Geography Grade 10 P1 National November 2018 Memo (Afrikaans)

NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 10 NOVEMBER 2018 GEOGRAFIE V1 NASIENRIGLYN PUNTE: 225 Hierdie nasienriglyn bestaan uit 14 bladsye.

2 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2018) AFDELING A: DIE ATMOSFEER EN GEOMORFOLOGIE VRAAG 1 1.1 1.1.1 15 1.1.2 17 1.1.3 Bewolk 1.1.4 Noordoos 1.1.5 25 knope 1.1.6 Reën 1.1.7 Versadig met waterdamp (7 x 1) (7) 1.2 1.2.1 D (geomorfologie) 1.2.2 E (verskuiwing) 1.2.3 B (kors) 1.2.4 G (kwartsiet) 1.2.5 C (fossiel) 1.2.6 H (plooiing) 1.2.7 F (mantel) 1.2.8 A (sediment) (8 x 1) (8) 1.3 1.3.1 Osoon-uitputting is die vernietiging van osoon sodat gate in die osoonlaag vorm (Konsep) (1 x 1) (1) 1.3.2 Stratosfeer (1 x 1) (1) 1.3.3 Chloorfluoorkoolstof (1 x 1) (1) 1.3.4 Motors Steenkool Fabrieke Industriële aktiwiteit CFK’s (Enige 3 x 1) (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) GEOGRAFIE V1 3 1.3.5  Dit kan velkanker veroorsaak  Oogkatarakte  Verlaging van immuunstelsels, wat lei tot verhoogde siekte by mense en diere  Toename in die voorkoms van malaria (Enige 1 x 2) (2) 1.3.6  Mense moet probeer om produkte te gebruik wat as ‘osoonvriendelik’ gemerk is.  Die Montreal-protokol word gesien as een van die suksesvolste pogings om die uitwerking van osoon- uitputting te verminder  Alle CFK's moet vervang word  Plant meer bome  Gebruik openbare vervoer  Internasionaal moet mense hoë hoogtevlugte tot ʼn minimum hou, aangesien verbranding in vliegtuig-enjins die hoeveelheid suurstof in die atmosfeer verminder (Enige 4 x 2) (8) 1.4 1.4.1 A – Kouelug B – Warmlug (2 x 1) (2) 1.4.2 Cumulonimbus wolk (1 x 1) (1) 1.4.3 (a) Weerlig (1 x 1) (1) (b) Konveksiestrome binne die wolk veroorsaak lig. Die deeltjies in die wolk word opgelaai. Positiewe ladings beweeg deur warm lug en negatiewe ladings beweeg afwaarts deur die koue lug (Enige 2 x 2) (4) 1.4.4 Positiewe impak  Donderstorm word deur reënval vergesel.  Daar sal genoeg water vir gewasse en diere wees  Daar sal genoeg water vir huishoudelike gebruik wees Negatiewe impak  Swaar reënneerslae kan oorstromings veroorsaak wat tot die vernietiging van infrastruktuur en huise kan lei  Die impak van donderstorms op mense kan baie skadelik wees, bv. elektriese skok en selfs sterftes  Donderweer kan die omgewing vernietig  Dit kan diere seermaak  Dit kan plantegroei verbrand (Enige 3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

4 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 1.5.1 (a) Aardbewing (b) Episentrum (2 x 1) (2) 1.5.2 7,6 Richter-skaal 79 000 mense het gesterf (2 x 1) (2) 1.5.3 Seismograaf (1 x 1) (1) 1.5.4 Aardbewing gebeur naby konvergerende plaatgrense (1 x 2) (2) 1.5.5  Baie geboue het in duie gestort  79 000 mense is dood  Gebreekte rioolpype  Verspreiding van siektes (Enige 2 x 2) (4) 1.5.6  Daar is ʼn gebrek aan vroeë waarskuwingstelsels in minder ontwikkelde lande  Geboue is swak gebou en stort maklik ineen  Dikwels is daar min planne wat mense inlig oor wat om te doen wanneer ʼn aardbewing tref  Mense maak staat op hulp van buite, wat ʼn lang tyd kan duur om te arriveer  Hierdie lande het laer lewenstandaarde (Enige 2 x 2) (4) 1.6.1 X – Mantel Y – Binnekern Z – Kors (3 x 1) (3) 1.6.2 LAAG DIKTE X 2900 km Y 1200 km Z 5 to 90 km (3 x 1) (3) 1.6.3 Daling (1 x 1) (1) 1.6.4 (a) Oseaniese kors (b) Kontinentale kors (2 x 1) (2) 1.6.5  Laag X word gevorm uit gesteentes wat in ʼn warm, dik vloeibare toestand is.  Magma het 'n plastiese samestelling/digtheid (‘consistency’) wat dit toelaat om stadig te beweeg en te vloei. (Enige 1 x 2) (2) 1.6.6 Dit is geskik vir geboue Dit is geskik vir landbou-aktiwiteite (2 x 2) (4) [75] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) GEOGRAFIE V1 5 VRAAG 2 2.1 2.1.1 D (Suurstof) 2.1.2 B (Insolasie) 2.1.3 C (Mosambiek) 2.1.4 B (Cumulonimbus) 2.1.5 B (Isobare) 2.1.6 C (Stratosfeer en Termosfeer) 2.1.7 D (Gauteng) 2.1.8 B (gas) (8 x 1) (8) 2.2 2.2.1 A – Batoliet B – Lakkoliet C – Gang D – Plaat (4 x 1) (4) 2.2.2 Erosie van die bogrond (1) 2.2.3 E (1) 2.2.4 (A) Batoliet (1 x 1) (1) 2.3 2.3.1 Frontale reën (1 x 1) (1) 2.3.2 Front (1 x 1) (1) 2.3.3 Warm lug – styging (1 x 1) (1) Koue lug – daling (1 x 1) (1) 2.3.4 (a) Y (1 x 1) (1) (b)  Stygende lug wat kondensasie en wolke tot gevolg het  Warm lug vir verdamping (Enige 1 x 2) (2) 2.3.5 Positiewe impak  Meer water sal beskikbaar wees vir huishoudelike gebruik  Boerdery sal baat vind Negatiewe impak  Lae temperature  Hoë risiko vir oorstroming  Swak sigbaarheid wat tot ongelukke sal lei  Beskikbaarheid van sneeu  Effek op die ekonomie van die provinsie (Enige 4 x 2) (8) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

6 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 2.4 2.4.1 Droogte is 'n lang tydperk met min reënval (Konsep) (1 x 1) (1) 2.4.2  Verwydering van plantegroei  Oorbeweiding  Verbranding van fossielbrandstowwe (Enige 2 x 1) (2) 2.4.3  Voedseltekorte  Wan- en ondervoeding  Watertekorte  Uitbreek van siektes (Enige 2 x 2) (4) 2.4.4  Tekort aan water vir diere  Tekort aan water vir plante  Vermindering van grondkwaliteit  Ontwrigting van die natuurlike ekosisteem (Enige 2 x 2) (4) 2.4.5  Bou damme om water te stoor  Wolkvoeding om reënval kunsmatig te verhoog  Ontsouting van seewater  Wisselbou om grond te beskerm om water te stoor  Waterbeperkings  Herwinning  Herleiding van water om voorsiening te maak vir besproeiing in droogtegebiede  Oes van reënwater vanaf dakke  Ontwikkeling van volhoubare landboupraktyke  Opvoeding van mense om hul houding teenoor watergebruik te verander  Verhoog die prys van water om verbruik te verminder (Enige 2 x 2) (4) 2.5 2.5.1 Tsoenami is ʼn golf water wat geproduseer word wanneer ʼn aardbewing onder die see voorkom. (Konsep) Aardbewing is ʼn gewelddadige skud van die aardkors wat deur beweging langs ʼn verskuiwing veroorsaak word. (Konsep) (2 x 1) (2) 2.5.2 Sri Lanka Indonesië (2 x 1) (2) 2.5.3 8 mense (1 x 1) (1) 2.5.4 Suid-Afrika is ver weg van die episentrum (8 000 km weg). (1 x 2) (2) 2.5.5  Oorlewendes is dakloos gelaat omdat die huise vernietig is  Gewasse is vernietig wat tot voedseltekorte gelei het  Swak infrastruktuur soos paaie en brûe het in duie gestort  Geen gesondheidsorgfasiliteite  Besighede is beïnvloed sodat baie oorlewendes hulle werk verloor het. (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) GEOGRAFIE V1 7 2.5.6  Bou spesiaal versterkte geboue  Voed mense op  Om rampvoorraad voorhande te hê  Vroeë waarskuwings moet uitgereik word (Enige 2 x 2) (4) 2.6 2.6.1 Plaattektoniek is die teorie van die vorming en beweging van die plate wat die aardkors vorm. (Konsep) (1 x 1) (1) 2.6.2 kontinentale drywing (1 x 1) (1) 2.6.3 Afrika (1 x 1) (1) 2.6.4 (a) Europa Noord-Amerika (2 x 1) (2) (b) Suid-Amerika Afrika Antarktika Asië (Enige 3 x 1) (3) 2.6.5 Pangea (1 x 1) (1) 2.6.6  Gesteentes van soortgelyke tipe  Die vastelande pas soos ʼn legkaart saam  Fossiele van soortgelyke reptiele is ook gevind  Plooibergstelsels  Die Skeurvallei  Gletsers wat groot dele van die vastelande bedek het (Enige 3 x 2) (6) [75] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

8 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2018) AFDELING B: BEVOLKING EN WATERHULPBRONNE VRAAG 3 3.1 3.1.1 Reënvalverspreiding 3.1.2 vries 3.1.3 Ontsouting 3.1.4 transpirasie 3.1.5 Infiltrasie 3.1.6 oseane 3.1.7 Mariene besoedeling (7 x 1) (7) 3.2.1 D 3.2.2 E 3.2.3 B 3.2.4 H 3.2.5 C 3.2.6 G 3.2.7 A 3.2.8 I (8 x 1) (8) 3.3 3.3.1 Bevolking is die totale getal mense binne 'n gegewe gebied (1 x 1) (1) 3.3.2 2002 = 44,8 miljoen 2016 = 54,9 miljoen (2 x 1) (2) 3.3.3 Laagste – Wes-Kaap (6,3 miljoen) Hoogste – Gauteng (13,4 miljoen) (2 x 1) (2) 3.3.4 Vanaf 2002 tot 2016 het die bevolking van Suid-Afrika toegeneem (1 x 2) (2) 3.3.5  Die vraag na water styg met ʼn groeiende bevolking  Namate die bevolking toeneem, verminder die beskikbare gewasland  Oorspronklike woude het verdwyn.  Voedseltekorte (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) GEOGRAFIE V1 9 3.3.6  Praktyk van geboortebeperking  Beskikbaarheid van voorbehoeding  Sterilisasie  Gesinsbeplanning  Mense kan opgevoed word oor die probleme van bevolkingsgroei  Moedig aborsie aan (Enige 2 x 2) (4) 3.4 3.4.1 Verworwe immuniteitsgebreksindroom (1 x 1) (1) 3.4.2 Hoogste – KwaZulu-Natal (14,9%) Laagste – Wes-Kaap (5,1%) (2 x 1) (2) 3.4.3  Gereelde koors en sweet  Gebrek aan energie  Geswelde limfknope  Aanhoudende veluitslag  Aanhoudende of gereelde gisinfeksies (orale of vaginale)  Pelviese inflammatoriese siekte by vroue wat nie beter met behandeling word nie. (Enige 2 x 1) (2) 3.4.4  Suid-Afrika het meer mense wat met MIV leef as enige ander land in die wêreld.  Die aantal MIV-positiewe mense in 2009 is op 5,6 miljoen beraam (Enige 1 x 2) (2) 3.4.5  MIV word versprei deur liggaamsvloeistowwe soos bloed, sperma, vaginale vloeistowwe en borsvoeding  Deur onbeskermde seks  Gedurende swangerskap  Gedurende geboorte  Hergebruik en deel van naalde (Enige 2 x 2) (4) 3.4.6  Motiveer mense om hul negatiewe houding, idees en gedrag teenoor mense met MIV en Vigs te verander  Maak mense meer bewus van wat 'n stigma is en gee hulle die kennis en vaardighede om dit te verminder  Spreek die vrese en wanopvattings oor MIV-oordrag aan  Bespreek taboe-onderwerpe soos geslag, geweld, seksualiteit, seks en dwelmgebruik  Verskaf vaardighede om die stigma uit te daag en mense se gedrag te verander. (Enige 2 x 2) (4) 3.5 3.5.1 Wateroordrag is die beweging van water van een gebied na ʼn ander (1 x 1) (1) 3.5.2 Nelson Mandela Metropolitaanse Munisipaliteit Oos-Kaap (2 x 2) (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

10 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 3.5.3  Water word vir besproeiing gebruik  Verskaffing van stedelike sentrums in die Nelson Mandela Metropolitaanse gebied (2 x 1) (2) 3.5.4  Water word van die Gariepdam na die Groot Visrivierkom deur middel van pypleidings gebring  ʼn Stu-wal Elandsdrift lei water van die Groot Visrivier af na ʼn kanaal en deur 'n tonnel tot in die Klein Visrivier  ʼn Pyplyn lei water tot in ʼn kanaal na die Darlingtondam op die Sondagsrivier. (2 x 2) (4) 3.5.5 Menslike faktore  Die bevolking styg  Kommersiële boere gebruik meer water vir besproeiing  Verstedeliking  Onbehandelde afvalwater  Myne en fabrieke gebruik baie water  Besoedeling van waterbronne Fisiese faktore  Reënval word nie eweredig in Suid-Afrika versprei nie  Uitheemse plantegroei verbruik meer water  Klimaatverandering (Enige 3 x 2) (6) 3.6 3.6.1 Hidro-elektrisiteit (1 x 1) (1) 3.6.2 Hernubaar (1 x 1) (1) 3.6.3 Dit word gebruik om elektrisiteit op te wek (1 x 1) (1) 3.6.4  Huishoudelike gebruik ('n voorbeeld van huishoudelike gebruik word aanvaar)  Gebruik vir landbou-aktiwiteite (2 x 1) (2) 3.6.5  Die beskikbaarheid van grondwater help om hoë verdampingshoeveelhede te vervang  Mense kan hierdie grondwatertoevoer deur putte en boorgate bekom  Op die oomblik word meer as 2 000 m³ water daagliks deur die boorgate uit die grond verwyder (Enige 1 x 2) (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) GEOGRAFIE V1 11 3.6.6 In die huis  Draai krane toe wanneer die water nie gebruik word nie  Herstel druppende krane en lekkasies  Gebruik waterbesparende stortkoppe  Spoel toilette minder gereeld  Stort eerder en bad minder  Hergebruik vuil water vir die skoonmaak van bv. Was van motors of vloere In die tuin  Gebruik ʼn waterkan in plaas van ʼn tuinslang  Versamel reënwater vanaf die dak  Gebruik badwater om groente nat te maak  Maak plante in die aand nat In die gemeenskap  Rapporteer lekkende pype aan die munisipaliteit  Verwyder uitheemse plante  Onderrig ander om water volhoubaar te gebruik (Enige 4 x 2) (8) [75] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

12 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2018) VRAAG 4 4.1 4.1.1 Stootfaktor 4.1.2 Vrywillig 4.1.3 Immigrant 4.1.4 Vlugteling 4.1.5 Xenophobie 4.1.6 Emigrasie 4.1.7 Trekfaktor (7 x 1) (7) 4.2 4.2.1 Oseane 4.2.2 Laedruk 4.2.3 Hoë druk 4.2.4 Vogtig 4.2.5 Wolke 4.2.6 Reënval 4.2.7 Oppervlakafloop 4.2.8 Styging (8 x 1) (8) 4.3 4.3.1 Migrasie (1) 4.3.2 (a) Internasionaal (b) Vrywillig (c) Tydelik (3 x 1) (3) 4.3.3  Hy soek beter werksgeleenthede  Hy voel nie veilig in Suid-Afrika nie (Enige 1 x 1) (1) 4.3.4  Beter werksgeleenthede  Beter lewenstandaard  Veiligheid (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) GEOGRAFIE V1 13 4.3.5  Migrasie verhoog vaardigheidstekorte in Suid-Afrika  Brein dreinering (‘brain drain’)  Dit laat slegs ouer mense in Suid-Afrika agter  Daar is minder geld om plaaslike besighede te ondersteun omdat baie mense die land verlaat  Bevolking daal dus plaaslike owerhede vind dit te duur om skole, klinieke en ander dienste in stand te hou (Enige 3 x 2) (6) 4.4 4.4.1 Demografiese oorgangsmodel is ʼn model wat verduidelik hoe die land se bevolking oor tyd verander. (Konsep) (1 x 1) (1) 4.4.2 Fase 2 (1 x 1) (1) 4.4.3 Fase 4 (1 x 1) (1) 4.4.4 Geboortekoers en sterftekoers in fase 1 is hoog (1 x 2) (2) 4.4.5  Verbeterde mediese dienste  Beter dieet  Beter dienste en infrastruktuur  Minder oorloë  Beter lewensgehalte (Enige 2 x 2) (4) 4.4.6  Die beskikbaarheid van voorbehoeding  Die status van vroue  Onderwys  Werksgeleenthede  Mediese sorg  Kultuur en tradisie  Geloof  Die ouderdom van trou  Poligamie  Politieke stelsel (Enige 3 x 2) (6) 4.5 4.5.1 Oorbevissing om vis vinniger te vang as wat hulle kan voortplant en sodoende die visbronne geleidelik te verminder. (Konsep) (1 x 1) (1) 4.5.2  Meer mense en maatskappye vang visse in die wêreld se oseane  Die gebrek aan ander werksgeleenthede in kusgemeenskappe dwing mense om te oorleef deur vis te vang  Vistegnologie het aansienlik verbeter, wat veroorsaak dat meer vis gevang word  Gebrek aan wette om die hoeveelheid visse wat toegelaat word om te vang, te beheer (Enige 2 x 2) (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

14 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 4.5.3  Oorbevissing verminder die hoeveelheid kos wat beskikbaar is vir mense om te eet  Oorbevissing van een spesie affekteer baie ander spesies  ʼn Afname in visvoorrade lei tot werksverliese en swaarkry. (Enige 2 x 2) (4) 4.5.4  Die oseane bevat groot hoeveelhede suurstof  Seewier word deur mense as voedsel gebruik  Daar is olie- en gasvelde in baie oseane  Oseaan kan gety- en golfenergie verskaf  Oseaanvervoer is een van die mees bekostigbare vorme van vervoer  Mense gebruik oseane vir toerisme en vakansies  Oseane beïnvloed ons klimaat en temperatuur (Enige 4 x 2) (8) 4.6 4.6.1 Mosambiek (1 x 1) (1) 4.6.2 Suid-Afrika (1 x 1) (1) 4.6.3 SA Militêre Gesondheidsdienste (1 x 1) (1) 4.6.4  Huise word uit plastiek, hout, sink, ens. gebou  Baie digte behuising met onbeplande straatpatrone. (Enige 1 x 2) (2) 4.6.5  Swak padkruisings is weggespoel  Lae brûe is weggespoel, wat die gebied onbereikbaar gemaak het (ontoeganklik) (2 x 2) (4) 4.6.6  Voorsiening van formele behuising in ander gebiede  Hervestiging van geboue binne nedersettings  Voorkom die bou van huise in gebiede met 'n hoë risiko vir oorstroming  Verbeter die ontwerp van huise  Installering en instandhouding van dreinering  Die ontwerp van rampplanne om ʼn vloedsituasie te hanteer wanneer dit gebeur  Opvoeding van mense oor vloedgevare (Enige 3 x 2) (6) [75] GROOTTOTAAL: 225 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief