AGR SCIENCES P1 GR10 QP NOV2019 Afr D

NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 10 NOVEMBER 2019 LANDBOUWETENSKAPPE V1 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur *XAGSA1* Hierdie vraestel bestaan uit 17 bladsye.

2 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Hierdie vraestel bestaan uit TWEE afdelings, naamlik AFDELING A en AFDELING B. 2. Beantwoord al die vrae in die ANTWOORDEBOEK. 3. Begin ELKE vraag op ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die vrae korrek volgens die nommeringstelsel wat in die vraestel gebruik is. 5. Jy mag ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar gebruik. 6. Toon ALLE bewerkings, formules ingesluit, waar van toepassing. 7. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) LANDBOUWETENSKAPPE V1 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde op die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommer (1.1.1–1.1.10) in die ANTWOORDEBOEK, byvoorbeeld 1.1.11 A. 1.1.1 ʼn Groep individuele organismes wat dieselfde is ten opsigte van voorkoms, gedrag en genetiese samestelling. A Ekosisteem B Gemeenskap C Bevolking D Spesie 1.1.2 Watter van die onderstaande bedreigings is VERKEERD met betrekking tot die fynbos-bioom? A Uitheemse plante B Oorbeweiding C Klimaatsverandering D Landbou 1.1.3 Die onderstaande foto is ʼn voorbeeld van … weiding. A selektiewe B geen C wissel D nie-selektiewe 1.1.4 Die produksie van mielies in die Wes-Kaap is 96 ton, in die Oos-Kaap is dit 92 ton en in Gauteng is dit 84 ton. Die produksie persentasie van die Oos-Kaap provinsie sal … wees. A 45,7% B 27,1% C 33,8% D 35,6% Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

4 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 1.1.5 Die neiging wat deur die bevolking/populasie en hoeveelheid jare in die grafiek hieronder getoon word, bewys dat die … 80 Populasie in miljoene 70 60 50 40 30 20 10 0 Jare A bevolking/populasie oor die jare toeneem. B bevolking/populasie oor die jare afneem. C bevolking/populasie in jare toeneem. D hoeveelheid jare toeneem. 1.1.6 Een van die volgende stellings oor inheemse kennis is KORREK: A Kennis van die hede B Gestoor in boeke C Deur ondervinding aangeleer D Ekonomiese volhoubaarheid 1.1.7 Die volgende stelling is WAAR oor die mak maak van diere: (i) Meeste diere is vir hul produkte mak gemaak (ii) ʼn Paar diere is mak gemaak om troeteldiere te wees (iii) Sommige diere is vir vervoer en werk mak gemaak (iv) Baie diere is vir huisbewaking mak gemaak Kies die KORREKTE kombinasie hieronder: A (i), (ii) en (iv) B (i), (iii) en (iv) C (ii), (iii) en (iv) D (i), (ii) en (iii) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) LANDBOUWETENSKAPPE V1 5 1.1.8 Hierdie diere is bekend as grasvreters en is monogastries: (i) Perde (ii) Bokke (iii) Donkies (iv) Beeste Kies die KORREKTE kombinasie hieronder: A (i) en (ii) B (i) en (iii) C (ii) en (iii) D (ii) en (iv) 1.1.9 Die foto hieronder wys ʼn hoenderproduksie-stelsel wat as die … bekend staan. A diepskropstelsel B batteryhok-stelsel C agterplaas-stelsel D vryloop-stelsel 1.1.10 Een van die diere wat hieronder genoem word, behoort nie aan die wilde diere wat deel is van die Groot Vyf nie: A Leeu B Olifant C Renoster D Kameelperd (10 x 2) (20) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

6 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 1.2 Dui aan of elk van die beskrywings in KOLOM B van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A EN B of GEENEEN van die items in KOLOM A nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.5) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.2.6 Slegs B. KOLOM A KOLOM B 1.2.1 A: Produseerders Organismes wat voedsel verkry B: Verbruikers deur ander organismes te vreet 1.2.2 A Soetveld Kom voor in areas waar reënval B: Suurveld hoog is 1.2.3 A: Staatsgrond Grond behoort aan ʼn klein dorpie B: Huurgrond 1.2.4 A: Kommoditeit-organisasies Plaaslike en provinsiale landbou- B: Landbou-koöperasies organisasies 1.2.5 A: Drakensberger Dit is verkry deur die Afrikaner en B: Nguni die Holstein te kruisteel (5 x 2) (10) 1.3 Gee EEN woord/term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die woord/term langs die vraagnommer (1.3.1–1.3.5) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.3.1 Die wetenskap om die konsep van ekologie aan te wend om landbou- en boerderystelsels te ontwerp en te bestuur 1.3.2 Vloeibare water van die oppervlakte van waterliggame, grond, diere en plante wat in gas verander 1.3.3 ʼn Maatstaf van hoe beskikbaar kos is, sowel as hoe maklik ʼn persoon toegang tot kos het 1.3.4 ʼn Verandering wat aan ʼn wet gemaak word 1.3.5 ʼn Toevallige of sekondêre produk wat tydens die vervaardiging of sintese van iets anders gemaak is (5 x 2) (10) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) LANDBOUWETENSKAPPE V1 7 1.4 Verander die ONDERSTREEPTE WOORD(E) in elk van die volgende stellings om dit WAAR te maak. Skryf slegs die korrekte woord(e) langs die vraagnommer (1.4.1–1.4.5) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.4.1 Natuurlike weiding is deur die boer vir spesifieke veeproduksie geplant. 1.4.2 Die doel van die Wet op Bemarking van Landbouprodukte is om siektes in vee en vleis te voorkom. 1.4.3 Skaapvleisrasse word gebruik in wol- en vleisproduksiestelsels wat goeie wolproduksie en hoër vrugbaarheid en slaglam-massa produseer. 1.4.4 Groot-geboude perde met dik huide wat gebruik word vir die trek van swaar vragte, word warmbloed-perde genoem. 1.4.5 Rooibokke is klein omnivoor diere en bekwame kossoekers. (5 x 1) (5) TOTAAL AFDELING A: 45 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

8 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) AFDELING B VRAAG 2: AGRI-EKOLOGIE Begin hierdie vraag op ʼn NUWE bladsy. 2.1 Die tabel hieronder toon die verskillende organismes wat binne ʼn ekosisteem leef. Bestudeer die tabel en beantwoord die vrae wat volg. ORGANISMES GETAL ORGANISMES KANSE OP OORLEWING (%) Hiënas 76 84 Leeus 42 95 Springbokke 150 60 Dekgras Miljoene 99 2.1.1 Verwys na die organismes in die bostaande tabel en identifiseer die primêre verbruiker. (1) 2.1.2 Gee ʼn rede vir jou antwoord in VRAAG 2.1.1. (1) 2.1.3 Dui die tipe kompetisie aan wat tydens ʼn jag tussen die leeu en die hÏena sal plaasvind. Gee ʼn rede vir jou antwoord. (2) 2.1.4 Verduidelik hoekom die leeu in hierdie ekosisteem ʼn groter kans op oorlewing het. (2) 2.1.5 Gebruik die lys van organismes in die tabel om ʼn voedselketting te teken wat die VIER trofiese vlakke van energie in die ekosisteem aandui. (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) LANDBOUWETENSKAPPE V1 9 2.2 Die onderstaande diagram toon ʼn belangrike voedingsiklus. Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae wat daarop gebaseer is. 2.2.1 Identifiseer die voedingsiklus wat deur die bostaande diagram voorgestel word. (1) 2.2.2 Identifiseer prosesse A, B en C in die diagram. (3) 2.2.3 Stel die komponent van die ekosisteem voor waaraan water behoort. (1) 2.3 Die twee foto’s hieronder, wat weiding op verskillende plase toon, is deur graad 10-leerders geneem. Analiseer die prente en beantwoord die vrae wat volg. PLAAS A PLAAS B 2.3.1 Identifiseer die weidingskondisie van plaas A en B. (2) 2.2.2 Stel TWEE boerderypraktyke voor wat tot die weidingskondisie van plaas B gelei het. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

10 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 2.3.3 Dui die veldbestuurspraktyk aan wat deur plaas A in die volgende situasies toegepas word: (a) Weiding is verdeel in klein kampe en diere word gedurende die jaar van een kamp na ʼn ander verskuif (1) (b) Die boer laat ʼn sekere hoeveelheid diere in ʼn kamp toe (1) (c) Elke kamp dra 50 selektiewe grasvreters en 100 groot weidiere (1) 2.3.4 Gee TWEE voordele van gemeenskapsboerdery. (2) 2.3.5 Noem TWEE redes waarom weidingsbestuur belangrik is. (2) 2.4 ʼn Bioom is ʼn groot natuurlike gebied met ʼn stel unieke faktore soos klimaat, grond en landvorm. Hierdie faktore bepaal die soort plante (bome, varings, gras) wat daar groei en die diere (olifante, wildsbokke) wat in die bioom leef. Een van die Suid-Afrikaanse biome word deur hoë bome gedomineer en ʼn ander een word deur verskillende tipes grasse gedomineer. 2.4.1 Verwys na die bostaande scenario en identifiseer EEN voorbeeld van fauna wat in Suid-Afrika se biome gevind word. (1) 2.4.2 Stel die name voor van die Suid-Afrikaanse biome wat se eienskappe by die onderstreepte stellings pas. (2) 2.4.3 Gee enige ander TWEE Suid-Afrikaanse biome wat nie in die scenario genoem is nie. (2) 2.4.4 Gee EEN funksie van die Savanna-bioom in landbou. (1) 2.5 Verandering in die klimaat beteken dat boere boerderymetodes moet kies wat suksesvol sal wees met die toename in temperatuur, verandering in reënval en afname in grondvrugbaarheid. 2.5.1 Noem EEN rede vir klimaatsverandering. (1) 2.5.2 Stel enige gevolg van klimaatsverandering op landbou voor. (1) 2.5.3 Dui EEN manier aan hoe boere in Suid-Afrika by klimaatsverandering kan aanpas. (1) [35] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) LANDBOUWETENSKAPPE V1 11 VRAAG 3: AGRI-INDUSTRIE Begin hierdie vraag op ʼn NUWE bladsy. 3.1 Die onderstaande grafiek wys die inligting ten opsigte van voedselverbruikpatrone. Bestudeer die grafiek en beantwoord die vrae wat volg. 90 82 83 80 80 70 Landelike landelik/stedelik (%) area (%) 60 52 50 40 Stedelike 30 24 Area (%) 20 16 10 6 2 0 Mielies Hoenders Bully Beef Vrugte Voedseltipe en hoe gereeld gebruik 3.1.1 Verwys na die grafiek hierbo en identifiseer die voedsel wat die meeste in landelike gebiede gebruik word. (1) 3.1.2 Gee ʼn rede vir jou antwoord op VRAAG 3.1.1. (1) 3.1.3 Voedselprodukte in landbou word in drie verskillende groepe verdeel. Dui aan tot watter klas ingemaakte soutvleis (‘Bully-beef’) en vrugte behoort. (2) 3.1.4 Bereken die verskil in mielies wat verbruik is in landelike gebiede teenoor dié wat in stedelike gebiede verbruik is. Toon alle berekeninge. (3) 3.1.5 Verander die data in die grafiek na ʼn tabelvorm. (5) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

12 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 3.2 Die foto hieronder toon ʼn baie belangrike tipe kennis wat in die geskiedenis van landbou verkry is. Bestudeer die foto en beantwoord die vrae wat daarop gebaseer is. 3.2.1 Stel voor of die kennis wat in die foto gedemonstreer word inheems of wetenskaplik is. (1) 3.2.2 Gee ʼn rede om jou antwoord op VRAAG 3.2.1 te regverdig. (1) 3.2.3 Toon aan hoe inheemse kennis van landbou in die volgende situasies gebruik kan word: (a) Die boer plant twee of meer verskillende tipe gewasse langs mekaar (1) (b) Gewasse op dieselfde stuk grond word gereeld verander (1) 3.2.4 Lei enige TWEE beperkings af by die gebruik van inheemse kennis in landbou. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) LANDBOUWETENSKAPPE V1 13 3.3 Die foto hieronder toon die natuurlike landbouhulpbronne wat deur Suid- Afrikaanse wette beskerm moet word. Analiseer die foto en beantwoord die vrae wat volg. 3.3.1 Identifiseer die hulpbron uit die foto wat deur die volgende wette beskerm word: (a) Wet op Dieresiektes (1) (b) Wet op die Bewaring van Landbouhulpbronne (1) (c) Nasionale Water Wet (1) (d) Nasionale Veld en Woud Wet (1) 3.3.2 Noem TWEE doelwitte van landbouwetgewing. (2) 3.4 Bevolkingsgroei en verstedeliking in Suid-Afrika het ʼn groot impak op landbouproduksie. 3.4.1 Definieer die term verstedeliking. (2) 3.4.2 Noem TWEE negatiewe gevolge van bevolkingsgroei vir die landbousektor. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

14 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 3.5 Grondeienaarskap beteken die grond behoort aan iemand wat dit besit, terwyl grondbesit beteken dat ʼn persoon toegang het tot die grond en dit kan gebruik. 3.5.1 Lei af na watter tipe grondeienaarskap of tipe grondbesit die volgende stellings verwys: (a) Die boer huur ʼn stuk grond van die eienaar (1) (b) Die boer van ʼn ander land besit grond om vee aan te hou (1) (c) ʼn Omheinde natuurlike woud en die mense van die gemeenskap word nie toegelaat om hout uit die woud te gaan haal nie (1) (d) Plaaswerkers kry ʼn stuk grond vir ʼn nedersetting (1) 3.5.2 Verduidelik die verskil tussen grondherverdeling en grondverblyf- reghervorming. (2) 3.5.3 Gee EEN rol van landbou-organisasies. (1) [35] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) LANDBOUWETENSKAPPE V1 15 VRAAG 4: DIERESTUDIES Begin hierdie vraag op ʼn NUWE bladsy. 4.1 Die onderstaande vloeidiagram toon verskillende tipes beesvleisrasse en melkrasse. Bestudeer die diagram en beantwoord die vrae wat volg. 4.1.1 Identifiseer die TWEE uitheemse beesvleisrasse uit die bostaande diagram. (2) 4.1.2 Verwys na die bostaande diagram en identifiseer die ras met die volgende eienskappe: (a) Produseer hoë gehalte melk met hoë bottervetinhoud (1) (b) Produseer wit melk met lae bottervetinhoud (1) (c) Hierdie ras produseer beide vleis en melk van ʼn hoë gehalte (1) 4.1.3 Lys DRIE beesvleisrasse wat nie in die diagram genoem is nie. (3) 4.1.4 Onderskei tussen die uitheemse en inheemse rasse. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

16 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 4.2 Die onderstaande prente toon ʼn manlike en ʼn vroulike skaap op ʼn plaas. 4.2.1 Verskaf die naam van skaap A en B. (2) 4.2.2 Tabuleer die sigbare verskille tussen skaap A en B onder die volgende opskrifte: (a) Liggaamsgrootte (2) (b) Nek en kop (2) 4.2.3 Noem DRIE hoof skaaprasse ten opsigte van hul benutting en produkte afkomstig van elkeen. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) LANDBOUWETENSKAPPE V2 17 4.3 Die Angorabok-telersvereniging se veldramveilings is gewild. Volgens boere word hierdie ramme op dieselfde veld gehou, waar hulle ʼn lek ontvang. Hulle word geskeer en gedoseer as een groep. Die vordering van die diere word dan vergelyk. Die Angorabok-telers in die Oos-Kaap het ʼn duidelike voordeel – hulle is in staat om saam te kom en tydens keuringsdae en veilings te netwerk. [Aangepas uit Stock farm, Volume 9, Nr. 2, 2019] 4.3.1 Verwys na die scenario op die vorige bladsy en stel ʼn rede voor hoekom boere in die Oos-Kaap moet voortgaan om Angora-ramme te produseer. (1) 4.3.2 Gee die naam van die hoofproduk wat ʼn Angorabok produseer. (1) 4.3.3 Noem TWEE bokrasse wat ʼn boer kan gebruik om suiwelprodukte te produseer. (2) 4.3.4 Verduidelik hoekom Angorabokke in areas met ʼn gematigde klimaat aangehou moet word. (2) 4.3.5 Stel die naam voor van die vleisbokras met ʼn rooi kleur en wat in Suid-Afrika ontwikkel is. (1) 4.4 Toe varke mak gemaak is, is hul vir vleis en vet gebruik. Kommersiële boere het intensief met varke begin boer. Voorbeeld: ʼn vark vir vleis of een vir meer vet vir spek en varkvetproduksie. 4.4.1 Verwys na die bostaande leesstuk en noem TWEE hoofprodukte van varke. (2) 4.4.2 Gee die doel vir die slag van varke met die onderstaande massa: (a) 45 kg (1) (b) 90 kg (1) 4.4.3 Voorsien DRIE eienskappe van verbeterde varkrasse wat hul gunstig vir kommersiële boerdery maak. (3) 4.5 Hoenders is omnivore; dit beteken hulle eet voedsel van plantaardige oorsprong, soos sade, en voedsel van ‘dier’oorsprong soos insekte. Hoenders bly gewoonlik saam in ʼn hok in groepe. Voorsien TWEE fasiliteite wat ʼn boer kan gebruik om die temperatuur in ʼn hoenderhok te reguleer. (2) [35] TOTAAL AFDELING B: 105 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou