Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
NATIONAL
IBANGA LE-12
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
LWEZI 2023
UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA
AMAMAKI: 80
Lo mhlahlandlela wokumaka unamakhasi angama-33.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Skip to contentAll 2023 papers 





View all
%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)




isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo
Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 33 pages. Read online or download the free PDF.
Isizulu Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isizulu. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiZulu HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isizulu
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 33
- File size
- 881.0 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 33
This exam
NSC November Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubuciko / Literature (Set Works)45 marks
- Question 7Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 13Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Imiyalelo yokumaka leli iphepha
1. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
(Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
omfushane encwadini eyodwa/efanayo)
2. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.
3. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
omfushane kanye nomude uphenduliwe.
4. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
uyayiyeka eyesibili.
5. Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
izinombolo zikhonjiswe umhlahlandlela.
6. Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.
7. Imibuzo emide
Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
ombuzo omude walowo ohlolwayo.
8. Imibuzo emifushane
Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.
9. Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona
okunikezwa amamaki.
10. Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa
amamaki.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIQEPHU A: IZINKONDLO
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
'IDWALA LIKASHAKA' – JM Sikakane
Ungasebenzisa la maphuzu kanye namanye njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo. Izimpendulo zingahluka kuya ngokuthi umfundi uyiqonde kanjani inkondlo.
Sebenzisa irubhrikhi yokuhlola lo mbuzo esekhasini lama-32.
Ohlolwayo makakhombise ukuthi uyayiqonda imifanekisomqondo. Ohlolwayo
makaphinde akhombise ukuthi uyawuqonda umqondo okuyilokho okushiwo yimbongi
kule nkondlo. Umfanekisomqondo yilobo buciko obudalwa ukusebenzisa izifengqo
ezifana nesifaniso, isingathekiso kanye nokwenzasamuntu. Imifanekisomqondo/
izithombemagama ziwubuciko obubalulekile emibhalweni yobunkondlo ukuletha
umqondo ophelele owethulwa imbongi enkondlweni. Umqondo wale nkondlo
umayelana nomlando wedwala likaShaka elisosebeni lolwandle eSibubulungu
okusakhulunywa ngalo nanamuhla. Leli dwala liqukethe umlando owangesikhathi
kusabusa inkosi uShaka.
Ukusetshenziswa kwemifanekisomqondo
Ukwenzasamuntu:
5. Yidwala likaShaka
6. Elengamel' ulwandle
Imbongi isebenzise izimpawu zokwenza komuntu uma ekhombisa ubukhulu kanye
nokuphatha kwakhe. Leli dwala lalilikhulu lingaphezu kolwandle okungangokuba
kwakungathi yilo elikhonyayo.
Isifaniso:
7. Kuhle kwenkos' imele
8. imikhosi yempi.
Imbongi iqhathanisa ukuma kwenkosi endaweni ephakeme ibuka impi yayo kanye
nangendlela idwala elimi ngayo likhombisa ukuba namandla kanye nokubusa phezu
kolwandle njengoba nenkosi ibusa isizwe sayo.
Ukwenzasamuntu:
9. Yidwala likaShaka
10. Elabikezel' umLungu,
Imbongi isebenzise izimpawu zomuntu ngoba uthi idwala yilona elabikezela ukufika
kwabeLungu beqhamuka olwandle. Imbongi ikusho lokhu ngoba inkosi uShaka
yayihlezi phezu kwalo leli dwala ngenkathi ifikelwa isibonakaliso sokuthi kuzofika
abeLungu beqhamuka olwandle. Manje kuba sengathi yilo elababikezela kanti inkosi
uShaka.
Ukwenzasamuntu
13. Yidwala likaShaka
14. Elalibuk' amabutho
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Imbongi kule migqa engenhla ifake izimpawu zomuntu okungamehlo. Ithi idwala yilo
elalibuka amabutho kanti inkosi uShaka owayebuka ehlezi phezu kwalo. Manje kube
sengathi yilona elalibuka amabutho.
Ukwenzasamuntu
17. Yidwala likaShaka
18. Eligezw' amagagasi,
Imbongi kule migqa engenhla ifake izimpawu zabantu. Uma ukhuluma ngokugeza
kubhekiswa kubantu ngoba yibo abagezayo. Lapha kule migqa ngesikhathi amagagasi
ezishaya kulo idwala kube sengathi ayaligeza.
Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Imbongi isebenzise kahle
imifanekisomqondo okuyisifaniso, ukwenzasamuntu ukugqamisa umqondo osobala
wale nkondlo omayelana nomlando oqukethwe yidwala elitholakala eSibubulungu.
[Makunikezwe amamaki aphelele ngempendulo esekelwe kahle]
[Impendulo eyi-eseyi ehleleke kahle ngokwemigomo yokubhalwa kwe-eseyi. Mayibe
namagama ayi-190 kuya kwangama-240.] [10]
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)
'UCU OLUMHLOPHE' – CT Msimang
2.1 Kwaqokw' ubuhlal obugabis' ubumhlophe:
[Nikeza imaki elilodwa uma elitomulile ifanamsindo] (1)
2.2 Kule migqa imbongi isebenzise igama elinothile iminjunju ukugqamisa
indikimba yobuhlungu bothando eyabuzwa incenga inhliziyo ukwakha
uthando olucelwa yinsizwa.
Iphinde imbongi isebenzise i-okzimoroni '… alunasiqalo nasiphetho'
ukugqamisa ukuthi lolu thando alunamkhawulo luhlala lukhona njalo uma
sebethandana baphenduka babe munye.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ukuthi le migqa iyigqamisa kanjani
indikimba] (2)
2.3 Le mpindamqondo ekule migqa evumelanayo ingelekelele ukuba ngiqonde
ukuthi imbongi ibuka ngamehlo angasakhombisi nkani, akhombisa ukuhlulwa
wuthando ngokulwamukela njengoba intombi iqala ukuthanda insizwa.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze ukuthi impindamqondo yelekele
kanjani] (2)
2.4 Inhloso yembongi ekusebenziseni imvumelwanosiqalo u-'u' ukuletha
umgqumo osamculo omnandi nokugcizelela ukuthi lolu thando kumele
lubhekiswe kuye aluphathe kahle ukuze lungapheli.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusetshenziswa
kwemvumelwano] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
2.5 Isigqi sale nkondlo siyanensa nakuba kunokweqiwa konkamisa kwamanye
amagama kodwa ngenxa yomoya wokukhathazeka/wokunxusa. Imbongi
isebenzise kahle ifanamsindo, imvumelwanosiqalo, imvumelwanosigcino
okudala isigqi senkondlo.
[Nikeza amamaki amabili uma ehlaziyile isigqi] (3)
[10]
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)
'WE SINXIMFI NDINI!' – MSS Gcumisa
3.1 Uyisigqila somona,
Umon' ongumthakathi,
[Nikeza imaki elilodwa uma eyitomulile imvumelwano] (1)
3.2 Ibinza lesi-2 lethula umqondo wokukloloda/wokuqhosha. Imbongi iklolodela lo
muntu, ithi 'klibhi klolo …' ukuthi abantu sebeyayibona imisebenzi yakhe
emibi. Sengathi kuphele ngisho nokudelela kwalo muntu njengoba kukhona
abadelela ngaphezu kwakhe.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane umqondo oqukethwe ibinza
lesi-2] (2)
3.3 Umyalezo otholakala kuleli binza owokuthi kubalulekile ukuthi uma uwumuntu
ungalokhu ucasukela abanye abantu abaphumelelayo. Imbongi ithi ungagcina
ufile ungakwazanga ukuzenzela izinto futhi ungaphumelelanga empilweni.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umyalezo otholakala kuleli binza] (2)
3.4 Inhloso yembongi yokusebenzisa i-enjambamenti ukuqedela umqondo
womugqa we-15 emgqeni we-16 nokwakha ilukuluku kofundayo ukuthi
akwazi ukufunda ngokushesha./Kungenzeka imbongi yayifuna nokuthi
kubekhona ukuxhumana-maphakathi enkondlweni.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wasekela] (2)
3.5 Ngokwami ukubona imbongi ilusebenzise kahle uphawu oluwumbabazi.
Uphawu oluwumbabazi lusetshenziswe lwalandela igama u-ndini/sikhohlisani
ukugcizelela khona ukuthi izenzo zalo muntu azamukelekile.
[Nikeza amamaki amathathu uma ephawulile ngempumelelo yembongi
ekusebenziseni uphawu olungumbabazi] (3)
[10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)
'ISIZIBA SENHLAKANIPHO' – EJ Mhlanga
4.1 Umoya otholakala ebinzeni loku-1 owokuncoma ngoba imbongi incoma
imfundo/isikhungo semfundo ephakeme iyibiza ngesiziba esijulile, uNjulase.
[Nikeza amamaki amabili uma esishilo isigqi wanikeza nomoya wale migqa] (2)
4.2 Umqondo ocashile otholakala kule migqa owemfundo. Kule migqa imbongi
isaqhubeka nokuncela ulwazi kubafundisi abalokhu beqhubeke njalo
nokuyifundisa.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane umqondo ocashile] (2)
4.3 Ngicabanga ukuthi ukukhethwa kwaleli gama kungelekelele ukuba ngiqonde
ukuthi imfundo into elikhuni nengaqondakali kalula. Akulula ukuzuza imfundo
esezingeni eliphezulu.
[Nikeza amamaki amabili uma ekuvezile ukukhethwa kwegama okugqamise
indikimba] (2)
4.4 Inhloso yembongi yokusebenzisa i-enjambamenti ukuqedela umqondo
womugqa wama-23 emgqeni wama-24 nokwakha ilukuluku kofundayo ukuthi
akwazi ukufunda ngokushesha.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusebenzisa i-
enjambamenti] (2)
4.5 Imbongi iyisebenzise kahle ithoni yethemba/ yokucabanga okuhle njalo.
Imbongi inethemba lokuthi uma seyishonile hleze abasele bayokwazi
ukuthola imfihlo yokuthi imfundo igcinaphi.
[Nikeza amamaki amabili uma ehlolisisile ukusetshenziswa kwethoni
wasekela] (2)
[10]
KANYE
'UKUTHETHELELANA' – MD Buthelezi
5.1 Simakade, Somandla, Nhlalamafini,
Ifanankamisa.
[Nikeza amamaki amabili uma etomulile waligagula ifanamsindo] (2)
5.2 Umqondo wokuthi ulimele uphuma igazi ezinhlangothini zomzimba.
Umqondo wokuthi ufela izinkinga zabantu.
Umqondo wobunzima uSimakade/uSomandla/iMvana eyadlula kubo
ngesikhathi ifela izono zabantu.
[Nikeza amamaki amabili uma ewunikile umqondo wale migqa] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
5.3 Inhloso yembongi yokusebenzisa isikhawu/isizura 'ukuphumula nokubala
izinto ezenziwa uJesu/uSomandla/uSimakade emuva kokuba abantu bonile
kanye nokugcizelela okuqukethwe yila magama andulela uphawu
lokuphumula.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusetshenziswa
kwesikhawu/isizura] (2)
5.4 Umqondo otholakala kule nkondlo owokuthethelelana/owokuxolelana
njengoba nendodana kaNkulunkulu yabathethelela abayikhaphelayo.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umqondo otholakala kule nkondlo] (2)
5.5 Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa impindwa ethi, 'ukuthethelelana …'
ukugqamisa ukubaluleka kokuthi uma kukhona ukungezwani abantu
mabakwazi ukuxolelana. Impindwa iphinde igcizelele umqondo owethulwa
amagama ewaphindaphindile enkondlweni, ukuze kwakheke umgqumo
omnandi osamculo.
[Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngokusetshenziswa kwempindwa] (2)
[10]
AMAMAKI ESIQEPHU A: 30
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
INOVELI
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.
Lesi sitatimende esithi, 'ukungathembeki kwabantu uma besebudlelwaneni bezothando
kuba nemiphumela engemihle' siyiqiniso ngoba abanye abalingiswa abakule noveli
abathembekanga ebudlelwaneni babo lokho kube nemiphumela engemihle
ebudlelwaneni babo. Umlingiswa onguXolani, uNgidi, uNontobeko kanye noMhlengi
bangabanye babalingiswa abakhombisa ukungathembeki ebudlelwaneni bezothando.
UMhlengi akathembekanga kuNontobeko wamfihlela ukuthi useyi-gay. Lokho
kwenze ukuba uNontobeko ahlalele ethembeni elingekho lokuthi uyophinde
abuyelane noMhlengi.
UNontobeko akathembekanga kuNkululeko ngoba uvumile ukuthi amlobole yize
wayazi kahle ukuthi usenothando lukaMhlengi. Lokho kube nomphumela
ongemuhle ngoba uNontobeko wamala ngosuku olwandulela umshado washiya
uNkululeko. UNkululeko wagcina ngokuzikhunga afe.
UNgidi akathembekanga kuNomalanga ukuthi amtshele iqiniso lokwenzeka
kuye nendodana yakhe. Ukuthula kukaNgidi abematasa nokufuna uMhlengi ebe
engamtshelanga uNomalanga lokho kwenza ukuba baxabane.
UXolani usephupha elele ebiza igama likaMahlengi. Uyakuzwa lokhu uLungile
kuyamdina ugcina exabana naye.
UXolani washiya izingane ezikhiyele endlini wavakashela uMahlengi
okwaphetha ngokuthi kushe umuzi ungqongqe kushone nezingane
ezingaphakathi.
UXolani, akanakho ukuzisola nonembeza wokuhamba aye entombini eshiya
inkosikazi ikhala. Esefikile kwaMahlengi uXolani washaqeka ethola ukuthi
uMahlengi kwakungumuntu wesilisa. Ngalesi sikhathi wayeselahlekelwe yikho
konke ayenako ngento engekho. Umndeni wakhe wawushabalele noLungile
esesele nenhliziyo ebuhlungu ngenxa yokuqonywa ebe eshadile.
Isenzo sabanye abalingiswa sokungathembeki ebudlelwaneni babo bezothando sibe
nemiphumela engemihle empilweni yabanye abalingiswa nakubona uqobo.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUSHANE)
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
7.1 Umoya wokukhathazeka. UNontobeko ukhathazekile ngoba uNgidi ufuna
ukuphumela ngaphandle endaweni abangayejwayele, esaba izigebengu.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela] (2)
7.2 Isizathu esokuthi uNgidi uhambile waya eThekwini engazange amtshele/
amazise uNomalanga.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile isizathu esenza isimo sezinto singabi
sihle phakathi kukaNgidi noNomalanga.] (2)
7.3 ● UNdumiso wathola kwenye yezintombi zikaSbu u-Ayanda ukuthi uNgidi
unemali eningi, waxoxela uNdumiso ngaleyo mali.
● UNdumiso kwamnikeza icebo lokuzama ukuyithola le mali, wabulala
uNyambose ngesikhathi sokubamba inkunzi uNgidi okwenza agcine
eboshiwe. Kwahlukumezeka abantu abaningi kaNgidi.
● Kwagcina kuxabane uZakithi noNomthi ezinye zalezi zintombi zakhe
zashayana ngoba zibanga yena.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile imiphumela yezenzo zika Sbu
ngamaphuzu amathathu] (3)
7.4 Indikimba yale noveli uthando/ithemba. Bobabili babemthanda uMhlengi
benethemba lokuthi bazomthola bese kulunga izinto phakathi kwabo.
UNontobeko uthemba ukuthi bazoxoxa noMhlengi bese beqhubeka nothando
lwabo ngoba wayengamnikanga isizathu sokwehlukana naye. UNgidi
unethemba lokuthi yize uMhlengi wayemtshelile ukuthi uyi-gay kodwa
kungenzeka ukuthi wabuye wawuguqula umqondo wakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
zikaNontobeko noNgidi] (3)
7.5 Bobabili bashayelwa ukuthandana nabantu ababenabanye abantu
abathandana nabo. UXolani washayelwa ukuvakashela uMahlengi eshaywa
nguNdumiso. UZakithi washayelwa ukuvakashela uSbu eshaywa nguNomthi.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ngokushaywa kukaXolani
noZakithi] (3)
7.6 Umbhali uhlose ukufundisa abantu ukuthi babexwaye abantu abangabazi
ngoba kungafaka amanye amalungu omphakathi enkingeni. UNgidi wabanjwa
inkunzi kwabulawa noNyambose ngenxa yolwazi olwalutholakale
kuNhlumayo.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
umlingiswa onguNhlumayo kule noveli] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
7.7 Amazwi kaNgidi akhombisa ukuthi uxakekile noma umatasatasa njengoba
esethole umkhondo kaMhlengi. Kudingeke ukuba aphuthume eThekwini
ekwenza lokhu ngethemba lokuthi uzomthola. Ukuduma kwekhanda kwenze
ukuba agcine ekhohliwe nangokunye okubalulekile empilweni yakhe phakathi
kwakhe noNomalanga. Lokhu kuyamsiza ngoba ugcina esemtholile nakuba
esezishintshe ubulili.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile umthelela wamagama abhalwe
ngokugqamile] (2)
7.8 Ngicabanga ukuthi libe nomthelela omubi ngoba ukwaliwa kukaNkululeko
nguNontobeko kwamenza waba nengcindezi ehlala ekhala, esenciphile
nasemzimbeni. Lokhu kwakukhathaza abakubo bemduduza, ikakhulukazi
udadewabo uZinhle. Ekugcineni wahlukumezeka kakhulu umndeni ngoba
wazibulala ngokuzikhunga.
[Nikeza amamaki amathathui uma ekwazile ukuveza umthelela wothando
lukaNkululeko ngoNontobeko wase esekela] (3)
7.9 Kwamukelekile ngoba kwakungamele uNgidi ahambe aye endaweni ekude
kangaka eThekwini ebe engamazisanga uNomalanga anobudlelwane
bezothando naye.
NOMA
Akwamukelekile ngoba uNomalanga ukhombisa ukuba nesikhwele ngoNgidi
owayehambe engamtshelanga. Uphendula uNgidi ngokucikeka yize
wayesexolisile ngokuhamba engamtshelanga wakhohlwa nangezingxoxo
ezaziphathelene nokuthumela abakhongi kwaNdlovu ababevumelene ngazo
noNomalanga.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi kwamukelekile/akwamukelekile
wasekela] (2)
7.10 Ngiyazwelana noLungile ngoba uXolani wayesebuya ebusuku ekhaya
akhohlwe nawumcimbi ababezoya kuwo wabuyela nasotshwaleni, bashelwa
ngumuzi baze bashonelwa yizingane. Ngingayobikela umndeni ukuba usisize
noma ngifune udokotela wezengqondo oweluleka abashadikazi.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyazwelana noLungile
bese esekela impendulo yakhe abuye achaze angakwenza uma ebhekana
nalesi simo] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.
Lesi sitatimende esithi, 'Akubona bonke abantu abathi uma sebecebile bashintshe
indlela abaziphatha ngayo.' siyiqiniso. Lokhu kufakazelwa umlingiswa onguNomvula/
Mirriam Mazibuko. UNomvula akuzange kumguqule ukuwina kwakhe emjahweni
wamahhashi. Uyaqhubeka uyabasebenzela abaqashi bakhe o-Dicey.
UNomvula uhlonipha wonke umuntu, nalabo angabazi njengalabo abazenza
abadayisi bomshwalense. Uhlonipha nemibono yabantu abangenamali eningi
njengeyakhe njengoSikiti, omtshela ukuthi kufanele ageze imali yakhe ngoba
inamabhadi.
UNomvula uyaqhubeka nokuthandana nesithandwa sakhe uGenyeza seminyaka
emajalidini. Uhamba naye bayobheka izimoto emagalaji kuze bezobona ukuthi
iyiphi abazoyithenga. Unogada wasegalaji ubabukela phansi akabathembi ukuthi
bangakwazi ukuthenga imoto ebizayo kepha uNomvula akacasuki futhi
akamdeleli.
UNomvula uyaqhubeka nokumhlonipha uyise omncane uMeyili yize wamxosha
ekhaya emuva kokuba wayesekhulelwe. UNomvula uba nezifiso ezinhle ngoyise.
Uthi uma eyovakasha ekhaya abathengele ukudla aze abaphekele. Wakhela
uyisomncane uMeyili isitolo emakhaya, waphinde walungisa nekhaya lakubo.
UNomvula akazange ambambele igqubu uMaHadebe yize athumela indodana
yakhe eyisigebengu uMahuzu ukuba imdlise umuthi wokumhlanyisa, kubulawe
nonina. Kepha kunalokho wamakhela umuzi omuhle.
UNomvula uthandana noChule emuva kokuthi uChule esebenzise iqhinga lokuthi
ufuna ukumvikela. Baphetha ngokuhlala ndawonye eMlazi, bakha isitolo esikhulu.
UChule wenza itulo lokuzama ukusoconga uNomvula. Kugcina kufa uChule
epitshizwa yimoto.
Izenzo zikaNomvula ziyaveza ukuthi abanye abantu abashintshi indlela abaziphatha
ngayo uma sebenemali. UNomvula akabajikelanga abantu abaphenduke izitha zakhe
ngenxa yokufuna umcebo wakhe, uqhubekile nokubahlonipha wabenzela okuhle
kwaze kwaba sekugcineni.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
9.1 Umoya wokukhathazeka/wokushabasheka. UMaHadebe ukhathazekile/uhleli
ngesinqe esisodwa ngoba uzama ukubonisana noMazibuko mayelana nesu
lokuzuza umcebo kaNomvula kodwa akamnaki, wazama ukumfaka umoya,
wagcina ngokuvuma uMazibuko.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela] (2)
9.2 UMeyili noMaHadebe babengaboni ngaso linye mayelana nodaba
lokuthumela uNomvula ngezinswelaboya. Ngenxa yokuthi uMeyili
wayeyilangazelele naye le mali, waphetha ngokulivuma icebo eliza
noMaHadebe.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile izizathu ezenza isimo sezinto singabi
sihle phakathi kukaMaNdelu noMeyili] (2)
9.3 ● Wabulala inja nekati ngoba wayethi uthelele uMaNdelu ushevu kanti
uMandelu angeke akudle ukudla.
● Wagcina esedle ushevu ayethi udlisa ngawo uMaNdelu wacishe wafa.
● Washonelwa indodana yakhe uMahuzu eyathola ingozi yemoto ngenkathi
iyohlasela uNomvula.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile imiphumela yezenzo zika
Mahadebe ngamaphuzu amathathu] (3)
9.4 Indikimba yale noveli umcebo. Bobabili banomhobholo. UMaHadebe wahlela
icebo lokuhlasela uNomvula esebenzisa uMahuzu ngoba eyisigebengu.
UMahuzu wayeyisigebengu esaziwayo eGoli esasibulala abantu, sigqekeza
futhi seba.
[Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
zikaMahuzu kanye noMaHadebe mayelana nendikimba yale noveli] (3)
9.5 Bobabili bashayelwa udaba lukaMirriam/lukaNomvula beshaywa
nguGenyeza. UDaffo washaywa nguGenyeza ngoba ezenza udokotela
ozohlola uMirriam ingqondo ngoba ecabanga ukuthi ayisathathi kahle ngenxa
yokuwina umjaho wamahhashi. UHlulintombi washaywa nguGenyeza ngoba
ehlulekile ukuqapha uNomvula ukuthi kungangeni muntu ozomqola umcebo
wakhe okwathi uma kufika uChule wamupha ugologo wase emngenisa.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ngokushaywa
kukaHlulintombi noDaffo]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
9.6 Umbhali uhlose ukufundisa ukuthi bakhona abelungu abalusizo kubantu
ababasebenzelayo/abangenawo umhobholo. UDicey wamlekelela uMirriam
ngenkathi ewine i-pick six, waphinde walekelela uGenyeza ngokumxhasa
ngenkathi esethuthukisa ikhono lakhe lokucula.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
umlingiswa onguDicey kule noveli] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
9.7 Amazwi enkosikazi enguMaSkhakhane agqamisa ukuthi kwakunobungozi
obukhulu obuzayo obabuhleliwe bokubulala uNomvula. Ngakho-ke
kwakubalulekile ukuthi aphephe. Lokhu kwakuzokwenza ukuba izigebengu
zingamtholi ukuze abulawe.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile umthelela wamagama abhalwe
ngokugqamile.] (2)
9.8 Ngicabanga ukuthi waba nomthelela omubi ngoba wawudala ingxabano
phakathi kukaChule noNomvula, uChule wagcina esewuvala ukuba udlalwe
noma ulalelwe ekhaya nasesitolo iSicingamazibuko. Ekugcineni waba
nenzondo ngenxa yokuthi wayecabanga ukuthi uNomvula wayelalela umculo
kaGenyeza ngoba esamthanda. Weza nesu lokubulala uNomvula yize
kwagcina kushone yena.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuveza umthelela womculo] (3)
9.9 Kwamukelekile ngoba kuyisenzo esihle ukuxwayisa amalunga omphakathi
ngobugebengu obusuke buhlelwa nempilo yawo. Inkosikazi yabasiza
oMaNdelu noNomvula ngolwazi olumayelana nezinhlelo ezazenziwe
uMaHadebe zokubulala uNomvula esebenzisa uMahuzu nezinye izigebengu.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi kwamukelekile wasekela] (2)
9.10 Ngiyazwelana nomlingiswa onguNomvula ngoba babesebudlelwaneni
beminyaka eyi-15 obabungayi ndawo. Wayesemchithele isikhathi eside
uGenyeza engamloboli futhi ezenzela umathanda. Uma ngingabhekana
nalesi simo ngingamshiya umuntu engisebudlelwaneni naye ukuze
ngingazichitheli isikhathi.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyazwelana noNomvula
bese eyasekela abuye achaze ukuthi angenzenjani uma engabhekana nalesi
simo.]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
KUNJALO-KE – ME Wanda
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.
Isitatimende esithi, 'Ukungathembeki kwabantu uma besebudlelwaneni bezothando
kuba nemiphumela engemihle.' siliqiniso ngoba kule noveli, bakhona abalingiswa
abenze izenzo zokungathembeki kubantu abanobudlelwane nabo. Lezo zenzo
zokungathembeki zigcine ziba nemiphumela engemihle kubona uqobo nakwabanye
abalingiswa.
Uthisha uMoloi uqonywa uDumazile ebe enentombi yakhe uMisi Hlophe
onguthisha kaDumazile. Lokhu kuba nomphumela ongemuhle ezifundweni
zikaDumazile ngoba kuyamphazamisa kakhulu.
UDumazile wabikela uMoloi ukuthi ukhulelwe esebuya ngonyaka olandelayo.
Akabange esasondelana uMoloi noDumazile njengakuqala. Lokhu kwenza
uMoloi wabaleka esikoleni mhla sekufika amakhosikazi esikoleni ezobika isisu.
UMoloi wayengasabonwa emuva kokuxoshwa kukaDumazile esikoleni ngenxa
yokukhulelwa kwakhe.
UDumazile kanye nonina uMandovela baxoshwa uKheswa, okwamhlukumeza
uDumazile ngoba noMoloi wayengasamazi ukuthi washonaphi wasala nesisu
engasekho uMoloi.
USithole ushiya umkakhe uMaNzimande uyokipita noDumazile, baba nengane
uMtholephi. Umthengela umuzi nemoto ebe engamazisanga umkakhe. Lokho
kuba nemiphumela engemihle kubudlelwane bukaSithole noMaNzimande.
UDumazile akathembeki kuSithole uhlangana noMthovovo ukuthi kushiswe isitolo
sikaSithole. Lokho kuholele ekutheni uSithole agcine esehlupheka.
UDumazile ulala noMthovovo ebe ethandana noSithole. UMthovovo ogcine
ngokushona uma sekufa wonke amadoda ake azibandakanya ngezocansi
noDumazile.
UDumazile washada noMtalaselwa esengunesi. Lokhu kudala ukungezwani
phakathi kukaMtalaselwa nabazali bakhe ngoba babengamthandi uDumazile
ngenxa yesimilo sakhe.
UMoloi walwa noSithole mhla beficana emzini kaDumazile. Lokhu kufika
kukaMoloi emzini kaDumazile kwakusakhombisa ukuthi ukungathembeki kuMoloi
noDumazile.
UMoloi akamtshelanga uDumazile ukuthi usephethwe isifo sengculazi.
Akayicabangeli nengane yabo ukuthi izosala ingasenamzali uma yena egulisa
uDumazile.
Izenzo zabanye abakule noveli zikhombisile ukuthi uma ungathembekile kumuntu
onobudlelwane naye bezothando lokho kuba nemiphumela engemihle, njengoba
kwenzekile kule noveli.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUNJALO-KE – ME Wanda
11.1 Umoya wokucasuka/wokudinwa/wokuthukuthela. UKheswa ucasulwa/udinwa/
uthukutheliswa ukuthi uDumazile usebuyile eMbumbulu engaqedile kanti
wayengafuni ukuthi uDumazile njengentombazane aqhubeke nokufunda.
Kwakumele alinde ukuyogana.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela] (2)
11.2 Isizathu esenza ukuthi isimo senhlalo singabi sihle ukuthi uKheswa
ukhumbuza uMaNdovela ukuthi yena wayevele engafuni ukuthi uDumazile
ayofunda eMbumbulu wayefuna ayogana noma kube ukuthi okungenani
ayofunda eMzamo eXobho ahlale kababekazi wakhe.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile izizathu ezenza isimo sezinto singabi
sihle kuMaNdovela noKheswa.] (2)
11.3 ● Kwaba nengxabano phakathi kukaDumazile noMtalaselwa, waze
wambeka isandla.
● Kwagcina sekulwe uMoloi noSithole emzini kaDumazile bebanga yena
uDumazile.
● Kwagcina sekutsakelana izingane zakhe uLerato noMtholephi ngobaba
bazo. UMtholephi ethi owakhe ubaba, uSithole wathenga lo muzi
abahlala kuwo futhi uMoloi wayehamba ngemoto yokwebiwa. ULerato
ethi owakhe ubaba unemoto kanokusho futhi unemali, okaMtholephi
wayengenamali.
● ULerato wagcina ephoqelekile ukuba ayeke isikole ukuze abheke ikhaya
ngoba uDumazile wabaleka ngemuva kwesigameko sokulwa kukaMoloi
noSithole.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile imiphumela yezenzo
zikaDumazile.] (3)
11.4 Bobabili babengaziphathi kahle kwezobudlelwane bezothando ngoba
babethandana nabantu abaningi ngesikhathi esisodwa. Indikimba yale noveli
imayelana nokuziphatha kabi/nesimilo esixegayo. UMoloi wayethandana
noDumazile noMiss Hlophe yize wayeganiwe. UDumazile wabuyelana
noMoloi noSithole yize wayegane uMtalaselwa, waphinde walala noMthovovo
yize ethandana noSithole.
[Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo] (3)
11.5 Bobabili bashaywa ngoba baficwa noma babonwa nabantu ababethandana
nabo ngaphambilini. UMtalaselwa wafica uDumazile eme noSithole
emgwaqeni wacasuka wamshaya ngezimpama. USithole wafika emzini
kaDumazile wafica imoto kaMoloi, uMoloi esendlini edla noDumazile.
Wathukuthela uSithole waklinya uMoloi ngoba emufica enethezekile ekubeni
umuzi kungowakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ngokushaywa kukaDumazile
noMoloi]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
11.6 Umbhali uhlose ukusifundisa ukuthi abantu abawumndeni babaluleke
kangakanani empilweni yomuntu. UMaKheswa nguyena owayenza isiqiniseko
sokuthi uMaNdovela uyabuyela emzini wakhe ngemuva kokuxoxisana
noKheswa umfowabo.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
umlingiswa onguMaKheswa] (2)
11.7 Amazwi asesiqeshini asho ukuthi uKheswa wayediniwe kakhulu ngesenzo
sikaDumazile sokungaqedi isikole ekubeni wayefuna afunde. Lapha
wayesezibona kungasekho ayobuye akuhlanganise naye uDumazile
okuthintana nemfundo noma nekusasa lakhe. Yena njengoyise
wayengasakwazanga ukuthola izinkomo ngoDumazile ngoba emfundisa
esikoleni kanti naleyo mfundo izophelela emoyeni.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile umthelela wamagama abhalwe
ngokugqamile] (3)
11.8 Ngicabaga ukuthi kwaba nomthelela omubi ngoba uSithole wagcina esehlala
ngokuxabana noMaNzimande. Le nkinga yekhaya elingenakho ukuthula
yaholela ekutheni uSithole agcine esethandana noDumazile ashiye
uMaNzimande ayohlala noDumazile. UMaNzimande wagcina esephila
ngokubamba amatoho emajalidini. Ekugcineni washona uSithole
noMaNzimande, uMpisendlini wasala engasenabazali.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza umthelela wowokuqashwa
kukaDumszile kwaSithole] (2)
11.9 Kwamukelekile ngoba uMaNdovela ungumama onakekela ingane yakhe
uDumazile ngoba wamcelela kuyise uKheswa ukuba aqhubeke nokufunda
eMbumbulu kunokuthi ayofunda eXobho kwababekazi wakhe nokuyogana
njengoba kwakusho uKheswa ngokwalesi siqeshana.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi kwamukelekile wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
11.10 Ngiyazwelana nomlingiswa onguMaShandu. Wayengazange amthakathe
umntwana kaDumazile, wayesukelwa nje. Uma ngingabhekana nalesi simo
ngingabikela umndeni ukuze uxazulule le nkinga noma ngicele iseluleko
kumfundisi webandla engisonta kulona.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyazwelana noMaShandu
bese eyasekela abuye achaze angakwenza uma ebhekene nalesi simo.]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
IMPI YOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.
'Le noveli ikhuluma ngokukhuliswa kwezingane emndenini onokuthula nenhlonipho
kanye nasemndenini onokungezwani nokungahloniphani.' Lesi sitatimende siliqiniso
ngoba indlela okukhuliswa ngayo uHlanganisani no-Uzithelile kanye naleyo
okukhuliswa ngayo u-Euthenasia noMelody ayifani. Umndeni wakwaCele eMpaphala
uhlezi ngokuthula nokubambisana kanti umndeni wakwaNgubane eMlazi/eLa-Lucia
uhlala ngokuxabana futhi akukho ukubambisana. Ngakho-ke lezi zingane ezivela kule
mindeni engefani, zigcina zikhuliseka ngendlela eyahlukene.
KwaCele eMpaphala. AbakwaCele bazikhulisa ngokubambisana, inhlonhlonipho,
ukuzimela, ubuntu nangokwenkolo yesintu neyobuKhristu izingane
ezingoHlanganisani no-Uzithelile nezinye kanti abakwaNgubane eMlazi/e-La Lucia
ezabo izingane bazikhulisa ngendlela eyahlukile. UMelody kanye no-Euthenisia
banakekelwa kakhulu umama osizayo ekhaya, okunguMaXakushe.
AbakwaCele babethandaza kuyo yonke into abayenzayo kanti abakwaNgubane
emzini kaBafana bona kunesikhathi lapha babengasathandazi khona futhi
bengasayi ngisho nasesontweni. Lokhu kuyasakha isimilo sezingane ezikhuliswa
eMpaphala bese bedlebeleka laba abakhuliswa eMlazi.
U-Uzithelile noHlanganisani babenemiqondo ekhaliphile bakwazi ukutshala
izihlahla zezithelo ukuze ngelinye ilanga baqale imboni yezithelo kodwa u-
Uzithelile noMelody babengawazi umsebenzi ngoba kwakunesisebenzi kubo.
AbakwaCele babebakhuza bona abantwana uma kukhona okonakele.
UMaKhumalo wamkhuza u-Uzithelile ngomkhuba omubi wokulwa ebambisene
noCele. AbakwaNgubane babengabambisene ekukhuzeni izingane.
UMaMthimkhulu waxabana noNgubane mayelana nodaba lokwebiwa kwemali
kaMaXakushe, ukweba imoto kaMiss Hawkins ngu-Euthenasia kanye
nokuthengela izingane imoto.
Indlela ayekhuliswe ngayo u-Uzithelile yamsiza ekuthini agcine ephumelele
empilweni. Wayenobuntu walekelela uMelody ngezingane ukuba ziye kohlala
eMpaphala ukuze zikhule kahle. Waphinde wamgquqguzela ukuba angayeki
ukufunda. Wafaka isandla kangangoba bagcine sebefunda phesheya
kwezilwandle benoVikizitha.
UHlanganisani wayebalekelela abakwaCele ngokuba asebenze ezingadini
zomesisi eShowe ukuze akwazi ukukhokhela yena nodadewabo esikoleni.
Ngezimpelasonto wayethwalela abelungu izinduku zegalofu, nokwaholela ekuthini
agcine ezithengele ibhayisikili, okwagcina kwenze abanye abafundi bamgcone
ngalo bethi uBhayisikili.
UHlanganisani wayevuka ekuseni uma izulu linile ayokukha inkowankowane
ezigangeni ayidayise wagcina esebizwa ngoNdishana. Wayehlwaya amagalofu
awathengise ukuze athenge izinsizakufunda zakhe nodadewabo. EzakwaNgubane
izingane zazingenayo imisebenzi eziyenzayo ekhombisa ukuzimela, konke
babekwenzelwa ngabazali bazo.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
OHlanganisani babekhuliswe ngokwenkolo yobuKhristu eyayibafundisa ukuthi
bangabuphuzi utshwala besakhula ngisho sebekhulile. Babekholelwa emazwini
acashunwe eBhayibhelini athi, 'Iwayini lingumdeleli. Bonke abaduka ngalo
bayiziwula' Ngakolunye uhlangothi izingane zaseMlazi, U-Euthenasia noMelody
babebuphuza ngoba uNgubane wayebafundise ukuthi babuphuze ukuze uma
sebekhulile bangaphuzi mawala.
Ukungefani kwendlela yokukhuliswa kwezingane zikaLinono zaseMpaphala kanye
nezingane zikaBafana noPoppie zaseMlazi kuzenze zaba abantu abangefani
empilweni. Umthelela wabazali namakhaya ezikhuliswe kuwo ubonakalile empilweni
yazo.
(Abahlolwayo bangasebenzisa nezinye izibonelo)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo
ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
13.1 Umoya wethemba. UCele unethemba lokuthi uNkulunkulu uzobapha amandla
benoMaKhumalo ukuthi bekwazi ukukhulisa izingane zikaLinono,
oHlanganisani no-Uzithelile ngoba isimo sakwaBafana asilungele ukuthi
bakhulele kuso.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela] (2)
13.2 UMaKhumalo ukhathazekile ngokuthi uCele usenqume ukuthi bazigcine
izingane zikaLinono ngoba yena wayengazi ukuthi bazozikhulisa ngani
ekubeni behola impesheni. Umoba uyatetema, izincwadi ziyabiza futhi
kunezifo.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile izizathu ezenza isimo sezinto singabi
sihle] (2)
13.3 ● Umndeni kaMaXakushe wazithola usubulawa yindlala, ungasenayo imali
yokuthenga ukudla ngoba u-Euthenasia wayesetshontsha imali yakhe
uma emthume eposini.
● Inkomo eyayifanele ukuthengwa kwamaXakushe ayizange isathengwa,
imali idliwe ngu-Euthenasia.
● Ingane kaMaXakushe uNangomso, yaphoqeleka ukuba iphume esikoleni
iyobamba amatoho emgwaqeni ngoba imali yokuyikhokhela
isitshontshwe ngu-Euthenasia.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile imiphumela yezenzo] (3)
13.4 UMakhumalo noCele babekholelwa ukuthi kubalulekile ukwakha umndeni,
onobuntu onesisekelo esiqinile senkolo kanye nenhlonipho ongafani nalo
kaBafana owayengakwazi ukukhulisa izingane zakhe ngendlela efanele.
Babebefuna zifunde izingane ukuze ziqede indlala ekhaya njengoba
babehlala
noHlanganisani beno-Uzithelile.
[Nikeza amamaki amathathu (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
13.5 Kuzo zombili lezi zigameko uNgubane uhamba ngenxa yodaba lwezingane.
ELa-Lucia wahamba ngoba uMaMthimkhulu wathengela izingane imoto
bengavumelananga. EMadadeni wahamba ngoba u-Prisca wayeshayise
imoto yakhe benoNkebelele, uma esevula icala uMgwazeni wamsongela
ngokumbulala.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ngokuhamba kukaNgubane] (3)
13.6 Umbhali uhlose ukuveza ubuqhawe nesibindi sika-Uzithelile yize
ayeyintombazane. Ushaya uKhanjana uyamnqoba ekwaluseni ngemuva
kokuba emjikijele ngenduku yamshaya kabuhlungu.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
umlingiswa onguKhanjana] (2)
13.7 Amazwi asesiqeshini asho ukuthi u-Uzithelile wayenamahloni futhi esaba
ngenxa yokuthi wayeyazi imithetho yasekhaya efanele abakhuliswe ngayo.
Wayazi ukuthi ukulwa noKhanjana kwakungalungile.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile umthelela wamagama abhalwe
ngokugqamile] (2)
13.8 Ngicabanga ukuthi ibe nomthelela omubi ngoba uNgubane noMaMthimkhulu
babengasaphili impilo njengomndeni. Konke basebekwenza ngokwahlukana,
babeya esontweni ngezimoto ezahlukene. Ubudlelwano bezingane noyise
baphela ngoba zaziphila zodwa, zagcina zinobuhlobo nomama osizayo
onguMaXakushe. Umndeni wagcina ngokwahlukanisa. Izingane zabo zaba
nengcindezi, uMelody wagcina ethole izingane ezimbili engashadile, u-
Euthenasia wabaleka ekhaya waya eMpaphala.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuveza umthelela wempilo] (3)
13.9 Kwamukelekile ngoba uMaKhumalo ungumuntu obambisene nomnyeni
wakhe, onobuntu, uyakhathazeka ukuthi oHlanganisani bazofunda ngani uma
bengasayi ukuyohlala eMlazi njengoba bona bephila ngemali yempesheni
nesimo somnotho singabahambeli kahle.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi kwamukelekile wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
13.10 Ngiyazwelana nomlingiswa onguMaXakushe. Wayengumfelokazi ekhulisa
izingane ezinhlanu. Kwakungekho omunye osebenzayo owayemlekelela
ngenkathi esafuna omunye umsebenzi. Wayesesebenzela umndeni
wakwaNgubane iminyaka engaphezu kweyishumi. Uma
nganginguMaXakushe ngangiyokwamukela isimo bese ngiyakobika
emnyangweni wezabasebenzi ukuba bangisize njengoba ngixoshwe
ngokungemthetho.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyazwelana noMaXakushe
bese esekela impendulo yakhe abuye asho ukuthi wayeyokwenzenjani ukuba
wayebhekene nalesi simo.]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UBUCIKO BOMLOMO: UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-esseyi.
ISINGENISO:
Ohlolwayo makakhombise ukuthi uyabuqonda ubuqili obukhonjiswe ezibongweni
zesiqhingi sase-Robben Island kanye nenkinga yeselesele kulobu buciko bomlomo.
Ubuqili obuvezwa yiselesele
Iselesele likhombisa ubuqili ngenkathi indlovu ibuza ukuthi aliyikhokhile ngani
intela yenkosi yasehlathini uBhubesi. Lithi likhohlwe isikhwama futhi bese
liyikhokhile intela yenkanyamba inkosi yasemanzini.
Iselesele likhombisa ubuqili ngenkathi ingwenya ibuza ukuthi ayikhokhile ngani
imali yeNkanyamba inkosi yasemanzini bese lithi likhohlwe yisikhwama ehlathini
futhi bese liyikhokhile intela yeBhubesi eliyinkosi yasehlathini.
Iselesele lishiya indlovu nengwenya benkemile langena emgodini wexhaphozi
ngenkathi bethi bafuna ukuliqeda amanga ngokuthi balibuze kanyekanye ngentela
elibakweleta yona eyenkosi yehlathi kanye neyenkosi yamanzi.
Ukuthi iselesele lilincane kangaka kodwa likwazi ukuqola izilwane ezinkulu
kangaka kulona, zigcine zingayitholanga imali kuliveza liyiqili elidlula ukwenza.
KANYE
IZIBONGO: ISIQHINGI SASE-ROBBEN ISLAND
Esiqhingini saseRobben Island kuvela ubuqili obukhulu obenziwa abacindezeli
bekwenza kulaba ababecindezelwe.
Lesi siqhingi sasifuye abantu kuhle kwemihlambi edlelweni befakwe ngobuqili.
Saphendula izinjinga nezifundiswa abantu abanesidina bangafunwa muntu ngenxa
yobuqili namanga okwakushiwo ngabo.
Abanye abagwetshwa kulesi siqhingi babehamba amasolokohlo bengaphinde
bebuye emakhaya ngenxa yokugwetshwa iminyakanyaka begwetshwa ngobuqili
bungenziwanga ubulungiswa, baphethe ngokufela khona.
Ngisho ababecindezelwe babenakho ubuqili ababekwenza kubacindezeli ngenxa
yezinto ababezenza umshoshaphansi belwela inkululeko.
Lesi siqhingi saba yinkambi yenkululeko lapho ababecindezelwe babekwazi
ukusebenza okwezigqila kodwa bebe onjiniyela okukhulula izingqondo
ezazithunjiwe.
Lesi siqhingi sasenza abacindezeli bezishaye isifuba ngaso behleke emazweni
omhlaba kodwa bebe belimaza ababacindezele ngobuqili omaluma bephephetha.
Ngisho namanje lesi siqhingi sihlomulisa abacindezeli, saziwa umhlaba wonke
ngobukhazikhazi kodwa abansundu bazi iphunga laso elibi ngoba
sasisetshenziswa abamhlophe ukujezisa abantu abalwela inkululeko
ngobuqili/sekuyindawo yokuvakasha lapho wonke umuntu elangazelela ukuya
khona kanti kuqala kwakungenjalo.
Ubuqili obabenziwa kulesi siqhingi abukholakali uma ubuxoxa kungathi kuxoxwa
inganekwane ngenxa yobuqili obenziwa ebantwini.
ISIPHETHO: Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe. Akuvele ukuphawula
kanye nokusetshenziswa kwamasu ahlukene obuqili obukhonjiswe kubuciko bomlomo. [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE)
IZINGANEKWANE: Izibongo Zenkosi u-Albert Luthuli
15.1 Ukhathazwa kuthi unezitha eziningi futhi kunezingozi eziningi ehlathini lokho
kwenza onogwaja bafe besebancane.
[Nikeza amamaki amabili uma enikeze isizathu sokukhathazeka] (2)
15.2 Isimo senhlalo kasisihle ngoba unogwaja uhlalele ovalweni, usabela impilo
yakhe neyezingane zakhe. Uze uzifundisa ngamasu okumele ziwasebenzise
ukuze zikwazi ukuphepha ehlathini. Wayegcizelela ukuthi isikhali esikhulu
sokuphumelela ukuba ube nobuhlakani.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile isimo senhlalo] (3)
15.3 Umlingiswa oyibhubesi uvezwe njengomlingiswa ononya ogabisa amandla
kodwa ebe eyisiwula kanti umlingiswa ongunogwaja uvezwe njengomlingiswa
onozwelo yize emncane kodwa unobuhlakani obukhulu.
[Nikeza amamaki amabili uma eqhathanise ukuvezwa kwabalingiswa] (2)
15.4 Lesi saga siyahambelana nokwenzeka enganekwaneni. Ngemuva kokuthi
unogwaja efundise izingane zakhe ngokuqaphela ngaso sonke isikhathi, nazo
zase zihamba ngokunyonyoba, zime, ziqalaze futhi zilalelisise umsindo
owabe wenziwa ibhubesi elabe libhajiwe njengokwenza kukanina.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile ukuhambelana kwesaga
nenganekwane] (3)
15.5 La mazwi anobuqiniso ngoba ubuhlakani ibona obasindisa unogwaja
nezingane zakhe. Wayenga ibhubesi ukuba liziphindisele esihibeni nebala
laziphindela wase eyasinda kanjalo nezingane zakhe ngenxa yokusebenzisa
ubuhlakani bakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngobuqiniso bamazwi] (3)
15.6 Yamthwesa isicoco.
[Nikeza imaki elilodwa uma etomule isithakazelo wasibhala1] (1)
15.7 Mandlanduna.
[Nikeza imaki elilodwa uma etumule umugqa ebinzeni loku-1 wawubhala
phansi] (1)
15.8 Inkosi uLuthuli yayingaqondakali iguquguquka futhi yasebenzisa ulimi lwabo
abamhlophe ukulwa ukuze kukhululeke abantu abamnyama. Yenza sengathi
ihambisana nabamhlophe kanti ifuna bayifundise yaguquka yalwisana nabo
uma isifundile ukuze kuphele ubandlulula esizweni esimyama kanti nonwabu
luyashintsha umbala kuye ngesimo.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile kafushane okushiwo yizibongo
emgqeni wesi-5 nowesi-6] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
15.9 Leli hubo ligqamisa ukuphokophela wenze okuthile ngisho noma kunzima.
Kuyahambelana nokushiwo yizibongo zenkosi uLuthuli eyaphokophela
kunzima yalwela ubulungiswa yaze yakhohlwa ubukhosi. Yancamela ukuthi
ihlupheke ukuze kukhululeke abantu abansudu ebugqilini.
[Nikeza amamaki amane uma ebuhumushile ubudlelwane bezibongo nehubo] (3)
15.10 Umqondo wokuthi inkosi uLuthuli isebenzise imfundo ukulwisana nebelungu
ababenobandlululo. ULuthuli akazifanisa nabelungu bona abebelwa
ngezikhali eziyizibhamu. Wafundisa nesizwe esimnyama saba nolwazi
okwenza abelungu badumale ngemisebenzi yakhe yokulekelela abantu
abamnyama ukuba baphume ebugqileni babamhlophe.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umqondo owethulwa emgqeni
wama-25 kuya kowama-29] (3)
15.11 Lokhu kuxhumana siqalo 'awusalweli' kusetshenziselwe ukugqamisa ukuthi
inkosi uLuthuli wabe engasalweli inhlangano ayekuyo kuphela kepha
amagalelo akhe ayesesabalele nomhlaba wonke.
[Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngokusetshenziswa kokuxhumana
siqalo] (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIQEPHU C: UMDLALO
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.
Isitatimende esithi, 'Ukuzicabangela wena wedwa kungaholela ekutheni abantu
balahlekelwe yizinto eziyigugu kubo.' Kulo mdlalo kunabalingiswa abazicabangela
bodwa okuholela ekutheni balahlekelwe yizinto ezingamagugu. Lesi sitatimende
siliqiniso ngoba uMdaluli ongummeleli kulo mdlalo uzicabangela yena yedwa.
Ukulahlekelwa kwakhe umsebenzi emva kokuba ediliziwe kwamenza wabe
eseshintsha indlela yokucabanga wagcina esenodlame. UMaMlandulii oyinkosikazi
kaMdaluli naye uzicabangela yedwa ngoba nanoma esebona ukuhlukumezeka emzini
wakhe akalunqandi udlame emzini wakwakhe.
UMdaluli uthe angadilizwa emsebenzini wathola kuphekiwe kepha wenqaba
ukudla. Akaboni ukuthi lokhu kuyamhlukumeza uMaMlanduli lo ophekile. Aze
akhulume namazwi amabi okuthi kanti useqonyiwe yini uMdaluli.
UMdaluli ufuna indabandaba ngenxa yenkanuko yakhe yize uMaMlanduli
esaphatheke kabi ngenxa yokumshaya. Lokhu kuzicabangela yena yedwa
kumenza ashaye uMaMlanduli ngendlela eyisimanga kuze kulamule uLondiwe.
Akaboni ukuthi izingane zakhe seziyamzonda, sezimbona njengobaba
ohlukumezayo.
Isenzo sikaMdaluli siholela ekutheni uKhombephi abiza omakhelwane
abazogcina bengasamhloniphi kanti bebemazi njengomakhelwne olungile.
Bayigugu phela omakhelwane akumele azithole exabene nabo ngenxa yokuthi
unodlame.
UMaMlanduli ukhombisa ukuzicabangela yena yedwa ngoba kuthi uLondiwe
esebophise uMdaluli ngoba ebahlukumeza yena enze ubuqili bokuhlanganyela
bakhohlise uLondiwe ukuze asule icala. Lesi senzo sibonisa ukuthi
akazicabangeli izingane zakhe ngoba umenzi wodlame okunguMdaluli akasitholi
isijeziso esimfanele.
UMaMlanduli uphinde avune uMdaluli esenzweni sakhe sokuhlukumeza izingane
ngokuzixosha emzini wakhe ebe azi ukuthi azinandawo yokulala. Lesi senzi
siyamlulaza ngoba sibonisa ukuthi udela izingane zakhe ngoba ezicabangela
yedwa encenga ukuhlala noMdaluli izingane zizula emigwaqeni. uncamela
ukulahlekelwa yizingane eziyigugu kuyena ngalesi senzo.
UChivenga uzicabangela yena njengoba edudana noHeshane bese bakha
umazisi womgunyathi wokuthi uChivenga useshade noHlengiwe ngoba efuna
ubuzwe balapha. Lokhu kwenza amaqhinga akhe angaphumeleli nobudlelwano
bakhe noHlengiwe bungabi obeqiniso.
Ukungaxhumani nomndeni wakhe ngendaba yokuthatha iholide nokuyosebenza
eSudan kubonisa ukuzicabangela yedwa uMdaluli ngenxa yokuba nemali.
Usehamba yedwa kanti akabuzanga elangeni ushiya umndeni wakhe ngemuva.
Kwazamazama umhlaba wase eyasoleka ukuthi ushonile nalaba abagqibeka.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UHlengiwe ufuna imali kaChivenga, ukuqoma uChivenga ngenxa
yokuzicabangela yedwa. Ukwenza lokhu ngoba isoka lakhe uManqina lidiliziwe.
Ubudlelwano bakhe noChivenga buyonakala ngenkathi esola ukuthi
noChivenga esemgebenga.
UHeshane uzicabangela yedwa ngoba ugwazelwa uChivenga umosha impilo
kaHlengiwe. Lokhu kumfaka ezinkingeni alahlekelwe wumsebenzi oyigugu
kuyena.
Umbhali uphumelele kahle ukuveza abalingiswa abazicabangela bodwa okwenza
bagcine belahlekelwe izinto eziyigugu kubona okuwumndeni, abangani nobudlelwano
nomakhelwane kanye nomphakathi.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
17.1 Ithoni okuzenzisa/obumbuluza. UMdaluli wenza sengathi uxolile ngemuva
kokuthi uLondiwe asule icala.
[Nikeza amamaki amabili uma ewunikezile umoya wasekela] (2)
17.2 Ukubuya kukaMdaluli kuqhubekisela phambili izinkinga zomndeni wakhe
ngoba ubuya ejele exosha uLondiwe emzini wakhe ngoba ecabanga ukuthi
babanga ubukhulu.
[Nikeza amamaki amabili uma eyanisile isigameko sokubuya kukaMdaluli
nokwenzeka kulesi siqeshana] (2)
17.3 Izenzo zikaMdaluli ziyithuthukise kahle indikimba yokucwasa kwezifiki ngoba
uMdaluli ucwasa uChivenga umbiza ngekwerekwere ngoba eselahlekelwe
ngumsebenzi akade esewutholile wanikezwa uChivenga. Uyamthakatha,
ubola isandla uze uyolala esibhedlela. Uyaqhubeka umlalela unyendle
ehlathini uyamshaya ufuna ukumbulala.
[Nikeza amamaki amathathu uma ebeke ngokufingiwe izenzo nendikimba
wasekela] (3)
17.4 Isisusa sodweshu kulo mdlalo yiphupho likaMdaluli lesiphepho
nokuqhamuka kwabantu eNyakatho abakhuluma ulimi olungezwakali.
Lamxaka leli phupho waba nodweshu lwangaphakathi ngoba wayelokhu
elicabanga waze wacela usizo lokulichaza kumngani wakhe
uMbhebhezeli.
Emva kwalokho uyadilizwa enkampanini ese-Clairwood, uphelelwa
umsebenzi. Siyaqala isimo ukungabi sihle kuyena uqobo nakwabanye
abantu. Leli phupho labe libikezela isimo esingesihle esizokwenzeka
emzini kaMdaluli.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqe isisusa sodweshu] (3)
17.5 Isigameko esasifihlelwe uLondiwe ngokwalesi siqeshana ukuthi uMaMlanduli
wamncenga ukuba esule icala ayelivulele uyise lokumshaya futhi amxolele
kanti uzogcina esevumelana noMdaluli uma esexosha uLondiwe ekhaya.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze ngesigameko esifihlelwe umlingiswa
wasekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
17.6 Ubudlelwane babo babehlukile kukhona obeqiniso nobungebona obeqiniso.
UManqina ukhombisa ukuba ngumngani oqotho kuMdaluli ngoba uyameseka,
amsize futhi amnike izeluleko ezakhayo njengoba ameluleka ngokuthi
angashayi umndeni wakhe uma enezinkinga.
UMbhebhezeli ukhombisa ukuba ngumngani olahlekisanayo nongathembekile
njengoba acebisa uMdaluli ukuthi athakathe uChivenga amthathele
umsebenzi, uyasuka lapho uvakashela uChivenga uzenza umngani wakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile izinhlobo zobungane
wasekela] (3)
17.7 Uhlose ukukhombisa ukuthi ingalo yomthetho iyasebenza futhi iyazixazulula
izinkinga zomndeni nezomphakathi. UZayeka wakwazi ukusiza izingane
zikaMdaluli ngenkathi uMdaluli ehlukumeza uMaMlanduli ngokufika abophe
uMdaluli. Uphinde abophe uMdaluli uma eshaya uChivenga.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wesekela] (2)
17.8 Ukuphawula kukaMaMlanduli kumveza njengomlingiswa omesabayo umyeni
wakhe, ongacabangi ngokufana nezingane zakhe futhi omthanda kakhulu
ukwedlula izingane zakhe. Uyesaba ukuphikisana noMdaluli ngesinqumo
sakhe sokuxosha uLondiwe ngoba uyazi ukuthi bangase bashaywe.
Uvumelana naye uMdaluli uma ethi uLondiwe makahambe emzini wakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma echaze ukuvezwa komlingiswa
onguMaMlanduli wasekela] (3)
17.9 Amukelekile ngoba uLondiwe akayazi indawo yakhe njengengane kaMdaluli.
Akakwazi ukuzehlisa akhulume kahle noyise. Ubuye angene izindaba
zabantu abadala aphinde abophise ubaba wakhe.
NOMA
Awamukelekanga ngoba uLondiwe wayengazenzi umnumzane wekhaya
kepha wayezama ukunqanda izenzo ezingalungile zikayise zokushaya unina
uMaMlanduli. Kwakungathi uma luqhubeka lolu dlame lwasekhaya kugcine
kuphume isidumbu.
[Nikeza amamaki amabili uma evezile ukuthi amukelekile/awamukelekile
amazwi, wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
17.10 Bengingaya emaphoyiseni, ngibike ukuthathwa kwepasi lami ngilulandelele
udaba lokushintshwa kwepasi lami, ukuze umenzi walobo bugebengu
ezobanjwa agwetshwe.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngabezokwenza wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni
Sebenzisa irubrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi
Siliqiniso isitatimende esithi, 'Kukhona amakhosi omdabu abusa ngentando yeningi.'
esisethulelwa umbuzo ngoba kulo mdlalo (Awuwelwa UMngeni) sithola inkosi
yomdabu, uSalimani, ebusa ngokwentando yeningi yize kwabe kuyisikhathi sakudala.
Okwenzekayo kulo mdlalo ukuthi inkosi uSalimani yabe ibusa ngesikhathi esinzima
kwezombangazwe/ nezombusazwe ngenkathi kuqala kufika abelungu esizweni
samaNgwazi bathi bazogoba amadlangala ngasemfuleni uMngeni. Abelungu bafuna
ukuzithathela umhlaba kaSalimani ngenkani, sekunabantu abangamambuka. Lokho
kudala ukubangwa kwendawo nemfuyo.
USalimani inkosi yesizwe, omele uhulumeni ophethwe ngabelungu, ibizwa
uZithulele umazisa ukuthi abelungu banezikhalazo. Bafuna ukuthatha ingxenye
yezwe uMngeni, uVimbingwenya noMkhabela. USalimani bamhlanganyela
noHulumeni kodwa bayehluleka ngoba ubambisene nabafowabo, izinduna
nesizwe sakhe sonkana. Babamba imihlangano eyahlukene ukuze babonisane
ngalolu daba.
USalimani wazisa abafowabo mayelana nombango wemingcele, bahlangana
baba yimbumba bathatha lolu daba baluyisa esizweni ukuze ludingidwe kabanzi
futhi sazi ngakho konke okwenzekayo.
Abesifazane nabo bayingxenye yale mihlangano ngisho nondlunkulu kaSalimani
uMaLuzindela.
Inkosi ifunga iyagomela ukuthi izwe liyafelwa futhi uMngeni ungaphenduka igazi,
kuba njalo emazweni/ezizweni uma kunabantu abangabaholi ababusa
ngokwentando yeningi. Isizwe siwotha ubomvu, ngodaba lokuthi abelungu bafuna
ukuvele baziklamele nje umngcele wezwe lokhokho baso.
Akavumi ukubukelela nje angazami imizamo izwe lithathwe yena abe esonge
izandla njengenina. Uya kuSomtsewu uMbusi qobo lwakhe.
Ekubangweni komhlaba uSalimani usebenzisa ngisho ubhontshisi omnyama
nomhlophe ukuthi kwenziwe ukhetho kusetshenziswa izikhamba ezimbili.
Uyayisebenzisa intando yeningi akasilo iqili njengabelungu.
USalimani uthola ukuthi enye yezinduna zakhe uMphiliphili isiyimbuka
ihambisana nabelungu bamapulazi yize wayeyinduna yenkosi. Akambulali kodwa
unika ithuba ukuba abafowabo babeke uvo lwabo. Uyamhlawulisa ngalesi senzo
sakhe, okwakungeke kwenzeke ukube wayengabusi ngokwentanto yeningi.
Ngemumva kokuhlawula uMphiliphili uphinde utholakala ehamba nabantu
basemapulazini abazohlasela abantu benkosi uSalimani kwaMcondo. Ukhuza
kuphela amabutho kaSalimani ngenkathi kuliwa, nalalpho akabulawa noma
adingiswe nguSalimani.
Kwathi noma umngcele sebewuthathile ngobuqili ngokwenkantolo yamajaji
eseMshwathi waqhubekisa udaba lwaya emajajini amakhulu aseMgungundlovu.
Umlayezo wagcina ngokuliwina icala, wabuyiselwa umngcele wakhe.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Lezi zigameko ezingenhla zifakazela ukuthi ngempela inkosi uSalimani yabe ibusa
ngokwentando yeningi esikhathini sakudala, sobandlululo kusabusa amakhosi,
ekufikeni kwabamhlophe bezimisele ngokuzothatha izwe. Yize abanye abantu base
bengamambuka uma kufika izikhathi zobunzima. Lokho kufakazelwa oNgozo
noMphiliphili abenze njalo mhla kufika abelungu befuna ukuthatha izwe lenkosi
uSalimani. Bakhona abanye abalimelayo iqiniso bangesabi noma sekunzima
kangakanani njengabafowabo benkosi uSalimani, uNomehlo nabanye.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 19 (UMBUZO OMFUSHANE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
19.1 Ithoni yokuhlonipha. UNomehlo ubingelela ngenhlonipho, iNkosi uSalimani
uyamoyizela lapho ekhuluma noNomehlo. Ibuye igcizelele ukuthi abafowabo
mabangalindiswa esangweni uma beze kuyo.
[Nikeza amamaki amabili uma ewunikezile umoya wasekela] (2)
19.2 Ukufika kwabafowabo kaSalimani kuhambisana nobucayi bodaba lwembizo
eyayizoba khona ngosuku olulandelayo okwakudinga ihlelelwe kahle.
[Nikeza amamaki amabili uma eyanisile isigameko sokubuya kukaMdaluli
nokwenzeka kulesi siqeshana] (2)
19.3 Izenzo zikaZithulele ziyithuthukise kahle indikimba yezombangazwe ngoba
uZithulele owumlomo kahulumeni ubize iNkosi uSalimani ukuze bazoxoxisana
ngemingcele ukuthi imi kanjani. UZithulele uzama wonke amaqhinga ukuze
abelungu bawuthole umhlaba. Uze ulwisa abantu basemapulazini
kwaMgqabuli nabakaSalimani ukuze uSalimani ezothweswa icala bese
ephucwa umhlaba.
[Nikeza amamaki amathathu uma ebeke ngokufingiwe izenzo nendikimba
wasekela] (3)
19.4 Isisusa sodweshu wukuklanywa kabusha kwemingcele endaweni
yeNkosi uSalimani ukuze izwe linikwe abelungu.
USalimani ushaya phansi ngonyawo uthi ngeke kwenzeke lokho ngoba
izwe ngelokhokho bakwaZulu hhayi abelungu.
USalimani ubiza abafowabo ubatshela ngezinhloso zikaHulumeni
zokuthatha izwe loyisemkhulu.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqe isisusa sodweshu] (3)
19.5 Isigameko esasifihlelwe uZithulele ukuthi USalimani wayehlele ukuthi abantu
bakoMkhabela noVimbingwenya mabazikhethele bona ukuthi bayafuna yini
ukuwela uMngeni. Kuthe uma befika endaweni lapho kuzokwenziwa khona
imbizo, uSalimani weza nesu lokukhetha ngokusebenzisa ubhontshisi. Lokhu
kwakuyinto ayengayilindele uZithulele okwenza ukuthi anqobe uSalimani.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze ngesigameko esifihlelwe umlingiswa
wasekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
19.6 Amacala athethwa ngezindlela ezingefani elinye kwenziwa ubulungiswa kanti
elinye abenziwanga. Icala laseMshwathi lathethwa ngokusebenzisa izindlela
zobuqili ngoba kwasetshenziswa ofakazi ababengekho nasempini lase
limlahla icala uSalimani. Icala laseMgungundlovu lathethwa ngokweqiniso,
ofakazi ababengekho empini abathathwanga bachithwa ubufakazi babo icala
lase liyamthetha uSalimani
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile izindlela yokukhuliswa
kwezingane] (3)
19.7 Umbhali uhlose ukubonisa ukuthi kusekhona izihlobo zegazi ezithembekile
ngempela ezikwesekayo ubukhosi ngokweqiniso ngaso sonke isikhathi
ikakhulukazi ebunzimeni. Abafowabo bakaSalimani bayameseka benza
ngakho konke okusemandleni ukuze angaphucwa umhlaba aphathiswe wona.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wesekela] (2)
19.8 Ibaveza njengabalingiswa abahloniphayo, abayinikeza indawo yayo iNkosi,
yize inkosi isiyabanika igunya lokuthi bangalindi esangweni. Bona baqala
ngokulinda, ukuze bagunyazwe ukungena. NoNomehlo uyayihlonipha inkosi
kanye nabafowabo ngoba uyabalalela uma bethi akababike kuqala
ngaphambi kokuthi mabangene.
[Nikeza amamaki amathathu uma echaze kafushane ukuvezwa
kwabalingiswa wasekela] (3)
19.9 La magama agqamisa ukuthi bungamane buphele ubudlelwane phakathi
kwenkosi uSalimani kanye nohulumeni uma uhulumeni eqhubeka nobuqili.
[Nikeza amamaki amabili uma ewahlaziyile amagama wanikeza nesizathu
sempendulo]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
19.10 Ukuba bengizithola ngiboshelwa icala engingalenzanga njengomlingiswa
onguNomehlo, bengingathatha ummeli ozongimela ecaleni. Bengingafuna
ofakazi ababekhona mhla kuhlasela abantu basemapulazini njengoba
ngangizobe ngiboshwe sizihubela ingoma namabutho. Ngangiyobuya ngifake
icala uhulumeni lokungibophela icala engingalenzanga uma sekutholakale
ubuqiniso.
[Nikeza amamaki amathathu uma ezwelana]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 20 (UMBUZO OMUDE)
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-33 ukumaka i-eseyi.
'Ukuba nomhobholo nokuzicabangela wena wedwa kungakwenza ulahlekelwe izinto
eziyigugu kuwe.' Lesi sitatimende siliqiniso ngoba kulo mdlalo, sithola uPhindisiwe,
uNkululeko nabanye abalingiswa beba nomhobholo futhi bezicabangela bona bodwa.
Lokhu kwenze ukuba balahlekelwe izinto eziligugu kubo.
UPhindisiwe waba nomhobholo wemali kwathi ngenkathi umyeni wakhe
uNkululeko ehambe ngomsebenzi yena wasala waqoma uNkululeko ngoba
ezicabangela yena yedwa efuna imali kaNkululeko.UNkululeko uthi angaphuma
ejele esemthwalele icala wamshayele ucingo ngesifiso sokuthi baphinde
babuyelane bayaxabana noPhindisiwe. Lokhu kwamlahlekisela ubudlelwano
obuhle bokuthembana okuyigugu lomndeni.
UNkululeko uzicabangela yena yedwa ngoba wayeboshiwe ngemuva kokuba
akhokhelwe imvalamlomo yokuthwalela uPhindisiwe icala lokushayisa ngemoto
ingane ishone. Ulahlekelwa inkululeko yakhe nethuba eliyigugu lokukhulisa
indodana yakhe uZiphozonke ngenxa yomhobholo wemali.
UPhindisiwe ulahlekelwa ukwethenjwa ngumyeni wakhe uThamsanqa ngoba
engakhulumi iqiniso ezicabangela yedwa engamtsheli umyeni wakhe ukuthi
ukhuluma noNkululeko ocingweni. Akafuni ukutshela uThamsanqa ukuthi
ukukhuluma nobani futhi bakhuluma ngani, ugcina ngokuthi uNkululeko uyisoka
lomngani wakhe uNokuphika. Uphetha ngokulahlekelwa ngumyeni wakhe
UThamsanqa ngoba umbeka isandla uyahamba uphindela kubo kwaMakhunga.
UPhindisiwe ulahlekelwa ubudlelwano obuyigugu bokukuthandwa ngumamezala
wakhe uMaMhlongo owathi uma eshaya ucingo ngoba elubhekise kuThamsanqa
ufuna ukumazisa ngokuvakasha kukaNkululeko. Ngokungazi uPhindisiwe
uyaphendula. Akalindi nokuzwa ukuthi ukhuluma nobani. Ubiza uninazala
ngesikhohlakali okwenza uMathonsi noMaMhlongo bazizwe bengasamethembi
uPhindisiwe.
Ukuzicabangela yena yedwa kwenza uNkululeko anikele kwaMathonsi kubo
kwaThamsanqa ephethe incwadi yomshado mbumbulu phakathi kwakhe
noPhindisiwe kanye nesithombe esisikwe ephephandabeni, 'Ifa Lamehlo'.
Isithombe kwakungesabo somshado benoPhindisiwe. Akazange amcabangele
uPhindisiwe noZiphozonke. Ugcina eselahlekelwa yingane yakhe ngoba
eseyobhadla ejele ngenxa yokubhuntsha kwetulo lakhe.
UPhindisiwe ukhombisa ukuzicabangela yedwa ngokwazisa uNkululeko ukuthi
izikhiye zasebhange zihlala kuye. Lokho kwamveza njengomuntu ongenaqiniso
kuKholekile okwakungamenza alahlekelwe ngubungani obuyigugu kuyena.
Ikhamera iqopha uPhindisiwe eba imali abengayifakanga emshinini we-ATM
ngoba wayezitshela ukuthi uzozithathela yona akhokhele izikweletu ayenazo.
Lokhu kuba nomhobholo nokuzicabangela yena yedwa kumhlukanisa nezingane
zakhe ezintathu, uThamsanqa kanye nokulahlekelwa umsebenzi okuyizinto
ezabe ziligugu kuye ngoba wagcina ngokuboshwa.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 30 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Lezi zigameko ezingenhla zifakazela ukuthi ukuba nomhobholo nokuzicabangela wena
wedwa kungakwenza ulahlekelwe izinto eziyigugu kuwe. UPhindisiwe uNkululeko
belahlekelwe inkululeko yabo ngokuthi baboshwe, balahlekelwa imindeni, uthando,
imisebenzi nokunye okuligugu ngenxa yezenzo zabo.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo/izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 21 (UMBUZO OMFUSHANE)
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
21.1 Ithoni yokukhathazeka ngoba uPhindisiwe ukhathazwa ukuthi kazi
uThamsanqa uyizwile yini into abekade emhlebela yona. UPhindisiwe
uphinde akhathazeke ukubona uNkululeko esemjikele engasafani nakuqala.
[Nikeza amamaki amabili uma ewunikezile umoya wasekela] (2)
21.2 Ukubuya kukaNkululeko kudalela uPhindisiwe noMaKhangela izinkinga
ngoba uNkululeko uyabathumba aphinde abasabise ngesibhamu ngenhloso
yokuthola imali. UMaKhangela ugcina esechwensa uThamsanqa bese
eyazisola.
[Nikeza amamaki amabili uma eyanisile isigameko sokubuya kukaNkululeko
nokwenzeka kulesi siqeshana] (2)
21.3 Izenzo zikaSikela ziyithuthukisile kahle indikimba yothando lwemali ngoba
uSikela uvuma ukuphelezela uNkululeko ukuya kwaMathonsi beyokwenza
ubugebengu bokuthi avume ukuthi nguye umkhongi kaNkululeko owalobola
uPhindisiwe. Uphinde enzele uNkululeko isitifiketi somshado somgunyathi
lapho esebenza khona emnyangeni wezasekhaya. Uyaqhubeka
uzibandakanya ebugebengwini bokutshontsha imali yasebhange ngoba
enganeliswa yileyo ayiholayo.
[Nikeza amamaki amathathu uma ebeke ngokufingiwe izenzo nendikimba
wasekela] (3)
21.4 Isisusa sodweshu ukubuya kukaNkululeko empilweni kaPhindisiwe
ephuma ejele. Ushayela uPhindisiwe ucingo ufuna babuyelane kodwa
uPhindisiwe uyanqaba.
UPhindisiwe uxabana noNkululeko umtshela ukuthi wamkhokhela
amakhulukhulu amarandi emali ngecala lokushayisa ingane ngemoto.
UNkululeko uxabana noPhindisiwe umtshela ukuthi uzodalula imfihlo yabo
yokuthi uZiphozonke ingane yakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqe isisusa sodweshu] (3)
21.5 Isigameko esasifihlelwe uThamsanqa esokuthi njengoba eze
kwaMaKhangela nje, uNkululeko wayefike kuqala kunaye. Wayecashiswe
kwelinye lamagumbi. Yingakho uMakhangela wayengafuni ukuba
uThamsanqa ahlale isikhathi eside.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze ngesigameko esifihlelwe umlingiswa
wasekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 31 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
21.6 Indlela abakhulise ngayo izingane ayifani, kukhona umndeni oqotho,
nongenabo ubuqotho. KwaMathonsi bakhulisa uThamsanqa ngendlela
eqotho, UThamsanqa uyalobola ushada uPhindisiwe ngendlela efanele
aphinde ahambe izinkonzo zangoLwesithathu ngokulandela ukuthi
uMaMhlongo noMathonsi bayasonta.
KwaMakhunga uPhindisiwe akakhuliswanga ngendlela eqotho njengoba
uMaKhangela egqiba uNkululeko ngoba umkhokhela imali ngecala elenziwa
uPhindisiwe lokushayisa ingane aphinde angabatsheli abakwaMathonsi
ukuthi uPhindisiwe unezingane ezimbili.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile izindlela yokukhuliswa
kwezingane] (3)
21.7 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi akusibo bonke abangane abagxambukela
ezindabeni zemindeni yabangane babo. UNkumbulo wayazi ngesimilo
sikaPhindisiwe esixegayo kepha wanquma ukungamtsheli uThamsanqa
ukuze kungabi uyena obhidliza umshado kaThamsanqa noPhindisiwe.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
21.8 Ukuphawula kukaPhindisiwe kumveza njengomlingiswa onokuzisola ngokuba
nesimilo esixegayo. Utshela uNkululeko ukuthi wamqoma okwesikhashana
ngoba edinga imali njengoba uThamsanqa wayesehambile ngomsebenzi./
kumveza njengomlingiswa onobugebengu njengoba ethi kuNkululeko komele
amhlukanisele naye imali yokuntshontshwa.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane ukuvezwa komlingiswa
wasekela]
[Okukodwa kwalokhu] (3)
21.9 La mazwi asetshenziswe kahle ngoba uNkululeko wamthwalela icala
uPhindisiwe okwakuholela ukuba abuye engasenawo umsebenzi. Ngakho-ke
noPhindisiwe wayesefanele ukuthi amsize uNkululeko njengoba naye
uNkululeko amtakula.
[Nikeza amamaki amabili uma wahlaziyile amazwi] (2)
21.10 Bengingacela ukuthi bangangilimazi, ngibanike ukhiye wasebhange
ngaphandle kokudaza inkani. Ngangizothi uma sengibonile ukuthi
sebehambile bonke ngithathe ucingo ngibikele amaphoyisa ngakho konke
osekwenzekile.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngabezokwenza wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (3)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU C: 25
AMAMAKI ESEWONKE: 80
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 32 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
RUBHRIKHI YOLIMI LWASEKHAYA
ISIQEPHU A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WENKONDLO [AMAMAKI AYI-10]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 5–6 4 3 2 0–1
-Ukuhunyushwa -Ukhombisa ulwazi -Isihloko usihlaziye -Ukuhunyushwa -Akanalo nhlobo ulwazi
Ukuhunyushwa kwesihloko okunzulu ngesihloko futhi ngokugculisayo kwesihloko akugculisi lwesihloko
kwesihloko -Amaphuzu amahle usihumushe kahle -Akhona amaphuzu kahle -Akukho nhlobo
Amaphuzu anobunzulu, kakhulu ahlukene -Impendulo echaza amahle asekela isihloko -Kuthukela kuvela okuhambisana
ukusekela kanye asekelwe kabanzi ngokwenelisayo -Amanye amaphuzu amaphuzu asekela nenkondlo
nokuqonda kabanzi kubhekiswe enkondlweni -Amanye amaphuzu asekeliwe kodwa isihloko -Ohlolwayo akanalo
ithekisthi. -Ulwazi oluhle kakhulu anembayo kodwa ubufakazi bubuye -Ulwazi lwenkondlo nhlobo ulwazi
lwenkondlo. awasekeliwe onke bungagculisi kwenye alugculisi kahle. lwenkondlo.
6 AMAMAKI ngendlela elindelekile inkathi
-Ulwazi lwenkondlo -Ulwazi lwenkondlo
luhle. olugculisayo.
ISAKHIWO KANYE 4 3 2 1 0–1
NOLIMI -Isakhiwo esihleleke -Isakhiwo esihleleke -Kukhona nokho -Isakhiwo sikhombisa -Isakhiwo asihlelekile
kahle kakhulu kahle futhi amaphuzu ukuhleleka kwesakhiwo amaphutha ezingeni kahle neze
Isakhiwo, ukugeleza -Amaphuzu ahleleke ageleza ngokulandelana -Amaphuzu awagelezi lokuhleleka -Ulimi lunamaphutha
okuhlelekile kahle kakhulu futhi kahle futhi awahlelekile -Amaphuzu awahlelekile amaningi kanye
kwamaphuzu kanye athungelana kahle -Ukugeleza -Amaphutha olimi ngokugculisayo nesitayela esingagculisi
nokwethula kakhulu kwamaphuzu ayingcosana, ithoni -Ulimi lunamaphutha neze.
Ulimi, ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye kuyalandeleka kanye nesitayela amaningi
nesitayela nesitayela kukhombisa -Ulimi, ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela
esisetshenzisiwe ukuvuthwa komqondo, nesitayela kuhle. ngokugculisayo. akugculisi kahle.
embuzweni omude. kuyaheha futhi kushaya
emhlolweni
4 AMAMAKI -Ulimi, ukupelwa
kwamagama kanye
nezimpawu zokuloba
akunamaphutha nhlobo.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 33 DBE/Lwezi 2023
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIQEPHU B KANYE NESIQEPHU C: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO:
INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO KANYE NOMDLALO [AMAMAKI ANGAMA-25]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Impendulo enembayo: -Ukhombisa ukuqonda -Ukuhumusha isihloko -Ukuhunyushwa -Ulwazi oluncane
Ukuhunyushwa -Impendulo enhle kanye nokuhumusha ngokugculisayo; kwesihloko akugculisi kakhulu lwesihloko
kwesihloko kakhulu: isihloko kahle akuzona zonke kahle; kuthukela kuvela -Umzamo ontekenteke
Amaphuzu anobunzulu, -Ukuhunyushwa -Impendulo echaza izingxenye ezicaciswe amaphuzu asekela wokuphendula umbuzo
ukusekela kanye kwesihloko okunzulu ngokwenelisayo kabanzi isihloko ngokucacile -Amaphuzu awanelisi
nokuqonda kabanzi -Amaphuzu ahlukene -Amanye amaphuzu -Kunamaphuzu ambalwa -Amaphuzu ambalwa nhlobo
ithekisthi. anembayo nokusekela anembayo kodwa amahle asekela isihloko asekela isihloko -Ohlolwayo akanalo
okunembayo akusiwo wonke -Amaphuzu ambalwa -Amaphuzu amancane nhlobo ulwazi lwenoveli/
15 AMAMAKI okususelwe embhalweni asekelwe ngendlela asekeliwe, kodwa ahambisana nesihloko ubuciko bomlomo
-Ulwazi oluhle kakhulu elindelekile ubufakazi bubuye -Ulwazi oluncane nomdlalo
lwenoveli/ubuciko -Ulwazi lwenoveli/ bungagculisi lwenoveli/ubuciko
bomlomo nomdlalo. ubuciko bomlomo -Ulwazi olungenele bomlomo nomdlalo.
nomdlalo luyabonakala. lwenoveli/ubuciko
bomlomo nomdlalo.
ISAKHIWO KANYE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
NOLIMI -Isakhiwo silandelana -Isakhiwo esihle kanye -Isakhiwo siyabonakala -Isakhiwo sikhombisa -Ukungabibikho
kahle kakhulu namaphuzu ahleleke kancane amaphutha ekuhlelweni kwesakhiwo esihleliwe
Isakhiwo, ukugeleza -Isingeniso kanye kahle -Ukugeleza kanye kwaso kuphazamisa ukugeleza
okuhlelekile nesiphetho okuhle -Isingeniso, isiphetho nokulandelana -Amaphuzu awahlelekile kwamaphuzu
kwamaphuzu kanye kakhulu kanye nezinye izigaba kwamaphuzu kahle -Amaphutha olimi kanye
nokwethula -Amaphuzu abekeke kuhleleke kahle kuyabonakala, kodwa -Amaphutha olimi nesitayela esingalungile
Ulimi, ithoni kanye kahle kakhulu futhi -Amaphuzu ageleza kunamaphutha agqamile kwenza lo mbhalo
nesitayela athungelana kahle kahle -Amaphutha olimi -Ithoni nesitayela ungabi yimpumelelo
esisetshenzisiwe -Ulimi ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye ambalwa; ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela
embuzweni omude. nesitayela kukhombisa nesitayela kuhle. nesitayela ngokungafanele kusetshenziswe
ukuvuthwa, esisetshenzisiwe -Ukuhleleka kwezigaba ngokungafanele
10 AMAMAKI kuyancomeka futhi sifanelekile kunamaphutha. -Ukuhleleka kwezigaba
kushaya emhlolweni. -Izigaba eziningi kunamaphutha.
zibhaleke kahle.
UKWABIWA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
KWAMAMAKI
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Memo
More from Grade 12 isiZulu HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023 24
%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)
Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 Gauteng June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper