Natural Sciences Grade 9 P1 Eastern Cape November 2019 QP

GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS PROVINSIALE EKSAMEN 2015 GRAAD 9 NATUURWETENSKAPPE TYD: 2 uur PUNTE: 80 9 bladsye b.o.

NATUURWETENSKAPPE 2 GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS PROVINSIALE EKSAMEN NATUURWETENSKAPPE Tyd: 2 uur Punte: 80 INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Hierdie vraestel bestaan uit AFDELING A en AFDELING B gebaseer op die voorgeskrewe inhoudsraamwerk in die KABV-dokument. 2. Hierdie eksamenvraestel bestaan uit SEWE vrae. 3. Beantwoord AL die vrae. 4. Volg die instruksies en die nommering van elke vraag. 5. Alle sketse/diagramme moet in potlood geteken word en byskrifte in blou of swart ink geskryf word. 6. Nie-programmeerbare sakrekenaars, gradeboë en passers mag gebruik word. 7. Skryf netjies en leesbaar. b.o.

NATUURWETENSKAPPE 3 AFDELING A VRAAG 1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE Vier keuses word voorsien as moontlike antwoorde op die volgende vrae. Kies die korrekte antwoord by elke nommer en skryf slegs die simbool (A, B, C of D) van die korrekte keuse langs die vraagnommer (1.1–1.6) in jou antwoordboek neer. 1.1 Die aantrekkingskrag na die middelpunt van die aarde A Gravitasiekrag B Magnetiese krag C Toegepaste krag D Wrywingskrag (2) 1.2 Hierdie gas beslaan 21 % van die atmosfeer en is noodsaaklik vir lewende organismes. A Osoon B Waterstof C Suurstof D Koolstofdioksied (2) 1.3 Die drie hoofkategorieë gesteentes wat uit gesmelte rots gevorm word, in volgorde is ... A Metamorfies, sedimentêr, stollings, magma. B Sedimentêr, metamorfies, magma, stollings. C Stollings, magma, metamorfies, sedimenêr. D Magma, stollings, sedimentêr, metamorfies. (2) 1.4 ʼn Gas wat in die atmosfeer voorkom wat tot globale verwarring bydra, is ... A osoon B waterstof C suurstof D koolstofdioksied (2) b.o.

NATUURWETENSKAPPE 4 1.5 Indien ʼn stroombaan ʼn stroom van 6 ampére en ʼn weerstand van 3 ohm het, bereken die spanning. A 12 V B 18 V C 3V D 0.5 V (2) 1.6 Daar is een gloeilamp in ʼn seriegeskakelde stroombaan. Indien nog ʼn gloeilamp in serie geskakel word, sal … A die potensiaalverskil verlaag en die stroom verhoog. B die potensiaalverskil verhoog en die stroom verlaag. C die potensiaalverskil verlaag en die stroom verlaag. D die potensiaalverskil verhoog en die stroom verhoog. (2) (12) b.o.

NATUURWETENSKAPPE 5 VRAAG 2 TERMINOLOGIE Skryf die korrekte wetenskaplike term vir elk van die volgende beskrywings neer. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (2.1–2.6) op die antwoordblad neer. 2.1 Wrywing, spanning en druk is voorbeelde van ... kragte. (1) 2.2 Die mengsel van suurstof, stikstof, koolstofdioksied en ander gasse (1) 2.3 Die natuurlike verskynsel waartydens die atmosfeer genoegsaam verhit word om lewe te kan onderhou (1) 2.4 Tipe rots waaruit metaal ontgin kan word (1) 2.5 ʼn Groep elektriese selle wat aanmekaar verbind word (1) 2.6 ʼn Komponent wat van materiaal vervaardig is waardeur stroom kan vloei (1) (6) VRAAG 3 PAS KOLOM A BY KOLOM B Kies ʼn term uit KOLOM B wat pas by die stelling in KOLOM A. Skryf slegs die antwoord (A–H) langs die vraagnommer (3.1–3.6) op die antwoordblad neer, byvoorbeeld 3.7. K KOLOM A KOLOM B 3.1 ʼn Instrument waarmee potensiaalverskil A Nasionale netwerk gemeet word B Planetêre Newels 3.2 Die sisteem bestaande uit kragstasies, generators, transformators en C Stollingsgesteentes transmissielyne D Voltmeter 3.3 Die eenheid waarin elektriese stroomsterkte gemeet word E Ampère 3.4 Rots wat gevorm word uit lae sand, slik F Sedimentêre gesteentes en klei G Meteoriet 3.5 ʼn Soliede voorwerp vanuit die ruimte wat op die Aarde beland het H Ster 3.6 Gasse wat uit ʼn ster uitgedryf is en ʼn wolk om die ster te vorm (6x1)=(6) (6) TOTAAL AFDELING A: [24] b.o.

NATUURWETENSKAPPE 6 AFDELING B VRAAG 4 Lees die volgende gevallestudie en antwoord dan die vrae wat volg. Hoe yster uit ystererts ontgin word Yster is een van die mees algemene, goedkoopste en belangrikste metale. Dit word in baie strukture soos geboue, brûe en goedere soos metaalpale, motors, spykers en heinings gebruik. Die onttrekking van yster uit ysteroksied is nie ʼn nuwe idee nie. Duisende jare gelede was baie Suid-Afrikaanse mans metaalwerkers en het toe reeds yster uit ystererts ontgin. Vandag behels die onttrekkingsproses die gebruik van enorme hoogoonde om die yster uit die ystererts te ontgin. Tydens die onttrekkingsproses word verskeie chemiese prosesse gebruik om die yster uit die ystererts te ontgin. Die onderstaande verwys na die stappe in die onttrekkingsproses. 1. Ystererts, kooks en kalksteen word van bo af in die hoogoond ingevoer. Kalksteen (kalsiumkarbonaat) ontbind teen hoë temperature binne-in die hoogoond om kalsiumoksied te vorm en koolstofdioksied ontsnap bo uit die hoogoond. Die kalsiumoksied reageer met die hoof onsuiwerheid in die erts, sand (silikoonoksied), om ʼn afvalstof, slak te vorm. Die slak sak af na die bodem van die hoogoond waar dit op die gesmelte yster dryf. Die slak word afgetap en word gebruik om onder andere sement mee te maak. 2. Warm lug word deur klein gaatjies in die hoogoond ingeblaas. Die warm lug veroorsaak vinnige verbranding van die koolstof in die kooks om ʼn gas, koolstofmonoksied te vorm. Die reaksie stel baie hitte vry en die temperatuur in die hoogoond bereik tot 2 000oC. 3. Die koolstofmonoksied reageer met die ysteroksied om yster en koolstofdioksied te vorm. Die koolstofdioksied ontsnap aan die bokant van die hoogoond uit. 4. Die yster word so warm dat dit in ʼn vloeibare vorm op die bodem van die hoogoond versamel. 5. Die gesmelte yster word onmiddellik gebruik om staal te vervaardig of dit word in vorms gegiet om af te koel en te stol. 4.1 Watter stowwe word in die hoogoond met die ystererts gemeng ? (2) 4.2 Noem die gas wat tydens die onttrekkingsproses vrygestel word. (1) 4.3 Waarom word hierdie oond ʼn hoogoond genoem. (2) 4.4 Noem TWEE wyses waarop die ontginning van yster ʼn impak op die omgewing kan hê. (4) b.o.

NATUURWETENSKAPPE 7 4.5 Uit watter deel van die aarde word minerale ontgin? (1) 4.6 Gee TWEE voorbeelde van minerale wat in natuurlike vorm gebruik word. (2) (12) VRAAG 5 Bestudeer die onderstaande tabel en beantwoord die vraag wat volg. Hoogte (km) Temperatuur (oC) Hoogte (km) Temperatuur (oC) 0 15 50 -2 5 -19 55 -7 10 -49 60 -17 15 -56 65 -33 20 -56 70 -54 25 -51 75 -65 30 -44 80 -79 35 -37 84 -86 40 -22 92 -86 45 -8 95 -81 48 -2 100 -72 Gebruik die tabel om ʼn grafiek te trek wat wys hoe die temperatuur by verskillende hoogtes verander. Gebruik ʼn horisontale skaal van 1 cm vir elke 10 oC op die horisontale- as en 1 cm vir elke 5 km op die vertikale-as. Verbind die punte met ʼn egalige kurwe. (Gebruik die rubriek as riglyn wanneer die grafiek getrek word). (15) Rubriek Assesseringskriteria Punte toekenning Korrekte tipe grafiek 1 Titel/opskrif vir grafiek 2 Korrekte beskrywing vir die 1 x-as: Temperatuur (oC) Korrekte beskrywing vir y- 1 as: Hoogte (km) Gepaste skaal vir x-as 1: Eenhede gepas; 1: Gelyke intervalle tussen eenhede Gepaste skaal vir y-as 1: Korrekte waardes; 1: Gelyke intervalle tussen eenhede Stip die punte 3: Alle 2: Sommige 1: Slegs 0: Geen waardes waardes waardes een waarde korrek korrek korrek korrek Alle byskrifte korrek op 3: Alle 2: Sommige 1:Slegs een 0: Geen byskrif is grafiek ingevul soos bv. byskrifte byskrifte is byskrif is korrek aangedui nie termosfeer, mesosfeer, korrek korrek korrek stratosfeer, troposfeer, aangedui aangedui osoon (15) b.o.

NATUURWETENSKAPPE 8 VRAAG 6 Bestudeer die onderstaande stroombaandiagram en beantwoord die vrae wat volg. V1 9V A1 6 A V2 A S1 A2 2 A S2 B A3 V3 6.1 6.1.1 Wat is die waarde van V2 en V3 ? (1) 6.1.2 Indien die skakelaar S2 oop is, wat sal die lesing op A 2 wees? Gee ʼn rede vir jou antwoord. (2) 6.1.3 Watter gloeilamp, A of B, het die hoogste weerstand? Verduidelik jou antwoord. (3) 6.1.4 Bereken die weerstand van gloeilamp A en gloeilamp B. (6) 6.2 Om ʼn koppie koffie te maak, word water vir 2 minute gekook in ʼn 2 000 W ketel. 6.2.1 Bereken die totale energie verbruik tydens die twee minute. (2) 6.2.2 Bereken die koste van die totale verbruik, indien die prys per eenheid 120c is. (5) (19) b.o.

NATUURWETENSKAPPE 9 VRAAG 7 Bestudeer die onderstaande diagram wat ʼn nat sel voorstel en antwoord dan die vrae wat volg. Suurlemoensel Koperplaat geleier skuifspeld 7.1 Wat is die spesifieke wetenskaplike naam vir ʼn sel/battery? (2) 7.2 Beskryf die funksie van die gloeilamp in hierdie ondersoek. (2) 7.3 Noem die tipe reaksie wat by die koper elektrode sal plaasvinid. (1) 7.4 Beskryf die algemene beginsel waarop batterye werk. (3) 7.5 Definieer die term elektroliet. (2) (10) TOTAAL AFDELING B: [56] TOTAAL: 80 EINDE