Life Sciences Grade 12 P1 Gauteng Mock 2019 QP (Afr)

Downloaded from hlayiso.com GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEREIDENDE EKSAMEN 2019 10831 LEWENSWETENSKAPPE VRAESTEL 1 TYD: 2½ uur PUNTE: 150 18 bladsye b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 2 (Vraestel 1) 10831/ 19 GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEREIDENDE EKSAMEN LEWENSWETENSKAPPE (Vraestel 1) TYD: 2½ uur PUNTE: 150 INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies sorgvuldig deur voordat die vrae beantwoord word. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDBOEK neer. 3. Begin die antwoorde vir elke vraag bo-aan ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. 5. Bied jou antwoorde volgens die instruksies van elke vraag aan. 6. Maak ALLE sketse met potlood en byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme en vloeidiagramme slegs wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. Jy mag NIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy KAN ʼn nie-programmeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik waar nodig. 11. Skryf netjies en leesbaar. b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 3 (Vraestel 1) 10831/ 19 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A – D) langs die vraagnommer (1.1.1. – 1.1.10) in die ANTWOORDBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.11 D. 1.1.1 In watter deel van die vroulike voortplantingstelsel vind bevrugting plaas? A Ovarium B Buis van fallopius C Serviks D Vagina 1.1.2 ʼn Uittreksel vanuit ʼn klier van ʼn volwasse aap was ingespuit in die bloedstroom van ʼn jong aap. Dit het veroorsaak dat die aap abnormaal lank groei. Vanuit watter klier was dié uittreksel verkry? A Hipotalamus B Pituïtêre C Adrenale D Tiroïed 1.1.3 Bestudeer die onderstaande sisteme. (i) Gaswisseling (ii) Spysvertering (iii) Uitskeiding Watter van die bogenoemde sisteme is nie-funksioneel in die menslike fetus nie? A (i) en (ii) alleenlik B (ii) en (iii) alleenlik C (i), (ii) en (iii) D (i) en (iii) alleenlik b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 4 (Vraestel 1) 10831/ 19 1.1.4 Die onderstaande diagram toon die strukture wat betrokke is in die refleksaksie. Warm pan Wat is die volgorde waarin diè strukture betrokke is? A P →Q →R →S B P →S →R →Q C Q →R →S →P D Q →S →P →R 1.1.5 Watter grafiek toon die effek van besoedeling deur rioolafval op die hoeveelheid opgeloste suurstof in ʼn rivier? Opgeloste Opgeloste suurstof suurstof Afstand stroomaf Afstand stroomaf Rioolafval vloei in Rioolafval vloei in die rivier in die rivier in Opgeloste Opgeloste suurstof suurstof Afstand stroomaf Afstand stroomaf Rioolafvalvloei in Rioolafval vloei in die die rivier in rivier in b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 5 (Vraestel 1) 10831/ 19 1.1.6 Watter EEN van die volgende sluit die uitbroei van bevrugte eiers in die vroulike liggaam in, sodat die kleintjies lewendig gebore word? A Uitwendige bevrugting B Ovipaar C Vivipaar D Ovovivipaar 1.1.7 Die deursnit van ʼn persoon se pupil is gemeet oor ʼn tydperk. Die resultate word hieronder getoon. Deursnit van pupil (mm) Tyd(sekondes) Gedurende watter tydperiode neem die ligintensiteit die vinnigtse toe? A 5 – 10 s B 15 – 30 s C 35 – 45 s D 55 – 60 s 1.1.8 Monokultuur moet vermy word omdat dit … A bestaande plae se bevolkingsgrootte laat toeneem. B biodiversiteit laat toeneem. C gewasopbrengste laat afneem. D grondvoedingstowwe laat toeneem. b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 6 (Vraestel 1) 10831/ 19 1.1.9 Die vlakke van tiroksien in die liggaam word beheer deur die… A hipotalamus en pituïtêreklier. B tiroïdklier en hipotalamus. C adrenale- en tiroïdklier. D pituïtêre- en tiroïdklier. 1.1.10 Bestudeer die onderstaande diagram. 1 2 3 4 7 6 5 Watter EEN van die volgende verteenwoordig die korrekte byskrifte? A 3 –blinde vlek; 4 - choroïed B 2 –glasvog; 1 – suspensoriese ligament C 5 –optiese senuwee; 7 - pupil D 6 –konjuktiva; 3 – geelvlek (10 x 2) (20) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 7 (Vraestel 1) 10831/ 19 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1 – 1.2.7) in die ANTWOORDBOEK neer. 1.2.1 Die tipe ontwikkeling in voëls waar die nakomelinge nie op hul eie kan beweeg nie 1.2.2 ʼn Chemiese stof wat deur endokriene kliere afgeskei word 1.2.3 Die proses waartydens volgroeide, haploïede sperm geproduseer word van die kiemepiteel in die testes gedurende meiose 1.2.4 Die mislukking van chromosome wat nie skei en segregeer in dogterselle gedurende meiose nie 1.2.5 Die tipe bevrugting wat met vivipaar geassosieer word 1.2.6 Die groei van dele van ʼn plant wat reageer op swaartekrag 1.2.7 Die deel waar die oorkruising in chromosome voorkom gedurende meiose (7 x 1) (7) 1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM I van toepassing is op slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen langs die vraagnommer (1.3.1 – 1.3.3) in die ANTWOORDBOEK neer. KOLOM I KOLOM II 1.3.1 Oorkruising vind plaas A Profase I B Profase II 1.3.2 Embrio gevoed van dooier wat in die A Ovipaar eier gevind word B Ovovivipaar 1.3.3 Bevorder reabsorpsie van soute in A ADH die niere B Aldosteroon (3 x 2) (6) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 8 (Vraestel 1) 10831/ 19 1.4 Bestudeer die onderstaande diagram. 1.4.1 Identifiseer deel: (a) D (1) (b) G (1) 1.4.2 Noem die sisteem van membrane wat die brein omring. (1) 1.4.3 Identifiseer die LETTER alleenlik van die deel van die brein wat: (a) Liggaamstemperatuur beheer (b) Prolaktien produseer (c) Onwillekeurige aksies soos hartklop beheer (d) Geheuestoor beheer en willekeurige aksies (4) (7) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 9 (Vraestel 1) 10831/ 19 1.5 Die onderstaande grafiek toon die hoeveelheid afval wat van verskillende produkte af ontwikkel het en die tyd wat dit elke produk neem om af te breek. Die hoeveelheid afval wat ontwikkel van verskillende produkte en die tyd wat dit neem om af te breek. Hoeveelheid afval (tonne) Tyd wat dit neem vir afval om af te breek (jare) Batterye Aluminiumblikkies Plastieksakke Nylonvesels Leerskoene Produkte Hoeveelheid afval (tonne) Tyd wat dit neem vir afval om af te breek (jare) 1.5.1 Vanaf die grafiek identifiseer EEN biodegradeerbare produk. (1) 1.5.2 Volgens die grafiek, hoe lank neem dit plastieksakke om af te breek? (1) 1.5.3 Bereken die persentasie bydrae van plastieksakke tot die totale hoeveelheid afval wat vanaf die produkte soos getoon ontwikkel het. Toon ALLE berekeninge. (3) (5) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 10 (Vraestel 1) 10831/ 19 1.6 Bestudeer die onderstaande diagram. Verhoog bloedglukose Verlaag bloedglukose 1.6.1 Identifiseer: (a) Orgaan A (1) (b) Hormoon 2 (1) (c) Orgaan B (1) 1.6.2 Noem die siekte wat moontlik kan ontwikkel van ʼn onderafskeiding van hormoon 1. (1) 1.6.3 Hoe word hormoon 1 en 2 na teikenorgaan A vervoer? (1) (5) TOTAAL AFDELING A: 50 b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 11 (Vraestel 1) 10831/ 19 AFDELING B VRAAG 2 2.1 Die onderstaande grafiek toon die veranderinge in die konsentrasie van hormone in die bloed van ʼn vrou gedurende haar menstruele siklus. LH Hormoonvlakke in die bloed Progesteroon (arbitrêre eenhede) Estrogeen FSH Dag 1 Dag 14 Dag 28 Tyd (dae) 2.1.1 Verduidelik hoekom die konsentrasie FSH in die bloed toeneem na Dag 1. (3) 2.1.2 Meld wat sal gebeur met die estrogeenvlakke in die bloed wanneer die LH vlakke toeneem. (1) 2.1.3 Verduidelik hoekom die estrogeenvlakke afneem na Dag 14. (2) 2.1.4 Met verwysing na hormoonbeheer, beskryf wat menstruasie veroorsaak tussen Dae 1 – 4. (2) 2.1.5 Beskryf die proses oögenese. (5) (13) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 12 (Vraestel 1) 10831/ 19 2.2 Die onderstaande diagram toon die manlike voortplantingsorgaan. 2.2.1 Identifiseer: (a) A (1) (b) C (1) 2.2.2 Verduidelik EEN funksie van deel D. (2) 2.2.3 Verduidelik EEN gevolg vir reproduksie indien B teen dieselfde temperatuur was as die res van die liggaam. (2) 2.2.4 Verduidelik TWEE aanpassings van sperm om te verseker dat bevrugting suksesvol is. (4) (10) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 13 (Vraestel 1) 10831/ 19 2.3 Die onderstaande diagram toon ʼn fase in meiose. 2.3.1 Watter fase van meiose word deur die diagram voorgestel? (1) 2.3.2 Gee ʼn sigbare rede vir jou antwoord in Vraag 2.3.1. (2) 2.3.3 Noem deel A. (1) 2.3.4 Hoeveel chromosome … (a) was teenwoordig in die ouersel voor dié sel meiose ondergaan het? (1) (b) sal teenwoordig wees in elke sel aan die einde van meiose? (1) 2.3.5 Gee EEN biologiese belangrik van meiose. (1) (7) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 14 (Vraestel 1) 10831/ 19 2.4 Maria wou ʼn ondersoek instel oor die effek van lig wat van een rigting af kom, op die groei van saailinge. Sy het boontjiesade in twee saadbakke geplant en dit toegelaat om te ontkiem. Toe die jong saailinge begin verskyn bo die grondvlak, is hulle vir drie dae aan lig van alle rigtings blootgestel. Na drie dae, het die saadbakke die volgende verskillende behandelinge ontvang: • Saadbak A: Die saailinge is blootgestel aan lig vanuit alle rigtings. • Saadbak B: Die saailinge is blootgestel aan lig vanuit slegs een rigting. Die onderstaande diagram toon die effek van die behandelinge. Lig vanuit een Tydens Lig vanuit rigting begin alle rigtings Tydens begin 2.4.1 Verduidelik hoekom dit belangrik is om Saadbak A deel van die ondersoek te maak. (2) 2.4.2 Verduidelik die resultate wat verkry is in Saadbak B in terme van die rol van ouksiene. (6) 2.4.3 Gee TWEE faktore wat konstant gehou moes word tydens dié ondersoek. (2) (10) [40] b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 15 (Vraestel 1) 10831/ 19 VRAAG 3 3.1 Beskryf hoe akkommodasie plaasvind in die oog vir ver visie. (5) 3.2 Motorbestuurders het vinnige reaksies nodig om ongelukke te vermy. ʼn Leerder gebruik ʼn rekenaar om die reaksietyd te meet. Die rekenaarskerm wys ʼn verkeerslig wat rooi is. Die verkeerslig verander dan na groen. Die onderstaande diagram toon die veranderinge wat die persoon op die rekenaarskerm sien. Rooi lig Groenlig Wanneer die verkeerslig na groen verander moet die persoon die rekenenaar se muis so vinnig as moontlik druk. Die rekenaarprogram werk die tyd uit wat dit neem om te reageer as die lig van kleur verander. Die leerder het elke afmeting drie keer gedoen om die gemiddelde waarde te bereken. Die onderstaande tabel toon die resultate. Ouderdom in Gemiddelde reaksietyd jare (millisekondes) 30 182 45 221 60 258 75 364 90 526 3.2.1 Teken ʼn lyngrafiek om die resultate in die bostaande tabel te toon, in jou ANTWOORDBOEK. (6) 3.2.2 Sommige mense dink dat ouer mense, wat in die ouderdomsgroep 75 – 90 nie toegelaat moet word om ʼn motor te bestuur nie. Gebruik die inligting van die tabel om te verduidelik hoekom dit meer gevaarlik is vir ouer mense om ʼn motor te bestuur. (2) 3.2.3 Gee EEN manier hoe die leerder die betroubaarheid van die resultate kan verhoog. (1) (9) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 16 (Vraestel 1) 10831/ 19 3.3 Die onderstaande diagram toon ʼn deel deur die menslike oor. 3.3.1 Verskaf die LETTER ALLEENLIK van die deel van die oor waar die volgende ingesit sal word: (a) ʼn dreineringsbuisie (1) (a) ʼn kogleêre inplanting (1) 3.3.2 Verduidelik hoe die funksionering van die oor geaffekteer sal word indien die bene by C versmelt is. (2) 3.3.3 ʼn Doelwagter duik om ʼn bal te keer wat na die doelhok geskop word. Verskaf ʼn beskrywing oor hoe sy ore en senuweestelsel sy balans beheer terwyl hy duik om die bal te keer. (6) (10) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 17 (Vraestel 1) 10831/ 19 3.4 Globale verwarming en osoonvernietiging is twee omgewingsuitdagings. 3.4.1 Wat word met die term koolstofvoetspoor bedoel? (2) 3.4.2 Gee TWEE maniere hoe ons, ons koolstofvoetspoor kan verminder om sodoende globale verwarming te laat verminder. (2) 3.4.3 Gee TWEE moontlike gesondheidseffekte op die menslike liggaam, indien die osoonlaag verder vernietig word. (2) 3.4.4 Meeste van Suid-Afrika se elektrisiteit word van steenkool geproduseer. Beskryf die impak van die gebruik van dié energiebron op globale verwarming. (4) (10) 3.5 Lees die onderstaande leesstuk en beantwoord die vrae wat volg. HOEKOM AFRIKA SE GEWASBOERE PLAAGDODERS MOET BALANSEER MET ANDER PLAAGBEHEERMETODES Wanneer ʼn insekplaag gewasse bedreig, sal baie kleinboere plaagdoders gebruik. Dit verminder die plaagvoorvalle direk, wat gewasse erg beskadig. Dit beteken hoër opbrengste, hoër inkomste vir boere en minder wanvoeding. Op die lange duur, is die gebruik van plaagdoders nie volhoubaar nie, want baie insekte raak baie gou weerstandig. Die aanhoudende gebruik van plaagdoders veroorsaak groot skade aan die natuurlike omgewing. 3.5.1 Verduidelik wat met die term voedselsekerheid bedoel word. (2) 3.5.2 Gee TWEE voordele met verwysing na die artikel, van die gebruik van plaagdoders om plae dood te maak. (2) 3.5.3 Verduidelik ʼn meer gepaste alternatief, om plae dood te maak. (2) (6) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 18 (Vraestel 1) 10831/ 19 AFDELING C VRAAG 4 Simphiwe het deelgeneem aan die Comrades Maraton, wat ʼn langafstand resies is wat op ʼn vroeë, koue wintersoggend begin. Beskryf die effek van adrenalien op sy liggaam en hoe sy liggaamstemperatuur gereguleer was is terwyl hy gewag het om die resies op die koue dag, te begin. Beskryf ook die veranderinge wat plaasgevind het in sy oë sodat dit kon aanpas by die toenemende lig, soos die son opgekom het. Inhoud (17) Sintese (3) (20) NOTA: GEEN punte sal toegeken word vir ʼn antwoord in die vorm van ʼn vloeidiagram, diagramme of tabelle nie. TOTAAL AFDELING C: 20 TOTAAL: 150 EINDE