Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
2023
UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA
AMAMAKI: 80
Lo mhlahlandlela wokumaka unamakhasi angama-41.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Skip to contentAll 2023 papers 





View all
%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)




isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo
Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 41 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Isizulu Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isizulu. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiZulu HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isizulu
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 41
- File size
- 947.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 41
This exam
NSC June Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Memo
- Paper 3Question paper
Questions in this paper
- Question 2Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 7Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
Show all 12 questions
- Question 11Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 13Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 15Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 17Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 19Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 21Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
Imiyalelo yokumaka leli phepha
1. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
(Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
omfushane encwadini eyodwa/efanayo)
2. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.
3. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
omfushane kanye nomude uphenduliwe.
4. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
uyayiyeka eyesibili.
5. Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
izinombolo zikhonjiswe umhlahlandlela.
6. Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.
7. Imibuzo emide
Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
ombuzo omude walowo ohlolwayo.
8. Imibuzo emifushane
Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.
9. Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona
okunikezwa amamaki.
10. Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa
amamaki.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU A: IZINKONDLO
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
'NGIBONGA NGIYANCONCOZA' – Imbongi ayaziwa
Sebenzisa la maphuzu kanye namanye njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo.
Izimpendulo zingahluka kuya ngokuthi umfundi uyiqonde kanjani inkondlo.
Sebenzisa irubhrikhi yokuhlola lo mbuzo esekhasini lama-35.
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi uyayiqonda indikimba yenkondlo
okuwumongo noma umqondongqangi wenkondlo. Indikimba yethula imiqondo,
imicabango yembongi ngento/ ngesimo esithile. Indikimba yale nkondlo eyokubonga,
imbongi ibonga ayiphezi kumuntu oyikhulisile ngolwazi. Indikimba ingavezwa
ngamagama acebile/anothile asetshenziswe imbongi enkondlweni.
UMZIMBA
Ukukhethwa kwamagama acebile/anothile.
Okweguqa lithath' ubunkunzi (isifaniso) - imbongi isebenzise isifaniso
ukubonga ukukhuliswa ngolwazi igcine isikwazi ukuzimela ngokwayo.
Lisacij' izimpond' okweklwa (isifaniso) - imbongi ibonga ulwazi elutholile
oluyizikhali ezibukhali ezolwa ngazo empilweni.
Licijwa ngomlalazi- imbongi igqamisa ukukuqeqeshwa kanzima kwembongi yilo
muntu embongayo.
Okwenzulu yeziziba ngisajula (isifaniso) - imbongi ibonga ulwazi enalo olujule
kuhle kwesiziba esidephile. Ayimile imbongi isaqhubeka nokuthola ulwazi olujulile
kulo muntu embongayo.
Ebandla lezingengelezi - imbongi ibonga ukuthi yize noma isencane kodwa
ulwazi enalo luyenza ukuthi yethenjwe abantu abadala kunayo baze bayisondeze
kubo ukuba ibe yingxenye yabo ngoba ikhaliphile futhi ivuthiwe ngokomqondo.
Bengithwesa isicoco- imbongi ibonga ukuthi ithweswe iziqu zokunqoba ngenxa
yolwazi enalo, ingakho ibonga inconcoza.
Ngokudla umhlanganiso ngezinduku zomsimbithi. - Imbongi ibonga ukuthi
kwekade iqhathwe nabo iphumelele ngamalengiso ngenxa yolwazi olunzulu
enalo.
Ngiphikelele kwelezinyandezulu - imbongi ibonga ukuthi ngenxa yolwazi enalo
isikulungele ukuya esigabeni esilandelayo sobumbongi.
Ngob'inkunz' isematholeni (isaga) - imbongi ibonga lo muntu oyifundisile ngoba
ulwazi eluncele kuyo ikwazile ukulusebenzisa igcine isingumholi noma isidingida
izindaba ezinzulu nabantu abakhulile kunayo yize isencane.
ISIPHETHO/UVO LOMFUNDI: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.
Imbongi isebenzise amagama acebile/anothile ukugqamisa indikimba yale nkondlo.
[Makunikezwe amamaki aphelele ngempendulo esekelwe kahle]
[Impendulo eyi-eseyi ehleleke kahle ngokwemigomo yokubhalwa kwe-eseyi. Mayibe
namagama ayi-190 kuya kwangama-240] [10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)
'UNOLUXOLO/UNOXOLO' – KNN Gcumisa
2.1 Udumo lakho luyababazeka
Ufana namanz' apholil' ehla entabeni.
Upholil' uphuzisa bonke abakulangazelelayo,
Imvumelwano siqalo.
[Nikeza amamaki ama-2 uma etomulile imvumelwano washo nohlobo lwakho] (2)
2.2 Imbongi isebenzise isenzasamuntu ukugqamisa imisebenzi eyenziwa uxolo
empilweni yabantu. Le misebenzi iyababazeka. Imbongi ize iyinike izimpawu
zomuntu kodwa ibe ingeyena umuntu.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eshilo isizathu sokusetshenziswa
kwesenzasamuntu wasekela] (2)
2.3 Umqondo oqukethwe umugqa wesi-6 kuya kowesi-9 owobuhlungu
/wokuchitheka kwegazi obenzeka kubantu uma lungekho uxolo kanti umugqa
we-17 kuya kowe-19 ugqamisa ubumnandi obuba khona kubantu uma
kukhona uxolo.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eqhathanisise umqondo ngokwemigqa
wasekela] (2)
2.4 Imbongi isebenzise i-enjambamenti ukuze kwakheke ilukuluku kumfundi/
ukudala ukuthelelana emigqeni yenkondlo. Lokhu kukhombisa ukuthi
umqondo walokho okushiwo yimbongi emgqeni we-10 kuphelela emgqeni
we-12. Imbongi ithi abantu baxabene basebenzisa amagama ayiziswana
futhi kungekho obalamulayo.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eyivezile inhloso ekusebenziseni
i-enjambamenti] (2)
2.5 Imbongi iphumelele kahle ukugqamisa umoya wokuncoma/wokujabula ngoba
incoma ubumnandi obubakhona kubantu uma benothando, umusa noxolo
empilweni yabo.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eveze impumelelo yembongi ekugqamiseni
umoya] (2)
[10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)
'UGQOZI' – BW Vilakazi
3.1 Ngem' othangweni ngakhuleka,
Ngakhuleka laze layoshona.
Ukuxhumana okutshekile.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ekutomulile ukuxhumana washo uhlobo lwakho] (2)
3.2 Imbongi ithi ifike kwaDukuza yathola ulwazi ebingenalo njengoba kade ingazi
lutho. Ibona uMkabayi eyamukela kahle nakuba eqale wayibhekisisa ukuthi
ikulungele ukuba kulesi sigodlo. Kuthe kusenjalo yavulelwa esangweni
yangena.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echaze kafushane ngokushiwo imbongi] (2)
3.3 Inhloso yembongi yokusebenzisa ifanangwaqa u 'ng' ukukhombisa ukuthi
umgqumo omnandi osamculo iphinde igqamise/igcizelele ukuthi ikhuluma
ngayo mayelana nezinto ezazenziwa yimbongi mathupha ngamehlo
engqondo isephusheni esigodlweni sakwaDukuza.
[Nikeza umamaki ama-2 uma eveze inhloso yokusetshenzizwa
kwefanangwaqa] (2)
3.4 Le migqa igqamisa umoya wokukhathazeka/wendumalo/wokubalisa ngoba
kuthe uma sekubuya iphupho okwesibili imbongi ayibange isakubona ekade
ikubone ephusheni lokuqala, isigodlo namasango evaliwe.
[Nikeza amamaki ama-2 uma exoxe ngomoya olethwa yile migqa] (2)
3.5 Le migqa iveza ithoni yokugqugquzela/ yokukhuthaza. Imbongi igqugquzelwa
amazwi kaMkabayi othi ayivuke ibhale isebenzise isiphiwo sayo eyaphiwa
sona yingakho ingeke isathula.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eyivezile imigqa egqamisa ithoni esetshenziswe
yimbongi] (2)
[10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)
'IMFIHLO' – MH Mazibuko
4.1 Izinyanga nezanusi, ziwachitha ziwaqoqe–i-okzimoroni
Kanti kufihlweni? – umbuzombumbulu
[Nikeza amamaki ama-2 uma ezitomulile izibonelo zezifengqo] (2)
4.2 Leli binza ligqamisa indikimba yokufa. Imbongi ithi umuntu uyakwazi
ukuxoxela omunye umuntu asondelene naye uma kukhona abhekene nakho
kodwa uma esefile akabe esabuya ukuzomxoxela ngokufa. Uyathula
angaxoxeli muntu ngisho nomndeni wakhe ngempilo aseyiphila yangalena
kwethuna.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echaze kafushane indikimba etholakala kuleli
binza] (2)
4.3 Umqondo oqukethwe umugqa we-16 owokuthi wonke umuntu uyokwazi
ngempilo ephilwa ngaphesheya kwethuna mhlazane wafa.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuchazile umqondo] (2)
4.4 Lo mugqa ungilekelele ukuba ngiqonde ukuthi akulula ukukhuluma
ngezindaba zeliba. Lo mugqa ugqamisa umoya wokudideka/wokukhathazeka
kangangoba imbongi izithola ikhuluma nethuna ngqo ixakwa yizindaba zalo
ezingaxoxelwa muntu.
[Nikeza amamaki ama-2 uma evezile ukuthi umoya umelekelele kanjani
ukuqonda umugqa] (2)
4.5 Imbongi iyisebenzise kahle imvumelwanosiqalo u 'a' ngoba iletha umgqumo
omnandi nokugcizelela ukuthi akekho noyedwa owake wabuya wazotshela
abaphilayo ngokwenzeka ngale kwethuna.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ephawulile ngokusetshenziswa
kwemvumelwano] (2)
[10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUSHANE)
'IMPANDE YESONO'– MSS Gcumisa
5.1 Nom' engayisebenzelang' uyayifuna.
Nonay' igcwel' amasak' uyayifuna.
Ukuxhumanasigcino.
[Nikeza amamaki ama-2 uma etomulile wakugagula ukuxhumana] (2)
5.2 Imbongi isebenzise imvumelwanosiqalo u 'a …' ukuletha umculo nomgqumo
omnandi nokugcizelela ukuthi kuphela imishado ngenxa yemali.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echaze kafushane ukusetshenziswa
kwemvumelwano wasekela] (2)
5.3 Imbongi iveza umoya wokudideka/ wokudumala/ wokunganeliseki ngenxa
yokuthi nabefundisi imbala bayayidinga le mali ngoba bagcina sebethatha
imali yomnikelo ibe ngeyabo. Balindela ukunikelelwa ngabantu asebekhulile
okufanele ngabe banakekelwa yibo qobo abefundisi.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuchazile umoya wasekela] (2)
5.4 Imbongi isebenzise uphawu lokubabaza ukudlulisa umuzwa wayo ngoba
igqamisa izinsongo enazo, isongela/ixwayisa abantu abanomhobholo wemali
ukuthi kuyeza ukufa lapho beyojeza/beyogwetshwa khona ngezenzo
zabo/lapho bezofa khona bayishiye imali.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eshilo ukuthi kungani kusetshenziswe uphawu
lokubabaza] (2)
5.5 Isigqi sale nkondlo siyanensa ngoba imbongi idumele idunyazwa izinto ezimbi
abantu abazenzayo ngenxa yokufuna imali. Lesi sigqi sibuye sivezwe
nayimigqa eminingi evalekile enkondlweni.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ekwazile ukuhlaziya isigqi] (2)
[10]
AMAMAKI ESIQEPHU A: 30
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
INOVELI
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngodweshu olutholakala
kule noveli. Udweshu lwehlukaniswe kabili, udweshu lwangaphakathi
nodweshu lwangaphandle.
UMZIMBA
Udweshu Lwangaphakathi
UMhlengi/uMahlengi
● Uba nodweshu lwangaphakathi ngenkathi eyotshela uNontobeko ukuthi bahlukane,
uyaqhaqhazela, uyajuluka endleleni, uthi nanoma esefikile kuNontobeko ahluleke
ukumtshela iqiniso ngesizathu sokumazisa ukuba bahlukane.
● Uya kuyise uNgidi eGcilima, ulokhu esabile ukumtshela ukuthi uyigay, uyajuluka
uze uhluleka nokudla ikhekhe alithandayo iblack forest.
● Uba nodweshu uma ebuyekeza obekwenzeka ngenkathi behleli kamnandi noXolani
uze udlala iculo lika- Joan Amatrading.
● Uthi ehleli noNdumiso kukhale ucingo azibuze ukuthi aluphendule njengoba luvela
kuXolani kodwa agcine eluphendula.
UXolani
● Ushaywa uvalo, uhluleka nokugxilisa ingqondo yakhe kokwenzeka emhlanganweni
akuwona ngenxa yokubuka uMahlengi, uthatha ikhadi alinikwe uMahlengi,
ucabanga ukulishiya kodwa anqume ukumshayela ucingo uMahlengi afune
babonane.
● Uthe ehleli ehhovisi acabange ukushayela uMahlengi ucingo ashaywe nguvalo
angabaze kodwa agcine esemshayele ucingo.
● Ushaywe uvalo uma ecabanga ngomkakhe uLungile kodwa uqhubeka nokuya
kuMahlengi.
UNdumiso
● Uthe esefulethini likaMahlengi angathokozi uma ebona izingilazi ezimbili, aze
acabange ukuthi kukhona umuntu onyonyobela uMahlengi, uze ucabanga amasu
okuthola imali ukuze alobole uMahlengi.
● Ngenkathi ebuya ukuyobamba inkunzi kwaNgidi, uthola ucingo oluvela kuZakithi
waba nodweshu lokuthi alubambe yini ucingo olukhalayo agcine eseluphendulile.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UNgidi
● Udunyelwa ikhanda ngenxa yemicabango eminingi ayenayo ngemuva kokufika
kukaNontobeko emzini wakhe ezofuna uMhlengi, unquma ukuyofuna uMhlengi.
● Ucabanga ngoNomalanga emuva kokuhamba ayofuna uMhlengi eThekwini,
umshayela ucingo uyaxolisa.
Udweshu Lwangaphandle
UMhlengi
Uxabana noyise uNgidi uma emtshela ukuthi uyi-gay/unemizwa yabantu bobulili
obufana nobakhe.
UNgidi
● Uxabana noMhlengi uma emtshela ukuthi uyi-gay', umphuca amafa umxosha
ngesibhamu emzini wakhe.
● Uxabana noNomalanga ocingweni ngodaba lukaMhlengi.
UXolani
● Uxabana noLungile ngoba ebalindisile nezingane ngenkathi kufanele baye
emcimbini kodwa wangabalanda. Uphinde axabane noLungile uma efika enuka
isiqholo sabesifazane futhi ephuzile nokubiza igama likaMahlengi ngenkakthi elele.
● Uxabana noNdumiso bebanga uMahlengi, uNdumiso umshaya aze amlimaze.
● Uxabana nenkosikazi yakhe uLungile ngodaba lokushona kwezingane zabo.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle udweshu lwangaphakathi nodweshu lwangaphandle.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo ngodweshu lwangaphandle
nodweshu lwangaphakathi]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
7.1 Umoya wokukhathazeka, ngoba uNdumiso ufisa sengathi imali kaNgidi
kungaba ngeyakhe, ukuze alobole uMahlengi.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuvezile umoya wesekela] (2)
7.2 Isizinda ngokwesikhathi/ngokwenkathi kulesi siqeshana sikhombisa izinto
ezenzeka esikhathini samanje/kulesi sikhathi sanamuhla.
Kusetshenziswa izingcingo ezikumacontainer akwa-Vodacom, uNdumiso
ushayele uMahlengi ucingo.
Kunamabhuku ezingcingo. UNdumiso ubheke izinombolo zasePort
Shepstone emabhukwini ezingcingo ukuze ashayele uNgidi ucingo.
Kusetshenziswa imali uma kulotsholwa, uNdumiso ufuna ukuthola imali
ukuze alobole uMahlengi.
[Nikeza amamaki ama-3 uma echazile isizinda ngokwenkathi/isikhathi
wasekela] (3)
7.3 UMahlengi uthe ehambele umhlangano wosomabhizinisi abasafufusa
wahlangana noXolani, baxoxisana okwaphetha ngokuthi amnikeze
izinombolo zocingo lwakhe.
UXolani uvakashela uMahlengi kwase kokheleka inhlansi yothando yize
uXolani engakamesheli.
UXolani uphinde avakashele uMahlengi agcine emeshela naye
uMahlengi amqome, wagcina esenquma ukuhlukana noNdumiso.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ezifingqile izehlakalo/izigameko ngokwendaba] (3)
7.4 Udweshu phakathi kukaMhlengi noNgidi ludalwa ukuthi uMhlengi utshela
uNgidi ukuthi uyi 'gay' lokho kwaholela ekutheni uNgidi athukuthele amxoshe
nasemzini wakhe.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echazile udweshu wasekela] (2)
7.5 Indlela uNgidi noNontobeko ababuka ngayo uthando iyefana ngoba bobabili
banothando lweqiniso ngoMhlengi. UNgidi wayesehlukene nendodana yakhe
uMhlengi ngemuva kokuthi uMhlengi emtshele ukuthi uthanda abantu bobulili
obufana nobakhe kepha kwathi uma kufika uNontobeko washintsha umqondo
wakhe ngenxa yothando lwendodana yakhe uMhlengi bahamba bayomfuna.
Kanjalo noNontobeko wayesehlukene noMhlengi ngemuva kokuba amale
wathandana noNkululeko kepha wahluleka ukuqhubeka nothando lwabo
wahamba wayofuna kubo kaMhlengi.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eqhathanisile wasekela ngokwendaba] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
7.6 Umphumela wesenzo sikaNontobeko empilweni kaNkululeko waba mubi
ngoba uNontobeko wala uNkululeko ngobusuku obandulela usuku lomshado
wabo okwaholela ekutheni uNkululeko azibulale ngokuzikhunga.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ewuchazile umphumela wasekela] (3)
7.7 Ngicabanga ukuthi umbhali udlulisa umyalezo wokuthi kumele ulalele uma
abantu bekuxwayisa. ULungile wayemkhuzile uXolani ukuthi ahlukane
nemikhuba ayeseyiqalile ngoba esola ukuthi useqonyiwe. Akazange alalele
uXolani, waphikelela nokuthandana noMahlengi yize noNdumiso
wayemxwayisile ngokuthi akahlukane noMahlengi, ekugcineni wathola
umvuzo obuhlungu wokushelwa yindlu nezingane.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuvezile umbono womyalezo wasekela
ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (2)
7.8 Umbhali uhlose ukuveza ukuziphatha budlabha bukaSbu bokuthanda
izintombi njengoba uSbu wathi ebize uZakithi ukuthi amvakashela waphinda
wabiza uNomthi. Lokho kwagcina kudale ingxabano, uNomthi noZakithi
balwa.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eyivezile inhloso wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (3)
7.9 Ngokwami ukubona kungafanela ukuthi abazali bafundiseke ngamalungelo
abo bonke abantu ukuze bazihloniphe izinqumo ezithathwa izingane ngempilo
yazo. Kungakuhle uma bengamukela, bangazixoshi emakhaya azo njengoba
uNgidi wanquma ukuxosha uMhlengi ngenkathi emtshela ukuthi 'uyi-gay'
akangakwemukela lokho.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ewuvezile umbono wasekela ngokwenelisayo] (3)
7.10 Umbhali uphumelele kahle ukusebenzisa ikhono lokuphetha inoveli yakhe
ngoba uyiphethe ngovuthondaba. Inkinga ebhekene nomlingiswa omkhulu,
uMhlengi/Mahlengi, yokuphila impilo entsha ivela obala ngoba abantu
abasondelene naye abagcine bengene ezinkingeni ngenxa yokungalazi
iqiniso lempilo entsha kaMhlengi/Mahlengi bagcine belazi iqiniso
noMhlengi/Mahlengi wathola ithuba lokuxolisa kubona.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ephawulile ngesiphetho sendaba wasekela
ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngodweshu olutholakala
kule noveli. Udweshu lwehlukaniswe kabili, udweshu lwangaphakathi
nodweshu lwangaphandle.
UMZIMBA:
Udweshu Lwangaphakathi
UNomvula
Uyazibuza ukuthi amsize noma angamsizi uChule njengoba esecindezelwa imoto
njengoba uChule ubethi oDaffo mabamsonte intamo uNomvula.
UGenyeza
● Uba nodweshu uma ebona ukuthi uMirriam esewine i 'pick-six' ngeke aphinde
amlalele ngoba nakhu yena uyisichaka.
● Uba nodweshu aze afunge agomela ukuthi uzoziphindiselela koHlulintombi noDicey
ngoba ethi babenesandla ekuhambeni kukaNomvula/kukaMirriam.
UMeyili
Ucabanga aze aphimisele ngokuthi ufukuza kanje kanti usecebile ngemuva
kokuzwa ngoDladla ngomcebo kaNomvula.
Uba nokungabaza uma uMaHadebe ethi ababulale uNomvula noMaNdelu ukuze
bathole umcebo wakhe, ugcina engahambisani necebo likaMaHadebe
lokubabulala.
UChule
● Ucabanga ngesu azolisebenzisa ukuthola le mali ewinwe uMirriam, umtshela ukuthi
akahambe naye ukuze amvikele.
● Ucabanga ukufaka isehlukaniso somshado noNomvula kodwa abe nokungabaza
ngoba ecabanga ukuthi kuzomele bahlukaniselane umcebo wabo. Ugcina
ngokwakha isu lokubulala uNomvula, uqasha oDaffo noJamu ukuze bambulale.
Udweshu Lwangaphandle
UGenyeza
● Uxabana noSikiti obeze ukuzobonisana noMirriam ukuthi akhishwa kanjani
amashwa emalini yamahhashi.
● Uxabana nabo bonke abantu ababefika kwaDicey bezama ukuqola uMirriam.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMeyili
● Uthethisa uMaNdelu embangisa ukuthi uNomvula ubhalele yena incwadi emazisa
ngendaba yokubamba i-pick-six.
● Uthethisa uMaHadebe ngoba ethi ungenaphi endabeni kaNomvula nokuthatha
kwakhe imali kaMaNdelu.
● Uhilizisana noMaHadebe ngoba bengaboni ngaso linye mayelana nodaba lokudlisa
uNomvula ukuze imali ibuyele ngakubona.
● Uxabana nabakhongi bokuqala oDaffo mayelana nenani lemali elibhalwe eshekeni
abazolobola ngalo nokuthi bebengamloboli ngani uMirriam engakawini emjahweni
wamahhashi.
UChule
● Uxabana noGenyeza ngenkathi emfica endlini kaMirriam, uthatha uMirriam uhamba
naye uya eMlazi.
● Uxabana noMirriam bebanga ukuthi ulalela umculo kaGenyeza.
● Uxabana noDaffo esitolo uma esemsebenzisa kanzima.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle udweshu lwangaphakathi nodweshu lwangaphandle.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo ngodweshu lwangaphandle
nodweshu lwangaphakathi]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
9.1 Umoya wokudabuka, uRose Mathaba udabukela uGenyeza oseshiywe
nguMirriam abase bethandane isikhathi eside wathathwa ngumuntu
waselokishini, uChule.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuvezile umoya wesekela] (2)
9.2 Isizinda ngokwesikhathi/ngokwenkathi ngokwalesi siqeshana sikhombisa
izinto ezenzeka kule nkathi yamanje/ kulesi sikhathi sanamuhla.
Kubhalwa izincwadi, uNomvula wabhala incwadi eyibhalela uGenyeza
ngenkathi ehamba wayishiya ngaphansi komsakazo.
Kunabantu abahlala emalokishini njengoba uNomvula ehamba nomuntu
waselokishini.
Abantu abamnyama banamagama esiNgisi, njengoba sithola URose
okuyigama lesiNgisi ekhuluma noGenyeza emduduza.
[Nikeza amamaki ama-3 uma echazile isizinda ngokwenkathi/ isikhathi
wasekela] (3)
9.3 UChule wahlaselwa ngumuntu, wamshaya wagcina eselele esibhedlela.
Uthe esesibhedlela uDaffo wanquma ukuhamba ayoshela uNomvula
ukuze naye azohlomula emcebeni kaNomvula.
UNomvula wanquma ukuceba uDaffo kumyeni wakhe ngesenzo
sokumeshela lokho kwaholela ekutheni uChule agqilaze uDaffo.
[Nikeza amamaki ama-3 uma efingqile izehlakalo/izigameko ngokwendaba] (3)
9.4 Isisusa sodweshu phakathi kukaChule nababhishobhi ukuthi uChule
waphuma ephepheni elunywa yizinja futhi ezibiza ngombhishobhu webandla
labo lokhu kwabathukuthelisa ababhishobhi bafuna nokumsusa esikhundleni.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echazile udweshu wasekela] (2)
9.5 Indlela uSikiti noMeyili ababuka ngayo indaba yomcebo iyefana. USkiti wathi
angezwa ukuthi uNomvula uwine imali emahhashini waba nomhobholo
wayifuna naye. Wase ekhohlisa uNomvula ngokuthi imali etholakale ngale
ndlela inamabhadi. Ngakho-ke kufanele ayiphose emoyeni inqakwe
ngabantu. Kanjalo noMeyili waba nomhobholo wemali ngoba wathi angezwa
ngemali kaNomvula ayeyiwinile wayifuna ngoba ethi ngeyakwakhe.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eqhathanisile wasekela ngokwendaba] (2)
9.6 Umphumela wesenzo sikaMaHadebe waba mubi ngoba uMahuzu wagcina
ngokushona ngemuva kokushayiswa iloli eThekwini ngenkathi emthume
ukuba ayodlisa uNomvula umuthi ukuze ahlanye.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ewuchazile umphumela wasekela] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
9.7 Ngicabanga ukuthi umbhali udlulisa umyalezo wokuthi kumele ungazithatheli
izinto phezulu uthembe umuntu ongamazi. UNomvula washiya uGenyeza
enethemba lokuthi uChule uzomvikela futhi amthande kangcono
kunoGenyeza kodwa kunalokho wamhlukumeza engasafuni ukuthi alalele
noma abukele umculo kaGenyeza.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuvezile umbono ngomyalezo wasekela
ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (2)
9.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi bakhona abelungu abanobuntu
abangebona ogombela kwesabo njengoba uBrenda wayazi ukuthi uMirriam
kwakungenzeka angatholi ukuthi uwinile ngoba engafundanga kepha
wathembeka wamtshela ngokuwina kwakhe imali emjahweni wamahhashi.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eyivezile inhloso wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (3)
9.9 Ngokwami ukubona ukuthi abantu abaswele mabangajahi ukuphila impilo
ewubukhazikhazi baqhubeke nokuphila impilo abebekade beyiphila ukuze
baqale bathole izeluleko zokusebenzisa imali. UNomvula waqhubeka
wasebenza kaDicey yingakho wakwazi ukuyisebenzisa ngendlela efanele
wakhela umndeni wakhe umuzi wasiza uMeyili ukuba nesitolo.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ewuvezile umbono wasekela ngokwenelisayo] (3)
9.10 Umbhali ulisebenzise kahle ikhono lokuphetha inoveli ngoba uyiphethe
ngopholavuthondaba/ngebohlololo ngoba izinkinga zikaGenyeza noMirriam
ziyaxazululeka. Babuyelana, bakha umuzi oyisithabathaba, baba nomgcagco
owathakaselwa kakhulu eThusini.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ephawulile ngesiphetho sendaba wasekela
ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
KUNJALO-KE – ME Wanda
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngodweshu olutholakala
kule noveli. Udweshu lwehlukaniswe kabili, udweshu lwangaphakathi
nodweshu lwangaphandle.
UMZIMBA:
Udweshu Lwangaphakathi
UDumazile
Ucabanga ngokukhulelwa kwakhe ingane kaSithole uze ufikelwa umcabango
wokuhushula isisu kodwa uyawuphebeza lowo mcabango ngoba esaba ukuthi
angafa.
Ucabanga ukuhlela isu noMthovovo lokuzuza imali ngesitolo sikaSithole, ushisa
isitolo.
UMoloi
● Uyabalisa ukhuluma yedwa edidwa ubuhle bukaDumazile, utshela uDumazile
ukuthi akayomkhelela amanzi.
● Ucabanga ngodaba lokukhulelwa kukaDumazile, uMisi Hlophe kanye nenkosikazi
yakhe eyayikhulelwe ekhaya eGoli, unquma ukushiya umsebenzi.
UMaNzimande
Uzibuza ngodaba aluzwe ngoLizy lokuthandana kukaDumazile noSithole, ubuza
uSithole, uxosha uDumazile.
Udweshu Lwangaphandle
UDumazile
● Uqophisana noMisi Hlophe ngendaba yokuqoma uthisha uMoloi.
● Uxabana nabazali bakhe ngenxa yokukhulelwa ingane kaMoloi.
● Uxabana noSithole bebanga imoto ayeseyithengisile ngoba iyisikilebha.
● Babanga noSithole umuzi awuthengelwa uSithole uma ethi angawudayisa uma
ethanda.
● Utshela uSithole ukuthi akasayingeni indaba yakhe.
● Uxabana noMtalaselwa ngendaba kaSithole waze wambeka isandla.
● Uxabana noMtalaselwa bebanga ukuyokwakha ekhaya kubo kaMtalaselwa
eJilafohlo.
● Uxabana noMtalaselwa ngoba esengenelana nabantu bakwaVilakazi
ababengezwani nabakwaZuma ngoba babebange insimu.
● Uxabana noMtalaselwa babanga ukuthi uthi ubeye esangomeni samtshela ukuthi
uMaShandu uthakatha umntwana wakhe uSanele.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMaNzimande
● Uhilizisana noSithole ngoba emtshela ukuthi yena uzwe ngoLizy ngezinsolo
zokuthandana kwakhe noDumazile.
● Uxabana noSithole bebanga ukuthi akezanga esitolo ngenkathi uSithole embizela
ukuzokhuluma ngodaba lokuthandana kwakhe noDumazile ayeluzwe ngoLizy.
● Uxabana noSithole ngokuthi akuxoshwe uDumazile emzini wabo.
● Uxabana noSithole bebanga ukuthi uSithole ulala noDumazile, ebe uDumazile
ethandana noMkhize.
UMoloi
Ulwa noSithole kuze kuphume abantu babukele kanye nabamaphephandaba.
USithole
● Uxabana noMaNzimande bebanga indaba kaLizy omtshele ukuthi uthandana
noDumazile.
● Uxabana noKheswa ngoba ezizele yena ukuzohlawula uDumazile ebe emdala
eshadelwe.
● Uphuma ejele ulwa noMoloi bebanga uDumazile.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle udweshu lwangaphakathi nodweshu lwangaphandle.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo ngodweshu lwangaphandle
nodweshu lwangaphakathi]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUNJALO-KE – ME Wanda
11.1 Umoya wosizi, ngoba isimo sasemzini kaSithole sabe singasesihle
uMaNzimande esesebenza emajalidini. USithole wayesefike ahlale
ngaphandle kwakhe ngoba kungenamuntu.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuvezile umoya wesekela] (2)
11.2 Isizinda ngokwesikhathi/ngokwenkathi ngokwalesi siqeshana sikhombisa
izinto ezenzeka kule nkathi yamanje/kulesi sanamuhla.
Kunamathekisi, uSithole wagibela itekisi ngenkathi eya kwakhe.
Kunezikole, uMpisendlini wayesesikoleni ngenkathi uSithole efika
ekhaya.
Kunamajele, uSithole ubuya emzini wakhe ngemuva kokuboshwa
wathola izinto sezishintshile. /Ukudla akuthole kwaMaNzimande
akugculisi njengokwasejele.
Abantu besifazane sebesebenza emajalidini, uMaNzimande wayebuya
emsebenzini emajalidini ngenkathi ethola sekubuye uSithole emzini
wakhe.
[Nikeza amamaki ama-3 uma echazile isizinda ngokwenkathi/isikhathi
wasekela] (3)
11.3 Kwafika uSithole emzini kaDumazile kanti uzothola uMoloi naye
evakashele uDumazile.
Wathukuthela uSithole wangena endlini walwa noMoloi.
Indaba yokulwa kukaMoloi noSithole yaphuma emaphephandabeni
yaziwa yiwo wonke umuntu ngisho nomyeni wakhe uMtalaselwa,
uDumazile wase enquma ukuhamba emzini wakhe.
[Nikeza amamaki ama-3 uma efingqile izehlakalo/izigameko ngokwendaba] (3)
11.4 Isisusa sodweshu lwabangelwa ukuthi uMisi Hlophe abuye esikoleni ngemuva
kokuyoteta ingane ayitholiswe nguMoloi, wase etshelwa nguMisi Mpungose
ukuthi isoka lakhe elinguMoloi selithandana noDumazile. Lokhu kwaholela
ekutheni uDumazile ahlaselwe nguMisi Hlophe ngamazwi.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echazile sodweshu wasekela] (2)
11.5 Indlela uMoloi noMthovovo abakhombisa ngayo ukungabi nasimilo iyefana.
Bobabili bambatha ngubonye noDumazile bengazange bazivikela UMoloi
wathi enenkosikazi yakhe, ewuthisha kaDumazile futhi emdala waxegelwa
yisimilo wathandana nengane encane yesikole uDumazile. UMthovovo wathi
engashadile noDumazile esebenza naye wembatha naye.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eqhathanisile wasekela ngokwendaba] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
11.6 Umphumela wesenzo sikaMtalaselwa waba mubi ngoba uMtalaselwa ugcina
ngokuhlukana nomndeni wakhe, unqaba ukwakha eJilafohlo. UDumazile
unuka uMaShandu ngokuthi uthakatha uSanele. Watheleka ngehlazo
komakhelwane ngemuva kokuba kulwe amadoda okunguMoloi noSithole
emzini wabo ebanga uDumazile. Le mpi yaphuma emaphepheni wagcina
ngokushona ebulawa yingculazi ngenxa kaDumazile.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ewuchazile umphumela wasekela] (3)
11.7 Ngicabanga ukuthi umbhali udlulisa umyalezo wokuthi kumele ungazithatheli
izinto phezulu uthemba umuntu ongamazi. USithole wayeyinjinga esahleli
noMaNzimande wamlahla ngoba wayesebona uDumazile wazitshela ukuthi
uzophila kahle ngoba edidwe uthando olusha ngalokho wazibizela amashwa
ngoba uDumazile waba yimbangela yokuthi aphelelwe yikho konke ayenakho,
kwasha isitolo sakhe wagcina ngokuboshwa.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuvezile umbono ngomyalezo wasekela
ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (2)
11.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi 'ungabomethemba umuntu' ikakhulukazi
ngezinto zakho ezibalulekile empilweni. USithole wayebathembile oDumazile
noMthovovo kodwa kwaba yibona abamenzela phansi ngokugqekeza futhi
bashise isitolo sakhe. Lokhu kwaholela ekutheni abe yimpabanga ngoba
nomshwalense wawungakhokhelwanga.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eyivezile inhloso wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (3)
11.9 Ngokwami ukubona kungafanela kube nezimfundiso ezeluleka
amantombazane ukuzimbandakanya kwezothando esafunda ukuze akwazi
ukubika kothisha abawaphethe, kubazali futhi angaxoxela abangani, lowo
thisha oshelayo akhuzwe ngokulandelwa kwemithetho ebekiwe nguhulumeni.
UDumazile wanquma ukuthandana nothisha uMoloi wagcina ngokukhulelwa.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ewuvezile umbono wasekela ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (3)
11.10 Umbhali ulisebenzise kahle ikhono lokuphetha le noveli ngoba iphethe
ngopholavuthondaba/ngebohlololo ngoba umndeni kaDumazile nomndeni
kaMtalaselwa uyabuyisana ngomngcwabo kaDumazile. UMaShandu
uyamxolela uDumazile ngokumnuka ukuthi uyathakatha. NabakwaKheswa
bayamxolisela uDumazile emndenini wakwaZuma.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ephawulile ngesiphetho sendaba wasekela
ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
IMPI YOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngodweshu olutholakala
kule noveli. Udweshu lwehlukaniswe kabili, udweshu lwangaphakathi
nodweshu lwangaphandle.
UMZIMBA:
Udweshu Lwangaphakathi
UNjini Cele
UCele ucabanga ngokuphoxwa kwakhe uBafana Ngubane. Uhamba ukhuluma yedwa
ezibuza ukuthi ngempela ingabe nguyena umfana kadadewabo lona osengamxoshisa
okwenja/okwesinxibi emzini wakhe eMlazi.
UBafana
Simthola ecabanga ngenkathi kuthiwa u-Euthenasia untshontshe imoto kathisha
wakhe. Wacabanga ukuthinta abameli bakhe kodwa wazikhuza.
Udliwa yimicabango estadi ngodaba aluzwe ngoMaXakushe lokuthi u-Euthenasia
uyiqedile imali yakhe. Uze akhulume yedwa.
Ucabanga ngezincwadi ezithathwe nguPoppie engazi ukuthi uyolwenzenjani lolu
daba. Wanquma ukuyozithenga kunokuba abuyele kwakhe.
UBafana ufikelwa isikhwele uma ebona uMaMthimkhulu ehleka nensizwa
enehwanqa ayengayazi kanti indodana yakhe. Intukuthelo yamenza wacabanga
nokuzibulala ngokuziphonsa olwandle ngemoto ayeyiqashelwe nguMaMsibi.
UPoppie
Uzibuza ngodaba lwezingane zikaLinono ezigijima zedlule ezakhe, ufikelwa
umcabango wokuzithakatha, uphinde acasulwe nayinswebu yokufana phakathi kwazo,
ugcina enqume ukungazibulali.
Udweshu Lwangaphandle
UBafana
Uxabana noCele umalume wakhe bebanga udaba lokuthi akazifuni izingane
zaseMpaphala ngoba kunguPoppie owengamele udaba lwezingane.
Uxabana noPoppie bebanga ukuntshontshwa kwemoto kaMiss Hawkins athi
uPoppie ingane yakhe ayiyintshontshanga.
Uhilizisana no-Euthenasia mayelana nokuntshontsha kwakhe imoto kaMiss
Hawkins aye ngayo emalokishini abantu bomdabu.
Uxabana noPoppie ngoba uPoppie ethengele izingane imoto waduba washiya
ikhaya lakhe e-La Lucia.
Uhilizisana noVeronica, uMaMthunzi, ngodaba lokukhulelwa kukaPrisca kanye
nangokungabonakali kwemoto yakhe egcekeni kanti sekuvele inhlekelele
yokulimala kukaPrisca.
Uxabana noMgwazeni mayelana nokuvulela uPrisca icala ngemumva kokuba
uNkebelele eginqe imoto yakhe.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UPoppie
Uxabana nomyeni wakhe bebenga ukuthi wayengambizi ngani ezingxoxweni zabo
nomalume wakhe uCele.
Uphinde uxabana noBafana mayelana nokusizwa kwezingane ngomsebenzi
wesikole.
Uxabana nomethiloni Mngadi mayelana nodaba lwezingane angazifuni emzini
wakhe. Umethiloni uMkhize uthi yena woziqoqa zonke izingane zomyeni wakhe.
Uxosha uMaXakushe ngoba etshele uBafana mayelana nendaba ka-Euthenasia
yokuthi ukhwabanisa imali kaMaXakushe.
Uhilizisana noHlanganisani uma uHlanganisani ezama ukumshayela ucingo ukuze
amtshele ukuthi u-Euthenasia useMpaphala.
Uphinde axabane nomyeni wakhe bebanga ukufunda kwakhe e-UNISA kanye
nempilo yabo.
Uhilizisana noVikizitha ngokwamukela igama lamaqaba nokufuna ukuyofunda
eNyuvesi yasOngoye.
U-Uzithelile
Uhilizisana noKhanjana bebanga ukuthi umjikijele ngenduku ehlombe bagcina
ngokulwa. U-Uzithelile ugcina eselwa naye ngenduku uyamehlula.
Uhilizisana noKhuzwayo emhlanganweni owayemgcona ngokuba ngumuntu
wesifazane. U-Uzithelile wamchazela ngesizotha emuva kokuba ethandazile
kwaba nenqubekela phambili.
U-Euthenasia
Uxabana noMaXakushe ngokuthi akafuni ukumlalela njengomuntu osebenzayo.
Uxabana noyise ngenkathi entshontshe imoto kaMiss Hawkins engayicelanga,
uhamba ngayo ukuyobona abantu baseReservoir Hill, La Lucia naseLindelani.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali usebenzise
kahle udweshu lwangaphakathi nodweshu lwangaphandle.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo ngodweshu lwangaphandle
nodweshu lwangaphakathi]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
13.1 Umoya wokuzikhukhumeza/wokuzincoma ngoba u-Farook utshela uNgubane
ukuthi bona ababadayiseli abantu abahamba ngezitimela namabhasi kodwa
abahamba ngezimoto/UFarook uncoma uNgubane ngohlobo oluphambili
lweMercedes alushayelayo. UNgubane naye uyazikhukhumeza ngoba uze
asho uhlobo lwemoto ahamba ngayo.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuvezile umoya wesekela] (2)
13.2 Isizinda ngokwenkathi ngokwalesi siqeshana sikhombisa izinto ezenzeka
ngenkathi yamanje.
Abantu bahamba ngezimoto eziphambili zeMercedes Benz, uNgubane
uye esitolo sikaFarook ehamba ngeMercedes Benz
Kusetshenziswa ulimi oluxutshwe nolwesiNgisi njengoba uFarook abuye
asebenzise ulimi lwesiNgisi lapho ekhuluma
Kunemishini yokubala imali njengoba uFarook ebala imali yendodana
kaNgubane ngomshini.
[Nikeza amamaki ama-3 uma echazile isizina ngokwenkathi/isikhathi
wasekela] (3)
13.3 UNgubane wanikwa izincwadi ukuze azithuthukise kepha kwafika
uMaMthimkhulu engakazifundi. Wayezomncenga ukuthi abuyele ekhaya.
Wanqaba uNgubane waphuma ngomunye umnyango washiya
uMaMthimkhulu, wase ethatha izincwadi zakhe.
UNgubane wazama ukuyothenga izincwadi ezazithathwe uMaMthimkhulu
kodwa wayengasawakhumbuli amagama ezinye zazo.
UNgubane wanyamalala amasonto amabili engasezi emsebenzini,
wabuya esevithikile ngenxa yokuphuza kakhulu. Wabonga umsebenzi
kubaqashi bakhe.
[Nikeza amamaki ama-3 uma efingqile izehlakalo/izigameko ngokwendaba] (3)
13.4 Isisusa sodweshu ukuthi uCele weza kwaBafana engashongo ukuthi uyeza
futhi uzocelela izingane zikaLinono indawo yokuhlala ngoba yena
engasenamandla. Lokho kwasusa udweshu ngoba uBafana wenqaba wathi
yena umndeni wakhe uwuhlelile azinayo indawo.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echazile isisusa sodweshu wasekela] (2)
13.5 Indlela uMadonsela noPoppie abakhombisa ngayo ubuntu ayifani.
UMadonsela waba nobuntu ngenkathi uCele esexoshwe uBafana kwakhe
yena wamemukela wamnika indawo yokuhlala yize wayengesona isihlobo
sakhe kanti uPoppie wala waphetha ukuthatha ingane kaNightingale
udadewabo kanye nezingane zikaLinono uHlanganisani no-Uzithelile, wafuna
nokuzibulala.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eqhathanisile izenzo wasekela ngokwendaba] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
13.6 Umphumela wesenzo sikaMaMthimkhulu waba mubi ngoba wayelibele
ukuzinaka yena ezithuthukisa ngokufunda nokubheka izikhundla zakhe
emsebenzini. Lokho kwadala ukuba uMelody athole uZaneqiniso noZanele
ebantwini abehlukene wagcina ebhalele u-Uzithelile incwadi ngoba efuna
ukuzibulala.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuchazile umphumela wasekela] (3)
13.7 Ngicabanga ukuthi umbhali udlulisa umyalezo wokuthi kumele abantu
bangaphindiseli okubi futhi bangabukeli phansi omunye umuntu. UBafana
nomkakhe babebukela abaseMpaphala phansi kodwa ekugcineni u-Uzithelile
utshela uMelody ukuthi makahambise izingane eMpaphala. Yenza aqhubeke
nokufunda yize uPoppie noBafana bengazange basamukele isicelo sikaCele
sokuthatha u-Uzithelile benoHlanganisani emzini wabo oseMlazi.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewuvezile umbono ngomyalezo wasekela
ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (2)
13.8 Umbhali uhlose ukukhombisa ukuthi kungenzeka uthi wenza izinto ngendlela
efanele kanti usuzidonsela amanzi ngomsele. UNgubane wayezama ukumela
iqiniso nokwenza okufanele ngokuthi kuvulelwe uPrisca noNkebelele icala
ngokulimaza imoto yakhe. UMgwazeni wamsongela ngokumbulala uma
kungenzeka aqhubeke necala, waphoqeleka ukuba ahambe kwaMaMthunzi
aphindele eThekwini.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eyivezile inhloso wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (3)
13.9 Ngokwami ukubona kungafanela abhekane nezifundo zawo
angazibandakanyi ezintweni ezimbi. Uma kungenzeka akhuthazwe
ukubamba iqhaza kwezemidlalo ukuze athole amathuba emifundaze
njengoba u-Uzithelile wafunda wazinikela kwezemidlalo wagcina ngokuthola
umfundaze wokufunda phesheya kwezilwandle. Lokho kwalekelela ukuba
aguqule isimo sakwaCele eMpaphala nasendaweni yakwaZulu jikelele.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ewuvezile umbono wasekela ngokwenelisayo]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (3)
13.10 Umbhali ulisebenzise kahle ikhono lokuphetha indaba ngoba iphetha
ngopholavuthondaba/ngebohlololo. Umndeni wakwaNgubane e-La Lucia
nowaseMpaphala ube nokubuyisana. UMaMthimkhulu noBafana bagcina
sebehlala epulazini likaHlanganisani eMfangidelile. UMaMthimkhulu
wafundisa enyuvesi, uNgubane waqhuba izifundo zokuphathwa
kwamabhizinisi, waphatha epulazini likaHlanganisani.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ephawulile ngesiphetho sendaba wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka.) (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UBUCIKO BOMLOMO: UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-esseyi.
INGANEKWANE: 'AMAHLAYA ALALA INSILA'
ISINGENISO: Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi lokuxoxa ngobuhlakani.
Ubuhlakani buyizenzo eziwubuchule ezenziwa abalingiswa noma abantu abathile
empilweni. Lezi zenzo ezingubuhlakani zenza ukuba ube nogazi noma kwenye inkathi
ube nyamanambana kwabanye abantu.
UMZIMBA
Ubuhlakani obabenziwa isizwe sakwaNzimande kwakuwukhetha usawoti
esihlabathini solwandle. Lokhu babekwenza ngokuthi baphephethe isihlabathi
solwandle ukuze kusale usawoti. Usawoti babewomisa bese bewusonga
ngesikhumba bawuyise eNdlunkulu. Yibo lobu buhlakani obabenza ukuba iSilo
iLembe sibakhonze abantu bakwaNzimande.
UVelaphansi owayehola abantu bakwaNzimande, wabe enobuhlakani
bokuhlekisa iSilo ngamahlaya akhe uma siziphumulele futhi kwakwenza bonke
abantu bajabule uma iSilo simoyizela.
UVelaphansi wamenywa iSilo ukuba azokwenza akujwayele, ukuzoxoxa
amahlaya eNdlunkulu ukuze iSilo sihleke.
Wacabanga isu masinyane ngoba wabe engazi ukuthi uzoxoxa maphi amahlaya
ngoba kwakungafanele aphinde amahlaya aseke wawaxoxa phambilini.
Wacabanga masinyane ukuthi uzophuma kanjani kule nkinga. Wasebenzisa
amaqaqa amabili ukwenza ihlaya kepha lelo hlaya lamdonsela amanzi ngomsele
ngoba iSilo sathukuthela sathelwa ngamanzi.
UVelaphansi wasebenzisa ubuhlakani ngoba wabaleka ebusuku nabantu
bakwaNzimande baze bayobhaca ezintabeni zasoPhisweni. Baqoqa amatshe
ukwenza umthangala ukuze bakwazi ukuzivikela uma amabutho enkosi uShaka
efika ezohlasela. Basebenzisa lawo matshe ukulwa namabutho ayenamandla
eSilo. Bawaginqela ngamatshe ngesikhathi ezama ukucaca entabeni.
UZihlandlo nguyena owakwazi ukusebenzisa obakhe ubuhlakani ukunqoba
abantu bakwaNzimande. UZihlandlo wahlakanipha wahlukanisa ibutho kabili.
Ingxenye yokuqala yaqhamuka ngaphambili eyesibili yanyenya ngemuva.
Ngesikhathi aMaphephethe esagqolozele ngaphambili, ambozelwa yibutho
elaqhamuka ngasemuva.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
'IZIBONGO ZENKOSI U-ALBERT LUTHULI'
Inkosi u-Albert Luthuli wayelwela inkululeko. Walwa ngezindlela ezahlukene:
Inkosi u-Albert Luthuli usebenzise ubuhlakani ngenkathi elwa nabamhlophe.
Kwaba yibo abamfundisa ulimi lwenkomo kaHaga. Walusebenzisa lolu limi
ngesikhathi ebaphendukela esiswini njengotshwala.
Uphinde asebenzise ubuhlakani ngenkathi ekhomba indlela. Angagcini
ngokuyikhomba waphinde wayikhathula. Le ndlela akagcinanga nje ngokuthi
ayihambe yedwa kepha wayifaka ezikoleni, nasemasontweni.
Usebenzise ubuhlakani ukuze akhonzwe ngabantu. Wadela ukubusa ngoba wabe
eyinkosi. Waqoma ukuba ahlupheke ukuze abantu bezokwazi ukumlandela ngoba
wabe ephila impilo esezingeni elifana nelabo.
Ubuhlakani bukaMadlanduna benza ukuba azuze imiklomelo eminingi okubalwa
kuyo neNobel Peace Price. Usebenzise ubuhlakani ukuze kube khona inkululeko
eyatholakala ngonyaka we-1994. Nguye owaqala lolu hambo oluya enkululekweni.
Usebenzisa ubuhlakani ukuba uma elwa nezitha zakhe angasebenzisi izikhali
kepha asebenzise ipensela. Ukulwa ngemfundo kwasiza isizwe esimnyama ukuba
sibone ukubaluleka kwemfundo.
Ubuhlakani bukaMadlanduka bagcina esebonakala engasalweli iqembu lakhe
lezepolitiki kuphela. Kwamenza waba umuntu olwela bonke abantu abacindezelwe
emhlabeni. Yibo lobu buhlakani okwamenza waduma umhlaba wonke ngenxa
yamagalelo akhe ekufukuleni abantu abahlwempu.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Umbhali ubusebenzise
kahle ubuhlakani obutholakala kulobu buciko bomlomo obungenhla.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo ngobuhlakani obutholakala kulobu
buciko bomlomo]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE)
IZINGANEKWANE: 'UNONSIKELELO'
15.1 Umoya wokukhathazeka/wokwesaba. Inkosana yayikhathazekile/yayesaba
ngoba yayisendaweni eyihlane. UNonsikelelo wayengasawehlisi umsila
wengubo. Yayingazi ukuthi izokwenzenjani uma iculo eyayilizwe liculwa
amazimu lingasolwa bese amazimu ayayivimbezela.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ewushilo umoya wasekela] (2)
15.2 Inkosana yezwa amazimu ecula kamnandi ehlathini mhla igeza emfuleni.
Inkosana yaphindela ngolunye usuku ehlathini yase icasha, yabona
ukuthi ngamazimu aculayo, kwase kwehla umsila wengubo yentombi
enhle.
Inkosana yazifundisa iculo yafike yalicula eduze kombhoshongo, kwase
kwehla umsila wengubo, yagibela ngawo.
[Nikeza amamaki ama-3 uma echaze kafushane ukuvezwa komlingiswa
wasekela] (3)
15.3 Umbhali uhlose ukuveza ukuthi kuyenzeka ekugcineni izinto sezizolunga
bese ziyonakala. Izimu lase limtholile lo muntu owayevakashele uNonsikelelo
futhi selimfihlile uNonsikelelo. Inkosana yafika embhoshongweni, yacula,
izimu lehlisa umsila wengubo inkosana yenyuka ngawo, yathi uma libona
ukuthi ngumuntu lethuka ladedela umsila inkosana yawa. Lokho kwenza
ukuthi inkosana iphunyule ekutholweni ngamazimu okwaholela ekutheni
igcine imtholile uNonsikelelo owayesefihlwe ehlathini.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eveze inhloso wasekela] (3)
15.4 Umyalezo womxoxi uthi, 'kufanele uphokophele noma kunzima uma ufuna
ukuphumelela empilweni.' Inkosana yaphikelela ukuya ehlathini ukuze ithole
uNonsikelelo noma yayazi ubungozi ezifaka kubo uma ingatholwa
ngamazimu. Nangemuva kokubalekiswa ngamazimu kukaNonsikelelo
emsusa embhoshongweni yagcine imtholile, yakwazi ukumthatha yabuyela
naye ekhaya bagcina sebeshadile.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eveze umphumela wasekela] (3)
15.5 Siyakholeka ngoba amazimu ayemzwela ngenxa yokuthi wayemncane,
emuhle ecula kahle. Lokho kwakungenza ukuthi amazimu agcine
esemthanda ngempela.
NOMA
Asikholeki ngoba amazimu ngabantu abadla abantu. Ngakho- ke ayengeke
athi esethole umuntu bese evumelana ngokumgcina, amkhulise angamudli
iminyaka eminingi kangaka aze akhule abe intombi eseyisesigabeni
sokushada.
[Nikeza amaphuzu ama-2 uma eveze ukukholeka/ ukungakholeki bese
esekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
15.6 Ngicabanga ukuthi kwakufanele amazimu amkhulise uNonsikelelo ngoba
wayesengozini yokuthi abulawe izilwane zasendle. Ukutholwa kwakhe
ngamazimu kubonakala njengesu likaMvelinqangi lokuba akwazi ukuphepha
agcine eseyindlovukazi yenkosi.
Noma
Ngicabanga ukuthi kwakungafanele amazimu amkhulise uNonsikelelo.
Amphuca ilungelo lokukhula ehlala nabazali bakhe nokudlala nezinye
izingane. Lokhu kwakungamenza abe nenkinga yokubudlelwano nabantu
nokudideka ngendlela okufanele aphile ngayo.
[Nikeza amaphuzu ama-2 uma eveze umbono wakhe wasekela.] (2)
15.7 Ugandaganda omagiy' aya phambili,
Ugandaganda ongayi emuva.
Ukuxhumanasiqalo.
Noma
Igiya eliya phambili liyangena
Eliya emuva alingeni.
Ukuxhumanasigcino.
[Nikeza amamaki ama-2 uma ekutomulile ukuxhumana washo nohlobo
lwakho] (2)
15.8 Okufanayo ukungapheli amandla/ukuphikelela. Emgqeni wesi-2 nowesi-3
ezibongweni uDkt. Zungu akaphelanga amandla ngenkathi ehlukunyezwa
waphikelela ngemizamo yokuthuthukisa isizwe. Kanjalo nendodana yenkosi
ayiphelanga amandla ngemuva kokulimala mhla iwiswa yizimu kabuhlungu
yaphikelela yathatha uNonsikelelo ngenkathi imthola ehlathini.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ekuvezile okufanayo wesekela] (3)
15.9 Ngikuphicaphica ngento yami engikhipha ekhaya kumnandi, ingise lapho
ngingazi khona.
[Nikeza amamaki amabili uma eyishilo inhloso] (2)
15.10 Ihubo elithi, 'Isencane Le Ngane' nenganekwane ethi, 'UNonsikelelo'
kunobudlelwano bokushada komuntu osemncane. UNonsikelelo
wayesemncane ngenkathi eyoshada nendodana yenkosi esadinga
ukwelekelelwa kanjalo nehubo likhuluma ngomuntu osemncane, oshadayo
kodwa esadinga ukwelekelelwa emshadweni.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ephawule ngobudlelwano behubo
nenganekwane wesekela] (3)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU B: 25
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU C: UMDLALO
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO
Ummeleli ngumlingiswa oyiqhawe. Indaba yonke incike kuye. Yize engekho kwezinye
izehlakalo kodwa ziyamthinta ngandlela thize. Indaba yonke imayelana naye.
Ubhekana nenkinga ethile ashikashikeke ezama ukuyixazulula. Kuyenzeka
aphumelele noma ehluleke. Kulo mdlalo, 'Kudela owaziyo' ummeleli nguMdaluli.
UMZIMBA
Kungasetshenziswa lawa maphuzu alandelayo ukuphendula umbuzo:
Unothando
Uvezwe njengomlingiswa onothando nonakekela umndeni wakhe.
Utholakala ehlezi nomndeni wakhe kuvulandi wakwakhe encokola nawo.
Ukhokha izindleko zikaLondiwe eKolishi lezobuChwepheshe.
Ekudilizweni kwakhe emsebenzini uzama ukuvusa ikhono lakhe lokwakha izindlu
ukuze angenise imali ekhaya.
Uhluleka ukumelana nezinkinga
Ucela uManqina ukuba achazele uMaMlanduli mayelana nodaba lokudilizwa
kwabo emsebenzini
Uthakatha uChivenga uma efika umsebenzi abezowenza wokwakha
engasawutholi.
Unodlame nesihluku
Uba nodlame ekhaya nasemphakathini. Uduba ukudla akwenzelwe UMaMlanduli
inkosikazi yakhe.
Ufuna indabandaba ngenkani kumkakhe. Uze ushaya uMaMlanduli ngemvubu,
uphinde ashaye noLondiwe ngempama amdabule umlomo uma ethi usiza unina.
Uthembisa uLondiwe nodadewabo ukuthi uzobadubula ngesibhamu uma ebafica
besekhona emzini wakhe ngemuva kokubaxosha.
Uthakatha aze ashaye uChivenga kabuhlungu ngemolontshisi ngoba ethi
umthathele umsebenzi wokwakha ayewuthenjisiwe emzini kaSaziwayo
Ntenga.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
Uyacwasa
Ucwasa ngokokubili kanye nangokobuzwe.
Uhlukumeza inkosikazi yakhe kanye nezingane ngokubashaya ngoba egabisa
amandla futhi azi ukuthi abanakuziphindisela ngoba bengabantu besimame.
Uqhakambisa ilungelo lakhe kunalelo likaMaMlanduli.
Utshela uMaMlanduli ukuthi nenkomo iyalushayelwa ubisi lwayo futhi wamlobola
ngakho-ke angeke amncengele ilungelo lakhe lasemshadweni elisemthethweni.
Ubiza izingane zakhe ngonoyile.
Isiphetho (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
UMdaluli uvezwe kahle njengomlingiswa ongummeleli walo mdlalo. Lokhu kufakazelwa
yizenzo, inkulumo nangendlela abuka ngayo izinto.
[Ohlolwayo anganika izibonelo ezahlukene ezinembayo zokuvezwa kommeleli]
Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 30 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
17.1 Isizathu ukuthi uMdaluli uthukuthele ngoba ethi bamdelelile bamehlise
isithunzi nakuMaMlanduli yikhona okudala ukuthi ajahe uLondiwe,
uKhombephi noNenelezi ngesibhamu.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eluvezile udweshu wasekela] (2)
17.2 Inkulumo kaMaMlanduli iveza ithoni yenhlonipho ngoba umbiza ngobaba.
Umeseka nalapho exosha izingane, umkhombisa nala zibalekele ngakhona.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eyivezile ithoni wasekela] (2)
17.3 UMdaluli uphupha amathonga emtshela ukuthi makalande izingane
zakhe ezinkalweni njengoba ayezixoshile.
Abaphansi bathi makazicelele uxolo ezinganeni zakhe.
Ageze igceke lomuzi wabo ngoba uhubhe izingane ngesikhali emzini
wabo.
[Nikeza amamaki ama-3 uma efingqile ngamaphuzu amathathu] (3)
17.4 UMdaluli uhlukumeza uMaMlanduli, umbhambabula ngensilane. ULondiwe
ushayela amaphoyisa ucingo, uMdaluli uyaboshwa ngokuhlukumeza
uMaMlanduli nokushaya uLondiwe amlimaze emlonyeni. UMdaluli uyaxolisa
ezinganeni ngokuba nodlame kuzo, ziyamxolela. Ufika ekhaya uzixosha
ngesibhamu ziyabaleka zigcina sezilala komakhelwane.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ezilandelanisile izigameko] (3)
17.5 Umbhali uhlose ukuveza ukuthi bakhona omakhelwane abanobuntu.
UManqina uchazela uMaMlanduli ngokudilizwa kwabo emsebenzini ngenkathi
uMdaluli ehluleka ukutshela uMaMlanduli. Ukhuza uMdaluli uma elwisana
nomndeni wakhe.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eyivezile inhloso wasekela ngoManqina] (2)
17.6 Bobabili bavezwe njengabalingiswa abawenza ngokuthembeka umsebenzi
wabo kuhulumeni. UZenyezile usiza uLondiwe, uKhombephi noNenelezi
ngesikhathi bexoshwe uMdaluli. Uchazela uLondiwe ukuthi angaziqhuba
kanjani izifundo zakhe njengoba kungenzeka ukuthi uMdaluli agcine
engabuyanga eSudani. UZayeka ufika ngokushesha, ulamulela uMaMlanduli
ngenkathi uMdaluli embhonya ngenduku. Uphinda alamulele uChivenga
eshaywa uMdaluli ugcina ngokumbopha.
[Nikeza amamaki ama-3 uma izenzo ziqhathanisiwe zasekelwa] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 31 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
17.7 Wawuzoba mubi. UChivenga wayengashaywa nguMdaluli aze alimale
kakhulu hleze angabe esakwazi ukuqhubeka nokwenza umsebenzi wokuba
ngumeselande. Wayengagcina efele ehlathini laseMphekandlubu, angaziwa
ukuthi washonaphi njengoba wayengenabo ubuzwe baseNingizimu Afrika.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eveze imiphumela wasekela] (3)
17.8 Umbhali ugcizelela ukuthi ungabokwenza into ucabange ukuthi ngeke
ubanjwe njengoba uHeshana uboshelwa amacala okwenza amapasi
omgunyathi ngokushadisa abantu bengazi. Ugcina ngokuphelelwa
ngumsebenzi.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echazile umyalezo wasekela] (2)
17.9 Ngiyavumelana ngoba indikimba yalo mdlalo ukucwasa kwabantu
bokufika/udlame lwasekhaya. UChivenga uthatha umsebenzi wokwakha
emzini kaSaziwayo Ntenga owawutholwe nguMdaluli kuqala. Lokho kudala
ukuthi uMdaluli amcwase ngokumthakatha aphinde amshaye ehlathini.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eveze umbono indikimba wasekela] (2)
17.10 Umbhali uphumelele kahle ekusebenziseni ukubikezela enkulumeni
kaChivenga ngoba ekugcineni kuvela enkantolo ukuthi uHeshane ubenza
umkhonyovu wokuguqula amapasi abesifazane ngokubashadisa nabantu
bokufika bengazi.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eveze impumelelo yokusetshenziswa
kokubikezela wasekela] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 32 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni
Sebenzisa irubrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi
ISINGENISO:
Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngokuvezwa komlingiswa ongummeleli
ngobunjalo nangezenzo zakhe kulo mdlalo.
Ummeleli ngumlingiswa oyiqhawe. Indaba yonke incike kuye. Yize engekho kwezinye
izehlakalo kodwa ziyamthinta ngandlela thize. Indaba yonke imayelana naye.
Ubhekana nenkinga ethile ashikashikeke ezama ukuyixazulula. Kuyenzeka
aphumelele noma ehluleke. Kulo mdlalo, Awuwelwa UMngeni, ummeleli inkosi
uSalimani, indikimba yezombangazwe.
UMZIMBA:
Kungasetshenziswa lawa maphuzu alandelayo ukuphendula umbuzo:
Unesibindi, nobuqhawe futhi akabesabi abelungu
Akazange esabe ukuphikisa isinqumo uHulumeni ayesesithathile sokuklanywa
kabusha kwemingcele.
Walumela lolu daba kwaze kwabizwa uSomtsewu ukuba azochazela isizwe
ngalo.
Washo ngomlomo wakhe ukuthi kunokuba kuwelwe uMngeni amanzi oMngeni
ayophenduka igazi.
Ukhaliphile yize wayesekhulile
Wayeyazi yonke imingcele yezwe lobabamkhulu bakhe engayibukanga
ebalazweni kanye nomlando wokufika kwabelungu. Ngenkathi ebizelwe
enkantolo eMshwathi wakwazi ukuchazela uZithulele ngemingcele yendabuko
yezwe lakhe engayibukanga ebalazweni njengoZithulele.
Wenza nesu lokuba kube nokhetho kusetshenziswa ubhontshisi omnyama
nomhlophe ukuze abantu bazikhethele bona ngodaba lokuklanywa kabusha
kwemingcele.
Akazange adikibale ngokwephucwa uMngeni enkantolo yaseMshwathi kodwa
icala walidlulisela emajajini eMgungundlovu.
Wagcina ngokubuyiselwa indawo yakhe.
Ubusa ngokwentando yeningi:
Izinqumo ayezithatha wayezixoxa nabafowabo kanye nesizwe sonke.
Wanikeza ibandla ukuba lithethe icala likaMphiliphili lokuba imbuka.
Abesifazane nabo babeba ingxenye yezimbizo nokhetho. Ngenkathi kuzoba
nembizo kaSomtsewu noVimbingwenya, wayevumela ukuba kumenywe nabantu
besifazane ngoba engakhethi bulili.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 33 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
Unozwelo:
Ngenkathi kuthethwa icala likaMphiliphili emzini wenkosi uSalimani eTsheni,
sithola inkosi uSalimani imbuka sakumdabukela uMphiliphili.
Wakhuza abafowabo ababefuna ukumudla luhlaza uMphiliphili.Bebebemhlasela
ngamazwi ngesenzo sakhe sokuthula nozungu lukaSomtsewu.
Wahlawulisa uMphiliphili izinkabi ezintathu yize uNomehlo ayibone incane le
nhlawulo ngokwakhe wayefanele ukuhlawuliswa izinkabi ezinhlanu.
Isiphetho (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
USalimani uvezwe kahle njengomlingiswa ongummeleli walo mdlalo. Lokhu
kufakazelwa yizenzo, inkulumo nangendlela abuka ngayo izinto.
[Ohlolwayo anganika izibonelo ezahlukene ezinembayo zokuvezwa kommeleli.]
Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 34 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 19 (UMBUZO OMFUSHANE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
19.1 Isizathu ukuthi uZithulele ulwa noSalimani ngoba ethi izwe akulona elakhe
nokhokho bakhe kodwa ngelikaHulumeni.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eluvezile udweshu wasekela] (2)
19.2 Inkulumo kaSalimani iveza ithoni yendelelo/yentukuthelo/yokubhuqa
njengoba etshela uZithulele ukuthi akanalo ulwazi ngempilo yabantu
abamnyama.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eyivezile ithoni wasekela] (2)
19.3 UMphiliphili wavuma ukubizwa nguZithulele othunywe nguSomtsewu
emcela ukuba angabayekeli kule nkinga yezwe abalibanga noSalimani.
UNgoza wamgidlabeza ngompondo abahlanu wathi yisipho sakhe
sikaKhisimuzi asiphiwa nguSomtsewu.
Wamukela indlezane ayithunyelelwa uMgqabula emsisela ngayo kanye
namashumi amabili ompondo athi isipho esivela kuHulumeni.
[Nikeza amamaki ama-3 uma efingqile ngamaphuzu amathathu] (3)
19.4 USalimani ubiza umhlangano wabantu bakhe noHulumeni kaSomtsewu,
unquma ukuthi abantu bakhe bakhethe ukuthi bayawuwela uMngeni.
USalimani uqhamuka nesu lokukhetha ngokusebenzisa ubhontshisi. Abantu
bakaSomtsewu bahlulwa ngoba izinkamba zigcwala ubhontshisi omnyama.
UHulumeni wenza ubuqili bokuklama umngcele, abantu bakaMgqabuli
bahlasela abakwaSalimani kwaVimbingwenya emzini kaMcondo.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ezilandelanisile izigameko] (3)
19.5 Umbhali uhlose ukuveza ukuthi kungenzeka umuntu asondelane nawe kodwa
angathembeki. UMphiliphili uthi eyinduna kaSalimani avume ukuthengwa
ngabelungu ngokwamukela izipho okwakungaholela ekutheni izwe
likaSalimani ligcine lithathwa ngabelungu.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eyivezile inhloso wasekela ngoMphiliphili.] (2)
19.6 Bobabili bavezwe njengabalingiswa abawenza ngokuthembeka umsebenzi
wabo kuhulumeni. UNgoza uthi engumuntu omnyama, uthunywa uHulumeni
ukuba atolike ngolimi lwesiZulu, uphinde akhiphe amabutho kaSalimani
enkantolo ngokungabi namahloni. UZithulele ungumlungu, uthunywa
uHulumeni ukuba atshele uSalimani ngokuklanywa kabusha kwemingcele,
uphinde ulahla uSalimani ngecala enkantolo yaseMshwathi ngemuva kokulwa
kwabantu bakaMgqabula nabakaSalimani.
[Nikeza amamaki ama-3 uma izenzo ziqhathanisiwe zasekelwa.] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 35 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
19.7 Wawuzoba mubi, uSalimani nabantu bakhe babengathukuthela, bahlasele
abelungu, kuliwe kuchitheke igazi. Wayengahluleka ukukhokha izindleko
zecala bese egqunywa ejele. Izwe lakhe lalingathathwa lonke ngobuqili
ngabelungu njengoba babefuna ukuklama kabusha imingcele.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eveze imiphumela wasekela] (3)
19.8 Umbhali ugcizelela ukuthi ungabokwenza into ucabange ukuthi ngeke
ubanjwe njengoba uSomtsewu wathumela abantu bakaMqgabula ukuba
bahlasele abakaSalimani. UZithulele wabopha bonke abantu bakaSalimani.
USalimani walahlwa yicala enkantolo eMshwathi. Walidlulisela
eMgungundlovu icala lafika lalahla uHulumeni kaSomtsewu. Ijaji lanquma
ukuba izindleko zecala zikhokhwe nguHulumeni.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echazile umyalezo wasekela] (2)
19.9 Ngiyavumelana ngoba indikimba yalo mdlalo ngeyombangazwe. UZithulele
utshela uSalimani ukuthi akanalo izwe, izwe ngelikaHulumeni yingakho ethi
makamtshele ngemingcele okwenza inkosi uSalimani nabantu bakhe
bawothe ubomvu. OMgqabula nabantu bakhe bahlasela abantu bakaSalimani
bahlulwe kodwa icala lilahle uSalimani.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eveze umbono ngendikimba wasekela] (2)
19.10 Umbhali uphumelele kahle ekusebenziseni ukubikezela enkulumeni
kaZithulele ngoba ekugcineni kusenkantolo yaseMgungundlovu kuvela ukuthi
amalungelo abephucwe uSalimani anawo ngendawo yakhe agcina ebuyele
kuSalimani.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eveze impumelelo yokusetshenziswa
kokubikezela wasekela] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 36 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 20 (UMBUZO OMUDE)
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO:
Ohlolwayo makakhombise ukuthi unalo ulwazi ngokuvezwa komlingiswa ongummeleli
ngobunjalo nangezenzo zakhe kulo mdlalo.
Ummeleli ngumlingiswa oyiqhawe. Indaba yonke incike kuye. Yize engekho kwezinye
izehlakalo kodwa ziyamthinta ngandlela thize. Indaba yonke imayelana naye.
Ubhekana nenkinga ethile ashikashikeke ezama ukuyixazulula. Kuyenzeka
aphumelele noma ehluleke. Kulo mdlalo, Ubhuku Lwamanqe ummeleli nguPhindisiwe.
UMZIMBA
Kungasetshenziswa lawa maphuzu alandelayo ukuphendula umbuzo:
Akanasimilo
Usukele uNkululeko ehlezi nabangani bakhe wazishelela yena.
Uthandana noNkululeko ngoba umyeni wakhe onguThamsanqa esahambe
ngomsebenzi.
Ugcina ethola ingane eyivezandlebe enguZiphozonke.
Unezimfihlo
Ushayelwa nguNkululeko ucingo kepha uyenqaba ukutshela umyeni wakhe
onguThamsanqa ukuthi isoka lakhe lakudala lifuna bahlele ubugebengu yize
esemncenga, uyafunga uyagomela ukuthi ngeke amtshela ngoNkululeko uyoze
angene egodini.
Akamtsheli uThamsanqa ukuthi ingane yabo enguZiphozonke akusiyo eyakhe
wayitholiswa nguNkululeko.
Akabatsheli abakwaMathonsi lapho endele khona ukuthi wayenezingane ezimbili
azithola ngaphambi kokuba ashade noThamsanqa.
Akamtsheli umyeni wakhe uThamsanqa ukuthi uNkululeko wenza itulo lokuba
abulawe ukuze kuzotholakala ifa lakhe.
Unobugebengu
Ushayisa ingane ngemoto qede uthenga uNkululeko ngemali ukuba aboshwe
ngecala elenziwe nguyena.
Unquma ukuvumelana noNkululeko ukuthi kubulawe uThamsanqa ukuze bathole
imali yomshwalense, imali esebhange kanye nokuthola indlu yakhe.
Untshontsha imali emsebenzini esesisefeni.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 37 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
Uthanda imali
Uthandana noNkululeko ukuze amthengele izingubo nokudla yize esebenza.
Uvuma ukuhambisana necebo likaNkululeko lokuyogqekeza ebhange kanye
nokubulala uThamsanqa ukuze naye ahlomule.
Isiphetho (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
UPhindisiwe uvezwe kahle njengomlingiswa ongummeleli walo mdlalo. Lokhu
kufakazelwa yizenzo, inkulumo nangendlela abuka ngayo izinto.
[Ohlolwayo anganika izibonelo ezahlukene ezinembayo zokuvezwa kommeleli.]
Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 38 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 21 (UMBUZO OMFUSHANE)
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
21.1 Isizathu esenza ukuba kube nodweshu uMakhangela uxabana noThamsanqa
ofike wama ngezinyawo lokho kuyamthukuthelisa uMaKhangela. Usabisa
uThamsanqa ukuthi uzombizela abazomxosha njengoba ekhombisa
ukungawuhloniphi umuzi wakhe.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eluvezile udweshu wasekela] (2)
21.2 Inkulumo kaMakhangela iveza ithoni yentukuthelo njengoba ethukuthelela
uThamsanqa ofika ame ngezinyawo emzini wakhe ubona ukuthi uyamdelela
ngoba umuzi wakhe ungenayo indoda, uze umsabisa ngokuthi uzombizela
amaphoyisa.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eyivezile ithoni wasekela ngokwesiqeshana] (2)
21.3 UMaMhlongo uphupha uhlanya luqubula uZiphozonke ngoba luthi
uyingane yalo.
Limthathe lamphonsa ehlozini elikhulu elingame isiziba sikamaminzela.
UMaMhlongo walulandela uhlanya ethwele izandla ekhandla kwase
kuqubula igovu.
[Nikeza amamaki ama-3 uma efingqile ngamaphuzu amathathu] (3)
21.4 UPhindisiwe uthola ucingo esemsebenzini oluvela kuNkululeko ofuna
babuyelane. Uma uPhindisiwe enqaba uNkululeko ushayela ucingo emzini
wakhe noThamsanqa. UPhindisiwe akamtsheli uThamsanqa iqiniso, uqamba
amanga uthi isoka likaNokuphika. UThamsanqa uphinde umbuza
ngoNkululeko, uPhindisiwe akalikhulumi iqiniso, uThamsanqa ugcina embeke
isandla.
[Nikeza amamaki ama-3 uma ezilandelanisile izigameko] (3)
21.5 Umbhali usebenzise umlingiswa onguSarah ukwelekelela/ukugqamisa
ukungathembeki kukaPhindisiwe.Uhlose ukuveza ukuthi kungenzeka umuntu
osondelane nawe kodwa angathembeki. USarah uthe uma ezwa ukuthi
nguPhindisiwe lona othi makavule emnyango wavula kanti usezothunjwa
yizigebengu, zimphuce ukhiye wasebhange.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eyivezile inhloso wasekela] (2)
21.6 Banezenzo ezingefani mayelana nokuphathwa kwamakhosikazi. Umlingiswa
onguMathonsi umphethe kahle umkakhe uMaMhlongo. Uma kunokungaboni
ngasolinye bayaxoxisana, akamshayi. Umlingiswa onguThamsanqa
umphethe kahle umkakhe, uPhindisiwe kepha uma bexabana uyamshaya
umkakhe.
[Nikeza amamaki ama-3 uma izenzo ziqhathanisiwe zasekelwa] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 39 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
21.7 Wawuzoba mubi, UPhindisiwe wayengeke esathenjwa nguThamsanqa
njengoba uThamsanqa wayezobe esebonile ukuthi uqhubekile waba
nezimfihlo nakuba babekhulumile ukuthi bangabolala kukhona udaba
abangalulungisile. Wayezohlala kubo kwaMakhunga, aphelelwe wumsebenzi,
mhlawumbe agcine ehlukanisile noThamsanqa.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eveze imiphumela wasekela] (3)
21.8 Umbhali ugcizelela ukuthi ungabokwenza into ucabange ukuthi angeke
ubanjwe njengoba uSikela uboshelwa amacala okwenza izitifiketi zomshado
ezingekho emthethweni ebe esebenzela uMnyango wezaseKhaya. Ugcina
ngokuphelelwa ngumsebenzi, ugwetshwa iminyaka engamashumi amabili.
[Nikeza amamaki ama-2 uma echazile umyalezo wasekela] (2)
21.9 Ngiyavumelana ngoba indikimba yalo mdlalo ubugebengu obuhleliwe.
UNkululeko wenza ubugebengu obuhleliwe ngokukhohlisa inkantolo,
uboshelwa icala lokushayiswa kwengane nguPhindisiwe. Utshela oMathonsi
noMaMhlongo ukuthi ushadile noPhindisiwe, wenza isithombe somshado
nesitifiketi somgunyathi. UNkululeko uhlela ubugebengu, ubamba ibhange
inkunzi, ebe ehlose ukuthi uma eyithola imali uzombulala uPhindiiswe.
[Nikeza amamaki ama-2 uma eveze umbono indikimba wasekela] (2)
21.10 Umbhali uphumelele kahle ekusebenziseni ukubikezela enkulumeni
kaMathonsi ngoba ekugcineni kuvela enkantolo ukuthi uNkululeko uthenge
isitifiketi somshado kuSikela owayesebenza eMnyangweni wezaseKhaya.
[Nikeza amamaki ama-3 uma eveze impumelelo yokusetshenziswa
kokubikezela wasekela] (3)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU C: 25
AMAMAKI ESEWONKE: 80
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 40 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
RUBHRIKHI YOLIMI LWASEKHAYA
ISIQEPHU A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WENKONDLO [AMAMAKI AYI-10]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 5–6 4 3 2 0–1
-Ukuhunyushwa -Ukhombisa ulwazi -Isihloko usihlaziye -Ukuhunyushwa -Akanalo nhlobo ulwazi
Ukuhunyushwa kwesihloko okunzulu ngesihloko futhi ngokugculisayo kwesihloko akugculisi lwesihloko
kwesihloko -Amaphuzu amahle usihumushe kahle -Akhona amaphuzu kahle -Akukho nhlobo
Amaphuzu anobunzulu, kakhulu ahlukene -Impendulo echaza amahle asekela isihloko -Kuthukela kuvela okuhambisana
ukusekela kanye asekelwe kabanzi ngokwenelisayo -Amanye amaphuzu amaphuzu asekela nenkondlo
nokuqonda kabanzi kubhekiswe enkondlweni -Amanye amaphuzu asekeliwe kodwa isihloko -Ohlolwayo akanalo
ithekisthi. -Ulwazi oluhle kakhulu anembayo kodwa ubufakazi bubuye -Ulwazi lwenkondlo nhlobo ulwazi
lwenkondlo. awasekeliwe onke bungagculisi kwenye alugculisi kahle. lwenkondlo.
6 AMAMAKI ngendlela elindelekile inkathi
-Ulwazi lwenkondlo -Ulwazi lwenkondlo
luhle. olugculisayo.
ISAKHIWO KANYE 4 3 2 1 0–1
NOLIMI -Isakhiwo esihleleke -Isakhiwo esihleleke -Kukhona nokho -Isakhiwo sikhombisa -Isakhiwo asihlelekile
kahle kakhulu kahle futhi amaphuzu ukuhleleka kwesakhiwo amaphutha ezingeni kahle neze
Isakhiwo, ukugeleza -Amaphuzu ahleleke ageleza ngokulandelana -Amaphuzu awagelezi lokuhleleka -Ulimi lunamaphutha
okuhlelekile kahle kakhulu futhi kahle futhi awahlelekile -Amaphuzu awahlelekile amaningi kanye
kwamaphuzu kanye athungelana kahle -Ukugeleza -Amaphutha olimi ngokugculisayo nesitayela esingagculisi
nokwethula kakhulu kwamaphuzu ayingcosana, ithoni -Ulimi lunamaphutha neze.
Ulimi, ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye kuyalandeleka kanye nesitayela amaningi
nesitayela nesitayela kukhombisa -Ulimi, ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela
esisetshenzisiwe ukuvuthwa komqondo, nesitayela kuhle. ngokugculisayo. akugculisi kahle.
embuzweni omude. kuyaheha futhi kushaya
emhlolweni
4 AMAMAKI -Ulimi, ukupelwa
kwamagama kanye
nezimpawu zokuloba
akunamaphutha nhlobo.
QAPHELA: Uma ohlolwayo engazange abhale sanhlobo ngokubuziwe, waqoka ukuziqmbela i-eseyi akatholi lutho amamaki okuqukethwe kanye
nesakhiwo nolimi
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 41 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU B KANYE NESIQEPHU C: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO KANYE
NOMDLALO [AMAMAKI ANGAMA-25]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Impendulo enembayo: -Ukhombisa ukuqonda -Ukuhumusha isihloko -Ukuhunyushwa -Ulwazi oluncane kakhulu
Ukuhunyushwa -Impendulo enhle kanye nokuhumusha ngokugculisayo; akuzona kwesihloko akugculisi lwesihloko
kwesihloko kakhulu: isihloko kahle zonke izingxenye kahle; kuthukela kuvela -Umzamo ontekenteke
Amaphuzu anobunzulu, -Ukuhunyushwa -Impendulo echaza ezicaciswe kabanzi amaphuzu asekela wokuphendula umbuzo
ukusekela kanye kwesihloko okunzulu ngokwenelisayo -Kunamaphuzu ambalwa isihloko ngokucacile -Amaphuzu awanelisi
nokuqonda kabanzi -Amaphuzu ahlukene -Amanye amaphuzu amahle asekela isihloko -Amaphuzu ambalwa nhlobo
ithekisthi. anembayo nokusekela anembayo kodwa -Amaphuzu ambalwa asekela isihloko -Ohlolwayo akanalo
okunembayo okususelwe akusiwo wonke asekelwe asekeliwe, kodwa -Amaphuzu amancane nhlobo ulwazi lwenoveli/
15 AMAMAKI embhalweni ngendlela elindelekile ubufakazi bubuye ahambisana nesihloko ubuciko bomlomo
-Ulwazi oluhle kakhulu -Ulwazi lwenoveli/ bungagculisi -Ulwazi oluncane nomdlalo
lwenoveli/ubuciko ubuciko bomlomo -Ulwazi olungenele lwenoveli/ubuciko
bomlomo nomdlalo. nomdlalo luyabonakala. lwenoveli/ubuciko bomlomo nomdlalo.
bomlomo nomdlalo.
ISAKHIWO KANYE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
NOLIMI -Isakhiwo silandelana -Isakhiwo esihle kanye -Isakhiwo siyabonakala -Isakhiwo sikhombisa -Ukungabibikho
kahle kakhulu namaphuzu ahleleke kancane amaphutha ekuhlelweni kwesakhiwo esihleliwe
Isakhiwo, ukugeleza -Isingeniso kanye kahle -Ukugeleza kanye kwaso kuphazamisa ukugeleza
okuhlelekile kwamaphuzu nesiphetho okuhle -Isingeniso, isiphetho nokulandelana -Amaphuzu awahlelekile kwamaphuzu
kanye nokwethula kakhulu kanye nezinye izigaba kwamaphuzu kahle -Amaphutha olimi kanye
Ulimi, ithoni kanye -Amaphuzu abekeke kuhleleke kahle kuyabonakala, kodwa -Amaphutha olimi nesitayela esingalungile
nesitayela kahle kakhulu futhi -Amaphuzu ageleza kahle kunamaphutha agqamile kwenza lo mbhalo ungabi
esisetshenzisiwe athungelana kahle -Ulimi, ithoni kanye -Amaphutha olimi -Ithoni nesitayela yimpumelelo
embuzweni omude. -Ulimi ithoni kanye nesitayela kuhle. ambalwa; ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela
nesitayela kukhombisa nesitayela ngokungafanele kusetshenziswe
10 AMAMAKI ukuvuthwa, kuyancomeka esisetshenzisiwe -Ukuhleleka kwezigaba ngokungafanele
futhi kushaya emhlolweni. sifanelekile kunamaphutha. -Ukuhleleka kwezigaba
-Izigaba eziningi kunamaphutha.
zibhaleke kahle.
UKWABIWA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
KWAMAMAKI
Akufanele kube nomehluko odlula amazinga amabili phakathi kwamamaki esakhiwo nolimi kanye namamaki wokuqukethwe.
Impendulo yokuziqambela kufanele inikezwe u-0 kokuqukethwe no-0 isakhiwo nolimi.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2019 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo
More from Grade 12 isiZulu HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023 24
%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)
Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 Gauteng June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper