.4 oudit , sosiale en etiese komitees 4.5 prospektus © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 103

Kwartaal 2 Onderwerp 4 Soorte eienaarskap Vraag 5: Opstelvraag Soort eienaarskap: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: Eienskappe 2 30 Herlei tot Voordele 12 maks. maks. 32 Nadele 12 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Alleeneienaarsaak is die beste vir die situasie, maar ander soorte kan ook aanvaarbeer wees. Sluit in: • Eienskappe • Voordele en nadele (Vir die feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 104

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing Onderwerp 10 – Kreatiewe denke en probleemopplossing probleemo ossing Oorsig Kreatiewe •Wat is kreatiewe denke denke •Ontwikkel jou eie kreatiwiteit •1 Probleemoplossings •2 Probleemoplossingstegnieke •Dryfkragontleding •Stoeltegniek •Leë-stoel-tegniek •Dinkskrums •Delphi-tegniek Entrepreneursg• Nominale groepstegniek eleenthede •Gedwonge kombinasie •Skamper •Inheemse kennis •Kopkaarte •Dinkskrums •Onkonvensionele denke •Sensoriese kreatiwiteit •Hoeveel kapitaal? Implemente •'n Nuwe idee in 'n gevestigde er kreatiewe besigheid besigheidsge •Begin 'n nuwe besigheid leenthede •Bied 'n nuwe produk aan •Bied 'n nuwe diens aan Besigheidstudies © Via Afrika » edryfstu 10 Studiegids e-boek ie10Studiegidse 105

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing Eenheid 1 Kreatiewe denke 1 Wat is kreatiewe denke? • “Kreatief” beteken om aan iets nuuts en oorspronklik te kan dink. • Kreatiwiteit in besigheid kan jou help om: aan ’n totaal nuwe besigheidsidee te kan dink ’n bestaande produk op ’n unieke manier te kan verbeter aan beter maniere te dink om jou klante te bedien nuwe klante te lok probleme op te los wat jou klante mag ondervind. 2 Ontwikkel jou kreatiwiteit Daar is baie dinge wat jy kan doen om kreatiewe vermoëns te ontwikkel en in stand te hou. 2.1 Dink, dink, dink • Ontwikkel die gewoonte om na te dink oor wat om jou gebeur. • Bevraagteken alles. 2.2 Skryf dit neer • Skryf idees neer soos wat hulle in kop opkom. • Hersien jou idees. • Vergelyk een idee met ’n ander. • Kombineer een idee met ’n ander idee. 2.3 Vra vrae • Vra vrae oor iets wat jy nog net altyd aanvaar het. • Moenie ophou vrae vra wanneer jy met ’n antwoord vorendag gekom het nie; gaan voort om ’n beter antwoord te soek. 2.4 Oortree die reëls • Mense skep gewoontes en beland in ’n groef. • As jy selfs vir net een dag dinge verskillend kan doen, kan dit jou denkprosesse help stimuleer. 2.5 Verban vrees • Moenie bang wees om foute te maak nie. • Ondersteun vriende as hulle aan iets nuuts dink, pleks daarvan om redes voor te stel waarom dit nie sal werk nie. • As jy ’n besigheid het, moet jy nuwe idees aanmoedig. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 106

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing Eenheid 2 Entrepreneursgeleenthede 1 Probleemoplossing • ’n Probleem duik op as dinge nie gaan soos wat dit behoort te gaan nie. • Party probleme, soos natuurrampe, kan nie voorspel word nie. • Ander probleme ontwikkel met verloop van tyd en is voorspelbaar. • Deur die prestasie van die besigheid te monitor, help dit jou om probleme te herken. 1.1 Navorsingsvaardighede Daar is talle maniere waarop jy inligting kan kry om jou te help herken wanneer daar ’n probleem is. Dit sluit die volgende in: • kwaliteitsbeheer by produksie • verkoopsverslae wat ’n skielike afname in verkoopsyfers aandui • verbruikersterugvoer en -klagtes • tydskrifte en sakeblaaie met finansiële inligting • om jou eie organisasie te monitor vir probleme soos ’n hoë personeelomset weens ongelukkige personeel. 1.2 Probleemoplossing teenoor besluitneming • Probleemoplossing is die proses van die ontleding van ’n situasie op ’n stelselmatige, stap vir stap manier, en om dan met oplossings vorendag te kom, die oplossings te implementeer en die resultate te evalueer. • Besluitneming is deel van die probleemoplossingsproses en vind plaas by elke stap van probleemoplossing. 1.3 Probleemoplossingsiklus Die stappe van die probleemoplossingsiklus sluit in: 1.3.1 Identifiseer die probleem – herken die probleem deur vrae te vra. 1.3.2 Definieer die probleem – gee die probleem ’n naam om dit makliker te maak om ’n oplossing te kry. 1.3.3 Formuleer die strategie – dink aan verskillende oplossings vir die probleem. 1.3.4 Ken hulpbronne toe – allokeer en kry meer geld, personeel, tyd, of toerusting, indien nodig. 1.3.5 Implementeer die strategie – implementeer dit volgens die goed uitgedinkte plan. 1.3.6 Monitor die probleemoplossing – hou die proses fyn dop. 1.3.7 Evalueer die probleemoplossingsproses – evalueer sodat jy kan sien wat reg gedoen is en waar dit verbeter kan word. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 107

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing 2 Probleemoplossingstegnieke 2.1 Dryfkragontleding • Dryfkragontleding word gebruik om ’n verandering in ’n produk of diens te beplan. • Negatiewe kragte word geïdentifiseer en stappe word geneem om dit te beperk (kragte wat terughou). • Positiewe kragte word geïdentifiseer en versterk (dryfkragte). 2.2 Stoeltegniek • Stoeltegniek: Verduidelik die probleem hardop aan ’n denkbeeldige persoon wat op ’n stoel sit. Dit moedig helder denke aan. 2.3 Leë stoel-tegniek • Leë stoel-tegniek: Dit is vir party mense makliker om te praat wanneer daar “niemand” is om hulle te hoor nie. Iemand wat ’n probleem het kan met ’n leë stoel praat om frustrasies te lug. Iemand anders skryf die probleme en moontlike oplossings neer. 2.4 Dinkskrum Stappe vir ’n dinkskrum: • Skryf al die gedagtes oor ’n probleem neer. • Die groep sal die idees in die laaste stap evalueer. • Neem die idees een vir een en maak ’n lys van die voordele en die nadele. • Evalueer elke idee en kies die beste een. Riglyne vir dinkskrums • Moenie enige idees in die eerste stap kritiseer nie. • Moenie enige idee beoordeel voor evalueringstyd nie. • Aanvaar alle idees, selfs al lyk hulle “laf”. • Dink aan soveel idees as moontlik. • Jy kan party van die idees uitbrei, of idees kombineer. 2.5 Delphi-tegniek Die Delphi-tegniek behels die gebruik van ’n reeks vertroulike vraelyste om ’n probleem op te los. Kundiges op ’n gebied word onafhanklik van mekaar om hul mening gevra. Hier volg die stappe: Stap 1: Identifiseer die probleem en vra die groeplede om vyf moontlike oplossings vir die probleem op ’n spesiaal ontwerpte vraelys neer te skryf. Stap 2: Elke groepslid voltooi die vraelys onafhanklik en anoniem. Stap 3: Die resultate word op ’n sentrale plek ontleed. Stap 4: Gee ’n afskrif van die resultate aan elke groepslid. Stap 5: Vra groepslede om nuwe of hersiende oplossings te gee nadat hulle die resultate van die vraelys bestudeer het. Stap 3, 4 en 5 kan herhaal word totdat al die groepslede saamstem. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 108

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing 2.6 Nominale groepstegniek Die nominale groepstegniek (NGT) moedig denke aan, omdat bydraes anoniem is. NGT gebruik die volgende stappe: • Begin met ’n duidelike, ope vraag. • Elkeen dink eers vir ’n paar minute in stilte, om al die moontlike idees te dinkskrum. • Elkeen dra beurtelings een idee by. • Teken al die idees op ’n blaaibord aan. • Gee ’n nommer of letter aan elke idee. • Elkeen in die groep stem dan en die idee met die meeste stemme wen. 2.7 Gedwonge kombinasies Kombineer twee idees, wat op die oog af niks met mekaar te doen het nie, met mekaar om met ’n nuwe idee vorendag te kom. Byvoorbeeld: • Skryf ’n paar woorde op afsonderlike stukkies papier neer. • Plaas al die papiertjies in ’n hoed. • Trek twee stukkies papier, lees die twee woorde, en dink aan iets wat die twee woorde kan kombineer. 2.8 SKAMPER Begin met ’n bestaande produk en diens, en volg dan hierdie stappe: S Substituut (Kan ons iets/iemand anders vir hierdie doel gebruik?) K Kombineer (Kan ons hierdie hulpbron met iets anders kombineer?) A Aanpas (Kan ons dit op ’n ander manier gebruik?) M Modifiseer (Hoe kan ons die produk herrangskik of wysig? Kan ons die verpakking, vorm of tekstuur verander?) P “Put to another use” (Kan ons dit vir iets anders gebruik?) E Elimineer (Kan ons ’n komponent of ’n deel daarvan verwyder?) R “Reverse” (Wat sal gebeur as ons dit andersom/agterstevoor doen?) 2.9 Inheemse kennis • Inheemse mense is die mense wat op ’n spesifieke plek gebore is. • In Suid-Afrika het ons ’n aantal inheemse groepe, elk met hul eie kultuur en tradisies. • Vroeër is mense net as intelligent beskou as hulle op die Westerse manier geskool is. • Vandag erken mense die diversiteit van kennisstelsels wat mense help om hul wêreld te verstaan en hul probleme op te los. • Inheemse kennis in Suid-Afrika verwys na die kennis wat deel van Afrika se filosofiese denke en sosiale praktyke uitmaak en oor duisende jare ontwikkel is. • Party hiervan is alreeds deel van ons moderne lewe, byvoorbeeld: die praktyk van “stokvels” om spaar aan die moedig kruiegeneesmiddels vir probleme, soos byvoorbeeld sitronellakerse om muskiete weg te hou, in plaas van skadelike insekdoders. • Hierdie kennis kan ons help om probleme op te los waar Westerse denke misluk. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 109

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing 2.10 Kopkaarte, dinkskrums en die skep van idees 2.10.1 Kopkaarte • Party mense dink meer kreatief as hulle “prentjies” van hul denkprosesse kan teken. • Idees of gedagtes kan in ’n diagram of kopkaart verander word. Skryf die hoofidee in die middel van ’n vel papier neer. Dink aan dinge wat met hierdie hoofgedagte verband hou, en skryf sleutelwoorde neer. Trek lyne om hierdie frases of woorde met jou hoofgedagte te verbind. Ander idees kan dalk in jou kop opkom namate jy werk. Gaan voort om dit by jou kopkaart te voeg. 2.10.2 Dinkskrums Die dinkskrum van idees, soos hierbo bespreek, kan ook gebruik word om besigheidsgeleenthede te identifiseer. Dieselfde stappe moet gevolg word as wat onder “Probleemoplossingstegnieke” bespreek word. 2.10.3 Kreatiewe denke/ideegenerering Dit begin met bekende konsepte en ontwikkel dit dan tot iets heel verskillend. Gebruik die volgende stappe: Stap 1: Maak ’n lys van bestaande produkte of dienste. Stap 2: Maak ’n tweede lys van maniere waarop die produkte of dienste verander kan word. Stap 3: Pas die veranderinge (op die tweede lys) op elke produk en diens op die eerste lys toe. 2.11 Onkonvensionele denke Die SKAMPER-metode is ’n voorbeeld van onkonvensionele denke. ’n Ander metode is laterale denke (ontwerp deur Edward de Bono). Laterale denke is ’n manier om probleme op te los deur maniere te gebruik wat nie aanvanklik logies lyk nie. 2.11.1 Laterale denke – die tegniek van ses “dinkhoede” • Elke dinkhoed het ’n kleur, en almal dra in hul verbeelding dieselfde hoed op dieselfde tyd, en dink vanuit daardie perspektief. • Wanneer jy genoeg idees met behulp van daardie spesifieke hoed gegenereer het, gaan voort na die volgende hoed. • Hierdie metode van kreatiewe denke stel jou in staat om baie idees binne ’n kort tydperk te genereer. Die geel hoed Slegs die mees optimistiese standpunt word oorweeg. Die pers hoed Die pers hoed is die veroordelende en kritiese hoed. Die wit hoed Hierdie hoed is die feitelike hoed, waar jy na data en inligting kyk. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 110

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing Die rooi hoed Hierdie hoed simboliseer emosie en gevoelens. As jy hierdie hoed dra, word jy toegelaat om jou instinktiewe gevoel oor die produk of diens uit te druk. Die groen hoed Hierdie hoed simboliseer ware kreatiwiteit en word gebruik om nuwe idees te genereer. Die blou hoed Die blou hoed is anders omdat slegs een mens dit op ’n slag kan dra. Die blou hoed moet die proses beheer en sekere reëls afdwing. 2.12 Sensoriese kreatiwiteit • Ons sintuie help ons om die wêreld om ons te beleef. • Sensoriese kreatiwiteit dinkskrum al die idees waarby die sintuie betrokke is. 3 Implementeer kreatiewe besigheidsidees Daar is verskillende maniere waarop kreatiewe besigheidsidees geïmplementeer kan word. • Die beste manier sal afhang van hoeveel kapitaal jy het • Dink aan ’n nuwe idee in ’n gevestigde besigheid • Begin ’n nuwe besigheid • Bied ’n nuwe produk aan • Bied ’n nuwe diens aan. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 111

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing Vrae Vraag 1: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 1.1 Om die omgewing deur ons sintuie te ervaar A Inheemse kennis 1.2 Hoofidee in die middel van ’n vel papier, met ander B Delphi-tegniek idees wat met die onderwerp verband hou, C SKAMPER daaromheen gerangskik D Leë stoel tegniek 1.3 ’n Tegniek waar die bydraes van groeplede E Kopkaart anoniem is, en daar vir idees gestem word F Nominale groeptegniek 1.4 Alle gedagtes oor ’n probleem word neergeskryf en G Dinkskrum die voor- en nadele daarvan met mekaar vergelyk H Laterale denke 1.5 Vertroulike vraelyste word voltooi deur gebruik te I Sensoriese kreatiwiteit maak van vyf stappe wat insluit: die identifikasie J Dryfkragontleding van die probleem, die voltooi van ’n vraelys, ontleding van resultate, kopiëring van resultate, vra groepslede vir nuwe oplossings 1.6 Stappe word gevolg, insluitende vervanging, kombinasie, aanpassing, verandering, gebruik vir iets anders, eliminasie en om die omgekeerde van die proses te volg 1.7 Griewe, frustrasies of probleme word gedeel sonder dat iemand “hoor” 1.8 ’n Lys word gemaak van dryfkragte en remkragte, om ’n finale besluit te kan neem 1.9 Inligting wat oor ’n lang tydperk ingesamel is en van geslag tot geslag aangegee word 1.10 ’n Manier waarop probleme opgelos word met die gebruik van metodes wat nie logies voorkom nie 10 x 2 = (20) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 112

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing Vraag 2: Kort vrae 2.1 In 1948 het George de Mestral sy hond vir ’n uitstappie na die woud geneem. Soos gewoonlik, het klitsgras aan sy broek en kouse vasgesit. Pleks daarvan om geïrriteerd te wees, het hy begin nadink oor wat aan’t gebeur was, en toe met die idee van Velcro vorendag gekom. Gebruik die SKAMPER-tegniek om die doeltreffendheid van Velcro te ontleed en te bespreek. (7 x 3 = 21) 2.2 Stel DRIE aktiwiteite voor wat mense kan doen om meer kreatief te dink. (6) 2.3 Noem SEWE stappe van die probleemoplossingsiklus. (7) 2.4 Noem SES probleemoplossingstegnieke. (6) 2.5 Dit is Thembi Mpepu se droom om aan die Universiteit van Stellenbosch te studeer. Sy wil ’n kursus in besigheidsbestuur volg. Haar ander opsie is om met behulp van korrespondensie te studeer. Gebruik ’n dryfkragontleding om kortliks vyf dryfkragte en vyf remkragte vir Thembi se situasie te demonstreer. (10) (50) [70] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 113

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing Antwoorde Vraag 1: Pas terme bymekaar 1.1 I 1.2 E 1.3 F 1.4 G 1.5 B 1.6 C 1.7 D 1.8 J 1.9 A 1.10 H Vraag 2: Kort vrae 2.1 SKAMPER: S – Substituut (Kan ons iets anders pleks van Velcro vir hierdie doel gebruik? Ja, maar dit is nie so vinnig en maklik om vas te maak soos Velcro nie.) K – Kombineer (Kan ons Velcro met iets anders kombineer? Ja, knope en Velcro kan op dieselfde kledingstuk gebruik word.) A – Aanpas (Kan ons dit op ’n ander manier gebruik? Nie regtig nie –een deel moet klou en die ander deel moet van ’n materiaal gemaak wees waaraan dinge kan klou.) M – Modifiseer (Kan ons die tekstuur of kleur verander? Velcro wat in verskillende kleure beskikbaar is, sal goed wees en kan gedoen word.) P – “Put to another use” (Kan ons Velcro vir iets anders gebruik? Nee, die basiese funksie daarvan is om aan mekaar vas te klou.) E – Elimineer (Kan ons ’n komponent of ’n deel daarvan verwyder? Nee, want dan gaan dit nie vasklou nie.) R – “Reverse” (Wat sal gebeur as ons dit andersom doen? Die uitwerking sal steeds dieselfde wees. Velcro moet aan iets kan vasklou.) 2.2 Kreatiewe denke: (enige drie) • Dink na oor wat om jou gebeur. • Skryf idees wat in jou kop opkom neer. • Vra vrae oor dinge wat jy nog net altyd aanvaar het. • Moenie in ’n gewoonte verval nie – doen dinge op ’n ander manier. • Moenie bang wees om foute te maak nie. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 114

Kwartaal 3 Onderwerp 1 Kreatiewe denke en probleemoplossing 2.3 Probleemoplossingsiklus: • identifiseer die probleem • definieer die probleem • formuleer die strategie • implementeer die strategie • ken hulpbronne toe • monitor die probleemoplossing • evalueer die probleemoplossingsproses 2.4 Probleemoplossingstegnieke: (enige ses) • Dryfkragontleding • Stoel-tegniek/Leë stoel tegniek • Delphi-tegniek • Nominale tegniek • Dinkskrum • Gedwonge kombinasies • SKAMPER • Inheemse kennis √ • Kopkaarte • Dinkskrum • Ses dinkhoede 2.5 Dryfkragontleding: Dryfkragte Remkragte • Om met behulp van korrespondensie te • Sy sal nie die voordeel van lektore hê studeer, is goedkoper. as sy met behulp van korrespondensie • Om met behulp van korrespondensie te studeer nie. studeer, beteken geen probleme met • As sy nie selfdissipline het nie, sal dit akkommodasie nie – kan by ouers bly. moeilik wees om studies deur middel • Om met behulp van korrespondensie te van selfstudie te voltooi. studeer, beteken dat sy ’n inkomste kan • Sosiale lewe op universiteit sal haar begin verdien. fokus van haar studies wegneem. • Om by die universiteit te studeer beteken • Dit is duur op universiteit vir die dat sy vriende sal hê wat in dieselfde kursus en verblyf. situasie is. • Daar is ander onkoste op universiteit • By die universiteit sal sy kan deelneem behalwe studie- en verblyfgelde. aan die studentelewe wat hulle bied, bv. deelname aan sport. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 115

Kwartaal 3 Onderwerp 2 Besigheid leenthede en Besigheidsgeleenthede enverwante verwanteaktore faktore Oorsig Eenheid 1 Identifiseer Eenheid 2 Die besigheidsgeleenthede navorsingsproses Hoekom navorsing doen? Steekproef Ontwikkel 'n Waarneming navorsingsinstrument SWOT - analise Onderhoude Navorsingsprotokol Besigheidsgeleenthede, behoeftes en begeertes Eenheid 1 Identifiseer besigheidsgeleenthede 1 Hoekom doen ons navorsing? Die besigheid moet weet watter inligting hulle wil insamel voor hulle op ’n navorsingsinstrument of -metode besluit. Wanneer ons navorsing doen, vra ons: Wat, wanneer, waar en hoe wil klante die produk of diens hê? © Via Afrika edryfstu ie10Studiegidse »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 116

Kwartaal 3 Onderwerp 2 Besigheidsgeleenthede en verwante faktore 2 Ontwikkel ’n navorsingsinstrument Tipiese inligting wat ’n entrepreneur sal moet insamel, sluit in: • die potensiële mark vir ’n nuwe produk of diens • klante se mate van bevrediging met produkte of dienste wat tans aangebied word • die moontlike geografiese posisie van ’n potensiële nuwe besigheid • die demografie van ’n gemeenskap • die gemiddelde vlak van inkomste in ’n bepaalde gemeenskap. Entrepreneurs moet primêre en sekondêre data oor voornemende klante insamel. 2.1 Primêre data • Primêre data is die inligting wat ’n entrepreneur moet insamel. ’n Entrepreneur kan ook ander mense aanstel om die data in te samel. • Die volgende is voorbeelde van primêre data: die potensiële mark vir ’n nuwe produk of diens klante se mate van bevrediging met produkte of dienste wat tans aangebied word die moontlike geografiese posisie van ’n potensiële nuwe besigheid. 2.2 Sekondêre data Sekondêre data is inligting wat deur organisasies soos banke, regeringsdepartemente, die Suid-Afrikaanse Reserwebank en die Departement van Handel en Nywerheid ingesamel word. Voorbeelde van sekondêre data is die demografie van ’n gemeenskap of die gemiddelde vlak van inkomste in ’n gemeenskap. 3 SWOT-analise • SWOT is ’n Engelse akroniem vir Sterk punte, Swak punte, Geleenthede en Bedreigings (“Strengths, Weaknesses, Opportunities and Threats”). • Dink aan al die sterk en swak punte van ’n nuwe besigheidsidee, asook al die geleenthede en bedreigings wat deur mededingers en die mark gebied word. • Bepaal of jy in ’n posisie is om aan die behoeftes en begeertes van die moontlik klante wat jy identifiseer het, te kan voldoen. Die faktore wat ’n produk of diens uniek maak, en ’n kompeterende Sterk punte voordeel gee Swak punte Faktore of eienskappe van ’n produk of diens wat ’n nadeel kan wees Geleenthede Eksterne faktore wat tot voordeel van ’n besigheidsidee kan strek Bedreigings Eksterne faktore wat tot nadeel van ’n besigheidsidee kan strek © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 117

Kwartaal 3 Onderwerp 2 Besigheidsgeleenthede en verwante faktore Eenheid 2 Die navorsingsproses • Primêre data kan deur die entrepreneur ingesamel word. • Primêre data kan ingesamel word deur: waarneming, deur verbruikersgedrag en -bestedingspatrone dop te hou onderhoude wat verskeie vorme kan aanneem, byvoorbeeld persoonlike onderhoude telefoononderhoude en posopnames 1 Steekproef Voor data ingesamel word, is dit belangrik om op jou steekproef te besluit. Die steekproef verwys na van watter mense en van hoeveel mense primêre data ingesamel gaan word. 1.1 Wie? • Besluit wie jou teikenbevolking is deur te dink aan die produk of diens wat jy gaan aanbied. 1.2 Hoeveel? • Dit staan as die steekproefgrootte bekend en word beïnvloed deur hoeveel tyd jy het, en wat jou begroting is. • Daar hoef nie onderhoude met al die huishoudings in ’n gebied gevoer te word om die behoefte na ’n produk of diens te bepaal nie maar met genoeg om die behoefte te bepaal. 1.3 Vermy partydigheid • Partydigheid beteken jou steekproefneming is nie geldig en nie heeltemal objektief nie. • Moenie onderhoude met net positiewe of negatiewe klante voer nie; voer onderhoude met ’n groot verskeidenheid mense. 2 Waarneming Die insameling van inligting deur middel van waarneming sluit nie interaksie met die steekproefbevolking in nie, jy hou net dop wat hulle doen. 3 Onderhoude Daar is verskeie onderhoudmetodes wat jy kan gebruik, insluitend: • persoonlike onderhoude • telefoniese onderhoude • posopnames • direkte rekenaaronderhoude • e-pos-onderhoude. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 118

Kwartaal 3 Onderwerp 2 Besigheidsgeleenthede en verwante faktore Die keuse van onderhoudsmetode hang van verskeie faktore af, byvoorbeeld: • hoe gou jy die antwoorde nodig het • jou beskikbare begroting • die geletterdheidsvlakke van die teikenbevolking • die persoonlike sensitiwiteite van die vrae. 3.1 Ontwerp die vraelys • Die vrae moet duidelik en nie dubbelsinnig wees nie. • Moenie te veel vrae vra nie. Begin met maklike vrae wat gaandeweg moeiliker word. • Werk aan ’n uitleg wat maklik is om in te vul. 3.2 Toets die vraelys Toets die vraelys op ’n klein aantal mense om seker te maak dat die mense al die vrae verstaan en dat jou vrae duidelik is. 4 Navorsingsprotokol • Die navorsingsprotokol is die stel “reëls” wat jy in gedagte moet hou wanneer jy navorsing doen. • Die gepaste manier om besighede of individuele mense te nader, moet gebruik word wanneer jy onderhoude doen. • Dit hang af van die soort inligting wat jy nodig het. 4.1 Toestemming Die persoon waarmee die onderhoud gevoer word gee sy of haar toestemming dat jy mag voortgaan met die onderhoud. Dit is veral belangrik wanneer onderhoude met kinders gevoer word. Onthou die volgende: • Begin altyd deur jouself voor te stel. • Noem die doel van die onderhoud. • Maak seker dat die persoon waarmee die onderhoud gevoer word weet dat sy of haar naam nie genoem gaan word nie. • As mense nie die vrae wil beantwoord nie, bedank hul beleefd en beweeg aan. Wanneer onderhoude by ’n maatskappy gevoer word, onthou die volgende: • Nader die bestuur voor jy met werknemers onderhoude voer. • Maak afsprake met personeellede waarmee jy onderhoude wil voer, en hou by die afsprake. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 119

Kwartaal 3 Onderwerp 2 Besigheidsgeleenthede en verwante faktore 4.2 Basiese etiek by navorsing • “Etiek” verwys na die morele regte en verkeerde manier om iets te doen. • Dit is onaanvaarbaar om op mense te spioeneer wat nie weet dat jy inligting omtrent hulle insamel nie. • Partykeer vertoon mense die inligting wat jy nodig het vir almal om te sien (soos om klere met handelsmerke te dra). Indien wel, mag jy daardie inligting gebruik. Eenheid 3 Besigheidsgeleenthede – behoeftes en begeertes Voor ’n entrepreneur ’n nuwe besigheid kan begin, moet hy of sy: • ’n leemte in die mark identifiseer • besluit watter produkte of dienste voorsien kan word • die teikenmark identifiseer • die mededingers identifiseer • die verskaffers identifiseer. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 120

Kwartaal 3 Onderwerp 2 Besigheidsgeleenthede en verwante faktore Vrae Vraag 1: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Kies die antwoord en skryf slegs “waar” of “onwaar” langs die vraagnommer neer. 1.1 Entrepreneurs moet data insamel vir ’n nuwe produk of diens. (2) 1.2 Om inligting deur middel van waarneming in te samel, beteken dat ’n mens met die teikenmark in wisselwerking moet wees. (2) 1.3 Telefoniese ondervraging is ook ’n onderhoudsmetode. (2) 1.4 Dit is nie belangrik om toestemming te hê om onderhoude met kinders te voer nie. (2) 1.5 Dit is altyd belangrik om jouself voor te stel voor jy ’n onderhoud voer. (2) 5 x 2 = (10) Vraag 2: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 2.1 Insameling van data deur die entrepreneur, byvoorbeeld A Toestemming die hoeveelheid verkope gedurende 2009 en 2010 B Sekondêre navorsing 2.2 Reëls om in gedagte te hou C Voornemend 2.3 Permissie/verlof om voort te gaan D Primêre navorsing 2.4 Insameling van inligting vanuit ander bronne soos E Partydigheid statistieke vanaf die Internet F Protokol 2.5 Iets wat nie heeltemal objektief is nie G Waarneming 5 × 2 = (10) Vraag 3: Kort vrae 3.1 Ontwerp ’n vraelys van VYF vrae vir ’n nuwe ontbytgraankos wat jy wil bemark. (10) 3.2 Verduidelik wat met “protokol” bedoel word, wanneer navorsing gedoen word? (6) 3.3 Waaroor moet ’n entrepreneur navorsing doen voordat hy of sy ’n nuwe besigheid tot stand kan bring? (5) 3.4 Noem DRIE metodes waarvolgens onderhoude gevoer kan word. (3) 3.5 Gee DRIE voorbeelde van primêre data. (6) Vraag 4: Opstelvraag Dink aan ’n nuwe besigheidsidee. Bespreek die navorsingsproses wat daarby betrokke is om die idee in werklikheid om te skakel. Doen ’n SWOT-analise vir jou idee. (40) (40) [90] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 121

Kwartaal 3 Onderwerp 2 Besigheidsgeleenthede en verwante faktore Antwoorde Vraag 1: Waar/onwaar 1.1 W 1.2 O 1.3 W 1.4 O 1.5 W Vraag 2: Pas terme bymekaar 2.1 D 2.2 F 2.3 A 2.4 B 2.5 E Vraag 3: Kort vrae 3.1 Een punt per vraag as dit ’n goeie vraag is; 2 punte vir die vraag as dit ’n baie goeie of uitstaande vraag is. Voorbeeld van vraag: Hoe oud is jy? 1–13 14–21 22–30 31–40 41–100 3.2 Protokol: • Die navorsingsprotokol is die stel “reëls” wat jy in gedagte moet hou wanneer jy navorsing doen. • Die gepaste manier om besighede of individue te nader, moet gebruik word wanneer onderhoude gevoer word. • Dit hang af van die soort inligting wat jy benodig. 3.3 Navorsing: • die potensiële mark vir ’n nuwe produk of diens • klante se mate van tevredenheid met produkte of dienste wat tans aangebied word • die moontlike geografiese posisie van ’n potensiële nuwe besigheid • die demografie van ’n gemeenskap • die gemiddelde inkomstevlak in ’n bepaalde gemeenskap. 3.4 Onderhoudsmetodes: (enige drie) • persoonlike onderhoude • telefoniese onderhoud • posopname • direkte rekenaaronderhoud • e-pos-onderhoude © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 122

Kwartaal 3 Onderwerp 2 Besigheidsgeleenthede en verwante faktore 3.5 Primêre data: (enige ander geldige punt) • die potensiële mark vir ’n nuwe produk of diens • klante se mate van tevredenheid met produkte of dienste wat tans aangebied word • die moontlike geografiese posisie van ’n potensiële nuwe besigheid Vraag 4: Opstelvraag Navorsingsproses, SWOT: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: Reken • Proses 30 30 maks. om na 32 • SWOT 8 Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Sluit in: • Navorsingsinstrumente en datainsameling • Navorsingsprotokol • Geleenthede en bedreigings • Toepassing van SWOT vir geleenthede • Ontleding om ’n lewensvatbare besigheidsonderneming te bepaal • Identifiseer geleentheide. (Vir feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 123

Kwartaal 3 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging Oorsig Arbeidswetgewing Water en Omgewings elektrisisteit faktore Misdaad Vervoer Infrastruktuur, Mededinging Liggingsfaktore elektrisiteit- en watervoorsiening Regerings- en plaaslike Potensiële regulasies en markte belastings Klimaat Grondstowwe Arbeidsmarkte Faktore wat bepaal waar om ’n besigheid te plaas is belangrik en sal bydra tot die sukses of mislukking daarvan. Hierdie faktore staan bekend as liggingsfaktore of oprigtingsfaktore. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 124

Kwartaal 3 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging Eenheid 1 Besluit op die besigheid se ligging 1 Arbeidswetgewing Die regering voer wette in om arbeid te reguleer. Die drie belangrike arbeidswette in Suid- Afrika is: • Die Wet op Arbeidsverhoudinge (Wet 66 van 1995) voorsien basiese reëls vir kommunikasie en onderhandeling tussen werkgewers en werknemers. • Die Wet op Basiese Diensvoorwaardes (Wet 77 van 1997) is daarop gemik om die werksomstandighede van werknemers te verbeter deur werksure, verlof, betaling, kennis van diensopskorting, gesondheids- en veiligheidskwessies te reguleer. • Die Wet op Gelyke Indiensneming (Wet 55 van 1998) maak voorsiening vir regstellende aksie in die gebiede van aanstelling, opleiding, bevordering en betaling. • Hierdie arbeidswetgewing kan help om te besluit waar om die besigheid te plaas, en om een land bo ’n ander te kies. 2 Omgewingsfaktore Die omgewingsimpak van ’n besigheid kan die ligging daarvan bepaal. As ’n besigheid waarskynlik baie besoedeling sal veroorsaak, mag die owerhede dit verbied in party gebiede, of daarop aandring dat ’n gedetailleerde omgewingsimpakstudie (OIS) gedoen word voor ’n besluit geneem word. • Lug- of waterbesoedeling – ’n Fabriek wat lug- of waterbesoedeling veroorsaak moet in ’n nywerheidsgebied geplaas word, weg van woongebiede af. • Geraasbesoedeling – Party besighede maak baie geraas en word dus nie toegelaat om in ’n woongebied te wees nie. • Giftige afval – As ’n fabriek giftige afvalprodukte produseer, moet dit regulasies volg oor hoe om ontslae te raak daarvan en op ’n plek geleë wees waar hulle toegelaat word om ontslae te raak van die afval. • Die meeste fabrieke in Suid-Afrika is in die vier hoofnywerheidsgebiede geleë: Gauteng (Pretoria-Witwatersrand-Vaaldriehoek)-gebied Durban-Pinetown-gebied Port Elizabeth-Uitenhage-gebied Wes-Kaap-gebied. • Toegang tot die besigheid en genoeg parkeerruimte speel ’n rol by die plasing van besighede in woongebiede. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 125

Kwartaal 3 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging 3 Vervoer Die beskikbaarheid van vervoer is ’n belangrike faktor. • Vervoer van goedere van verskaffers af via spoor, pad, lug, water of pyplyn moet koste- effektief en betroubaar wees. • Vervoer van goedere na klante toe moet die koste soos brandstof, tolgeld en instandhouding van voertuie so laag as moontlik hou. • Vervoer vir werknemers (busse, treine of taxi’s) om by die werk te kom moet betroubaar en koste-effektief wees. 4 Infrastruktuur en beskikbaarheid van elektrisiteit en water • Infrastruktuur is al die basiese fasiliteite wat ’n besigheid sal nodig hê om te funksioneer, insluitend toegang tot lopende water, elektrisiteit, selfoonnetwerke en ander telekommunikasiedienste, spoornetwerke, paaie, hawens en lughawens. • Besighede soos myne en fabrieke het baie elektrisiteit en water nodig. 5 Potensiële markte (klante) • Die vraag na ’n produk of diens skep ’n mark. • ’n Besigheid in die tersiêre sektor moet probeer om so na as moontlik aan die teikenmark daarvan geleë te wees. ’n Besigheid in die sekondêre sektor moet in ’n nywerheidsgebied, naby verskaffers, geleë wees. • Die besigheid moet die huidige vraag na die produk assesseer en die toekomstige vraag voorspel. • Besighede moet na die eienskappe van verbruikers, soos ouderdom, geslag, kultuur en inkomste kyk. 6 Grondstowwe • Grondstowwe is nodig om ’n eindproduk te maak. • Indien die vervaardiger die verwante koste kan beperk, beteken dit hoër wins vir die besigheid. • Dit mag goedkoper wees om naby die bron van die grondstowwe te wees, veral as: die vervoerkoste hoog is die produk baie groot of swaar is die produk nie lank vars bly nie en verkoel moet word. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 126

Kwartaal 3 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging 7 Arbeidsmarkte Eienaars wat besighede wil oprig, moet dink aan: • Hoeveel en watter soort werkers die besigheid sal nodig hê. • Besighede wat baie werkers aanstel, is arbeidsintensiewe besighede, en moet naby die woonplek van baie werkers geplaas word. • Ander besighede, wat hoofsaaklik masjinerie gebruik, mag dalk net ’n paar werkers nodig hê. • Party besighede het vaardige of hoogs vaardige werkers nodig, en moet opgerig word waar mense wat hierdie vaardighede het, woon. 8 Klimaat • Landbouprodukte hang van die regte klimaat af. • Party klimate kan toeriste lok. • Baie warm of koue weer kan die produktiwiteit van werkers beïnvloed, omdat die meeste mense gematigde klimaatstreke verkies. 9 Regerings- en plaaslike regulasies en belasting • Eienaars kies plekke waar die koste die laagste sal wees, om wins te maksimaliseer. • Besighede betaal vir munisipale dienste en tariewe en eiendomsbelasting. • Die regering of munisipaliteite moedig besighede in spesifieke nywerhede aan om in sekere dorpe te vestig, deur laer heffings en belasting vir dienste, of goedkoop besigheidspersele aan te bied. 10 Mededinging • Mededinging is enige ander besighede wat dieselfde of soortgelyke tipes produkte of dienste aanbied. • Eienaars moet huidige en toekomstige mededinging oorweeg. • As daar te veel besighede is wat dieselfde produkte of dienste in dieselfde gebied aanbied, sal dit dalk moeilik wees vir almal om te oorleef. 11 Misdaad • Die misdaadkoers in ’n gebied sal die keuse van ligging vir ’n besigheid beïnvloed. • Dit is duur om sekuriteitstelsels te installeer om eiendom te beveilig. • Werknemers en klante wil ook veilig voel. • Om kontant van die na die bank te neem in ’n hoëmisdaadgebied is riskant. • Om te parkeer in hoëmisdaadgebiede is ook ’n risiko vir werkers, klante en verskaffers. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 127

Kwartaal 3 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging Vrae Vraag 1: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B om by ’n beskrywing in kolom A te pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 1.1 Enige besighede wat dieselfde of soortgelyke produkte of A Mededinging dienste aanbied B Infrastruktuur 1.2 Natuurlike insette wat in die produksieproses nodig is C Grondstowwe 1.3 Die moontlike toekomstige klante van die besigheid D Potensiële mark 1.4 Die weer beïnvloed die produktiwiteit van werkers E Klimaat 1.5 Al die basiese fasiliteite wat besighede nodig het om te F Arbeidsmark funksioneer, insluitend toegang tot lopende water, G Vervoer elektrisiteit, paaie en kommunikasielyne H Arbeidsregulering 5 x 2 = (10) Vraag 2: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Kies die antwoord en skryf slegs “waar” of “onwaar” langs die vraagnommer neer. 2.1 Die Wet op Arbeidsverhoudinge voorsien basiese reëls vir kommunikasie en onderhandeling tussen werkgewers en werknemers. (2) 2.2 Die Wet op Basiese Diensvoorwaardes maak voorsiening vir regstellende aksie op gebiede soos aanstelling, opleiding, bevordering en betaling. (2) 2.3 Omgewingsfaktore sal nie ’n uitwerking hê op die besluit van waar om die besigheid op te rig nie. (2) 2.4 Vervoer moet beskikbaar, betroubaar en koste-doeltreffend vir die werkers en die besigheid wees. (2) 2.5 ’n Besigheid moet naby die teikenmark wees om komplikasies en onkoste te verminder. (2) 2.6 Belasting op eiendom word teen dieselfde koers in alle gebiede bereken. (2) 2.7 Party besighede soos bakkerye het meer elektrisiteit nodig, en moet dus op ’n perseel met 3-fase-elektrisiteit geleë wees. (2) 2.8 Werknemers sonder die nodige vaardighede om die besigheid se boeke te doen, kan vir die posisie opgelei word, en dus kan besighede enigiemand uit die gebied in hierdie posisie aanstel. (2) 8 x 2 = (16) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 128

Kwartaal 3 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging Vraag 3: Kort vrae 3.1 Bespreek die omgewingsfaktore wat oorweeg moet word wanneer die oprigting van ’n fabriek wat plastiek vervaardig, oorweeg word. (8) 3.2 Verduidelik hoekom dit belangrik vir ’n besigheid is om die beskikbaarheid van vervoer as ’n liggingsfaktor te oorweeg. (6) 3.3 Omskryf die term “infrastruktuur” en voorsien DRIE voorbeelde van faktore wat met hierdie konsep verband hou. (5) 3.4 Mnr. Sputnik wil ’n rekenmeestersonderneming begin. Hy sal die dienste van vyf geoktrooieerde rekenmeesters nodig hê. Ander groot besighede gaan hul rekenkundige oudits na sy onderneming uitkontrakteer. Waar stel jy voor moet mnr. Sputnik sy besigheid begin? Motiveer jou antwoord. (3) 3.5 Mnr. en mev. Lambert wil ’n DVD-winkel in die dorp oopmaak, naby jou huis. Hulle wil DVD’s, video’s en “playstation”-speletjies aan die publiek verhuur. Evalueer of dit ’n goeie idee is, of nie. Gee DRIE redes vir jou antwoord. (7) 3.6 Hoekom sal ’n besighied sekuriteitstelsels, soos geslotebaan TV-kameras installeer? (2) 3.7 As jy ’n besigheid sou oopmaak, watter liggingsfaktor sal jy as die belangrikste beskou? Motiveer jou keuse. (3) (34) Vraag 4: Opstelvraag Prenushka Perumal het na die Suidkus (KZN) toe getrek van Kokstad af, omdat haar man na die ABSA-bank naby die Shelly Winkelsentrum verplaas is. In Kokstad het sy ’n bakkery gehad waar sy die gemeenskap van vars brood en ander varsgebakte produkte voorsien het, en sy is bekend met al die vereistes en uitdagings waarmee ’n bakkery te make kan hê. Sy wil ’n bakkery aan die Suidkus begin en het begin rondkyk op soek na ’n besigheidsperseel. Een vereiste vir haar bakkery is dat sy ’n winkel met 3-fase elektrisiteit moet hê. Identifiseer en bespreek die faktore wat Prenushka moet oorweeg wanneer sy ’n geskikte perseel vir haar nuwe bakkery kies. (40) (40) [100] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 129

Kwartaal 3 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging Antwoorde Vraag 1: Pas terme bymekaar 1.1 A 1.2 C 1.3 D 1.4 E 1.5 B Vraag 2: Waar/onwaar 2.1 W 2.2 O 2.3 O 2.4 W 2.5 W 2.6 O 2.7 W 2.8 O Vraag 3: Kort vrae 3.1 Omgewingsfaktore: (enige vier) • ’n Fabriek wat lug- of waterbesoedeling veroorsaak, behoort in ’n nywerheidsgebied te wees, weg van woongebiede. • Party besighede maak ’n geraas en moet dus nie toegelaat word om in ’n woongebied geleë te wees nie. • As ’n fabriek giftige afvalprodukte produseer, moet dit regulasies volg oor hoe hulle daarvan ontslae kan raak, en moet naby plekke waar hulle daarvan ontslae kan raak, geleë wees. • Die meeste fabrieke in Suid-Afrika is in die vier hoofnywerheidsgebiede: Gauteng (Pretoria-Witwatersrand-Vaaldriehoek)-gebied Durban-Pinetown-gebied Port Elizabeth-Uitenhage-gebied Wes-Kaap-gebied. • Toegang tot die besigheid, en genoeg parkeerruimtes speel ’n rol by die oprig van besighede in woongebiede. 3.2 Vervoer: • Vervoer van goedere van verskaffers af via spoor, pad, lug, water of pyplyn moet kostedoeltreffend en betroubaar wees • Vervoer van goedere na klante toe moet die koste soos brandstof, tolgeld en instandhouding van voertuie so laag as moontlik hou • Vervoer vir werknemers (busse, treine of taxi’s) om by die werk te kom, moet betroubaar en doeltreffend wees © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 130

Kwartaal 3 Onderwerp 3 Besluite oor besigheidsligging 3.3 Infrastruktuur: (definisie twee punte, enige ander drie) Infrastruktuur is al die basiese fasiliteite wat ’n besigheid nodig sal hê om te funksioneer , insluitend toegang tot lopende water , elektrisiteit , selfoonnetwerke en ander telekommunikasiedienste , spoorwegnetwerke , paaie , hawens en lughawens . 3.4 In ’n stad omdat sy werknemers vaardig/geskoold moet wees en hy baie besighede sal nodig hê wat van sy dienste gebruik sal wil maak. 3.5 Diskresie by nasien: Ja/nee 3 redes x 2 punte elk Redes vir ja: • Daar is ’n potensiële teikenmark • Die infrastruktuur is voldoende, met lopende water, elektrisiteit en telekommunikasiedienste. • Daar is nie ’n hoë misdaadkoers in die gebied nie. • Enige ander geldige rede wat met faktore van oprigting te make het. Redes vir nee: • Daar is ’n hoë misdaadkoers in die gebied. • Daar is baie mededingers in dieselfde nywerheid. • Daar is ’n klein mark hiervoor, omdat die meeste mense gaan fliek, of nie die geld vir DVD’s het nie. • Enige ander geldige rede wat met oprigtingsfaktore te make het. 3.6 Om misdaad, winkeldiefstal en diefstal deur werknemers te ontmoedig 3.7 Diskresie by nasien. 1 punt vir faktor √ 2 punte vir motivering © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 131

Kwartaal 3 Onderwerp 4 Kontrakte Oorsig • Dienskontrak Eenheid 1 • Versekeringskontrak Soorte • Huurooreenkoms kontrakte • Huurkoopooreenkoms • Huurooreenkoms Eenheid 2 • Wat maak 'n kontrak Regsimplikasies wettig? van kontrakte • Kontrakbreuk Eenheid 1 Soorte kontrakte • ’n Kontrak is ’n ooreenkoms tussen twee of meer mense en is regtens bindend. • Een party maak ’n aanbod en ’n ander aanvaar dit. • Dit kan mondelings of skriftelik wees. • Party kontrakte is slegs bindend as dit skriftelik is, omdat ’n geskrewe kontrak bewys van ooreenkoms verskaf. 1 Dienskontrak (tussen werkgewer en werknemer) • ’n Dienskontrak is ’n ooreenkoms tussen ’n werkgewer en ’n werknemer waar die werkgewer belowe om die werker vir spesifieke werk te betaal wat die werker belowe om te doen. • Die kontrak moet aan die vereistes van die Wet op Basiese Diensvoorwaardes (Wet 75 van 1997) (WBDV) voldoen. • Hierdie wet stipuleer: minimum betaling maksimum werksure minimum verlof aftrekkings van salarisse of lone minimum kennistydperk om die kontrak te beëindig, wat op die kontrak ingesluit moet wees. Besigheidstudies © Via Afrika » edryfstu 10 Studiegids e-Boek ie10Studiegidse 132

Kwartaal 3 Onderwerp 4 Kontrakte • Ander inligting wat ook op die kontrak moet verskyn, sluit die werkgewer en werknemer se besonderhede (naam, ID, kontrakbesonderhede, belastingnommer van werknemer) asook enige ander item van belang, soos die byvoordele wat aangebied word. 2 Versekeringskontrak (tussen versekeraar en versekerde) • ’n Besigheid moet homself teen risiko’s beskerm wat op ’n verlies kan uitloop. • Versekeringspolisse dek hulle teen verliese. • ’n Versekeringskontrak is ’n ooreenkoms tussen die besigheid wat versekering nodig het, en die versekeringsmaatskappy. • Die versekerde belowe om ’n vaste bedrag per maand (’n premie genoem) aan die versekeraar te betaal. Die versekeraar belowe weer om die versekerde teen enige verliese wat weens spesifieke gebeure of risiko’s plaasvind, te dek. • Die versekeraar sal die verliese vervang, of ’n bedrag betaal om die verliese te dek. • Daar is twee soorte versekering: Lewens- of langtermynversekering (lewens van die belangrike mense in die besigheid word verseker. As hierdie mense sou sterf, sal geld deur die versekeringsmaatskappy uitbetaal word om verliese te dek.) Korttermynversekering (dek verliese van bates weens ongelukke of misdaad). • Die kontrak moet die volgende insluit: Versekeraar se besonderhede (naam en adres van versekeringsmaatskappy wat versekering aanbied) Versekerde se besonderhede (naam en adres van besigheid wat versekering wil hê) Terme en voorwaardes (verduideliking van wat dit dek, duur van dekking, voorwaardes vir dekking) Beskrywing van goedere wat verseker is, of besonderhede van lewe wat verseker is Die versekerde bedrag Maandelikse premies Bybetaling (’n spesifieke bedrag wat die versekerde elke keer moet betaal wanner ’n eis ingestel word). 3 Huurooreenkoms (bruikleen tussen huurder en verhuurder) • Kontrak waar een besigheid goedere aan ’n ander besigheid op bruikleen verhuur. • Dit betrek ’n verhuurder (besigheid wat goedere besit) en huurder (besigheid wat goedere soos toerusting, kopieerders en rekenaars huur). • Die verhuurder gebruik die goedere, maar word nooit die eienaar daarvan nie. • Die verhuurder stem in dat die huurder die bate vir ’n tydperk sal gebruik. • Die huurder stem in om ’n spesifieke bedrag geld aan die verhuurder te betaal. Voordele vir die huurder: • ’n Groot kapitaaluitleg word nie benodig nie. • Goedere word nie oud nie. • Die huurder kan die huuronkoste vir belastingdoeleindes aftrek. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 133

Kwartaal 3 Onderwerp 4 Kontrakte 4 Huurkoopooreenkoms (tussen verkoper en koper) • ’n Besigheid verkoop goedere aan ’n persoon of ander besigheid, en laat hulle toe om dadelik die goedere te neem. • Betaling vind in paaiemente oor ’n spesifieke tydperk plaas. • ’n Huurkooptransaksie is ’n krediettransaksie. • Die maksimum bedrag rente wat gehef kan word en die maksimum tydperk waarin terugbetaling mag plaasvind word deur die wet bepaal. • Die Nasional Kredietwet en die Huurkoopwet reguleer krediettransaksies en huurkooptooreenkomste. • Die koper besit die goedere slegs wanneer die laaste paaiement betaal is. • Die koper kan die goedere terugneem as die verkoper nie die ooreenkoms nakom nie. • Die soort goedere wat op huurkoop gekoop kan word, sluit dinge soos meubels, toerusting en voertuie in. 5 Huurooreenkoms (tussen verhuurder en huurder) • Die Wet op Huurbehuising (50 van 1999) reguleer alle huurkontrakte. • ’n Huurooreenkoms word aangegaan om ’n perseel te huur. • Die gehuurde eiendom word nooit die eiendom van die huurder nie. • Die huurooreenkoms spesifiseer: die tydperk van die ooreenkoms die deposito wat deur die huurder betaal word die bedrag huur wat elke maand betaalbaar is, en die datum waarop betaling moet plaasvind persentasie toename in huur elke jaar regte en verantwoordelikhede van die verhuurder en die huurder ander terme en voorwaardes soos die betaling van water en elektrisiteit en onderhoud. Eenheid 2 Regsimplikasies van kontrakte 1 Wat maak ’n kontrak wettig? • Alle partye wat die kontrak aangaan moet “kontraktuele bevoegdheid” hê. Die persoon moet van ’n wettige ouderdom (18 jaar en ouer) en by sy of haar volle positiewe wees. • Die kontrak moet wettig wees, en aktiwiteite dek wat ook volgens die wet as wettig beskou word. • Die kontrak moet redelik wees en alle partye moet verstaan wat hulle kragtens die kontrak moet doen, en saamstem oor die regte en verantwoordelikhede. • Dit moet moontlik wees om die kontrak uit te voer. • Party mondelinge ooreenkomste kan deur die wet afgedwing word, maar die meeste kontrakte moet skriftelik wees om as wettig beskou te word. As ’n kontrak nie aan enige van hierdie voorwaardes voldoen nie, is die kontrak ongeldig. Dit beteken dat die “kontrak” nie bestaan nie. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 134

Kwartaal 3 Onderwerp 4 Kontrakte 2 Kontrakbreuk Wanneer een van die partye nie hul verantwoordelikhede nakom nie, word dit kontrakbreuk genoem. Die kontrak is gebreek weens een of meer van die volgende redes: • Daar is foute in die kontrak, soos die verkeerde datum, spelfoute by name, ens. • Een van die partye is gedwing om die kontrak te teken en het nie regtig tot die voorwaardes ingestem nie. • Die vereistes en verantwoordelikhede van die partye in die kontrak is onduidelik. • Dit is fisies onmoontlik om die vereistes en verantwoordelikhede van die partye na te kom of uit te voer. • Een van die partye het gejok oor inligting in die kontrak, of het belangrike inligting weerhou. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 135

Kwartaal 3 Onderwerp 4 Kontrakte Vrae Vraag 1: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 1.1 ’n Kontrak tussen die werkgewer en die werknemer A Versekeraar 1.2 ’n Party in ’n huurooreenkoms wat ’n bate besit wat B Kontraktuele vermoë hulle graag wil verhuur C Kontrakbreuk 1.3 Die party in ’n huurkontrak wat ’n bate huur om in D Premie hul besigheidsbedrywighede te gebruik E Ongeldig 1.4 Die party in ’n versekeringskontrak wat die risiko F Versekerde van verliese namens die ander party moet dra G Langtermynversekering 1.5 Hierdie soort versekering dek verliese van bates H Dienskontrak wees ongelukke of misdaad I Korttermynversekering 1.6 Die partye by ’n kontrak moet van ’n wettige J Verhuurder ouderdom en by hul volle positiewe wees K Huurder 1.7 ’n Vaste maandelikse betaling vir versekering L Kontrak 1.8 Dit beteken dat die kontrak nie bestaan nie 1.9 ’n Ooreenkoms tussen twee of meer partye wat regtens bindend is 1.10 Wanneer ’n party nie sy of haar verantwoordelikhede nakom nie 10 x 2 = (20) Vraag 2: Kort vrae Verskaf EEN woord of term vir die volgende: 2.1 Spesifieke bedrag wat die versekerde elke keer moet betaal wanneer daar geëis word. (2) 2.2 ’n Kontrak tussen ’n verkoper en ’n koper. (2) 2.3 Die wet wat minimum betaling, werksure, verlof, aftrekkings en kennistydperk spesifiseer. (2) 2.4 Kopieerders, toerusting en voertuie wat van ’n verhuurder gehuur kan word. (2) 2.5 Versekering wat op die lewens van sleutelpersone in die besigheid, soos die eienaars of bestuurders, uitgeneem kan word. (2) 5 x 2 = (10) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 136

Kwartaal 3 Onderwerp 4 Kontrakte Vraag 3: Kort vrae Arnie du Randt het marknavorsing gedoen en besef dat daar ’n behoefte aan ’n konstruksiebesigheid in Durban is. Hy het sy besigheid “Arnie se Konstruksie” genoem. Die dienste wat hy wil aanbied, sluit landskapsuitleg, bouwerk en verbouings in. Vir hierdie dienste het hy duur toerusting, soos stootskrapers en ander grondverskuiwingstoerusting nodig, en ook ’n perseel om vanaf te werk. Omdat die masjinerie so duur is, besluit hy om dit te huur. Hy moet vyf voormanne aanstel om hom met al die werk te help, en ook ’n sekretaresse om met die administrasie en klante te werk. Hy kan nie duur kantoortoerusting bekostig nie, maar het ’n fotokopieerder, ’n bank, stoele en ’n tafel vir klante wat wil wag, nodig. Hy het ook ’n lessenaar, stoel en rekenaar vir sy sekretaresse nodig. 3.1 Identifiseer VYF kontrakte wat Arnie moet aangaan. Gee ’n rede vir elke kontrak. (10) 3.2 Identifiseer die partye in elke kontrak. (10) 3.3 Watter soort kontrak stel jy voor moet Arnie aangaan om sy besigheid teen moontlike verliese weens diefstal en omgelukke te beskerm? (2) 3.4 Identifiseer die partye wat by die kontrak in 3.3 betrokke is. (2) 3.5 Gee DRIE omstandighede waaronder enige van die kontrakte wat Arnie aangaan, moontlik as verbreek beskou kan word. (6) (30) Vraag 4: Opstelvraag Pen en Papier is ’n skryfbehoeftewinkel in ’n winkelsentrum. Daar is vyf permanente werkers wat in die winkel werk. Die besigheid het onlangs ’n afleweringsvoertuig gekoop, wat hulle maandeliks afbetaal. Die besigheidseienaar is bekommerd oor diefstal in sy winkel, omdat ander besighede in die sentrum oor diefstal kla en een besigheid alreeds onder ’n gewapende roof deurgeloop het. Pen en Papier wil ook fotokopieerdienste aan sy klante aanbied, maar die besigheid het nie die kapitaal om twee kleurfotokopieerders te koop nie. Identifiseer en bespreek al die kontrakte wat Pen en Papier aangegaan het, en identifiseer die partye wat by elke kontrak betrokke is. Noem ook die ander kontrakte wat Pen en Papier kan aangaan om hul besigheidsbedrywighede te kan verbeter en om risiko’s weens verliese te verminder. (40) (40) [100] © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 137

Kwartaal 3 Onderwerp 4 Kontrakte Antwoorde Vraag 1: Pas terme bymekaar 1.1 H 1.2 J 1.3 K 1.4 A 1.5 I 1.6 B 1.7 D 1.8 E 1.9 L 1.10 C Vraag 2: Kort vrae 2.1 Bybetaling 2.2 Huurkoop 2.3 WBDV / Wet op Basiese Diensvoorwaardes 2.4 Bates / vaste kapitaal / kapitaalgoedere 2.5 Langtermynversekering Vraag 3: Kort vrae 3.1 Kontrakte: • Dienskontrakte vir al sy personeel • Versekeringskontrak vir sy gebou, kantoortoerusting en voertuie • Huurooreenkomste vir kopieerders, toerusting • Huurkoop vir kantoormeubels • Huurooreenkoms vir perseel 3.2 Partye by kontrakte: • Dienskontrak tussen werkgewer en werknemer • Versekeringskontrak tussen versekeraar en versekerde • Huurooreenkoms tussen verhuurder en huurder • Huurkoop vir kantoormeubels, tussen verkoper en koper • Huurooreenkoms vir perseel tussen verhuurder en huurder 3.3 Versekeringskontrak vir korttermynversekering 3.4 Versekeraar en versekerde © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 138

Kwartaal 3 Onderwerp 4 Kontrakte 3.5 Kontrakbreuk: (enige drie) • Daar is foute in die kontrak, soos die verkeerde datum , spelfoute by name, ens. • Een van die partye is gedwing om die kontrak te teken en het nie regtig tot die voorwaardes ingestem nie. • Die vereistes en verantwoordelikhede van partye in die kontrak is onduidelik. • Dit is fisies onmoontlik om die vereistes en verantwoordelikheide van die partye na te kom. • Een van die partye het gejok oor inligting in die kontrak, of het belangrike inligting weerhou. Vraag 4: Opstelvraag Kontrakte: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: 30 Reken • Soorte kontrakte (maks 8 30 maks. maks. om na 32 punte vir elke kontrak) Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Alle soorte kontrakte wat in die hoofstuk genoem word, moet bespreek word. (Vir die feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 139

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting Oorsig Eenheid 1 Eenheid 2 Besigheidsaanbiedings Oudiovisuele hulpmiddels • Ontwikkel ’n • Funksies van oudiovisuele hulpmiddels besigheidsaanbieding • Diagramme om inligting aan te bied • Ontwikkel en doen • Ander soort visuele hulpmiddels aanbiedings • Ontwerp en uitleg van die visuele • hulpmiddels vir ’n aanbieding Aanbieding van besigheidsinligting Eenheid 1 Besigheidsaanbiedings • Bestuurders moet dikwels besigheidsverslae aan belanghebbendes aanbied. • Verslae kan oor die finansiële posisie van die maatskappy, verkope, bemarking, produksie of omkeerstrategieë wees. • Die inligting is nodig vir die interne belanghebbendes. • Die interne besigheidsbelanghebbendes is die aandeelhouers, werknemers, uitvoerende direkteure en Raad vir Direkteure. • Hierdie belanghebbendes het almal ’n belang by hoe die besigheid vaar. • Dit is nodig om aan hoofbelanghebbendes verslag te doen oor hoe die besigheid vaar. • Besigheidsverslae is ook belangrik vir die bank wat geld aan die besigheid leen. 1 Ontwikkel ’n besigheidsaanbieding Die volgende vrae moet beantwoord word: • Wat is die doel? • Watter inligting is belangrik? • Wie is die gehoor? • Hoe lank moet die aanbieding duur? • Wat moet aangespreek word? • Watter hulpbronne is nodig? • Watter vrae kan die gehoor moontlik vra? © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 140

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting 2 Ontwikkel en doen aanbiedings – ’n stapsgewyse opsomming 2.1 Stap 1: Omskryf die doel Wat wil jy met jou aanbieding bereik? • Wil jy belangrike inligting verskaf? • Wil jy iets (soos geld) van die gehoor hê? • Wil jy hê dat die gehoor iets moet doen, soos om jou produkte te koop? Die doel van die aanbieding sal die taal wat jy gebruik, bepaal, en ook hoe jy die inhoud gaan rangskik. 2.2 Stap 2: Versamel inhoud en aanbiedingsidees • Besluit wat om te sê en wat om nie te sê nie. • Maak seker dat betroubare bronne gebruik word. • Besluit hoe om die inligting aan te bied. Onthou die “KEK”-beginsel: Kort, Eenvoudig, Kragtig. 2.3 Stap 3: Organiseer die inhoud • Die titel van ’n aanbieding moet die doel insluit. • Dit kan in die vorm van ’n vraag wees. • Bied die inligting wat ingesamel is ná die probleemstelling aan. • Die antwoord, of ’n oplossing tot die probleemstelling, moet ingesluit word. • Noem enige nadele of gevare en ook hoe dit aangespreek gaan word. • Gee ’n opsomming van die aanbieding. • Onthou om weer te vra wat jy wil hê, of wat die gehoor moet doen. 2.4 Stap 4: Besluit hoe om dit aan te bied • Die aard van die inligting sal die aanbieding bepaal. • Onthou om dit eenvoudig te hou. 2.5 Stap 5: Berei die aanbieding voor • Sluit grafieke en diagramme in. • Noem die doelwitte. • Vra vrae. • Stel dit saam. 2.6 Stap 6: Oefen, oefen, oefen • Oefen – moet nie net deur die aanbieding lees nie. • Trek werksklere of jou skooluniform aan. • Staan en doen die aanbieding hardop. • Vra jou gesinslede om na die aanbieding te luister. • Dit sal aan jou ’n goeie idee gee van hoe lank die aanbieding gaan duur, en watter vrae die gehoor moontlik sal vra. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 141

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting 2.7 Stap 7: Beplan, bekyk, en beheer die omgewing • Gaan kyk na die lokaal waar die aanbieding gaan plaasvind. • Kyk hoe die meubels gerangskik is. • Besluit of die rangskikking geskik is. Indien nie, verander dit. • As elektriese toerusting soos ’n oorhoofse projektor gebruik gaan word, kyk waar die kragpunte in die lokaal is. • Kyk of die toerusting se koord by die kragpunte kan uitkom. • Indien nie, reël vir genoeg verlengingskoorde. • Plak elektriese koord op die vloer vas. • Kyk of al die toerusting werk, en dat jy weet hoe om daarmee te werk. • As verversings bedien gaan word, maak seker dat die mense dit weg van die elektriese toerusting af gaan geniet. Eenheid 2 Oudiovisuele hulpmiddels • Oudiovisuele hulpmiddels sluit enige apparaat in wat klank of sig gebruik om idees oor te dra. • Visuele hulpmiddels is om verskeie redes nuttig in aanbiedings: Mense leer op verskillende maniere, om oë en ore in te span help om die boodskap oor te dra. Visuele hulpmiddels help ook om die gehoor se belangstelling gedurende die aanbieding te behou. Goeie visuele hulpmiddels is interessant, relevant en ondersteun die aanbieding, maar oordonder dit nooit nie. Visuele hulpmiddels kan rekenaarskyfievertoning, transparante, inligtingstukke, rolprent- en videouittreksels insluit. 1 Funksies van oudiovisuele hulpmiddels • Om ’n aanbieding interessant te maak. • Om opwinding te skep. • Om die gehoor te betrek. • Om die gehoor te help om die aanbieding te onthou. 2 Visuele hulpmiddels – verskillende soorte diagramme • Staafgrafieke (kwantitatiewe inligting word in vergelykende paralelle stawe uitgebeeld) • Sektordiagramme (klasse of groepe data in verhouding tot ’n stel data) • Lyndiagramme (verloopdiagramme – dui neigings met die verloop van tyd aan) • Spreidingsdiagramme (wys hoe twee veranderlikes met mekaar verband hou) • Histogramme (individuele datapunte wat in klasse saamgegroepeer word) • Diagramme (word gebruik om prosesse of verhoudings te wys) • Illustrasies (prente van hoe iets gaan lyk) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 142

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting • Kaarte (nuttig om te oriënteer) Staafgrafieke Sektordiagramme [translation] Pine = Denne Teak = Kiaat Yellowwood = Geelhout Eucalyptus = Bloekom Annual timber production in tonnes = Jaarlikse houtproduksie in ton Wages and salaries = Lone en salarisse Rent = Huur Electricity = Elektrisiteit Telephone = Telefoon Stationery = Skryfbehoeftes Lyngrafiek Spreidingsdiagram [translation] Rand = Rand Years = Jare Sales = Verkope Advertising spending = Besteding aan reklame Histogram [translation] Number of employees = Aantal werknemers Years of service = Jare diens © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 143

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting 3 Ander soorte visuele hulpmiddels 3.1 Transparante • Dit is velle plastiek waarop ’n mens kan skryf, teken of iets kopieer, om met behulp van ’n oorhoofse projektor (OHP) te vertoon. • Transparante is maklik en goedkoop om te maak en gebruik. • Nadele is: die OHP gebruik ’n spesiale skerm wat teen ’n hoek met die muur gemonteer moet wees dit kan soms moeilik wees om ’n OHP te fokus. 3.2 Skyfies en PowerPoint-skyfies • Skyfies kan in die vorm van fotografiese skyfies gebruik word, wat met behulp van ’n skyfieprojektor vertoon kan word. • Aanbieders gebruik dikwels PowerPoint-skyfies. PowerPoint is ’n Microsoft-program wat ’n mens kan gebruik om skyfies op ’n rekenaar te maak. • Die rekenaar word met ’n dataprojektor verbind en projekteer alles wat op die rekenaarskerm is op ’n muur of skerm. • Voordele van die gebruik van PowerPoint is: Dit is relatief maklik om te doen. Inligting kan maklik geherrangskik en aangepas word terwyl die aanbieding gedoen word. Gedrukte skyfies kan aan die gehoor as inligtingstukke uitgedeel word. ’n Dataprojektor kan ook gebruik word om videouittreksels of inligting vanaf die Internet gedurende ’n aanbieding te vertoon. • Die nadeel is dat dataprojektors nog relatief duur is. 3.3 Modelle ’n Model is ’n kleiner, afgeskaalde driedimensionele voorstelling van ’n groter voorwerp. 3.4 Diagramme • Ons kan ’n diagram gebruik om prosesse of verwantskappe aan te dui. • Dit kan gebruik word om verwantskappe binne ’n organisasie aan te dui. • Ons noem so ’n diagram ’n organogram. • ’n Diagram wat prosesse uitbeeld word dikwels ’n vloeidiagram genoem. 3.5 Illustrasies en kaarte • ’n Aanbieder kan illustrasies gebruik om ’n nuwe idee te verduidelik. • Kaarte is nuttig om die gehoor te help om hulself te oriënteer. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 144

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting 4 Ontwerp en uitleg van die visuele hulpmiddels vir ’n aanbieding Die ontwerp van ’n aanbieding is uiters belangrik vir die sukses van die aanbieding. Indien visuele hulpmiddels gebruik kan word, dink aan die volgende punte: • Hoe formeel of informeel wil jy die aanbieding maak? • Watter soort visuele middels sal die gehoor se aandag trek, en sal hulle kan verstaan? • Watter opskrifte moet in jou aanbieding gebruik word? • Moet onderopskrifte gebruik word? • Beplan hoe om ’n goeie eerste indruk te skep. • Hou die taalvermoë van jou gehoor in gedagte. Hou die volgende beginsels in gedagte om die beste uitleg te skep: • hou dit eenvoudig; hoe eenvoudiger, hoe beter • vermy volsinne of paragrawe; gee net ’n kragtige opsomming • maak seker dat die mense agter in die gehoor die teks kan lees • vermy tierlantyntjies en versierings • gebruik swart teks op ’n ligte agtergrond; dit is makliker om te lees as wit op swart. Gebruik basiese ontwerpsbeginsels wanneer jy die uitleg van jou visuele hulpmiddels ontwerp. Hier is die belangrikste kwessies om by uitleg in gedagte te hou. • Gebruik sterk, eenvoudige lyne vir die maksimum trefkrag. • Vorm is die tweedimensionele ontwerp van visuele hulpmiddels. Maak seker dat die vorm by die boodskap pas. • Maak seker dat die kleure wat gekies word maklik is om te sien en lees, en gebruik kontras. • Laat genoeg leë ruimte in die uitleg toe. • Tekstuur is ’n visuele tegniek wat dit laat lyk asof die vorm relatief glad of grof is. Gebruik tekstuur om kontras te vergroot. • Versprei die inligting eweredig in die ruimte, sodat dit gebalanseerd en in verhouding is. Gebruik verskillende lettergroottes om die relatiewe belangrikheid van die verskillende stukke inligting oor te dra. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 145

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting Vrae Vraag 1: Eenwoord-antwoorde Verskaf EEN woord of term vir die volgende. 1.1 Ondersteuningsmateriaal wat klank of sig gebruik (2) 1.2 ’n Grafiese voorstelling van kwantitatiewe inligting deur middel van die trek van parallelle stawe wat in verhouding is met die data wat vergelyk word (2) 1.3 ’n Sinoniem vir ’n verloopdiagram (2) 1.4 ’n Kaart wat klasse of groepe data in verhouding tot die hele stel data aandui (2) 1.5 ’n Diagram wat gebruik word om die moontlike verhouding tussen twee veranderlikes kan ondersoek (2) 1.6 Individuele datapunte word in klasse saamgegroepeer, sodat ’n aanbieder ’n idee kan kry van hoe dikwels data in elke klas in die datastel voorkom (2) 1.7 ’n Kleiner, afgeskaalde voorstelling van ’n groter voorwerp (2) 1.8 ’n Diagram wat die struktuur van ’n organisasie uitbeeld (2) 1.9 ’n Diagram wat ’n proses uitbeeld (2) 1.10 ’n Elektroniese apparaat wat gebruik word om videouittreksels of inligting vanaf die Internet gedurende ’n aanbieding te vertoon (2) 1.11 ’n Microsoft-program wat gebruik word om skyfies op ’n rekenaar te maak (2) 1.12 Plastiekfilm waarop ’n mens kan skryf, teken of iets kopieer, om met behulp van ’n oorhoofse projektor daarna te kyk (2) 1.13 ’n Tegniek wat gebruik word om ’n vorm glad of grof te laat lyk (2) 1.14 Hulpmiddels waarna ’n gehoor kan kyk, wat in ’n aanbieding gebruik word (2) 1.15 Om iets ’n paar maal te herhaal tot jy tevrede met jou vordering is (2) 15 x 2 = (30) Vraag 2: Kort vrae 2.1 Noem AGT stappe wat jy kan volg om ’n suksesvolle aanbieding te skep. (8) 2.2 Bespreek VIER funksies van oudiovisuele hulpmiddels. (8) 2.3 Noem en bespreek VIER soorte visuele hulpmiddels wat deur die aanbieder in ’n oudiovisuele aanbieding gebruik kan word (12) 2.4 Stipuleer VYF beginsels om in gedagte te hou wanneer teks geskep word. (5) 2.5 Stipuleer VYF ontwerpsbeginsels wat in gedagte gehou moet word wanneer die uitleg geskep word. (5) 2.6 Gee TWEE voorbeelde van verslae wat in ’n besigheid aangebied moet word. (2) (40) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 146

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding Aanbiedi gvan vanbesigheidsinligting besigheidsinl ing Vraag 3: Kort vrae Die staafgrafiek hieronder dui verkoopsyfer vir joghurt, 100% sappe en fonteinwater van Ibis Suiwelprodukte vir 2008 aan. Verkope vir joghurt, 100% sappe en fonteinwater vir Ibis Suiwelprodukte Verkope in duisende 2008 Joghurt 100% Sappe Fonteinwater Jan – Maart Jan Apr – Junie Julie – Sept Okt - Des Jaar 2008 3.1 Stel ’n rede voor waarom die bestuur van Ibis Suiwelprodukte sal belangstel in die verkoopsyfers as dit in die vorm van ’n grafiek aangebied word. (2) 3.2 Toon die verkope oor die algemeen ’n opwaartse of afwaartse tendens? (4) 3.3 Stel ’n rede (of redes) vir die tendens van verkope in Julie–September en Oktober– Desember voor. (4) 3.4 Watter produkte toon die grootste toename in verkope oor die tydperk Januarie– Desember 2008? (2) 3.5 Watter ander metode om die data aan te bied sou meer effektief gewees het? Verduidelik jou keuse. (3) (15) Vraag 4: Opstelvraag Vuyo Mobeni besit ’n rekenaarsopleidingsakademie eennaarsopleidingsakademie aanaan diedie Noordkus, Noordkus,genaamd genaamd “Computrain”. Hy “Computrain”. Hy verska verskaffopleiding opleidinginin MS Word, Excel, MS PowerPoint, MMS Access, Internet enWanne e-pos. Wanneeer hy opleiding hy opleiding in in MS PowerPoint gee, gee, verskaf h verskaf lesingshy aan lesings aan studente oor die aanbiedinng van besigheidsverslae met inbegrip van die gegebruik van visuele en ng van besigheidsverslae oudiovisuele met inbegrip van die gebruik van huulpmiddels. visuele en oudiovisuele h lpmiddels Jy is een van die studente wat deur Vuyo opgelei word. Bespreek wat jy geleer het, en verwys na die volgende: • Hoe om aanbiedings te skep en te doen. • Ondersteuningsmateriaal wat gebruik kan word. (40) (40) [125] © Via Afrika edryfstu 10 Studiegids e-Boek ie10Studiegidse »Besigheidstudies 147

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting Antwoorde Vraag 1: Eenwoord-antwoorde 1.1 Oudiovisuele hulpmiddels 1.2 Staafgrafiek 1.3 Lyndiagram 1.4 Sektordiagram 1.5 Spreidingsdiagram 1.6 Histogram 1.7 Model 1.8 Organogram 1.9 Vloeidiagram 1.10 Dataprojektor 1.11 PowerPoint 1.12 Transparante 1.13 Tekstuur 1.14 Visuele hulpmiddels 1.15 Oefen Vraag 2: Kort vrae 2.1 Stappe vir aanbieding: Stap 1 Definieer die doel. Stap 2 Versamel inhoud en aanbiedingsidees. Stap 3 Organiseer die inhoud. Stap 4 Besluit hoe om dit aan te bied. Stap 5 Berei die aanbieding voor. Stap 6 Vind meer uit oor jou gehoor. Stap 7 Oefen. Stap 8 Beplan, bekyk en beheer die omgewing. 2.2 Oudiovisuele hulpmiddels. • Om ’n aanbieding interessant te maak. • Om opwinding te skep. • Om die gehoor te betrek. • Om die gehoor te help om die aanbieding te onthou. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 148

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting 2.3 Visuele hulpmiddels: (12) (enige vier: 1 punt vir visuele hulpmiddel. 2 punte vir bespreking) Diagramme: • Staafgrafieke (kwantitatiewe inligting word op vergelykende paralelle stawe uitgebeeld) • Sektordiagramme (klasse of groepe data in verhouding tot ’n stel data) • Lyndiagramme (verlooopdiagram – dui tendense met die verloop van tyd aan) • Spreidingsdiagramme (wys hoe twee veranderlikes met mekaar verband hou) • Histogramme (individuele datapunte wat in klasse saamgegroepeer word) Transparante: • Velle plastiekfilm waarop ’n mens kan skryf, teken of iets op kan kopieer om met behulp van ’n oorhoofse projektor (OHP) te vertoon. • Transparante is maklik en goedkoop om te maak en te gebruik. • Die OHP gebruik ’n spesiale skerm wat teen ’n hoek op ’n muur gemonteer word. • Dit kan soms moeilik wees om die OHP te fokus. Skyfies en PowerPoint-skyfies: • Skyfies kan in die vorm van fotografiese skyfies gebruik word, wat met behulp van ’n skyfieprojektor vertoon kan word. • Aanbieders gebruik dikwels PowerPoint-skyfies. PowerPoint is ’n Microsoft-program wat ’n mens kan gebruik om skyfies op ’n rekenaar te maak. • Die rekenaar word met ’n dataprojektor verbind, en projekteer alles wat op die rekenaarskerm is, op ’n muur of skerm. • Dit is relatief maklik om te doen. • Inligting kan maklik geherrangskik en aangepas word, terwyl die aanbieding gedoen word. • Gedrukte skyfies kan aan die gehoor as inligtingstukke uitgedeel word. • ’n Dataprojektor kan ook gebruik word om videouittreksels of inligting vanaf die Internet gedurende ’n aanbieding te vertoon. • Die nadeel is dat dataprojektors nog relatief duur is. Diagramme: • Ons kan ’n diagram gebruik om prosesse of verwantskappe aan te dui. • Dit kan gebruik word om verwantskappe binne ’n organisasie aan te dui. • Ons noem so ’n diagram ’n organogram. • ’n Diagram wat prosesse uitbeeld word dikwels ’n vloeidiagram genoem. Illustrasies, kaarte en modelle: • ’n Aanbieder kan illustrasies gebruik om ’n nuwe idee te verduidelik. • Kaarte is nuttig om die gehoor te help om hulself te oriënteer. • Modelle kan ’n produk illustreer. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 149

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting 2.4 Teks: • hou dit eenvoudig; hoe eenvoudiger, hoe beter • vermy volsinne of paragrawe; gee net ’n kragtige opsomming • maak seker dat die mense agter in die gehoor die teks kan lees • vermy tierlantyntjies en versierings • gebruik swart teks op ’n ligte agtergrond; dit is makliker om te lees as wit op swart. 2.5 Ontwerpsbeginsels: • Gebruik sterk, eenvoudige lyne vir die maksimum trefkrag. • Vorm is die tweedimensionele ontwerp van visuele hulmiddels. Maak seker dat die vorm by die boodskap pas. • Maak seker dat kleure wat gekies word maklik is om te sien en lees; gebruik kontras. • Laat genoeg leë ruimte in die uitleg toe. • Tekstuur is ’n visuele tegniek wat dit laat lyk asof die vorm relatief glad of grof is. Gebruik tekstuur om kontras te vergroot. • Versprei die inligting eweredig in die ruimte, sodat dit gebalanseerd en in verhouding is. • Gebruik verskillende lettergroottes om die relatiewe belangrikheid van die verskillende stukke inligting oor te dra. 2.6 Die finansiele posisie van die onderneming, verkope, bemarking, produksie of omkeerstrategieë. Vraag 3: Kort vrae 3.1 Dis maklik om ’n tendens te sien – verkope wat styg en daal, toename in gewildheid. 3.2 Opwaarts. Alle verkope het gedurende die jaar toegeneem, behalwe in die winter toe 100% vrugtesappe en fonteinwater ’n afname getoon het . Verkope het weer in Oktober–Desember toegeneem. 3.3 In Julie–September was daar ’n afname weens die winter. Mense wil nie koue drankies gedurende die winter drink nie. In Oktober–Desember begin dit warmer word, daarom neem verkope weer toe. 3.4 100% vrugtesappe 3.5 ’n Lyndiagram/verloopdiagram . ’n Mens sou ’n tendens beter op ’n lyndiagram/verloopdiagram kan sien. © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 150

Kwartaal 3 Onderwerp 5 Aanbieding van besigheidsinligting Vraag 4: Opstelvraag Aanbiedings: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: • Hoe om aanbiedings te skep 20 maks. Reken 30 maks. en te doen 20 maks. om na 32 • Ondersteuningsmateriaal Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Sluit in: • Hoe om aanbiedings te skep en te doen. • Ondersteuningsmateriaal wat gebruik kan word. (Vir feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 151

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan Oorsig Ontleding van omgewingsfaktore •Opsomming •Beskrywing van die besigheid Komponente van •SWOT-analise besigheidsplan •Bemarkingsplan •Mededingers •finansiële ontleding Eenheid 1 Wat is ’n besigheidsplan? Die entrepreneur identifiseer ’n besigheidsgeleentheid en moet dan die volgende inligting insamel uit die eksterne omgewing: • Gaan potensiële klante in die produk of diens belangstel? • Is daar ’n bestaande mark vir hierdie produk of diens? • Wie gaan al die hulpbronne wat die besigheid gaan benodig, verskaf? • Is daar ander mededingers in die mark, en hoe sterk is hulle? • Hoe gaan my besigheid die omgewing beïnvloed? • Wat is die regsvereistes waaraan my besigheid moet voldoen? 1 Ontleding van omgewingsfaktore Die soort besigheidsaktiwiteite en die soort produk of diens sal die uitwerking op die omgewing bepaal. Wees sensitief vir: • Besoedeling – lug, water, grond of geraas • Natuurlike hulpbronne soos elektrisiteit, water, brandstof, minerale, landbougrond • Afval en bestuur of storting daarvan • Uitwerking van besigheidsaktiwiteite op plante en diere • Bestuur die gebruik van gevaarlike materiale of chemikalieë soos olies, ghries, brandstof, plaagdoders • Uitwerking van besigheidsaktiwiteite op die gemeenskap • Metodes om die uitwerking van besigheidsaktiwiteite op die omgewing te verminder. © Via Afrika edryfstu ie10Studiegidse »Besigheidstudies10 Studiegids e-Boek 152

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan 2 Komponente van ’n besigheidsplan 2.1 Dekblad Die dekblad moet ’n positiewe indruk maak. Dit bevat besigheidsbesonderhede en kontaknommers: • naam van die besigheid • naam (name) van eienaar(s)/entrepreneur(s) • adres en kontakbesonderhede van die besigheid • ’n prent van jou besigheid se logo • die datum waarop die plan voorberei is. 2.2 Inhoudsopgawe Die inhoudsopgawe verskaf die opskrifte van verskillende afdelings met ooreenstemmende bladsynommers wat die leser sal help om inligting vinnig op te spoor. 3 Opsomming • Die opsomming moet die aandag van die leser vasvang. • Dit som jou redes vir die skryf van die sakeplan op. 4 Beskrywing van die besigheid 4.1 Visie, missie en langtermyndoelwitte • Die visie van die besigheid is wat die besigheid wil bereik. • Die missieverklaring is hoe die besigheid die visie wil bereik. • Gebruik SMART-doelwitte om langtermyn doelwitte te stel. 4.2 Die struktuur van die besigheid • Dit is belangrik om te verduidelik op watter soort eienaarskap jy besluit: alleeneienaarsaak, vennootskap, beslote korporasie, privaatmaatskappy, openbare maatskappy. • Dit hang van die volgende faktore af: aantal eienaars betrokke grootte en soort besigheid hoeveel beheer die eienaars wil hê hoeveel regsbeskerming die eienaars wil hê. • Indien die besigheid ’n produk vervaardig of verkoop, moet die sakeplan die volgende insluit: ’n beskrywing van die produk, hoe dit lyk en waarvoor dit gebruik kan word. ’n prent, tekening of foto van hoe die produk lyk. ’n verduideliking van die vervaardigingsproses (indien die produk vervaardig word), insluitende waar die besigheid die grondstowwe of bestanddele gaan kry. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 153

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan • Indien die besigheid ’n diens gaan aanbied, moet die sakeplan die volgende insluit: ’n verduideliking van die diens wie die diens gaan gebruik waar jy beplan om die diens te verskaf. 4.3 Die produk/diens 4.3.1 Nywerheidsgoedere, soos masjinerie wat tydens die produksieproses gebruik word 4.3.2 Verbruikersgoedere • geriefsgoedere (soos brood en melk) • inkopiegoedere (klere en meubels) • spesialiteit/geselekteerde goedere (motors). 4.3.3 Dienste • persoonlik (haarversorging) • professioneel (dokter, prokureur, onderwyser) • kommersieël of ondersteunend (vervoer, versekering, gradering, standaardisering, berging). 4.4 Regsvereistes van die besigheid • Die meeste besighede het een of meer permitte en lisensies nodig om wettig bedryf te word • Partykeer het besighede net ’n basiese besigheids- of okkupasielisensie nodig, terwyl andere, soos ’n restaurant, verskeie lisensies sal nodig hê. 5 SWOT-analise (sterk punte, swak punte, geleenthede, bedreigings) • ’n SWOT-analise ondersoek interne en eksterne omgewings waarmee die besigheid te doene sal kry. • Sterk en swak punte is in die interne omgewing en sluit die eienaars, produkte, dienste, handelsmerke, en alle interne bedrywighede in. • Geleenthede en bedreigings is in die eksterne omgewing en is kwessies wat die besigheid nie kan beheer nie, soos ekonomiese faktore, sosiale/maatskaplike faktore, demografiese faktore, kulturele faktore, mededinging en politieke tendense. 6 Bemarkingsplan • Die bemarkingsplan verduidelik hoe jy jou produk of diens gaan bemark. • ’n Studie van klante en potensiële klante is nodig. • Die besigheid moet weet hoe om hul produkte of dienste te adverteer, omdat dit die mark van die nuwe besigheid en sy produkte en dienste gaan vertel. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 154

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan 6.1 Marknavorsing • Die besigheid moet weet aan wie hulle gaan verkoop. • Die teikenmark is die mense wat waarskynlik die produk of diens gaan koop. • Die besigheid moet sy teikenmark beskryf deur na ouderdomsgroep, persoonlikheidsprofiel, geslag, inkomste, opleiding en spesifieke voorkeure te kyk. 6.2 Bemarkingsamestelling • As die teikenmark geïdentifiseer is, stel die bemarker ’n bemarkingsamestelling saam wat die behoeftes van die teikenmark ten beste bevredig. • Dit is ’n kombinasie van: Produk, Prys, Plek, Promosie, Personeel, Proses, Fisiese omgewing (Bewyse). 6.2.1 Produk Die besigheid moet die volgende vrae vra: • Wat verkoop jy? • Hoe gaan dit verpak wees? • Wat is jou produk se ontwerp? • Verkoop jy ’n fisiese produk of ’n diens? • Neem op hierdie tydstip al die besluite wat met jou produk of diens verband hou: ontwerp en styl verpakking handelsmerke. 6.2.2 Prys ’n Produk is slegs die prys werd wat die klante bereid is om daarvoor te betaal. • Maak seker dat die prys wat jy bepaal hoog genoeg is om al die koste te betaal, en nog genoeg te laat om ’n wins te maak. • Die prys moet nie so hoog wees dat dit die potensiële klante gaan afskrik om te koop nie. • Die prys van ’n produk kan die rede vir die sukses of mislukking van ’n besigheid wees. • Bereken die gemiddelde koste van die maak van die produk en ’n byvoegwins. • Hierdie soort prysvasstelling staan bekend as prysvasstelling deur winsbyvoeging. • Die besigheid moet ook weet wat die klant bereid is om vir die produk te betaal. • Die prys moet mededingend wees. 6.2.3 Plek (Verspreiding) Plek verwys na die plek waar die klante die produk kan koop. • Die produk moet op die regte plek, op die regte tyd en in die regte hoeveelheid beskikbaar wees. • Besluit of die produk met behulp van die volgende metodes verkoop gaan word: direkte verkope verkope van huis tot huis posbestelling telefoonverkope die Internet. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 155

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan • Die manier waarop ’n besigheid die produk by die klant uitkry, word die verspreidingskanale genoem. Vervaardiger → Verbruiker Vervaardiger → Kleinhandelaar → Verbruiker Vervaardiger → Groothandelaar → Kleinhandelaar → Verbruiker (tradisionele kanaal) Vervaardiger → Tussenganger/Agent → Kleinhandelaar → Verbruiker Vervaardiger → Tussenganger/Agent → Groothandelaar → Kleinhandelaar → Verbruiker 6.2.4 Promosie Promosie is om klante bewus te maak van die produk of diens wat deur die besigheid verkoop word. • Promosie moet die aandag trek, aantreklik wees, en ’n betroubare boodskap oordra om die klant ’n rede te gee om die produk te kies. • Voor jy promosie vir die produk kan doen, moet die teikenklante vasgestel word. • Die besigheid kan ’n verskeidenheid van verskillende reklamemedia gebruik: Gedruk koerante, tydskrifte, brosjure, pamflette Klank radio Beeld en klank televisie, rolprent Buite reklameborde, taxi’s, busse Direkte pos databasis Rekenaar Internet, webwerwe Die vereistes van ’n goeie advertensie (ABBO): • moet die aandag van die teikengehoor trek • moet hul belangstelling prikkel • moet ’n begeerte vir die produk aanwakker • moet die optrede van koop aanmoedig. 6.2.5 Personeel Om die regte personeel te werf en hulle op te lei om hul diens te kan lewer, is belangrik vir die tevredenheid van klante en om ’n voordeel bo mededingers te hê. • Personeel moet die regte interpersoonlike vaardighede, vermoë en dienskennis hê om die diens te kan bied waarvoor die klante betaal. 6.2.6 Proses Proses verwys na die stelsel wat die besigheid help om die diens effektief aan te bied. • Die gedrag van die personeel wat die diens bied, is belangrik vir die goedkeuring van klante. • Kwessies soos wagtyd, die inligting wat aan klante gegee word, en die behulpsaamheid van personeel is belangrik. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 156

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan 6.2.7 Fisiese omgewing (Bewyse) ’n Diens is nie tasbaar nie en kan as riskant deur die klant gesien word. • Help klante om nie onseker te voel nie, deur hulle van bewyse te voorsien dat die besigheid sy beloftes hou. • Fasiliteite soos ’n skoon, netjiese en keurig versierde ontvangsarea kan help om klante gerus te stel. • Dit is belangrik dat jy klante moet help om te sien wat hulle koop, deur brosjures en pamflette byderhand te hou. 7 Mededingers • Besighede wat dieselfde of ’n soortgelyke produk verkoop en dieselfde behoefte bevredig, is mededingers. • Klante soek waarde vir geld en sal eers rondkyk om die regte produk van die beste gehalte, teen die beste prys te kry. • Om ’n mededingende voordeel te verseker, is dit belangrik om die mededingers te bestudeer om uit te vind wat hul sterk en swak punte is. • Bied iets ekstra of effens beter aan as die mededingers. • Om te kan meeding, hoef ’n mens nie altyd die prys te verlaag nie. • Die volgende kan gedoen word: gebruik slim reklameslagspreuke maak jou produk uniek verskaf aantreklike produkuitstallings bied ’n verbeterde diens. 8 Finansiële ontleding • Die finansiële ontleding beskryf die finansiële behoeftes van die besigheidsonderneming en wys hoe fondse in die besigheid aangewend gaan word. • Hierdie inligting is belangrik vir finansiële instellings en potensiële beleggers omdat hulle nie hul geld wil verloor nie. • Die finansiële ontleding sal die volgende wys: die bronne van kapitaal (eie en geleende geld) ’n begroting, vooruitskouing van inkomstestaat en balansstaat om te toon hoe die besigheid die fondse gaan gebruik. • ’n Begroting is ’n plan wat wys hoe die geld wat ontvang word, bestee gaan word. Dit help met suksesvolle kontantvloei. • ’n Vooruitskouing van ’n inkomstestaat wys die voorspelde wins of verlies wat bereken word deur die inkomste en uitgawes in berekening te bring. • ’n Vooruitskouing van ’n balansstaat toon die voorspelde waarde van die besigheid, deur die besittings (bates soos grond en geboue, toerusting, voertuie, geld in die bank) en geld wat die besigheid skuld (laste soos lenings, koop op rekening of oortrokke bankrekeninge) in berekening te bring. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 157

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan Vrae Vraag 1: Meervoudige keuse Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies, neer. 1.1 ’n Voorbeeld van ’n geriefsproduk: A melk B juweliersware C klere D A, B en C 1.2 ’n Voorbeeld van ’n inkopieproduk: A melk B juweliersware C klere D A, B en C 1.3 ’n Voorbeeld van ’n geselekteerde produk: A melk B juweliersware C klere D A, B en C 1.4 ’n Voorbeeld van ’n persoonlike diens: A dokter B versekering C haarkapper D A, B en C 1.5 ’n Voorbeeld van ’n professionele diens: A dokter B versekering C haarkapper D A, B en C 1.6 ’n Voorbeeld van ’n ondersteunende of hulpdiens: A dokter B versekering C haarkapper D A, B en C © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 158

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan 1.7 Die gemiddelde koste van die maak van die produk en die byvoeging van ’n wins word genoem: A gemiddelde koste B kosteberekening C prysvasstelling deur winsbyvoeging D prysvasstelling 1.8 Om klante bewus te maak van die produk of diens: A prysvasstelling B promosie C direkte verkope D aankope 1.9 ’n Stelsel wat gebruik word om ’n besigheid te help om effektief diens te lewer. A begroting B produksiestelsel C klantesorg D proses 9 x 2 = (18) Vraag 2: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Kies die antwoord en skryf slegs “waar” of “onwaar” langs die vraagnommer neer. 2.1 Die tradisionele verspreidingskanaal sluit die vloei van die produk van die vervaardiging na die groothandelaar, kleinhandelaar en die verbruiker in. (2) 2.2 Die vereistes van ’n goeie advertensie staan bekend as ABBO: aandag, belangstelling, begeerte en optrede. (2) 2.3 Dit is onwettig om ’n studie van mededingers te maak. (2) 2.4 ’n Diens is ’n tasbare bate. (2) 2.5 Werwing beteken om die regte personeel aan te stel om werk te doen. (2) 2.6 ’n Bank mag ’n sakeplan vereis wanneer ’n besigheid om ’n lening aansoek doen. (2) 6 x 2 = (12) Vraag 3: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 3.1 ’n Plan oor hoe geld wat ontvang word, bestee A Gedrukte media gaan word B Geprojekteerde 3.2 Beskryf die finansiële behoeftes van die besigheid inkomstestaat en wys hoe fondse gebruik is C Kontantvloeistaat 3.3 Toon die voorspelde wins of verlies wat bereken is D Begroting 3.4 Koerante, tydskrifte, brosjures en pamflette E Finansiële ontleding 3.5 Toon die voorspelde waarde van die besigheid F Geprojekteerde balansstaat deur bates en laste te bereken G Sakeplan 5 x 2 = (10) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 159

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan Vraag 4: Kort vrae 4.1 Noem AGT komponente van ’n sakeplan. (8) 4.2 Watter faktore is belangrik wanneer besluit word oor ’n soort eienaarskap vir die besigheid? (4) 4.3 Wat is ’n opsomming? (2) 4.4 Gee die kombinasie van sewe elemente waaruit die bemarkingsamestelling bestaan. (7) 4.5 Bespreek DRIE belangrike omgewingskwessies waarvoor ’n mens sensitief moet wees wanneer jy besluit op die soort besigheidsaktiwiteite. (6) 4.6 Doen aan die hand watter inligting ’n entrepreneur uit die eksterne omgewing sal moet insamel nadat die besigheidsgeleentheid geïdentifiseer is. (3) (30) Vraag 5: Opstelvraag Bespreek al die belangrike faktore wat in ’n sakeplan aangebied moet word. (40) (40) [110] © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 160

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan Antwoorde Vraag 1: Meervoudige keuse 1.1 A 1.2 C 1.3 B 1.4 C 1.5 A 1.6 B 1.7 C 1.8 B 1.9 D Vraag 2: Waar/onwaar 2.1 W 2.2 O 2.3 O 2.4 O 2.5 W 2.6 W Vraag 3: Pas terme bymekaar 3.1 D 3.2 E 3.3 B 3.4 A 3.5 F Vraag 4: Kort vrae 4.1 Sakeplan: • Dekblad en inhoudsopgawe • Inhoudsopgawe • Opsomming • Beskrywing van besigheid • SWOT-analise • Bemarkingsplan • Mededingers • Finansiële ontleding. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 161

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan 4.2 Soort eienaarskap: • Aantal eienaars betrokke • Grootte en soort besigheid • Hoeveel beheer die eienaars wil hê • Hoeveel regsbeskerming die eienaars wil hê. 4.3 Opsomming: Die opsomming moet die aandag van die leser trek deur die rede vir die skryf van die sakeplan op te som. 4.4Sewe elemente van die bemarkingsamestelling: produk , prys , plek , promosie , personeel , proses , fisiese omgewing 4.5 Omgewingskwessies: (enige drie) • Besoedeling – lug, water, grond of geraas • Gebruik natuurlike hulpbronne soos elektrisiteit, water, brandstof, minerale en landbougrond verantwoordelik • Afval en die bestuur van die storting daarvan • Uitwerking van besigheidsaktiwiteite op plante en diere • Bestuur van die gebruik van gevaarlike stowwe of chemikalieë soos olies, ghries, brandstof, plaagdoders • Uitwerking van die besigheidsaktiwiteite op die gemeenskap • Metodes om die uitwerking van besigheidsaktiwiteite op die omgewing te verminder 4.6 Entrepreneur en eksterne omgewing: (enige drie) • Gaan potensiële klante in die produk of diens belangstel? • Is daar ’n bestaande mark vir hierdie produk of diens? • Wie gaan al die hulpbronne wat benodig word, aan die besigheid verskaf? • Is daar ander mededingers in die mark en hoe sterk is hulle? • Hoe gaan die besigheid die omgewing beïnvloed? • Wat is die regsvereistes waaraan die besigheid moet voldoen? © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 162

Kwartaal 3 Onderwerp 6 Besigheidsplan 5 Besigheidsplan: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: Besigheidsplan (8 komponente – 30 maks. 30 Reken punte hang van die diepte van maks. om na 32 komponent af.) Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Alle faktore is in hoofstuk bespreek. Party het meer besonderhede as ander. (Vir die feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 163

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur Oorsig Eenheid 1 Wat is selfbestuur? Eenheid 4 Eenheid 2 Selfbestuur Nog konsepte van Professionele beeld selfbestuur Eenheid 3 Persoonlike ontleding Eenheid 1 Wat is selfbestuur? Selfbestuur is ’n vaardigheid wat jou help om: • beheer oor jou dag en lewe te neem • vooruit te beplan • by veranderinge in jou lewe aan te pas • jouself op ’n positiewe manier voor te stel aan ander, insluitend werkgewers • jouself, jou talente en sterk punte te ken • jou in areas waar jy swakker is, te help verbeter, sodat jy suksesvol kan wees. Faktore wat ’n rol by doeltreffende selfbestuur speel, sluit in: • tydsbestuur • die stel van persoonlike doelwitte • selfkennis (wat “sukses” vir jou beteken, asook jou eie sterk punte, swak punte, talente en belangstellings) • om die meeste van jouself te maak • om ’n gebalanseerde lewe te lei en stres te bestuur. 1 Hoekom is selfbestuur belangrik? Selfbestuur help jou om: • jouself te ken, om die meeste van jou talente en sterk punte te maak • te verbeter in gebiede waarin jy swak is. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 164

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur • 2 Tydsbestuur • Tydsbestuur is die vaardigheid om jou tyd op die bes moontlike manier te gebruik, sodat jy take binne die gegewe tyd kan afhandel. • Tyd is ’n hulpbron wat wyslik gebruik moet word. 2.1 Beplan vooruit • Bestuur tyd deur vooruit te beplan. • Gebruik ’n dagboek of ander beplanner. • Maak ’n lys van alle aktiwiteite en ken tyd vir elkeen toe. 2.2 Ken jou persoonlike styl • Weet wat jy verkies, sodat jy meer realisties kan beplan. • Verkies jy om vroeg in die oggend of laat in die aand te studeer, om onder druk te werk of om genoeg tyd te hê? 2.3 Tekens van swak tydsbestuur • Om belangrike dinge uit te stel en so belangrike spertye mis te loop • Om te veel te hê om te doen • ’n Houding van “môre is nog ’n dag” • Om ’n perfeksionis te wees • Om nie prioriteite te stel nie • Om nie “nee” te kan sê vir minder belangrike dinge nie • Om altyd besig te wees om probleme op te los as gevolg van verkeerde beplanning. 2.4 Tyd om te dink • Maak tyd om te dink. • Dit help om vars, nuwe idees te kry en probleme op te los. • Sluit “dinktyd” by jou weeklikse program in. 3 Persoonlike doelwitte • Beplande stappe om jou droom te verwesenlik sal jou droom tot ’n doelwit verander. • Korttermyndoelwitte is doelwitte wat jy oor ’n paar weke wil bereik. • Mediumtermyndoelwitte sal ’n paar maande of selfs ’n jaar neem om te verwesenlik. • Langtermyndoelwitte is die doelwitte wat jy oor ’n paar jaar wil bereik. • Doelwitte, veral langtermyndoelwitte, verg selfmotivering, deursettingsvermoë en toewyding. • Stel doelwitte vir verskillende aspekte van jou lewe. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 165

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur 3.1 Hoe om doelwitte te stel Stap 1: Moenie te veel of te min doelwitte stel nie. Stap 2: Stel minstens drie doelwitte vir persoonlike ontwikkeling (musiek, openbare spreker, ens). Stap 3: Stel minstens twee doelwitte vir persoonlike geldsake. Stap 4: Stel minstens een doelwit om jou te help om beter op skool te presteer. Stap 5: Maak seker dat jou doelwitte realisties en haalbaar is. Stap 6: Bepaal ’n tydsraamwerk vir die behaling van jou doelwit. Stap 7: Besluit oor hoe jy gaan meet of jy jou doelwit behaal het of nie. 4 Sukses • Verskillende mense het verskillende idees van wat dit beteken om suksesvol te wees. • Wees aanpasbaar om by die bestuur se idee van sukses aan te pas. 5 ’n Gebalanseerde lewenstyl • Tyd is ’n hulpbron wat wyslik bestuur moet word. • Verdeel jou tyd op ’n gebalanseerde manier tussen werk of studie, ontspanningsaktiwiteite, asook gesin en vriende. • Partykeer is dit nodig om baie tyd toe te laat waarin ’n taak voltooi moet word, soos byvoorbeeld ’n skooltaak. • As werk verslawend word, veroorsaak dit afsondering, stres en depressie. Eenheid 2 Ontwikkeling van ’n professionele beeld Dit is baie belangrik om die beeld wat jy wil hê, uit te straal, omdat eerste indrukke baie belangrik is. 1 Trek reg aan • Verskillende werksoorte het verskillende klerestyle of maniere waarop werkers aantrek. • Verskillende maatskappye binne dieselfde soort nywerheid kan ook verskillende klerestyle hê. • Party maatskappye het ’n meer informele kultuur as ander. • Wanneer jy vir ’n werksonderhoud gaan, moet jy altyd netjies en formeel aantrek om ’n professionele beeld uit te straal. 2 Lyftaal • Die manier waarop jou loop of sit, asook gewoontetjies soos om te vroetel, dra ook ’n boodskap oor. • Dit word lyftaal of nieverbale gedrag genoem. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 166

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur 3 Sosiale vaardighede • Goeie sosiale vaardighede is ook baie belangrik. • Niemand sal van jou dienste gebruik maak as jy ongeskik of ongemanierd is of mense sonder respek behandel nie. • Die manier waarop jy ’n mens groet is baie belangrik. Stel jouself en andere met ’n glimlag voor. 5 Meer as net ’n beeld • Behalwe om ’n professionele beeld uit te straal, moet jy ook aandag gee aan netheid, stiptelikheid, betroubaarheid, akkuraatheid en aanbiedings aan ’n kliënt. 6 Verbeter jou professionele beeld Daar is verskeie maniere waarop jy jou beeld kan verbeter. Dit sluit in: • Beeldkonsultante – mense wat jou kan help met die beplanning van jou klerekas, persoonlike versorging en sosiale etiket. • Boeke – boekwinkels en biblioteke het boeke wat kan help om jou beeld te verbeter. • Vriende en familie – vra ’n goeie vriend of familielid om vir jou ’n eerlike mening te gee. Eenheid 3 Persoonlike ontleding 1 Talente, vaardighede en belangstellings • Talente is die natuurlike gawes waarmee ons gebore is. Party mense het ’n natuurlike talent vir sport of musiek. • Belangstellings is die dinge waarvan ons hou en graag doen, byvoorbeeld lees. • Vaardighede is natuurlike talente wat ontwikkel is. 2 Sterk punte en swak punte • Sterk punte is die dinge waarmee ons veral goed is. • Dit is om natuurlike gawes of talente te ontwikkel, sodat dit gevolglik vaardighede word. • Swak punte is dinge wat ons nie geniet nie en waarvoor ons nie ’n gawe of talent het nie. • ’n Mens moet daaraan werk om jou swak punte te verbeter. • Dit sal jou selfbeeld verbeter. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 167

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur Eenheid 4 Nog konsepte van selfbestuur 1 Selfkennis • Selfkennis is wat jy van jouself weet – waarvan jy hou, nie hou nie, jou sterk punte en swak punte. • Assesseer jouself, dink na oor die uitslae van jou assessering, en verstaan die redes vir die uitslae. 1.1 Selfassessering • Selfassessering is wanneer jy jouself of jou werk objektief beoordeel en daaruit leer. • Selfassessering is belangrik vir groei in jou persoonlike lewe. 1.2 Selfbetragting • Dink oor hoekom jy sekere dinge doen, en verstaan jou gevoelens hieroor. • Dink of daar enigiets is wat jy anders kon doen. • Dink terug om die rede vir die sukses of mislukking presies te identifiseer. 2 Selfvertroue • Selfvertroue is om jou eie vermoëns om iets te kan doen, te vertrou en te weet wat jou waarde as mens is. • Selfvertroue lei tot gesonde verhoudings met familie, vriende en kollegas. • Selfvertroue spruit uit selfkennis. • Positiewe en negatiewe ondervindings uit die verlede kan ’n invloed op selfvertroue hê. 3 Stresbestuur • Stres is die liggaam se reaksie op ’n werklike of denkbeeldige bedreiging. • Jou liggaam stel streshormone vry, veral adrenalien, wat jou hart vinniger laat klop. • ’n Bietjie stres is goed, omdat dit jou help om op jou beste te wees. • Stres word negatief indien jy te veel daarvan ondervind. • Te veel stres kan gesondheidsprobleme soos hoofpyne, maagswere en selfs depressie veroorsaak. • Gereëlde fisieke oefening, ’n stokperdjie, ’n gebalanseerde lewe, om gesond te eet en genoeg te slaap kan jou help om stres te hanteer. 4 Aanpasbaarheid • Partykeer verloop dinge nie volgens plan nie, omstandighede verander. • Herevalueer jou planne en verander dit volgens die nuwe omstandighede. • ’n Deel van sukses is die vermoë om aanpasbaar te wees en om kreatief oor verskeie alternatiewe te dink. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 168

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur Vrae Vraag 1: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Kies die antwoord en skryf slegs “waar” of “onwaar” langs die vraagnommer neer. 1.1 Selfvertroue spruit uit selfkennis. (2) 1.2 Fisieke oefening kan jou help om stres te hanteer. (2) 1.3 Deel van sukses is om kreatief te dink. (2) 1.4 Talente is natuurlike gawes, soos die liefde vir lees. (2) 1.5 Vaardighede is natuurlike talente wat ontwikkel is. (2) 1.6 ’n Produk van gehalte is meer werd as vriendelike diens. (2) 1.7 Klerestyl maak deel van ’n professionele beeld uit. (2) 1.8 Tyd is ’n hulpbron wat nie gemors moet word nie. (2) 1.9 Om ’n perfeksionis te wees, is nie ’n simptoom van swak tydsbestuur nie. (2) 1.10 Dit is altyd beter om vroeg in die oggend te studeer. (2) 10 x 2 = (20) Vraag 2: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 2.1 Natuurlike gawes waarmee ons gebore is A Selfkennis 2.2 Te veel stres oor spertye wat nie gehaal is nie sal in hierdie B Selfassessering soort stres oorgaan C Selfbetragting 2.3 ’n Adrenalientoename net voor ’n 100 m-wedloop D Selfvertroue veroorsaak hierdie soort stres E Stres 2.4 Om planne te herevalueer en te verander volgens nuwe F Aanpasbaarheid omstandighede G Negatiewe stres 2.5 Netheid, stiptelikheid, betroubaarheid, akkuraatheid en H Positiewe stres aanbieding vir kliënt maak alles deel hiervan uit I Beeld 2.6 Dink oor hoekom jy sekere dinge doen, en verstaan jou J Talente gevoelens daaroor 2.7 Om jouself objektief te beoordeel en daaruit te leer 2.8 Die liggaam se reaksie op ’n werklike of denkbeeldige bedreiging 2.9 Wat jy van jouself weet 2.10 Om vertroue te hê in jou eie vermoë om iets te kan doen 10 x 2 = (20) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 169

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur Vraag 3: Kort vrae Donald Dlamini is 20 kg oorgewig en het ’n baie swak selfbeeld. Hy het ’n jaarkontrak by die gimnasium onderteken en gaan gereeld oefen. 3.1 Definieer “sukses” vir Donald. (2) 3.2 Onderskei tussen korttermyn-, mediumtermyn- en langtermyndoelwitte deur Donald se omstandighede te gebruik om die verskil te illustreer. (6) 3.3 Bespreek DRIE maniere waarop Donald sy beeld kan verbeter. (6) 3.4 Noem SEWE stappe wat Donald kan volg om doelwitte vir homself te stel sodat hy sy doelwit kan bereik. (7) 3.5 Donald moet sy dag goed beplan sodat hy tyd het om gimnasium toe te gaan. Noem VIER simptome van swak tydsbestuur. (4) (25) Vraag 4: Opstelvraag Estrelita Lila is ’n beeldkonsultant. Sy het haar eie besigheid begin en dit Metamorfose genoem. Estrelita het vier sessies met haar kliënte nodig. Gedurende die sessies, help sy hulle om ’n fisieke voorkomsverandering te beplan. Sy gee hulle ook ’n geestelike beeldverandering deur hul met kennis van hulself te bemagtig, sodat hulle hul professionele beeld kan verbeter. Bespreek tydsbestuur, persoonlike doelwitte, sukses, die lei van ’n gebalanseerde lewenstyl en hoe om ’n professionele beeld te ontwikkel. (40) (40) [105] © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 170

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur Antwoorde Vraag 1: Waar/onwaar 1.1 W 1.2 W 1.3 W 1.4 O 1.5 W 1.6 O 1.7 W 1.8 W 1.9 O 1.10 O Vraag 2: Pas terme bymekaar 2.1 J 2.2 G 2.3 H 2.4 F 2.5 I 2.6 C 2.7 B 2.8 E 2.9 A 2.10 D Vraag 3: Kort vrae 3.1 Sukses vir Donald sal wees om gewig te verloor sodat hy sy teikengewig bereik. 3.2 Korttermyn – Donald sou graag 4–8 kg in 6 weke wou verloor. Mediumtermyn – Donald sou 20 kg in 6–8 maande wou verloor. Langtermyn – Donald sou graag sy teikengewig vir die res van sy lewe wou behou. 3.3 Beeld: • Beeldkonsultante – mense wat jou kan help met die beplanning van jou klerekas, persoonlike versorging en sosiale etiket. • Boeke – boekwinkels en biblioteke het boeke wat kan help om jou beeld te verbeter. • Vriende en familie – vra ’n goeie vriend of familielid om hul eerlike mening te gee. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 171

Kwartaal 4 Onderwerp 1 Selfbestuur 3.4 Sewe stappe: • Stap 1: Moenie te veel of te min doelwitte stel nie. • Stap 2: Stel minstens drie doelwitte vir persoonlike ontwikkeling (musiek, openbare spreker, ens). • Stap 3: Stel minstens twee doelwitte vir persoonlike geldsake. • Stap 4: Stel minstens een doelwit om jou te help om beter op skool te presteer. • Stap 5: Maak seker dat jou doelwitte realisties en haalbaar is. • Stap 6: Bepaal ’n tydsraamwerk vir die behaling van jou doelwit. • Stap 7: Besluit oor hoe jy gaan meet of jy jou doelwit behaal het of nie. 3.5 Swak tydsbestuur: (enige vier) • om belangrike dinge uit te stel en so belangrike spertye mis te loop • om te veel te hê om te doen • ’n houding van “môre is nog ’n dag” • om ’n perfeksionis te wees • om nie prioriteite te stel nie • om nie “nee” te kan sê vir minder belangrike dinge nie • om altyd besig te wees om probleme op te los as gevolg van verkeerde beplanning. Vraag 4: Opstelvraag Tydsbestuur: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: Tydsbestuur 6 maks. Persoonlike doelwitte 10 maks. Reken Sukses 4 maks. 30 maks. om na 32 Lei van ’n gebalanseerde lewenstyl 8 maks. Hoe om ’n professionele beeld te 14 maks. ontwikkel Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Moet insluit: • Tydsbestuur, persoonlike doelwitte, sukses, die lei van ’n gebalanseerde lewenstyl en hoe om ’n professionele beeld te ontwikkel. (Vir feitelike inhoud van elke komponent, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 172

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie Oorsig Verhoudings en Eenheid 1 spanprestasie Spanwerk - Verstaan besigheidsdoelwitte - Interpersoonlike Eenheid 2 verhoudings in die Suksesville spanwerk werkplek - Werk in 'n span om - Persoonlike besigheidsdoelwitte te oortuigings en waardes behaal Eenheid 1 Spanwerk 1 Verstaan besigheidsdoelwitte • Die meeste mense dink dat ’n besigheid slegs een doelwit het – wins. • Die mees besighede het eintlik DRIE gemeenskaplike doelwitte: oorlewing verkope maksimum wins. • Ander doelwitte kan insluit: uitbreiding – om tot ’n groter besigheid te groei verskaffing van liefdadigheid/openbare dienste om op ’n omgewingsvriendlike manier te werk. • Maak gebruik van SMART-doelwitte om seker te maak dat doelwitte behaal word. S Spesifiek Sê duidelik uiteen wat jy probeer bereik M Meetbaar Sodat jy weet wanneer dit bereik is A Almal Almal wat betrek word moet saamstem R Realisties Dit moet moontlik wees T Tydraamwerk Wanneer doelwitte behaal moet word © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 173

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie 1.1 Die behaal van besigheidsdoelwitte Spanlede sal doeltreffend werk om die besigheid se doelwitte te behaal wanneer lede: • mekaar in hul werksverhoudings ondersteun • die besigheid se doelwitte verstaan • toegewyd is om die gemeenskaplike doelwitte te behaal • hulpbronne en vaardighede beskikbaar het om die taak af te handel. 2 Interpersoonlike verhoudings in die werkplek 2.1 Verskillende rangordes of hiërargieë • Alle organisasies het strukture wat die verskillende vlakke van verantwoordelikheid en wie watter besluite moet maak, beskryf. • Mense moet weet wat hul verantwoordelikhede is, wie mag oor hulle het, en aan wie hulle moet rapporteer. • Daar is drie bestuursvlakke: topvlak, middelvlak en laervlak. 2.2 Bestuursvlakke • Topvlakbestuurders is gewoonlik ’n klein groepie senior mense wat verantwoordelik is vir wat in die besigheid gebeur (die Raad van Direkteure, hoof uitvoerende beampte en besturende direkteur). • Middelvlakbestuurders bestuur afdelings volgens hul verskillende funksies. • Laervlakbestuurders is die toesighoudende bestuursvlak. Die rolle van verskillende bestuursvlakke Topvlakbestuur Middelvlakbestuur Laervlakbestuur • besluit op die doelwitte • voer die planne van die • bestuur die kwaliteit en en beleid van die organisasie in kwantiteit van onderneming ooreenstemming met produksie • gee instruksies aan die beleid en bevele • handhaaf goeie afdelings van die topbestuurders verhoudings in die • berei strategiese planne uit organisasie en beleid vir die • neem deel aan die • kommunikeer werkers onderneming voor aanstelling en se probleme of • stel afdelings- opleiding van voorstelle aan die hoër bestuurders aan laervlakbestuur vlakke en • beheer en koördineer • interpreteer en kommunikeer die aktiwiteite van al verduidelik beleid van hoërvlakdoelwitte en - die afdelings topvlakbestuur aan die oogmerke aan die • maak kontak met die laervlakbestuur werkers buitewêreld • koördineer die • help om klagtes van die • verskaf leiding en aktiwiteite binne werkers op te los rigting departmente • lei die werkers op © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 174

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie • lig aandeelhouers oor • stuur belangrike verslae • reël vir die nodige die prestasie van die en data aan materiaal, masjinerie besigheid in topvlakbestuur en gereedskap om die • evalueer die werk van werk te doen junior bestuurders • motiveer werkers 2.3 Belangrikheid van elke individu om die besigheidsdoelwitte te behaal • Spanwerk is belangrik vir ’n suksesvolle besigheid. • Spanlede kan saamwerk as hulle ander mense kan akkommodeer. • Verskillende mense het verskillende idees, persoonlikhede en oortuigings en dit kan konflik veroorsaak as dit nie goed bestuur word nie. • Spanne bestaan uit verskillende rolspelers, byvoorbeeld: • Leier – Iemand wat in bevel van ’n span is en leiding, instruksies, rigting en leierskap verskaf om resultate te bereik. • Doener – Kry die meeste van die werk gedoen, en maak seker dat die leier se instruksies uitgevoer word. • Denker – Kreatief en innoverend om met goeie idees vorendag te kom. • Versorger – Motiveer die span en help die span om met mekaar klaar te kom. 3 Hoe persoonlike oortuigings en waardes besigheidsverhoudings beïnvloed Die volgende faktore sal bepaal of mense wat saamwerk sinergie sal bereik, of nie. 3.1 Vooroordeel • Wanneer mense ander mense oordeel op grond van sekere eienskappe, soos verkleur, geslag, geloof of ’n sosiale groep waarteenoor hulle bevooroordeeld is. • Dit skep konflik en dan sal die span nie die besigheid se doelwitte behaal nie. 3.2 Diskriminasie • Dit is onwettig om teen mense te diskrimineer op grond van hul ouderdom, geslag, ras, gestremdheid, seksuele voorkeur, geloof of oortuiging en dit kan tot arbeidsoptrede lei. 3.3 Regverdigheid • Die Wet op Gelyke Indiensneming vereis van werkgewers om stappe te doen om weg te doen met werkplekdiskriminasie deur mense van verskillende rasse, oortuigings en gelowe aan te stel om die breër gemeenskap te weerspieël. 3.4 Diversiteit • Diversiteit in die werkplek verwys na die verskeidenheid mense in ’n organisasie. • Dit sluit mense van verskillende geslagte, etniese groepe, ouderdomme, gelowe, persoonlikhede, vlakke van opleiding, fisieke voorkoms en agtergronde in. • Organisasies wat ’n diverse arbeismag het, kan ’n groter verskeidenheid van oplossings vir ’n probleem verskaf. • Waardes en oortuigings beïnvloed ons werksverhoudings. • Werk daaraan om verskille te aanvaar. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 175

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie • Party oortuigings het ’n positiewe invloed, en sal jou bemagtig, terwyl ander jou kan beperk. • Gebruik oortuigings om positiewe werksverhoudings te skep. Waardes • Ons waardes is daardie dinge wat ons glo belangrik is. • Waardes sluit konsepte soos regverdigheid, eerlikheid, opvoeding, om moeite te doen, deursettingsvermoë, lojaliteit, getrouheid en beskerming van die omgewing in. • Mense heg waarde aan verskillende dinge. • Aanvaar mekaar. Oortuigings • Ons oortuigings spruit uit wat ons sien, hoor, ondervind, lees en oor nadink en as waar aanvaar. • Respekteer die oortuigings van ander mense sodat die span kan saamwerk. Eenheid 2 Suksesvolle spanwerk 1 Werk in ’n span om besigheidsdoelwitte te behaal 1.1 Duidelike doelwitte vir rigting • Spanlede moet weet wat hulle wil bereik. • Spanlede wat saamstem met die doelwitte sal meer toegewyd wees. 1.2 Openlikheid, wedersydse respek en, geleenthede vir individuele ontwikkeling • ’n Doeltreffende span sal spanlede toelaat om nuwe vaardighede te ontwikkel en hulle ook toelaat om te groei en te leer. • Spanlede moet hul gevoelens, gedagtes en idees openlik met mekaar kan deel. Op dié manier kan verskillende menings geëvalueer word, en die beste optrede gekies word. • Spanlede wat mekaar nie respekteer nie, sal konflik veroorsaak. Individue moet aanpasbaar en inskiklik wees om saam te werk. 1.3 Ondersteuning en wedersydse vertroue • Spanlede moet mekaar ondersteun en vertrou om ’n doeltreffende span te kan wees. • Betroubaarheid, om te doen wat jy belowe en om risiko’s saam met ander te neem, help om wedersydse vertroue te bou. 1.4 Lede moet almal toegewyd daaraan wees om suksesvol te wees • ’n Span waarvan die lede geesdriftig oor hul werk is, sal meer waarskynlik suksesvol wees en positiewe resultate behaal. 1.5 Goeie verhoudings tussen spanlede • Die span moet ’n doelbewuste poging aanwend om groepe individue sover te kry om as ’n span saam te werk. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 176

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie 1.6 Gaan spanvordering na • Dit is belangrik om die span se vordering gereeld teen hul doelwitte te meet. • Die span kan uit foute leer om toekomstige probleme te vermy. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 177

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie Vrae Vraag 1: Meervoudige keuse Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies neer. 1.1 Die kaptein van die hokkie-/rugbyspan sal gewoonlik hierdie rol in die span vervul: A versorger B leier C doener D denker 1.2 Die mense in ’n span wat die meeste van die werk doen en sorg dat die leier se instruksies uitgevoer word. A versorger B leier C doener D denker 1.3 Wanneer jy ’n funksie soos die matriekafskeid beplan, sal hierdie soort rolspeler met kreatiewe idees vorendag kom. A versorger B leier C doener D denker 1.4 Die onderwyser motiveer die span leerders en help hulle om oor die weg te kom. A versorger B leier C doener D denker 1.5 ’n Voorbeeld van ’n middelvlakbestuurder is: A toesighouer B Besturende Direkteur C finansiële bestuurder D Hoof Uitvoerende Beampte 5 x 2 = (10) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 178

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie Vraag 2: Waar/onwaar Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Kies die antwoord en skryf slegs “waar” of “onwaar” langs die vraagnommer neer. 2.1 Die rol van die laervlakbestuurders is om goeie verhoudings in die organisasie te handhaaf. (2) 2.2 ’n Rol van die middelvlakbestuur is om aandeelhouers van die prestasie van die besigheid by ’n algemene jaarvergadering in te lig. (2) 2.3 Alle organisasies het strukture wat die verskillende vlakke van verantwoordelikheid beskryf. (2) 2.4 Waardes en norme beïnvloed nie werksverhoudinge nie. (2) 2.5 Oortuigings kan ’n beperkende faktor wees, of ’n faktor wat bemagtig. (2) 2.6 Spanlede hoef nie gevoelens, gedagtes en idees oor hul werk openlik met mekaar te deel nie. (2) 2.7 Verskille in die werkplek behoort aanvaar te word. (2) 2.8 Topvlakbestuurders moet reël dat die nodige grondstowwe, masjiene en gereedskap daar is om die werk gedoen te kry. (2) 8 x 2 = (16) Vraag 3: Pas terme bymekaar Kies ’n term uit kolom B wat by ’n beskrywing in kolom A pas. Skryf slegs die letter langs die vraagnommer neer. KOLOM A KOLOM B 3.1 Die verskeidenheid van mense in ’n organisasie A vooroordeel 3.2 Struktuur in die organisasie om die vlakke van B oortuigings verantwoordelikheid van die bestuursvlakke te beskryf C diversiteit 3.3 Om mense verskillend te behandel op grond van ras, geslag, D regverdigheid gestremdheid, geloof of oortuiging E waardes 3.4 Wanneer mense ander mense oordeel op grond van sekere F diskriminasie eienskappe soos verkleur, geslag, geloof of sosiale groep G hiërargie of 3.5 Die dinge wat ons glo belangrik is, soos regverdigheid en rangorde eerlikheid 3.6 Dit word beïnvloed deur wat ons sien, hoor, ondervind, dink en as waar aanvaar 3.7 Om gelyke geleenthede vir almal in die werkplek te bevorder, ongeag ras, kultuur, taal, geslag en geloof 6 x 2 = (14) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 179

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie 7 Vraag 4: Kort vrae 4.1 Sê in elke geval watter bestuursvlak elk van die volgende take moet uitvoer: 4.1.1 Eddies Electrical wil nog ’n tak oopmaak. Wie moet die besluit neem? (2) 4.1.2 Computer Solutions het nog slegs twee Lenovo-rekenaars in voorraad. Wie moet optree? (2) 4.1.3 Die Belgiese Wafelhuis moet nog kelners vir die vakansieseisoen aanstel. Wie moet die kelners aanstel? (2) 4.2 Wanneer sal die lede van ’n span doeltreffend saamwerk om die besigheid se doelwitte te bereik? (4) 4.3 Verduidelik die stelling, “’n Span moet sinergie hê.” (2) 4.4 Identifiseer DRIE belangrike kriteria vir suksesvolle spanprestasie. (6) 4.5 Kontrasteer die rol van elke bestuursvlak deur twee belangrike rolle vir elke vlak uit te lig. (12) (30) Vraag 5: Opstelvraag Bespreek hoe besighede moet aanpas om in spanne saam te werk om die doelwitte van die organisasies te bereik. (40) (40) [110] © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 180

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie Antwoorde Vraag 1: Meervoudige keuse 1.1 B 1.2 C 1.3 D 1.4 A 1.5 C Vraag 2: Waar/onwaar 2.1 W 2.2 O 2.3 W 2.4 O 2.5 W 2.6 O 2.7 W 2.8 O Vraag 3: Pas terme bymekaar 3.1 C 3.2 G 3.3 C 3.4 A 3.5 E 3.6 B 3.7 E Vraag 4: Kort vrae 4.1 Bestuursvlakke: 4.1.1 Topvlakbestuurder 4.1.2 Middelvlakbestuur (Aankopeafdeling) 4.1.3 Middelvlakbestuur (Menslike hulpbronne afdeling) 4.2 Span wat mekaar binne werksverhoudings ondersteun: (enige twee) • verstaan die besigheid se doelwitte • is toegewyd om die gesamentlike doelwitte te behaal • het die hulpbronne en vaardighede beskikbaar om die taak af te handel © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 181

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie 4.3 Sinergie: ’n Span moet goeie verhoudings sonder vooroordeel hê en so goed saamwerk dat die resultaat van die taak beter is as wat dit sou wees as net een persoon daaraan sou gewerk het. 4.4 Suksesvolle spanprestasie: (enige drie) • Duidelike doelwitte vir rigting – Spanlede moet weet wat hulle wil bereik. • Saamstem oor doelwitte – Spanlede wat saamstem met die doelwitte sal meer toegewyd wees. • Openlikheid – Spanlede moet hul gevoelens, gedagtes en idees openlik met mekaar kan deel. Op hierdie manier kan verskillende menings geëvalueer word en die beste optrede gekies word. • Wedersydse respek – Spanlede wat mekaar nie respekteer nie, sal konflik veroorsaak. Individue moet aanpasbaar en inskiklik wees om saam te werk. v • Ondersteuning en wedersydse vertroue – Spanlede moet mekaar ondersteun en vertrou om ’n doeltreffende span te wees. Betroubaarheid, om te doen wat jy belowe en om risiko’s saam met ander te neem, help om wedersydse vertroue te bou. • Lede moet almal toegewyd wees om sukses te behaal – ’n Span met lede wat geesdriftig oor hul werk is, sal meer waarskynlik suksesvol wees en positiewe resultate behaal. • Goeie verhoudings tussen spanlede – Die span moet ’n doelbewuste poging aanwend om groepe individue sover te kry om as ’n span saam te werk. • Individuele ontwikkelingsgeleenthede − ’n Effektiewe span sal spanlede toelaat om nuwe vaardighede te ontwikkel en hulle toelaat om te groei en te leer. v • Gaan spanvordering na − Dit is belangrik om die span se vordering gereeld teen hul doelwitte te meet. Die span kan uit foute leer om toekomstige probleme te vermy. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 182

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie 4.5 Bestuursrolle: Die rolle van verskillende bestuursvlakke Topvlakbestuur Middelvlakbestuur Laervlakbestuur • besluit op die doelwitte • voer die planne van die • bestuur die kwaliteit en en beleid van die organisasie in kwantiteit van onderneming ooreenstemming met produksie • gee instruksies aan die beleid en bevele • handhaaf goeie afdelings van die topbestuurders verhoudings in die • berei strategiese planne uit organisasie en beleid vir die • neem deel aan die • kommunikeer werkers onderneming voor aanstelling en se probleme of • stel afdelings- opleiding van voorstelle aan die hoër bestuurders aan laervlakbestuur vlakke en • beheer en koördineer • interpreteer en kommunikeer die aktiwiteite van al verduidelik beleid van hoërvlakdoelwitte en - die afdelings topvlakbestuur aan die oogmerke aan die • maak kontak met die laervlakbestuur werkers buitewêreld • koördineer die • help om klagtes van die • verskaf leiding en aktiwiteite binne werkers op te los rigting departmente • lei die werkers op • lig aandeelhouers oor • stuur belangrike verslae • reël vir die nodige die prestasie van die en data aan materiaal, masjinerie besigheid in topvlakbestuur en gereedskap om die • evalueer die werk van werk te doen junior bestuurders • motiveer werkers © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 183

Kwartaal 4 Onderwerp 2 Verhoudings en spanprestasie Vraag 5: Opstelvraag Spandoelwitte: Rubriek om te gebruik: Inleiding 3 Feite: 30 Reken Spanwerk 30 maks. maks. om na 32 Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Sluit in: • Interpersoonlike verhoudings in die werkplek • Persoonlike oortuigings en waardes en hoe dit besigheidsverhoudings beïnvloed • Kriteria vir suksesvolle spanprestasie. (Vir feitelike inhoud oor spanwerk, verwys na opsomming of handboek.) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 184

Voorbeeld van Junie eksamen Voorbeeld van Junie-eksamen TYD: 2 URE PUNTE: 200 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Vier moontlike keuses word gegee as antwoorde op die volgende vrae. Kies die korrekte antwoorde en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommer (1.1.1–1.1.10) op jou antwoordblad neer. 1.1.1 Die bestuursvlak wat vir sekere besigheidsfunksies verantwoordelik is. A laevlakbestuur B middelvlakbestuur C topvlakbestuur D geen van bogenoemde nie (2) 1.1.2 ’n Besigheid wat deposito’s van mense neem en hulle ’n hoë opbrengs op hul belegging, of ’n hoë inkomste uit goedere of dienste wat hulle verkoop, belowe. A dobbelary B banke C piramideskemas D geldwassery (2) 1.1.3 Daar word na die werknemers, eienaars, mededingers, vakbonde en die regering verwys as: A aandeelhouers B belanghebbendes C die gemeenskap D al bogenoemde (2) 1.1.4 Bevolkingseienskappe soos die aantal mense in die verskillende ouderdomsgroepe, balans tussen die verskillende geslagte, opvoedingsvlakke, vaardighede en rassegroepe in die samelewing. A sosiale/maatskaplike statistiek B infrastruktuur C organisasiekultuur D demografie (2) 1.1.5 Die nywerheidsektor wat die vervoer en berging van produkte insluit. A primêre sektor B sekondêre sektor C tersiêre sektor D openbare sektor (2) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 185

Voorbeeld van Junie eksamen 1.1.6 ’n Eienskap van entrepreneurskap wat suksesvolle entrepreneurs aanspoor om aan te hou tot die werk gedoen is. A deursettingsvermoë B toewyding C passie D wilskrag (2) 1.1.7 ’n Soort besigheidseienaarskap wat tussen 2 en 20 eienaars mag hê. A eenmansaak B privaatmaatskappy C koöperasie D vennootskap (2) 1.1.8 ’n Wet wat regte aan verbruikers gee, en hulle van inligting voorsien om die regte besluite te kan neem voor skuld aangegaan word: A Die Nasionale Kredietwet B Die Nasionale Verbruikersbeskermingswet C Die Nasionale Verbruikerskommissie D geen van bogenoemde nie (2) 8 x 2= (16) 1.2 Kies ’n term uit KOLOM B wat by ’n beskrywing in KOLOM A pas. Skryf slegs die letter (A–I) langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.5) op jou antwoordblad neer. KOLOM A KOLOM B 1.2.1 Inligting en tegniese hulpbronne, menslike A Vaste deposito hulpbronne, finansiële bronne en fisiese B Wette hulpbronne. C Openbare maatskappy 1.2.2 ’n Langtermynbelegging wat vereis dat ’n redelik D Organisatoriese groot bedrag geld vir ’n tydperk van 12 tot 60 hulpbronne maande gespaar word om rente te verdien. E Herverdeling van 1.2.3 Die verantwoordelikheid van die eienaars van die inkomste besigheid om die skuld van die besigheid terug te F Inklusiwiteit betaal. G Regverdigheid H Aanspreeklikheid 1.2.4 Die naam van hierdie soort eienaarskap eindig met (Edms.) Bpk. I Organisasiekultuur J Geldmark 1.2.5 Gelyke geleenthede vir almal in die werkplek, K Privaatmaatskappy ongeag geslag, ras, geloofsoortuiging, kultuur en gestremdheid. 1.2.6 Oordragbetalings met behulp van maatskaplike toelae soos ouderdomspensioen en kindertoelae. 1.2.7 Reëls wat deur die regering uitgevaardig word. 7 x 2= (14) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 186

Voorbeeld van Junie eksamen 1.3 Toon aan of die volgende stellings waar of onwaar is, deur ’n “W” neer te skryf oas die stelling waar is, en ’n “O” indien die stelling onwaar is. 1.3.1 Inligting is data wat verwerk is om gereed te wees vir besluitneming deur die bestuur. 1.3.2 Die missieverklaring van die besigheid gee die “droom” van die besigheid weer, en ook wat die besigheid in die toekoms wil behaal. 1.3.3 ’n Staking is ’n soort nywerheidsoptrede waar werkers weier om te werk. 1.3.4 ’n Eenmansaak (alleeneienaar) en vennootskap het kontinuïteit van bestaan. 1.3.5 ’n Koöperasie het onbeperkte aanspreeklikheid. 5 x 2= (10) [40] AFDELING B VRAAG 2 2.1 Die grafiek hieronder gee ’n geskatte persentasie van die voorkoms van MIV onder swanger vroue (per provinsie) wat voorgeboorteklinieke besoek het. Bestudeer die grafiek om die volgende vrae te beantwoord: Voorkoms van MIV(%) Persentasie voorkoms van MIV per provinsie 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 KZN Limpopo Gauteng Western Cape Wes-Kaap 2005 39.1 21.5 32.4 18.5 2006 39.1 20.6 30.8 15.6 2007 38.7 20.4 30.5 16.5 2008 38.7 20.7 29.9 16.2 2009 39.5 21.4 29.8 17.2 [Aangepas uit www.avert.org/africastats.htm; afgelaai 29/06/2011] 2.1.1 MIV en Vigs word as ’n hedendaagse sosio-ekonomiese kwessie geklassifiseer. Verduidelik hoekom. (4) 2.1.2 Wat is die implikasies van MIV en Vigs vir die besigheid? (6) 2.1.3 Vergelyk die statistiek van KZN met dié van die Wes-Kaap. Stel redes voor vir die verskil in die persentasie voorkoms van MIV en Vigs in hierdie provinsies. (6) 2.1.4 Ontleed die voorkoms van MIV en Vigs in die Wes-Kaap vir die tydperk 2005– 2006. Identifiseer faktore wat aanleiding tot die tendens (neiging) kon gegee het. (5) 2.1.5 Wat kan besighede doen om die probleem van MIV en Vigs in die werkplek aan te spreek? (4) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 187

Voorbeeld van Junie eksamen 2.2 Mnr. S. Singh het tien jaar gelede ’n kruie-en-speserye-besigheid as ’n Beslote Korporasie begin. Sy besigheid se bestellings het ver buite die grense van sy provinsie uitgebrei. Weens sy sukses wil hy sy besigheidsbedrywighede uitbrei. Om dit te kan doen, het hy meer mense nodig om kapitaal tot sy besigheid by te dra. Hy het besluit dat dit dalk vir hom die moeite werd sal wees om sy besigheid as ’n openbare maatskappy op die JSB te noteer, sodat enigiemand in aandele kan belê. Hy vind toe uit dat, om op die JSB te kan noteer, hy sosiaal/maatskaplik verantwoordelik moet wees. 2.2.1 Definieer sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid. (2) 2.2.2 Stel TWEE kwessies voor waarop mnr. Singh moet fokus vir sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid. Gee EEN rede vir elke kwessie wat jy gekies het. (6) 2.2.3 Kontrasteer TWEE voordele en nadele vir ’n openbare maatskappy as ’n soort besigheidseienaarskap. (8) 2.2.4 Vergelyk TWEE verskille en toon TWEE ooreenkomste tussen ’n Beslote Korporasie en ’n Openbare Maatskappy as ’n soort besigheidseienaarskap aan. (8) 2.2.5 Wie sal mnr. Singh se besigheid bestuur en beheer indien hy dit verander na ’n openbare maatskappy? (2) 2.2.6 Sal jy vir mnr. Singh aanbeveel om die soort besigheidseienaarskap van sy besigheid te verander? Motiveer jou antwoord. (3) 2.3 Indien mnr. Singh se arbeiders staak, kan hy hulle by sy besigheid uitsluit. Verduidelik die volgende terme wat met nywerheidsoptrede verband hou: 2.3.1 saamryers (2) 2.3.2 uitsluiting (2) 2.3.3 instaanwerkers (vervangende arbeid) (2) [60] VRAAG 3 3.1 In die groot stede en dorpe van Suid-Afrika is daar smouse op die sypaadjies en op straathoeke, wat ’n verskeidenheid produkte verkoop. Voorbeelde van sulke produkte sluit roof-CD’s en -DVD’s, asook vervalste produkte in. 3.1.1 Verduidelik hoekom rowery (“piracy”) en vervalsing as oneties beskou word. (2) 3.1.2 Wat is die verskil tussen rowery (“piracy”) en vervalsing? (4) 3.1.3 Gee EEN voorbeeld van ’n roofproduk en EEN voorbeeld van ’n vervalste produk. (2) 3.1.4 Verduidelik hoe rowery en vervalsing besigheidsbedrywighede beïnvloed. (4) 3.1.5 Beskou jy smouse as entrepreneurs? Motiveer jou antwoord. (3) 3.1.6 Smouse maak deel uit van die informele sektor in Suid-Afrika. Identifiseer TWEE verskille tussen die formele en informele sektor. (8) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 188

Voorbeeld van Junie eksamen 3.2 Sedert 2000 het die wêreldekonomieë ’n afwaartse neiging begin toon. Een rede hiervoor is dat die banke geld, in die vorm van eiendomsverbande en ander lenings, aan kliënte geleen het wat hulle nie kon of wou terugbetaal nie. Die eiendomsmark het ’n afwaartse tendens getoon. Huiseienaars het besef dat hulle nie hul huise teen ’n wins kon verkoop nie. Hulle het eerder besluit om hulself bankrot te laat verklaar. Banke moes huise toe terugneem en teen ’n verlies verkoop. Kredietbeleid was nie streng genoeg toe lenings toegeken is nie, en dit het tot aansienlike verliese vir banke gelei. Party van die grootste banke in die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk moes sluit, wat toenemende werkloosheid en skommelings in geldeenhede veroorsaak en tot ’n wêreldresessie bygedra het. 3.2.1 Noem die VIER stadiums van die besigheidsiklus. (4) 3.2.2 Verduidelik wat bedoel word met ’n ekonomiese resessie. (2) 3.2.3 Van watter besigheidsomgewing maak ’n ekonomiese resessie deel uit? (2) 3.2.4 Bespreek die vlak van beheer wat ’n besigheid oor die besigheidsomgewing wat in 3.2.3 genoem word, het. (2) 3.2.5 Bespreek die verskil tussen “eie fondse” en “geleende fondse” deur middel van voorbeelde. (4) 3.2.6 Voordat die wêreldresessie ’n invloed op Suid-Afrika kon hê, is die Nasionale Kredietwet (Wet 34 van 2005) ingevoer. Bespreek DRIE verantwoordelikhede van kredietverskaffers. (6) 3.2.7 Toe die resessie Suid-Afrika getref het, kon baie besighede nie genoeg geld genereer vir bedryfskapitaal nie en moes hulle hul deure sluit. Identifiseer en bespreek DRIE faktore wat die bedrag bedryfskapitaal wat die besighede wat moes sluit nodig gehad het, kon beïnvloed het. (9) 3.2.8 Stel ’n manier voor waarop banke meer inkomste kan genereer. (2) 3.2.9 Afgesien van die ekonomiese omgewing, bespreek TWEE ander makro- omgewingskomponente wat ’n invloed op besigheidsbedrywighede kan hê. (6) [60] © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 189

Voorbeeld van Junie eksamen AFDELING C VRAAG 4 Lees die gevallestudie hieronder om die vrae wat daarop volg te beantwoord: O l w e s e T r a d i si o n e l e K u r i o s i t e i t e Olwethu Mpumsa se ouers het nie die finansiële vermoë gehad om haar met haar studies by te staan nie. Sy moes dus haar eie besigheid begin toe sy Graad 12 voltooi het. Olwethu het onder andere Verbruikerstudie, Besigheidstudies en Rekeningkunde geneem. Sy het besluit om al die kennis wat sy verwerf het, in die praktyk in te span en om ’n klein besigheid met die naam Olwe se Tradisionele Kuriositeite te begin. Olwethu verkoop allerlei produkte, insluitend tradisionele medisyne, draadkuns, skilderye, klere, koeke, terte en ’n verskeidendheid ander klein kosbaarhede. Olwethu maak baie van die produkte self, maar gee ook aan haar vriende die geleentheid om hul tuisgemaakte produkte by haar winkel te verkoop. Ongelukkig vind Olwethu dat haar verskaffers (wat meestal haar vriende is) nie altyd betyds aflewer nie. Sy het besluit om nog ’n bestuurder aan te stel wat aan haar rapporteer. Hierdie bestuurder sal die administrasie- en aankopefunksie van Olwe se Tradisionele Kuriositeite behartig. Olwethu weet nie hoe om te verduidelik wat die administrasie- en aankopefunksie behels nie. Sy vra jou, haar vriend, om dit vir haar neer te skryf. Skryf ’n opstel waarin jy die volgende punte bespreek: • Administrasiefunksie (Definisie, Hantering van inligting, Inligtingsbestuur, Kantoorpraktyk en inligtingstegnologie.) • Aankopefunksie (Definisie, Aankopeprosedures en -proses, Aktiwiteite, Voorraadbeheer) • Raad oor hoe om met verskaffers te werk. [40] TOTAAL: 200 © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 190

Voorbeeld van eindeksamen Voorbeeld van eindeksamen TYD: 2 URE PUNTE: 200 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Vier moontlike keuses word gegee as antwoorde op die volgende vrae. Kies die korrekte antwoorde en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommer (1.1.1–1.1.10) op jou antwoordblad neer. 1.1.1 Die bestuursvlak wat vir sekere besigheidsfunksies verantwoordelik is. A laevlakbestuur B middelvlakbestuur C topvlakbestuur D geen van bogenoemde nie (2) 1.1.2 ’n Besigheid wat deposito’s van mense neem en hulle ’n hoë opbrengs op hul belegging, of ’n hoë inkomste uit goedere of dienste wat hulle verkoop, belowe. A dobbelary B banke C piramideskemas D geldwassery (2) 1.1.3 Daar word na die werknemers, eienaars, mededingers, vakbonde en die regering verwys as: A aandeelhouers B belanghebbendes C die gemeenskap D al bogenoemde (2) 1.1.4 Bevolkingseienskappe soos die aantal mense in die verskillende ouderdomsgroepe, balans tussen die verskillende geslagte, opvoedingsvlakke, vaardighede en rassegroepe in die samelewing. A sosiale/maatskaplike statistiek B infrastruktuur C organisasiekultuur D demografie (2) 1.1.5 Die nywerheidsektor wat die vervoer en berging van produkte insluit. A primêre sektor B sekondêre sektor C tersiêre sektor D openbare sektor (2) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 191

Voorbeeld van eindeksamen 1.1.6 ’n Eienskap van entrepreneurskap wat suksesvolle entrepreneurs aanspoor om aan te hou tot die werk gedoen is. A deursettingsvermoë B toewyding C passie D wilskrag (2) 1.1.7 ’n Soort besigheidseienaarskap wat tussen 2 en 20 eienaars mag hê. A eenmansaak B privaatmaatskappy C koöperasie D vennootskap (2) 1.1.8 ’n Wet wat regte aan verbruikers gee, en hulle van inligting voorsien om die regte besluite te kan neem voor skuld aangegaan word: A Die Nasionale Kredietwet B Die Nasionale Verbruikersbeskermingswet C Die Nasionale Verbruikerskommissie D geen van bogenoemde nie (2) 8 x 2= (16) 1.2 Kies ’n term uit KOLOM B wat by ’n beskrywing in KOLOM A pas. Skryf slegs die letter (A–I) langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.5) op jou antwoordblad neer. KOLOM A KOLOM B 1.2.1 Inligting en tegniese hulpbronne, menslike A Vaste deposito hulpbronne, finansiële bronne en fisiese B Wette hulpbronne. C Openbare maatskappy 1.2.2 ’n Langtermynbelegging wat vereis dat ’n redelik D Organisatoriese groot bedrag geld vir ’n tydperk van 12 tot 60 hulpbronne maande gespaar word om rente te verdien. E Herverdeling van 1.2.3 Die verantwoordelikheid van die eienaars van die inkomste besigheid om die skuld van die besigheid terug te F Inklusiwiteit betaal. G Regverdigheid H Aanspreeklikheid 1.2.4 Die naam van hierdie soort eienaarskap eindig met (Edms.) Bpk. I Organisasiekultuur J Geldmark 1.2.5 Gelyke geleenthede vir almal in die werkplek, K Privaatmaatskappy ongeag geslag, ras, geloofsoortuiging, kultuur en gestremdheid. 1.2.6 Oordragbetalings met behulp van maatskaplike toelae soos ouderdomspensioen en kindertoelae. 1.2.7 Reëls wat deur die regering uitgevaardig word. 7 x 2= (14) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 192

Voorbeeld van eindeksamen 1.3 Toon aan of die volgende stellings waar of onwaar is, deur ’n “W” neer te skryf oas die stelling waar is, en ’n “O” indien die stelling onwaar is. 1.3.1 Inligting is data wat verwerk is om gereed te wees vir besluitneming deur die bestuur. 1.3.2 Die missieverklaring van die besigheid gee die “droom” van die besigheid weer, en ook wat die besigheid in die toekoms wil behaal. 1.3.3 ’n Staking is ’n soort nywerheidsoptrede waar werkers weier om te werk. 1.3.4 ’n Eenmansaak (alleeneienaar) en vennootskap het kontinuïteit van bestaan. 1.3.5 ’n Koöperasie het onbeperkte aanspreeklikheid. 5 x 2= (10) [40] AFDELING B VRAAG 2 2.1 Die grafiek hieronder gee ’n geskatte persentasie van die voorkoms van MIV onder swanger vroue (per provinsie) wat voorgeboorteklinieke besoek het. Bestudeer die grafiek om die volgende vrae te beantwoord: Voorkoms van MIV (%) Persentasie voorkoms van MIV per provinsie 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 KZN Limpopo Gauteng Western Wes-KaapCape 2005 39.1 21.5 32.4 18.5 2006 39.1 20.6 30.8 15.6 2007 38.7 20.4 30.5 16.5 2008 38.7 20.7 29.9 16.2 2009 39.5 21.4 29.8 17.2 [Aangepas uit www.avert.org/africastats.htm; afgelaai 29/06/2011] 2.1.1 MIV en Vigs word as ’n hedendaagse sosio-ekonomiese kwessie geklassifiseer. Verduidelik hoekom. (4) 2.1.2 Wat is die implikasies van MIV en Vigs vir die besigheid? (6) 2.1.3 Vergelyk die statistiek van KZN met dié van die Wes-Kaap. Stel redes voor vir die verskil in die persentasie voorkoms van MIV en Vigs in hierdie provinsies. (6) 2.1.4 Ontleed die voorkoms van MIV en Vigs in die Wes-Kaap vir die tydperk 2005– 2006. Identifiseer faktore wat aanleiding tot die tendens (neiging) kon gegee het. (5) 2.1.5 Wat kan besighede doen om die probleem van MIV en Vigs in die werkplek aan te spreek? (4) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 193

Voorbeeld van eindeksamen 2.2 Mnr. S. Singh het tien jaar gelede ’n kruie-en-speserye-besigheid as ’n Beslote Korporasie begin. Sy besigheid se bestellings het ver buite die grense van sy provinsie uitgebrei. Weens sy sukses wil hy sy besigheidsbedrywighede uitbrei. Om dit te kan doen, het hy meer mense nodig om kapitaal tot sy besigheid by te dra. Hy het besluit dat dit dalk vir hom die moeite werd sal wees om sy besigheid as ’n openbare maatskappy op die JSB te noteer, sodat enigiemand in aandele kan belê. Hy vind toe uit dat, om op die JSB te kan noteer, hy sosiaal/maatskaplik verantwoordelik moet wees. 2.2.1 Definieer sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid. (2) 2.2.2 Stel TWEE kwessies voor waarop mnr. Singh moet fokus vir sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid. Gee EEN rede vir elke kwessie wat jy gekies het. (6) 2.2.3 Kontrasteer TWEE voordele en nadele vir ’n openbare maatskappy as ’n soort besigheidseienaarskap. (8) 2.2.4 Vergelyk TWEE verskille en toon TWEE ooreenkomste tussen ’n Beslote Korporasie en ’n Openbare Maatskappy as ’n soort besigheidseienaarskap aan. (8) 2.2.5 Wie sal mnr. Singh se besigheid bestuur en beheer indien hy dit verander na ’n openbare maatskappy? (2) 2.2.6 Sal jy vir mnr. Singh aanbeveel om die soort besigheidseienaarskap van sy besigheid te verander? Motiveer jou antwoord. (3) 2.3 Indien mnr. Singh se arbeiders staak, kan hy hulle by sy besigheid uitsluit. Verduidelik die volgende terme wat met nywerheidsoptrede verband hou: 2.3.1 saamryers (2) 2.3.2 uitsluiting (2) 2.3.3 instaanwerkers (vervangende arbeid) (2) [60] VRAAG 3 3.1 In die groot stede en dorpe van Suid-Afrika is daar smouse op die sypaadjies en op straathoeke, wat ’n verskeidenheid produkte verkoop. Voorbeelde van sulke produkte sluit roof-CD’s en -DVD’s, asook vervalste produkte in. 3.1.1 Verduidelik hoekom rowery (“piracy”) en vervalsing as oneties beskou word. (2) 3.1.2 Wat is die verskil tussen rowery (“piracy”) en vervalsing? (4) 3.1.3 Gee EEN voorbeeld van ’n roofproduk en EEN voorbeeld van ’n vervalste produk. (2) 3.1.4 Verduidelik hoe rowery en vervalsing besigheidsbedrywighede beïnvloed. (4) 3.1.5 Beskou jy smouse as entrepreneurs? Motiveer jou antwoord. (3) 3.1.6 Smouse maak deel uit van die informele sektor in Suid-Afrika. Identifiseer TWEE verskille tussen die formele en informele sektor. (8) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 194

Voorbeeld van eindeksamen 3.2 Sedert 2000 het die wêreldekonomieë ’n afwaartse neiging begin toon. Een rede hiervoor is dat die banke geld, in die vorm van eiendomsverbande en ander lenings, aan kliënte geleen het wat hulle nie kon of wou terugbetaal nie. Die eiendomsmark het ’n afwaartse tendens getoon. Huiseienaars het besef dat hulle nie hul huise teen ’n wins kon verkoop nie. Hulle het eerder besluit om hulself bankrot te laat verklaar. Banke moes huise toe terugneem en teen ’n verlies verkoop. Kredietbeleid was nie streng genoeg toe lenings toegeken is nie, en dit het tot aansienlike verliese vir banke gelei. Party van die grootste banke in die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk moes sluit, wat toenemende werkloosheid en skommelings in geldeenhede veroorsaak en tot ’n wêreldresessie bygedra het. 3.2.1 Noem die VIER stadiums van die besigheidsiklus. (4) 3.2.2 Verduidelik wat bedoel word met ’n ekonomiese resessie. (2) 3.2.3 Van watter besigheidsomgewing maak ’n ekonomiese resessie deel uit? (2) 3.2.4 Bespreek die vlak van beheer wat ’n besigheid oor die besigheidsomgewing wat in 3.2.3 genoem word, het. (2) 3.2.5 Bespreek die verskil tussen “eie fondse” en “geleende fondse” deur middel van voorbeelde. (4) 3.2.6 Voordat die wêreldresessie ’n invloed op Suid-Afrika kon hê, is die Nasionale Kredietwet (Wet 34 van 2005) ingevoer. Bespreek DRIE verantwoordelikhede van kredietverskaffers. (6) 3.2.7 Toe die resessie Suid-Afrika getref het, kon baie besighede nie genoeg geld genereer vir bedryfskapitaal nie en moes hulle hul deure sluit. Identifiseer en bespreek DRIE faktore wat die bedrag bedryfskapitaal wat die besighede wat moes sluit nodig gehad het, kon beïnvloed het. (9) 3.2.8 Stel ’n manier voor waarop banke meer inkomste kan genereer. (2) 3.2.9 Afgesien van die ekonomiese omgewing, bespreek TWEE ander makro- omgewingskomponente wat ’n invloed op besigheidsbedrywighede kan hê. (6) [60] © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 195

Voorbeeld van eindeksamen AFDELING C VRAAG 4 Lees die gevallestudie hieronder om die vrae wat daarop volg te beantwoord: O l w e s e T r a d i si o n e l e K u r i o s i t e i t e Olwethu Mpumsa se ouers het nie die finansiële vermoë gehad om haar met haar studies by te staan nie. Sy moes dus haar eie besigheid begin toe sy Graad 12 voltooi het. Olwethu het onder andere Verbruikerstudie, Besigheidstudies en Rekeningkunde geneem. Sy het besluit om al die kennis wat sy verwerf het, in die praktyk in te span en om ’n klein besigheid met die naam Olwe se Tradisionele Kuriositeite te begin. Olwethu verkoop allerlei produkte, insluitend tradisionele medisyne, draadkuns, skilderye, klere, koeke, terte en ’n verskeidendheid ander klein kosbaarhede. Olwethu maak baie van die produkte self, maar gee ook aan haar vriende die geleentheid om hul tuisgemaakte produkte by haar winkel te verkoop. Ongelukkig vind Olwethu dat haar verskaffers (wat meestal haar vriende is) nie altyd betyds aflewer nie. Sy het besluit om nog ’n bestuurder aan te stel wat aan haar rapporteer. Hierdie bestuurder sal die administrasie- en aankopefunksie van Olwe se Tradisionele Kuriositeite behartig. Olwethu weet nie hoe om te verduidelik wat die administrasie- en aankopefunksie behels nie. Sy vra jou, haar vriend, om dit vir haar neer te skryf. Skryf ’n opstel waarin jy die volgende punte bespreek: • Administrasiefunksie (Definisie, Hantering van inligting, Inligtingsbestuur, Kantoorpraktyk en inligtingstegnologie.) • Aankopefunksie (Definisie, Aankopeprosedures en -proses, Aktiwiteite, Voorraadbeheer) • Raad oor hoe om met verskaffers te werk. [40] TOTAAL: 200 © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 196

Voorbeeld van Junie eksamen-Modelantwoorde Voorbeeld van Junie-eksamen: Modelantwoorde TYD: 2 URE PUNTE: 200 AFDELING A VRAAG 1 1.1 B 1.2 C 1.3 B 1.4 D 1.5 C 1.6 A 1.7 D 1.8 A 2.1 D 2.2 A 2.3 H 2.4 K 2.5 F 2.6 E 2.7 B 3.1 T 3.2 F 3.3 T 3.4 F 3.5 F [40] AFDELING B VRAAG 2 2.1.1 Hedendaags beteken “van die teenswoordige tyd” en sosio-ekonomie is die studie van die wisselwerking tussen ekonomiese en sosiale/maatskaplike faktore. MIV en Vigs is ’n kwessie van die teenswoordige tyd en ’n sosiale probleem wat ’n uitwerking op die ekonomie het. 2.1.2 Impliksies van MIV en Vigs vir die besigheid: • Jong, ekonomies aktiewe mense wat MIV-positief is raak siek weens Vigs. • Wanneer ’n MIV-positiewe individu siek word weens ’n ander infeksie, neem dit langer vir hulle om te herstel. • ’n MIV-positiewe mens herstel dikwels nie heeltemal na ’n siekte nie, en word swakker. • Vigs laat ons ekonomies aktiewe arbeidsmag dus krimp, wanneer mense sterf. • Baie belastinggeld word aan die koste van medisyne afgestaan. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 197

Voorbeeld van Junie eksamen-Modelantwoorde • Dit kos besighede geld om werknemers op te lei en dan weer te moet vervang. • Laer produktiwiteit weens fisieke swakheid. • Hoë afwesigheidsgetalle. 2.1.3 Vergelyking tussen KZN en Wes-Kaap: • Statistiek vir MIV en Vigs in KZN is baie hoër as die van die Wes-Kaap. • Voorkoms van MIV en Vigs het in 2009 toegeneem in albei provinsies. • Redes vir die verskil kan dalk daarin lê dat KZN meer digbevolk is. • Die Wes-Kaap kon meer Vigs-veldtogte gehad het. • Enige ander geldige punt. 2.1.4 Die neiging/tendens in die Wes-Kaap: • Daar was aanvanklik ’n afname in die vookoms van MIV en Vigs. • Faktore wat ’n bydrae kon lewer is MIV en Vigs-veldtogte. • Besighede het meer betrokke geraak deur werknemers op te lei en kondome uit te deel. • Enige ander geldige punt. 2.1.5 Besighede kan: • Werknemers oplei, hulle meer kennis oor die siekte gee. • Kondome versprei. • Teenretrovirale middels versprei. • Berading reël vir diegene wat MIV en Vigs het. 2.2.1 Sosiale/maatskaplike verantwoordelikheid is die morele verpligting van die besigheid om iets terug te ploeg in die samelewing waarin dit werksaam is. 2.2.2 Moontlike kwessies waarop hy kan fokus, sluit in: • MIV en Vigs – Rede: Vigs is ’n reuse probleem en statistieke toon ’n toename in die voorkoms van MIV. • Armoede – Rede: Daar is baie mense in Suid-Afrika wat nog steeds in armoede leef en nie hul basiese behoeftes kan bekostig nie. • Opvoeding – Rede: Baie Suid-Afrikaners is steeds ongeletterd en het nie die nodige vaardighede nie. • Werkloosheid – Rede: Indien besighede werk aanbied, sal dit mense van die strate afhaal en dus misdaad laat afneem. • Enige geldige punt. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 198

Voorbeeld van Junie eksamen-Modelantwoorde 2.2.3 Openbare Maatskappy (Beperk of Bpk) Voordele Nadele • Kan groot bedrae geld bekom. • Ingewikkelde • Het kontinuïteit van voortbestaan. stigtingsprosedure wat die • Beperkte aanspreeklikheid, wat beteken dat die registrasie van die naam en eienaars nie aanspreeklik is vir die skuld van die uitgee van prospektus insluit. besigheid nie. • Regspersoonlikheid wat aan die besigheid die • Mislukkig kan tot grootskaalse reg gee om op sy eie op te tree, bv regsaksie – werkloosheid lei. dagvaar en word gedagvaar. • Sekere inligting moet kragtens • Kan by groot projekte betrokke raak wat die land wetgewing gepubliseer word. kan bevoordeel. • Jaarlikse algemene vergaderings • Lok opgeleide personeel, omdat hulle hul goed moet gehou word. kan betaal. • Baie ander vereistes, soos • Bied werksekuriteit. sosiale en etiese komitees. • Aandele op die JSB is beskikbaar vir die publiek. 2.2.4 Beslote korporasies Openbare maatskappy Verskille 1–10 lede word as deel van eienaarskap Eienaarskap is beperk tot die hoeveelheid toegelaat. aandele wat uitgereik word. Naam moet op BK eindig Naam moet eindig op Bpk. Stigtingsprosedure is eenvoudig en nie duur Stigtingsprosedure is ingewikkeld en duur. nie. Geen direkteure nodig om besigheid te Moet 3 direkteure hê om die besigheid te bestuur nie. bestuur. Geen spesiale komitees is nodig nie. Het etiese en sosiale komitee nodig. Enige ander geldige punt. Ooreenkomste Kontinuïteit in voortbestaan. Beperkte aanspreeklikheid van eienaars om verantwoordelik te wees vir die skuld van die besigheid. Regspersoonlikheid van die besigheid is afsonderlik van dié van die eienaars. Enige ander geldige punt. 2.2.5 ’n Raad van (3) direkteure sal mnr. Singh se besigheid moet bestuur. 2.2.6 Ja/Nee Onderwyser se diskresie met motivering. 2.3.1 Saamryers is die werkers wat nie aan die staking deelneem nie, maar ook voordeel trek uit die onderhandelinge tussen die vakbonde en werkgewers. 2.3.2 ’n Uitsluiting is ’n optrede van ’n werkgewer om stakende werkers te verhoed om die werkplek binne te kom, om skade (vandalisme) aan die werkplek te verhoed. 2.3.3 Instaanwerkers is die werkers wat die werk van mense wat staak, doen. [60] © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 199

Voorbeeld van Junie eksamen-Modelantwoorde VRAAG 3 3.1.1 Dit word as oneties beskou, omdat dit wins van die oorspronklike skeppers wegneem. 3.1.2 Rowery is die onwettige praktyk van kopieë maak, of iemand se werk sonder toestemming herproduseer, terwyl vervalste produkte nie-oorspronklike kopieë van uitvindings en ander produkte is, wat dieselfde doel dien en soos die oorspronklike lyk. 3.1.3 Voorbeelde moet spesifiek wees. Enige voorbeelde van CD’s, DVD’s of die kopiëring van rekenaarsagteware kan as roofprodukte aanvaar word. Enige kopie van ’n oorspronklike produk kan aanvaar word as voorbeelde van vervalste produkte, bv. Rowery – ’n Onwettige kopie van die fliek Spiderman. Vervalsing – klere wat nie deur die oorspronklike vervaardiger gemaak is nie, maar met die Nike-logo daarop. 3.1.4 Rowery en vervalsing beïnvloed besigheidsbedrywighede soos volg: • Besighede verloor wins weens rowery en vervalsing. • Die oorspronklike skeppers sal ophou skep, want dit is nie winsgewend nie. • Dit kan lei tot die skepping van produkte van minderwaardige gehalte, omdat die oorspronklike skeppers nie genoeg wins maak om ’n kwaliteitproduk aan te bied nie. • Verbruikers ken nie die verskil tussen roofkopieë, vervalsings en die oorspronklike produke nie, en koop dus produkte van ’n minderwaardige gehalte. 3.1.5 Ja/Nee Onderwyser se diskresie vir motivering. Moontlikhede sluit in: • Nee. Smouse verkoop nie oorspronklike produkte nie. Voorbeelde sluit in die verkoop van handsakke, handdoeke, vrugte en groente, tjips, lekkers. • Ja. Party smouse verkoop oorspronklike skeppings soos draadkunsprodukte, houtkuns, mandjies en ander items wat hulle self vervaardig. 3.1.6 Formele sektor Informele sektor Besigheid is vir belasting geregistreer. Besigheid is nie vir belasting geregistreer nie. Besigheid registreer as ’n bepaalde soort Besigheid het nie ’n formele soort eienaarskap. eienaarskap nie. Besigheid word bedryf vanaf gehuurde Besigheid word van enige plek bedryf, selfs persele of persele wat besit word. langs die pad. 3.2.1 Die vier stadiums van die besigheidsiklus is uitbreiding , piek , resessie , herstel . 3.2.2 ’n Ekonomiese resessie is wanneer daar ’n afname in ekonomiese aktiwiteite is, wat veroorsaak dat die ekonomie van ’n land verlangsaam, wat aanleiding gee tot laer winste en moontlike afdankings. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 200

Voorbeeld van Junie eksamen-Modelantwoorde 3.2.3 Makro-omgewing 3.2.4 Die besigheid het geen beheer oor hierdie omgewing nie, want dit kan nie deur die besigheid beïnvloed word nie. √ 3.2.5 Voorbeelde is belangrik en sluit die volgende in: Eie fondse sluit in geld wat deur die eienaar bygedra word in die vorm van kapitaal wat die eienaar besit. Geleende fondse sluit geld wat van finansiële instellings, ’n bank of ander bron van finansiering geleen word. 3.2.6 Kredietverskaffers moet: • Geld op ’n verantwoordelike manier uitleen. • Seker maak dat klante nie meer leen as wat hulle kan bekostig nie. • Seker maak dat die totale koste van die kredietaankoop getoon word. • Seker maak dat klante die koste, risiko’s en verpligtinge van die kredietooreenkoms verstaan. • Seker maak dat dokumente in gewone verstaanbare taal geskryf is. 3.2.7 Onderwyser se diskresie aangaande bespreking van die volgende. Leerders mag ander geldige voorbeelde in die bespreking gebruik. • Aard van die besigheid (supermark het meer voorraad as ’n diensbesigheid nodig) • Grootte van die besigheid (groot besigheid het meer bedryfskoste soos huur en salarisse) • Stadium van ontwikkeling√ (’n nuwe en groeiende besigheid het meer bedryfskapitaal nodig omdat daar geen spaargeld is nie) • Lengte van die produksieproses (’n lang produksieproses het meer bedryfskapitaal nodig voor die produk verkoop word) • Tempo van voorraadomsetting (voedselprodukte verkoop vinniger as motoronderdele) • Koops- en verkoopsterme (word daar vir kontant of op krediet verkoop?) • Seisoenale verbruik (lugversorgers word slegs gedurende die somer gebruik) • Seisoenale produksie (gewasse groei en word geoes) 3.2.8 Bank kan meer inkomste genereer deur: • Hoër rente te hef • Bankkoste te verhoog • Enige ander geldige punt © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 201

Voorbeeld van Junie eksamen-Modelantwoorde 3.2.9 Enige TWEE ander makrokomponente mag bespreek word: • Die fisiese/natuurlike omgewing Die fisiese omgewing sluit alles wat verband hou met die onmiddellike omgewing van die besigheid in, byvoorbeeld: Landskap, terrein en geboue Plaaslike klimaat en weerstoestande Beskikbaarheid, koste en volhoubaarheid van hulpbronne (water en elektrisiteit) Infrastruktuur (paaie, vervoer en telekommunikasie) Omgewingsfaktore soos lug-, water- en geraasbesoedeling. • Die tegnologiese omgewing Tegnologiese vooruitgang beïnvloed alle aspekte van besighede, insluitend produksieprosesse (masjinerie/geoutomatiseerde toerusting) en tegnologie vir daaglikse bedrywighede (rekenaars, fakse, telefone, rekenaarsagteware, Internetgebruik, rekenaarnetwerke ens.). • Regs- en politieke omgewing Die politieke party wat in beheer is, kan regs-, ekonomiese en maatskaplike/sosiale ontwikkelinge beïnvloed. Aspekte van hierdie omgewing sluit in: indiensneming, belasting, handelsmerkregte, patentregte, intellektuele eiendomsregte, verkoop van goedere tussen verkopers en koper, eiendomsregte en eienaarskapregte, verbruikersweses, billike mededinging, beskerming van die omgewing. Party van die belangrike wette (reëls) wat deur die parlement ingestel word om gedrag te beheer en om burgers van die land te beskerm, is die WBGV, WBDV, Maatskappyewet, Wet op Verbruikersbeskerming, WGI, WOV, WAV. (Enige punte wat genoem word moet bespreek word.) • Die internasionale omgewing Dinge wat elders in die wêreld en buite die grense van Suid-Afrika plaasvind, kan ’n uitwerking op die ekonomie hê. Voorbeelde is: Politieke onrus in Zimbabwe veroorsaak dat onwettige immigrante na Suid-Afrika toe kom, wat plaaslike werloosheid laat toeneem. Aardbewings elders, soos in Japan, skep ’n tekort aan ingevoerde goedere. Beleid wat Suid-Afrika se invoere (om produkte van elders in die wêreld na Suid-Afrika toe te bring) en uitvoere (om produkte van Suid-Afrika na die res van die wêreld toe te neem) beheer. Wisselende vraag na uitvoerkommoditeite, byvoorbeeld goud, diamante, platinum, ander minerale, masjinerie en toerusting. • Die institutionele omgewing Hierdie omgewing verwys na die amptelike en nie-amptelike prosedures waarvolgens besigheid gedoen word, en die instansies wat by hierdie prosedure betrokke is. Amptelik: Om ’n maatskappy te begin (maatskappy se stigtingsprosedure): Reservering van ’n naam en registrasie van ’n maatskappy by die Registrateur van Maatskappye. Registreer by die SAID vir inkomstebelasting, BTW (Belasting op Toegevoegde Waarde) en LBS (lopende betaalstelsel vir werknemersbelasting). Registreer by die Departement van Arbeid vir WVF (werkloosheidsversekeringsfonds) en © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 202

Voorbeeld van Junie eksamen-Modelantwoorde ongevalleversekeringsfonds. Nie-amptelike prosedures: leer die gewoontes en tradisies van die mense in die handelsgebeid ken; behoort aan ’n sakekamer. [60] AFDELING C VRAAG 4 4 Die volgende rubriek moet gebruik word. Inleiding 3 Feite: • Definisie administrasie en aankope 6 maks. • Administrasiefunksie 16 maks. Reken 30 maks. • Aankopefunksie 16 maks. om na 32 • Raad – verskaffers 8 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Feitelike inhoud: Verwys asseblief na Kwartaal 1 Onderwerp 1 in die Leerderboek vir die feitelike inhoud van die administrasie- en aankopefunksies. Die volgende riglyne kan gebruik word: Administrasie: • Definisie van administrasie • Hantering van inligting • Inligtingsbestuur • Kantoorpraktyk en inligtingstegnologie  Kantoorpraktyk  Inligtingstegnologie © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 203

Voorbeeld van Junie eksamen-Modelantwoorde Aankope • Definisie van aankope • Aankopeprosedures  Aankoperekwisisie  Samel inligting in  Kies ’n geskikte verskaffer  Plaas bestelling  Volg op  Ontvang voorraad bestel  Verspreiding van goedere  Betaal verskaffer en liasseer dokumente • Watter aktiwiteite moet die aankopefunksie uitvoer?  Die regte gehalte  Die regte hoeveelheid  Die regte verskaffer  Die regte prys • Voorraadbeheer Raad oor hoe om met verskaffers te werk: • Dit sal leerder se eie aanbevelings insluit. • Gee punte vir sinvolle aanbevelings. • Moontlikhede kan insluit:  Sluit van kontrakte.  Bou goeie verhoudinge, maar wees ferm.  Kry meer as een verskaffer.  Maak seker dat bestellings betyds is.  Enige ander geldige punte. [40] TOTAAL: 200 © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 204

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde Voorbeeld van eindeksamen: Modelantwoorde TYD: 3 URE PUNTE: 300 AFDELING A VRAAG 1 1.1.1 B 1.1.2 C 1.1.3 A 1.1.4 D 1.1.5 B 1.1.6 C 1.1.7 A 1.1.8 D 1.2.1 voorraadbeheer 1.2.2 inklusiwiteit 1.2.3 kopiereg 1.2.4 uitsluiting 1.2.5 blou hoed 1.3.1 H 1.3.2 I 1.3.3 E 1.3.4 F 1.3.5 K 1.3.6 C 1.3.7 G [40] AFDELING B VRAAG 2 2.1.1 Gedurende 2007 ’n Rede kan wees dat die vraag na brandstof die aanbod oortref het. Amerika se oorlog, ook bekend as die tweede golfoorlog, met Arabiese lande (olieproduserende lande) het in 2007 begin. Dit het die beskikbaarheid van olie beperk. Enige ander geldige rede. 2.1.2 Gedurende 2008 ’n Rede kan wees dat brandstof meer beskikbaar geword het weens onderhandeling met ander lande soos Venezuela in Latyns-Amerika. Die regering kon brandstof gesubsidieer het om die uitwerking van die wêreldresessie te beperk, om sodoende inflasie te beheer. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 205

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde 2.1.3 Die uitwerking van die brandstofprys op: Besighede – besighede sal meer vir die vervoer van produkte betaal en daarom sal die verkoopprys van produkte toeneem. Gemeenskap – weens die toename in die prys van produkte en vervoer, sal die gemeenskap minder geld hê om op luukse items te bestee. 2.1.4 Makro-omgewing. √ Brandstofprys kan nie deur besighede beheer word nie. Die brandstofprys vorm deel van die ekonomiese omgewing, wat deel van die makro- omgewing uitmaak. Enige ander geldige punt. 2.1.5 ’n Wisseling in die brandstofprys in die makro-omgewing sal ’n uitwerking op al die ander omgewings hê. Byvoorbeeld, as die brandstofprys verhoog word, sal dit ’n uitwerking op die verskaffers van die besigheid hê, wat ’n deel van die markomgewing uitmaak. Verskaffers sal hul pryse moet verhoog om te vergoed vir die styging in die brandstofprys. Die brandstofprys sal ook ’n uitwerking op verbruikers hê omdat hulle meer vir vervoer en die eindproduk sal moet betaal. Dit beteken dat hulle eerder hul behoeftes sal wil bevredig en op luukse items sal besnoei. Mededingers sal ook geraak word en sal strategieë in plek stel. Vakbonde sal om beter salarisse onderhandel, omdat hoër pryse sal beteken dat werkers hoër salarisse nodig sal hê om hul behoeftes te kan bekostig. Die markomgewing sal die interne besigheidsbedrywighede beïnvloed, omdat verbruikers minder sal koop, en dus ’n daling in wins sal veroorsaak. Verskaffers sal meer vra, wat ’n verdere daling in wins sal meebring. Dit sal meer as een besigheidsfunksie beïnvloed, omdat die algemene bestuur byvoorbeeld strategieë in plek sal moet stel om die probleem aan te spreek , die finansiële funksie sal versigtiger moet begroot , die aankopefunksie sal goedkoper verskaffers moet soek, of beter ooreenkomste moet onderhandel, die bemarkingsfunksie sal ’n aggressiewe advertensieveldtog van stapel moet stuur, die menslike hulpbronnefunksie kan moontlik personeel afdank. Enige ander geldige punt. 2.2 Drie markkomponente: • Mark – klante en verbruikers betaal vir goedere om aan hul behoeftes te voldoen, deur die prys en die gehalte van die produk te oorweeg. • Verskaffers – verskaf produkte of dienste op die regte tyd, teen die regte prys, kwaliteit en kwantiteit. Verskaffers kan voorsieners van grondstowwe, finansies en arbeid wees. • Tussengangers – speel ’n rol by die verspreiding en promosie van goedere en dienste aan klante, en sluit groothandelaars, kleinhandelaars, agente, ens., in. Hulle voeg plekwaarde, tydwaarde, en in party gevalle (soos banke) ook eienaarswaarde tot ’n produk toe. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 206

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde • Mededingers – al die besighede wat ’n soortgelyke produk of diens voorsien en om die ondersteuning van dieselfde klante meeding. Drie kategorieë van mededingers is kategorie 1 waar produkte soortgelyk is; kategorie 2 waar produkte soortelyk, maar deel van ’n ander soort besigheid is, soos ysterware by Mica en Game; kategorie 3 waar winkels totaal verskillend is, byvoorbeeld ’n ysterwarewinkel en ’n tuinsentrum. • Burgerlike samelewing – al die groepe wat ’n werklike of potensiële belang het in, of uitwerking het op, ’n organisasie se vermoë om al sy doelwitte te bereik. Voorbeelde is groot stokvels, radio en koerante, omgewingsaktiviste, plaaslike gemeenskap, regulatoriese instellings, strategiese bondgenote. 2.3.1 Top • Zandile en Sandile moet die besigheid bestuur, die missie, visie en doelwitte stel, rigting gee en besluite neem. Middel • Zandile en Sandile moet al die take uitvoer wat verband hou met die besigheidsfunksies waarvoor hulle verantwoordelik is. • Zandile se verantwoordelikhede sluit in: die geldsake, administrasie en menslike hulpbronne. • Sandile se verantwoordelikhede sluit in: bemarking, aankope, produksie en openbare betrekkinge. Laer • Andile hou toesig oor die werkers wanneer Sandile nie daar is om dit te doen nie. 2.3.2 Onderlinge verband van Sandile se bestuursfunksies. • Bemarking en produksie Bemarking verkoop die produk wat produksie vervaardig en hulle moet dus nóú saamwerk. • Aankope en produksie Die aankopefunksie koop die grondstowwe wat die produksiefunksie nodig het, en produksie kan dus nie plaasvind sonder die aankopefunksie nie. • Bemarking en openbare betrekkinge Bemarking bevorder die produk en openbare betrekkinge bevorder die besigheid. ’n Positiewe beeld help die bemarking van die produk en bemarking bou verhoudinge met klante. 2.3.3 Belangrikheid van openbare betrekkinge: • Die openbare betrekkingefunksie skep ’n goeie naam en ’n positiewe beeld vir die besigheid. • Openbare betrekkinge hou goeie verhoudings in stand met belanghebbendes (werknemers, klante, verskaffers, regering, vakbonde en die media) © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 207

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde 2.3.4 Onderwyser se diskresie • Die media – Koerante en tydskrifte kan gebruik word om te adverteer, en die besigheid kan ’n gemeenskapsgeleentheid borg om publisiteit te kry. • Direkte kontak en kommunikasie √ – werknemers is in kontak met belanghebbendes en moet opgelei word oor hoe om met hulle te kommunikeer. • Brosjures en pamflette – dit kan ontwerp word om spesifieke inligting oor die besigheid te gee. • Skoue en uitstallings – dit trek groot hoeveelhede mense en kan gebruik word om die mark van die besigheid uit te brei. 2.3.5 Aspekte van openbare betrekkinge: • Om seker te maak dat werknemers gelukkig is en klante goed behandel • Ondersteun omgewingsprojekte • Ondersteun gemeenskapsprojekte • Bou positiewe verhoudings met vakbonde • Om eties op te tree – wees verantwoordelik, voldoen aan wetgewing om slegte publisiteit te vermy. 2.3.6 Personeelfunksie [60] VRAAG 3 3.1.1 Enige voorbeelde: Draadlamp , fotorame , muurkuns , badkamerdekor (tandepastahouer) 3.1.2 Enige van die volgende: • Arbeidswetgewing Die regering voer wette in om arbeid te reguleer. Drie belangrike arbeidswette in Suid- Afrika is die WAV (Wet op Arbeidsverhoudinge), WBDV (Wet op Basiese Diensvoorwaardes) en WGI (Wet op Gelyke Indiensneming). Hierdie arbeidswette kan help om te besluit waar om die besigheid te plaas en een land bo ’n ander te kies. • Omgewingsfaktore Die omgewingsimpak van ’n besigheid kan die ligging bepaal. As ’n besigheid waarskynlik baie besoedeling kan veroorsaak, mag die owerhede dit in party gebiede verbied. Toegang tot die besigheid en genoeg parkeerruimte speel ’n rol by die plasing van besighede in residensiële gebiede. • Vervoer Vervoer van goedere van verskaffers af deur spoor, pad, water of pyplyn moet kostedoeltreffend en betroubaar wees. Vervoer van goedere na klante moet koste soos brandstof, tolgeld en instandhouding van voertuie so laag as moontlik hou. Vervoer vir werknemers (busse, treine of taxi’s) om by die werk uit te kom moet betroubaar en kostedoeltreffend wees. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 208

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde • Infrastruktuur Infrastruktuur is al die basiese fasiliteite wat ’n besigheid nodig het om te funksioneer, insluitend toegang tot lopende water, elektrisiteit, selfoonnetwerke en ander telekommunikasiedienste, spoorlyne, paaie, hawens en lughawens. Besighede soos myne en fabrieke het baie elektrisiteit en water nodig. • Potensiële mark Die vraag na die produk of diens skep ’n mark. ’n Besigheid in die tersiêre sektor moet probeer om naby die teikenmark te wees. ’n Besigheid in die sekondêre sektor moet in ’n nywerheidsgebied naby verskaffers wees. Die besigheid moet die huidige vraag na die produk assesseer en die toekomstige vraag voorspel. Besighede moet na die eienskappe van die verbruikers kyk, byvoorbeeld ouderdom, geslag, kultuur en inkomste. • Grondstowwe Grondstowwe is nodig om ’n eindproduk te maak. Indien ’n vervaardiger die verwante koste laag kan hou, beteken dit hoër winste vir die besigheid. • Arbeidsmark Eienaars wat besighede wil begin moet dink aan: Hoeveel en watter soort werkers die besigheid sal nodig hê; of hulle geskoold moet wees; of hulle in die gebied woon, en of vervoer beskikbaar is om by die besigheid te kom. • Klimaat Baie warm of baie koue weer sal die produktiwiteit van werkers beïnvloed, omdat die meeste mense gematigde weerstoestande verkies. • Regering, plaaslike wetgewing en belasting Eienaars kies plekke waar die koste die laagste sal wees, om wins te maksimaliseer. Besighede betaal vir munisipale dienste en belasting op eiendom. Die regering of party munisipaliteite moedig besighede in spesifieke nywerhede aan om in sekere dorpe te vestig, deur laer tariewe en belasting vir dienste te hef, of goedkoop besigheidspersele te bied. • Mededingers Mededingers is enige ander besigheid wat dieselfde of soortgelyke produkte of dienste aanbied. Eienaars moet die huidige en toekomstige mededingers in ag neem. As daar te veel besighede is wat dieselfde produkte of dienste aanbied in dieselfde gebied, mag dit dalk moeilik vir almal wees om te oorleef. • Misdaad Die misdaadkoers in ’n gebied sal die keuse van ligging vir ’n besigheid beïnvloed. Dit is duur om sekuriteitstelsels te installeer om eiendom te beveilig. Werknemers en klante wil ook veilig voel. Om kontant van en na die bank te vervoer in ’n gebied met ’n hoë misdaadkoers, is riskant. Parkering in areas met baie misdaad is ook ’n risiko vir werkers, klante en verskaffers. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 209

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde 3.1.3 Enige VYF: Dekblad , Inhoudsopgawe/indeks , Opsomming , Beskrywing van die besigheid , SWOT-analise , Bemarkingsplan, Mededingers, Finansiële ontleding. 3.1.4 Primêre data is data wat vanaf oorspronklike bronne ingesamel is deur middel van vraelyste of onderhoude. Sekondêre data is data wat ingesamel word vanaf bronne wat nie oorspronklik is nie, en is deur iemand anders gedoen. Voorbeelde is webwerwe, tydskrifte en koerante. Om jou besigheidsplan te kan opstel, moet jy data insamel. 3.1.5 In ’n dryfkragontleding word ’n lys van die remkragte en positiewe kragte gemaak. Dit kan gebruik word om die positiewe en negatiewe aspekte wat aan al die moontlike besigheidseienaarskapsoorte verbonde is, te noem. √ Die positiewe en negatiewe aspekte van elkeen kan vergelyk word en die een wat die entrepreneur se behoefte die beste pas, kan gekies word. 3.1.6 Ja Die idee het ontstaan by veewagtertjies wat draad en ander afvalmateriale gebruik het om draadkarre te maak. 3.1.7 Punte vir die noem van sterk punte, swak punte, geleenthede en bedreigings Sterk punt Swak punt • Grondstowwe is redelik goedkoop en • Grondstowwe is geredelik beskikbaar, en geredelik beskikbaar √√ dit is dus maklik vir enigiemand anders • Besigheid funksioneer op ’n klein skaal om nabootsings te skep. √√ en is maklik om te beheer • Geskoolde arbeid is nie altyd beskikbaar • Enige ander geldige punt wat op die nie mikro-omgewing van so ’n besigheid • Enige ander geldige punt wat op die fokus mikro-omgewing van so ’n besigheid fokus Geleenthede Bedreigings • Besigheid kan oor beter pryse met • Ander kategorieë van mededingers in verskaffers onderhandel √√ dieselfde sentrum, soos Game √√ • Daar is ’n groot teikenmark in ’n besige • Verbruikers se smake en voorkeure sentrum verander • Enige ander geldige punt wat op die • Enige ander geldige punt wat op die mark- en makro-omgewing van so ’n mark- en makro-omgewing van so ’n besigheid fokus besigheid fokus © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 210

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde 3.2 Kontrakbreuk kan plaasvind omdat: • Daar foute in die kontrak is, soos die verkeerde data, spelfoute by die name. • Een van die partye is gedwing om die kontrak te teken en het nie regtig tot die voorwaardes ingestem nie. • Die vereistes en verantwoordelikhede van die partye tot die kontrak is onduidelik. • Die vereistes en verantwoordelikhede van die partye is fisies onmoontlik om uit te voer. • Een van die partye het gejok oor inligting in die kontrak, of het belangrike inligting weerhou. 3.3 Vereistes sodat ’n kontrak geldig kan wees: • Partye moet handelingsbevoegdheid hê. • Kontrak moet redelik wees en alle partye moet verstaan wat van hulle verwag word. • Aktiwiteite moet wettig wees. • Dit moet fisies moontlik wees om die kontrak uit te voer. • Die meeste kontrakte moet skriftelik wees. 3.4 Soort kontrak Wat is die doel van die kontrak? Watter partye is betrokke? a) Huurkontrak Die doel is om in te stem tot ’n prys wat Verhuurder en (bruikhuur) maandeliks vir die gebruik van ’n bate betaal huurder gaan word, sonder dat die bate die eiendom van die besigheid gaan word. b) Dienskontrak Die doel is om te dien as ’n ooreenkoms tussen Werkgewer en die werkgewer en werknemer aangaande pligte werknemer en vergoeding vir die uitvoering van die pligte. [60] VRAAG 4 4.1.1 • ’n Vennootskap is nie ’n regsentiteit/regspersoon nie, en het dus onbeperkte aanspreeklikheid. • Dit beteken dat Adriaan en sy vennoot al die skuld moet terugbetaal en moontlik hul persoonlike besittings kan verloor indien die besigheid bankrot raak. • ’n Vennootskap het ook nie kontinuïteit van bestaan nie. 4.1.2 Enige ander soort eienaarskap. Korrekte motiverting vir die keuse van die soort eienaarskap. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 211

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde 4.1.3 Vennootskap Privaatmaatskappy Onbeperkte aanspreeklikheid wat beteken Beperkte aanspreeklikheid wat beteken dat dat die vennote gesamentlik en afsonderlik die aandeelhouers nie aanspreeklik vir die aanspreeklik is vir besigheidskuld en mag skuld van die besigheid is nie, en slegs hul hul persoonlike besittings verloor as die belegging in die besigheid sal verloor as die besigheid bankrot raak besigheid bankrot raak Geen kontinuïteit van bestaan nie, wat Kontinuïteit van bestaan na die dood of beteken dat die besigheid sal ophou bestaan aftrede van ’n aandeelhouer as die eienaar(s) sterf of aftree 2–20 eienaars kan ’n vennootskap tot stand Die aantal eienaars vir ’n bring privaatmaatskappy hang af van die hoeveelheid aandeelhouers wat genooi is om aandele te koop Stigtingsprosedure is ekonomies en maklik Stigtingsprosedure is gekompliseerd en duur Een of al die vennote kan die besigheid Direkteure moet die besigheid bestuur bestuur 4.1.4 Ja √ Alhoewel wins nie die doel van die besigheid is nie, sou dit meer geld en geleenthede vir Adriaan opgelewer het. 4.1.5 Adriaan se plaas – primêre sektor Die melkskommelfabriek – sekondêre sektor 4.1.6 Privaatsektor 4.2 Produk , prys , plek , promosie , personeel , fisiese bewyse , proses 4.3 ’n “Doener” is ’n persoon wat die span aanspoor om te vorder met ’n spesifieke taak. Byvoorbeeld, as ’n projek gegee word, sal die doener die persoon wees wat sal begin werk en wat aan die ander sal sê om ook in te val, en seker sal maak dat die instruksies van die leier gevolg word tot die projek afgehandel is. Enige ander relevante voorbeeld. 4.4 ’n “Denker” is iemand in ’n span wat met goeie idees vorendag kom. Byvoorbeeld, as die bemarkingsdepartement ’n nuwe bemarkingsveldtog moet loods, sal die denker die mens wees wat met nuwe en kreatiewe maniere om die bemarkingsveldtog te doen, vorendag kom. Enige ander relevante voorbeeld. © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 212

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde 4.4 1. Faktore wat sinergie beïnvloed: • Vooroordeel – Wanneer mense ander oordeel op grond van sekere eienskappe soos velkleur, geslag, geloofsoortuiging of ’n sosiale groep, is hulle bevooroordeeld. Om bevooroordeeld te wees kan konflik veroorsaak. • Waardes – Ons waardes is daardie dinge wat volgens ons belangrik is. Waardes sluit idees soos billikheid, eerlikheid, opvoeding, om moeite te doen, deursettingsvermoë, lojaliteit, getrouheid en beskerming van die omgewing in. • Oortuigings – Ons oortuigings kom van wat ons sien, hoor, ondervind, lees en oor nadink, en as waar aanvaar. Respekteer die oortuigings van ander mense, sodat die span kan saamwerk. Diversiteit – Diversiteit in die werksplek verwys na die verskeidenheid mense in ’n organisasie. Dit sluit mense van verskillende geslagte, etniese groepe, ouderdomme, geloofsoortuigings, persoonlikhede, vlakke van opvoeding, voorkoms en agtergrond in. Organisasies wat ’n diverse arbeidsmag in diens het, kan met ’n groter verskeidenheid van oplossings vir ’n probleem vorendag kom. 4.5 Faktore wat ’n span sal help om suksesvol te wees met die behaling van besigheidsdoelwitte: • Stel duidelike oogmerke en doelwitte waartoe almal instem • Openlikheid, wedersydse respek en geleenthede vir individuele ontwikkeling • Ondersteuning en wedersydse vertroue • Lede moet almal toegewyd daaraan wees om sukses te behaal • Gesonde verhoudings tussen spanne • Om die span se vordering na te gaan 4.6 Simptome van swak tydsbestuur: (3) • Die uitstel van belangrike dinge, sodat jy belangrike spertye misloop • Om te veel te hê om te doen • ’n Houding van “môre is nog ’n dag” • Om ’n perfeksionis te wees • Om nie prioriteite te stel nie • Om nie “nee” te kan sê nie, en dan voel jy uiteindelik oorweldig • Is altyd besig om probleme op te los, weens onvoldoende beplanning [60] [180] © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 213

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde AFDELING C VRAAG 5 • 5 Die volgende rubriek moet gebruik word: Inleiding 3 Feite: Sosio-ekonomiese kwessies 20 maks. Reken Rol van entrepreneurs 6 maks. 30 maks. om na 32 Eienskappe van entrepreneurs 16 maks. Evaluering van entrepreneursdata 6 maks. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Feitelike inhoud: Verwys asseblief na Kwartaal 2 Onderwerp 1 en Kwartaal 2 Onderwerp 3 in die Leerderboek vir meer gedetailleerde feitelike inhoud: Sosio-ekonomiese kwessies: (Kwartaal 2 Onderwerp 1) • Armoede en ongelykheid • Werkloosheid • MIV en Vigs • Rowery, vervalsing en smokkelary • Kopiereg, patente en handelsmerke • Dobbelary, geweld en misdaad • Stakings, arbeidsgeskille en politieke onrus Die rol van entrepreneurs: (Kwartaal 2 Onderwerp 3) • Entrepreneurs dink aan nuwe idees en begin met nuwe besighede. • Dit skep werk. • Indien meer mense werk het, sal dit die misdaadkoers, werkloosheid, armoede en die behoefte aan roof- en vervalste produkte laat afneem. • Enige ander geldige punte © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 214

Voorbeeld van eind eksamen-Modelantwoorde Eienskappe van entrepreneurs: • Soek geleenthede, toewyding, deursettingsvermoë, aanvaar risiko’s, groot drome en duidelike visie, aanpasbaar, behoefte aan verantwoordelikheid, goeie bestuur en leierskap, vertroue in die vermoë om sukses te behaal, energiek, passie, buitengewone organisasievaardighede, wilskrag om hindernisse te oorkom • Evalueer mnr. Sithole se entrepreneursidee en sê of dit ’n lewensvatbare idee is, of nie: • Onderwyser se diskresie – kan enige kant aanvaar (40) VRAAG 6 6 Die volgende rubriek moet gebruik word: Inleiding 3 Feite: • Die belangrikheid van ’n professionele beeld 6 maks. • Trek reg aan 6 maks. • Lyftaal 6 maks. Reken om • Sosiale vaardighede 6 maks. 30 maks. na 32 • Meer as net ’n beeld 6 maks. • Verbeter jou professionele beeld 6 maks. • Gee geskikte voorbeelde om jou bespreking 10 maks. aan te vul. Gevolgtrekking 2 Insig: Uitleg en struktuur 2 Uitleg en Ontleding en vertolking 2 struktuur Sintese 2 8 punte Oorspronklikheid (huidige voorbeelde, ontwikkelinge) 2 Vir elke komponent: 2 punte indien aan al die vereistes voldoen is 1 punt indien aan party van die vereistes voldoen is 0 punte indien aan geen van die vereistes voldoen is nie TOTAAL 40 40 Feite: Verwys asseblief na Kwartaal 4 Onderwerp 1 van die Leerderboek vir meer gedetailleerde feitelike inhoud. • Die belangrikheid van ’n professionele beeld • Trek reg aan • Lyftaal • Sosiale vaardighede • Meer as net ’n beeld • Verbeter jou professionele beeld • Voorbeelde om bespreking aan te vul. (40) [80] [300] © Via Afrika »Besigheidstudies 10 Studiegids e-Boek 215