Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
NATIONAL
IBANGA LE-12
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
LWEZI 2021
UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA
AMAMAKI: 80
Lo mhlahlandlela wokumaka unamakhasi ongama-38.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Skip to contentAll 2021 papers 





View all
%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)




isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo
Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2021, 38 pages. Read online or download the free PDF.
Isizulu Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2021 · isizulu. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiZulu HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isizulu
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2021
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 38
- File size
- 696.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 38
This exam
NSC November Exam 2021
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 7Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Ubuciko / Literature (Set Works)50 marks
- Question 11Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 13Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 15Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 17Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Imiyalelo yokumaka leli iphepha
1. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
(Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
omfushane encwadini eyodwa/efanayo)
2. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.
3. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
omfushane kanye nomude uphenduliwe.
4. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
uyayiyeka eyesibili.
5. Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
izinombolo zikhonjiswe umhlahlandlela wokumaka.
6. Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.
7. Imibuzo emide
Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
ombuzo omude walowo ohlolwayo.
8. Imibuzo emifushane
Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.
9. Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona
okunikezwa amamaki.
10. Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa
amamaki.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIQEPHU A: IZINKONDLO
UMBUZO 1: UMBUZO OMUDE
UNOLUXOLO/UNOXOLO – KNN Gcumisa
Ungasebenzisa la maphuzu kanye namanye njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo. Izimpendulo zingahluka ngokuthi umfundi uyiqonde kanjani inkondlo.
Sebenzisa irubhrikhi yokuhlola lo mbuzo esekhasini lama-37.
ISINGENISO: Ohlolwayo makaqale achaze ukuthi uyini umqondo wenkondlo
ngaphambi kokuthi asho ukuthi imbongi iwasebenzise kanjani amasu ahlukahlukene
njengokusetshenziswa kwezifengqo, imifanekisomqondo, ukukhethwa kwamagama,
imvumelwano kanye nezimpawu zokuloba.
UMZIMBA
Amasu anhlobonhlobo athula umqondo wenkondlo
Ufana namanz’apholile: (isifaniso) – imbongi isebenzise umfanekisomqondo
wokubonakalayo oyisifaniso lapho ifanisa uxolo nempophoma enamanzi
apholile. Uxolo lunakekela bonke abantu abalufunayo.
U..., U..., U..., U... : (Imvumelwano siqalo) - imbongi isebenzise imvumelwano
siqalo emgqeni woku-1 kuya kowe-4 ukuletha umqondo wokuthi ikhuluma
ngoxolo nomsebenzi walo kumuntu.
Upholil’ uphuzisa – (isenzasamuntu) imbongi iveza ubumnandi umuntu aba
nakho uma enoxolo.
Mduduzi: (isingathekiso/isenzasamuntu) - imbongi ibiza uxolo ngoMduduzi
ngoba lukwazi ukududuza ubantu abangaphathekanga kahle emphefumulweni
nasemoyeni.
Ukuheleza komoya obandayo: (inzwa yokuthinta / inzwa yokuzwakalayo) –
Imbongi igqamisa ukuthi lapho kunezinkinga phakathi kwabantu bengezwani,
bexabana uxolo luba yisixazululo.
Kugeleza ingelezane: (ihaba, umfanekisomqondo wokubonakalayo)
ukugqamisa ukuthi uma kuphela uxolo kubantu, bayabulalana nsuku zonke
kuchitheke igazi.
Kubhekenwe ngeziqu zamehlo: (umfanekisomqondo wokubonakalayo,
isisho) – imbongi isebenzise umfanekisomqondo wokubonakalayo / isisho
ukugqamisa inzondo nokungafuni ukuzithoba ukuze kube noxolo.
Imilomo ikhafula okumuncu: - (ukukhethwa kwamagama /
umfanekisomqondo wokuzwakalayo nokunambithekayo) – imbongi
igqamisa umqondo wokuthi abantu bakhuluma izinto ezingakhi nezibulalayo
kuphela ngenxa yokungabi nalo uxolo.
UNoxolo: (ukwenzasamuntu) – imbongi igqamisa ukuthi uxolo kuphela
olungaxazulula zonke izinkinga zabantu ukuletha ukujabula nothando.
Kothando, umusa noxolo: (izimpawu zokuloba) - imbongi isebenzise
uphawu ukhefana ukukhombisa ukuphumula (isikhawu/isizura) nokugqamisa
izinto ezinhle ezilethwa uxolo.
ISIPHETHO/UVO LOMFUNDI: (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Imbongi isebenzise kahle amasu anhlobonhlobo ukwethula umqondo wenkondlo.
[Makunikezwe amamaki aphelele ngempendulo esekelwe kahle.]
[Impendulo eyi-eseyi ehleleke kahle ngokwemigomo yokubhalwa kwe-eseyi. Mayibe
namagama ayi-190 kuya kwangama-240.] [10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
NOMA
UMBUZO 2: UMBUZO OMFUSHANE
NGIBONGA NGIYANCONCOZA – Imbongi ayaziwa
2.1 Isifaniso, Imbongi izibona isencane emkhakheni wokubhala izinkondlo,
iphokophelele ekubeni yimbongi evuthiwe.
[Nikeza amamaki amabili uma esishilo isifengqo waphinda wanikeza incazelo
yaso ngokwenkondlo.] (2)
2.2 Umoya wokujabula / wokubonga / wokutusa. Imbongi ijabulela ukuklonyeliswa
ngokuphumelela ekubhaleni kwayo izinkondlo njengoba iqala ukubhala
nezimbongi ezindala.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile kafushane umoya wale nkondlo
otholakala kule migqa. (2)
2.3 Umfanekisomqondo ulekelele ukuba ngiqonde ukuthi ababhali asebebadala
kafanele bangakhathali ukulekelela intsha ukuze ithuthukise ikhono ngoba
abantu abasha kusasa kuzobe kuyibo izingqungqulu.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umfanekisomqondo oqukethwe yilo
mugqa ukuthi umelekelele kanjani ukuqonda le nkondlo.] (2)
2.4 Imbongi ihlose ukuletha umgqumo omnandi oveza ukuthi yiyo uqobo lwayo
imbongi ebonga ingaphezi kubabhali bezinkondlo abayisizile/abayifundisile.
[Nikeza amamaki amabili uma ekhombise inhloso yembongi ngokusebenzisa
ifanangwaqa.] (2)
2.5 Imbongi ikusebenzise kahle ukuxhumana siqalo, ‘Lisacij’ no Licijwa’
ukugcizelela ukuqeqeshwa okunzulu ngababhali abaseqophelweni eliphezulu
lokubhala izinkondlo.
[Nikeza amamaki amabili uma exoxile ngempumelelo yembongi
ngokusebenzisa ukuxhumana.]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo] (2)
[10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 3: UMBUZO OMFUSHANE
IMFIHLO – MH Mazibuko
3.1 Izinyanga nezanusi ziwachitha ziwaqoqe.
[Nikeza imaki elilodwa uma ewubhalile umugqa onesifenqo waphinde
wasidwebela.] (1)
3.2 Imbongi ithi nokwaziyo ukugcina izimfihlo ugcina eseyikhiphile kodwa
le mfihlo ewukufa ayaziwa muntu ngisho nasondelane kakhulu nabo.
Uma umuntu eseshonile akabe esabuya ukuzotshela umndeni
ngokwenzeka ngale kwethuna.
Akatsheli ngisho nabantabakhe/umndeni, uthi bayozibonela uma nabo
sebeficwa ukufa.
[Nikeza amamaki amathathu uma echaze kafushane ngamaphuzu amathathu
umqondo oqukethwe ibinza lesibili.] (3)
3.3 Imbongi ihlose ukukhombisa lapho kumele kuphunyulwe khona
nokukhombisa okwenzekayo empilweni mayelana nomthetho kanye
nomphumela wokweqiwa kwawo. Umphumela wokungalandelwa komthetho
obekiwe kuholela ekutheni uhlawule / ugwetshwe.
[Nikeza amamaki amabili uma eyikhombisile inhloso yembongi
yokusebenzisa isizura.] (2)
3.4 Imbongi isebenzise ithoni yokuhlonipha / yokukhathazeka / yokudideka /
yokudumala. Imbongi ikhuluma sakukhuluma nethuna ibuza ngokwenzeka
ngale kwethuna okungaziwa muntu.
[Nikeza amamaki amabili uma eyichazile ithoni equkethwe umugqa we-18.] (2)
3.5 Ikhono lembongi lokusebenzisa isenzukuthi u’vo’ lisetshenziswe ukugcizelela
umthetho owodwa kuphela ongasoze weqiwa muntu ngisho noma ngabe
umuntu udelela kanjani.
[Nikeza amamaki amabili uma elivezile ikhono lembongi ekusebenziseni
isenzukuthi.] (2)
[10]
UMBUZO 4: UMBUZO OMFUSHANE
UGQOZI – BW Vilakazi
4.1 Ngem' othangweni ngakhuleka,
Ngakhuleka laze layoshona.
Ukuxhumana okutshekile.
[Nikeza amamaki amabili uma ekutomulile ukuxhumana bese esho uhlobo
lwakho.] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
4.2 Isigqi esisheshayo. Nakuba yonke imigqa ivalekile inezimpawu zokuloba
kodwa ngenxa yokweqiwa konkamisa kanye nomoya wokujabula okuleli binza
kwenza isigqi sisheshe.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile kafushane ngohlobo lwesigqi.] (2)
4.3 Umqondo walo mugqa uphelela kolandelayo okusho ukuthi imbongi yathi
iyazama ukuhaya yahluleka ngoba yayingakwazi ukuhaya njengobabomkhulu
bayo.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuchaza ngokusetshenziswa kwe-
injambamenti.] (2)
4.4 Imbongi ihlose ukugcizelela ukuthi kufanele abantu babonge izinto ezinhle
abaphiwa zona njengoba imbongi isibuya KwaDukuza ayisamfici uMkabayi
owayisizayo ngokuyipha isipho sokuhaya izinkondlo.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yembongi etholakalala kule
migqa.] (2)
4.5 Imbongi iveza ubuqiniso ngokusebenzisa ithoni yokukhuthaza /
ukugqugquzela njengoba imbongi yagcina isibhala ngaso sonke isikhathi
imibhalo yobuciko obahlukahlukene.
[Nikeza amamaki amabili ngokushiwo yimbongi ekugqamiseni ithoni yale
nkondlo.]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo] (2)
[10]
KANYE
UMBUZO 5: UMBUZO OMFUSHANE
UBUDE ABUPHANGWA – AB Phakathi
5.1 Ifanankamisa u- ‘a’ / ifanangwaqa u-’b’
Liletha umgqumo nomsindo omnandi.
[Nikeza amamaki amabili uma eligagulile ifanamsindo bese esho umsebenzi
walo.] (2)
5.2 Imbongi itshela izingane ukuthi zingajahi impilo ephezulu singakafiki isikhathi
ngoba ekuhambeni kwesikhathi zizoyifica le mpilo bese iyazehlula.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane okushiwo imbongi kule
migqa.] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
5.3 Umoya wokukhuthaza/ncenga/nxusa ukuthi izingane mazenze
ngokusezingeni lazo ngokuzimisela ziyijabulele impilo emnandi eziyobe
seziyiphila uma seziphumelele.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umoya oqukethwe imigqa
enikeziwe] (2)
5.4 Imbongi ihlose ukuletha umculo nomgqumo omnandi nokugcizelela ukuthi
labo abasafunda ababekezele, ekugcineni bazowuthola umvuzo.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusetshenziswa
kwemvumelwano.] (2)
5.5 Imbongi iphumelele kahle ukusebenzisa impindwa ethi, ‘ubude
abuphangwa/ungabuphangi’ ukugcizelela ukuthi ungabojaha izinto ukuba
zenzeke ngokushesha.
[Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngempumelelo yembongi
ekusebenziseni impindwa.]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa.] (2)
[10]
AMAMAKI ESIQEPHU A: 30
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
UMBUZO 6: UMBUZO OMUDE
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
lomyalezo othi, ‘Izinqumo esizithathayo ngempilo yethu zingaba nemiphumela
engemihle kwabanye abantu nakithina uqobo.’ Lo myalezo ugqanyiswa abalingiswa
abalandelayo:
UMZIMBA
UMHLENGI/UMAHLENGI
Isinqumo sikaMhlengi sokutshela uNontobeko isithandwa sakhe ukuthi
mabahlukane engamtsheli nesizathu senza ukuba uNontobeko acabange ukuthi
umshiya ngoba esethole omunye umuntu. UNontobeko uyakhala uphuma
efulethini edidekile, ushayiswa yimoto ulimala kakhulu.
Isinqumo sikaMhlengi sokutshela uNgidi ukuthi uyi-gay sidala ukuthi
alahlekelwe ngumndeni wakhe ngoba uyise uNgidi uxabana naye uyamxosha.
Isinqumo sikaMahlengi sokungalinaki isoka lakhe uNdumiso ngenkathi
limvakashele siba nomphumela wokuthi uNdumiso abhokelwe yisikhwele ngoba
ecabanga ukuthi uMahlengi uzomala, kwaba nomphumela wokuthi uNdumiso
ashaye uXolani.
Isinqumo sikaMahlengi sokuvumela uXolani ukuthi alokhu evakashela efulethini
siba nomphumela wokuthi uNdumiso agcine esethatha isinqumo sokuyobamba
uNgidi inkunzi ukuze alobole uMahlengi khona angezukumphunyuka.
UXOLANI
Isinqumo sikaXolani ngokulandela uMahlengi emuva komhlangano siba
nomphumela ongemuhle emndenini wakhe ngoba uqala ukuxabana nenkosikazi
yakhe uLungile.
UXolani uphinde angawukhathaleli umndeni wakhe esebuya ebusuku enuka
neziqholo zabantu besifazane i-Red door ebuyela nasotshwaleni.
UXolani ugcina eseshelwa ngumuzi wakhe kwashona nezingane zakhe.
Isinqumo sokushiya inkosikazi yakhe ekhaya emuva kokusha komuzi wakhe
uya kuMahlengi ufika athole amaqiniso amphula umoya.
UNONTOBEKO
Isinqumo sikaNontobeko sokuqoma uNkululeko ebe azi ukuthi usanothando
lukaMhlengi siba nomphumela wokuthi ashiye phansi umshado ngobusuku
obandulela umshado wakhe noNkululeko.
Isinqumo sakhe sidala ukuhlukumezeka okukhulu emindenini yomibili owakhe
kanye nokaNkululeko, yatheleka ngehlazo.
Isinqumo sikaNontobeko sokushiya uNkululeko saba nomphumela wokuthi
uNkululeko angakwamukeli ukushiywa yingoduso yakhe agcine ngokuzibulala.
Isinqumo sikaNontobeko sokuyofuna uMhlengi kubo eGcilima siba nomphumela
ongemuhle kuyena uqobo ngoba ugcina ethola ukuthi uMhlengi uphila
njengomuntu wesifazane
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)
(Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usebenzisa abalingiswa abathile ukugqamisa umyalezo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo esebenzisa abalingiswa
abanikeziwe ukugqamisa umyalezo kule noveli.]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha.] [25]
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUSHANE
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
7.1 Umoya wokukhathazeka/wokubalisa. UNontobeko ukhathathazekile uyabalisa
ukubona isikhathi sokulinda uNkululeko sihamba kancane kakhulu kanti futhi
akasakhululekile ngoba kunabantu abaningi ekhaya abeze ukuzolungiselela
umshado.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela] (2)
7.2 Umlandi usitshela ngemizwa yabalingiswa njengoba uNontobeko
wayengasakhali wayesenesibindi sokubhekana noNkululeko.
Umlandi uphinde asitshele ngemizwa yomlingiswa onguNkululeko njengoba
ebingelela uNontobeko ngokuxwaya uma engena emotweni.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi ebhekise
kuNontobeko noNkululeko] (2)
7.3 UNontobeko wayesanda kwaliwa nguMhlengi wase ephuma efulethini
lakhe ekhala, ephithene ikhanda akazange esayibona imoto
eyayishayelwa nguNkululeko waziphonsa kuyo yamshayisa.
UNkululeko wamphuthumisa esibhedlela, waqhubeka nokumvakashela
ngisho esephumile esibhedlela wagcina esemshela bathandana.
UNkululeko wala zonke izintombi zakhe, walobola uNontobeko nakuba
ayekubeke kwacaca kuNkululeko ukuthi usanothando lukaMhlengi.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqe ukulandelana kwezigameko
ngamaphuzu] (3)
7.4 Indikimba yale noveli uthando. Bobabili babe nothando lweqiniso lukaMhlengi/
Mahlengi baze banquma ukunamathela kuye yize benabantu ababathanda
ngokweqiniso. UXolani wathanda uMahlengi eqala ngqa ukumbona
emhlanganweni wokuthuthukisa osomabhizinisi abasafufusa waze
wadebesela uthando lwakhe nomkakhe uLungile kanjalo noNontobeko
walahla uNkululeko waqoka ukuyofuna uMhlengi kubo kwaNgidi eGcilima./
Indikimba yale noveli ithemba, bobabili uXolani noNoNtobeko babe
nethemba. UXolani wathi angahlangana noMahlengi emhlanganweni
wosomabhizinisi waba nethemba lokuthi bazothandana kanjalo noNontobeko
wala uNkululeka wanquma ukuyofuna uMhlengi enethemba lokuthi hleze
amthole futhi babuyelane.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
[Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
zomlingiswa onguXolani kanye nomlingiswa onguNontobeko ekugqamiseni
indikimba yale noveli] (3)
7.5 Umyalezo otholakala esiphethweni sale noveli obhekiswe kuNontobeko
ngowokuthi yaneliseka ngalokho onakho noma ungalahli okukhona
ngokungekho. UNontobeko akazange aneliseke, wala uNkululeko
owayemthanda ngokweqiniso, wayofuna uMhlengi. Ekugcineni uthola
amaqiniso okuthi uMhlengi ubengumuntu wesilisa oseziguqulile waphila
njengomuntu wesifazane.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umyalezo wombhali
osesiphethweni sale noveli, wabhekisa kumlingiswa onguNontobeko]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
7.6 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi empilweni uyadinga ukuba nomuntu
obambisene naye ezintweni, okwazi ukuxoxisana naye. UNgidi wathi
esahlukunyezwe wudaba lukaMhlengi lokuthi amtshele ukuthi u’gay;
wahlangana noNomalanga waphinde waba nenjabulo. Emuva kwesikhathi
esenqume ukuyofuna uMhlengi uNomalanga wameseka ewa evuka naye
baze bamthola uMhlengi. Ekugcineni uNomalanga kwaba nguye owabeseka
sebebuthaka efulethini likaMhlengi/Mahlengi.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
umlingiswa onguNomalanga kule noveli]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
7.7 Asiveza njengomuntu oqaphelayo nosakholelwa emithethweni yesintu
njengoba sihlaba umkhosi wokuthi akukhuzwe uNontobeko angavunyelwa
ukuba athi ezoshada ngakusasa aphume ebusuku.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukusebenzisa amagama agqamile
asesiqeshini ukuveza umlingiswa oyisalukazi obizwa ngejaji waphinda
wasekela impendulo yakhe] (2)
7.8 Wawungeke ube muhle ngoba uMhlengi wayezobe eqhubeka nokuzenzisa
ngenxa yokuthi imizwa yakhe ayikho ebantwini besifazane ufuna
ukuzijabulisa nabesilisa. Babezohlala ngokuxabana ngoba uMhlengi
wayezohlala othandweni olungamenelisi bagcine behlukana sebechithelene
isikhathi.
NOMA
Wawungaba muhle ngoba uMhlengi wayezohlala enoNontobeko isikhathi
sonke, wayengagcina ebonile ukuthi akamthande akhohlwe ukuthi unemizwa
ngabantu besilisa. Babezohlala ngokuzwana njengoba uNontobeko
wayezobe emkhombisile ukuthi umthanda ngokweqiniso njengoba wakwazi
ukuhamba ayomfuna.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi wawungaba njani
umphumela wothando lukaNontobeko noMhlengi waphinda wasekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
7.9 Akwamukelekile ngoba akukuhle ukuthi esikhathini sanamuhla uma
ungumuntu wesilisa ube nezintombi ezingaphezu kweyodwa ngenxa yezifo
ezingelapheki futhi nendlela yokuphuza uphuzo oludakayo kumele lube
sezingeni elilawulekayo ukuze ungangeni ezinkingeni njengoba uS’bu ubiza
uZakithi kukhona uNomthi bagcina ngokulwa wahluleka ngisho ukubalamula.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyakwamukela/
akakwamukeli bese esekela impendulo yakhe]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
7.10 Ngiyazwelana nomlingiswa onguNkululeko. Ngangiyophatheka kabi, ngikhale,
ngicabange ukuthi ngizowubhekelwa ngubani umndeni wami nokuthi lolu
daba ngizofike ngilwethule kanjani.
NOMA
Angizwelani nomlingiswa onguNkululeko. Ngangiyokwamukela ngiqhubeke
nempilo hleze ngibuye ngimthole engiyomthanda ngokweqiniso, ngimshade
ngoba vele uNontobeko wayemtshelile uNkululeko ukuthi kungenzeka
ahluleke nokuqhubeka nothando lwabo.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe wokuzwelana /
wokungazwelani bese esekela impendulo yakhe]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
[25]
UMBUZO 8: UMBUZO OMUDE
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
lomyalezo othi 'ukuthanda imali ngokweqile kungaba nemiphumela engemihle
kwabanye abantu nakithina uqobo'. Lo myalezo ugqanyiswa abalingiswa
abalandelayo:
UMZIMBA
UCHULE
UChule unomhobholo wemali ngoba ugaqela abafelokazi abaqole izimali zabo.
Lo mhobholo wakhe udala ukuthi ahlukane noMaDludla ngenxa yokuthi ufuna
enye imali yabafelokazi angayisebenzelanga.
Umhobholo wakhe umenze waxabana nomngani wakhe uDaffo ngoba engafuni
ukumnika ingxenye yemali kaNomvula yize noDaffo ayemsizile ukuba bayithole
le mali ngokuzenza iphoyisa ukuze aqhelukise uGenyeza kuNomvula.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Umhobholo wakhe umdalela isikhwele nengxabano emzini wakhe noNomvula
ngoba ebona uNomvula elalela izingoma zikaGenyeza, lokhu kuholela ekutheni
acabange ukuthi kungenzeka uNomvula abuyelana noGenyeza bese kudaleka
ukuthi imali abanayo noNomvula bayihlukaniselane.
UChule ugcina akha itulo lokubulala uNomvula lapho kwagcina kufe yena.
UDAFFO
UDaffo unomhobholo wemali ngoba uqola abafelokazi izimali zabo esizana
noChule.
Umhobholo wakhe wabanga ukuthi ngenkathi uChule esesibhedlela abone
kuyithuba lokuthi athole imali kaNomvula noChule ngokuyoshela uNomvula.
Lesi senzo sidala ingxabano phakathi kukaChule noDaffo.
UDaffo ngenkathi esejele uthengwa ngumngane wakhe uChule efuna
ukuziphindiselela ngokumenza isigqila.
UMAHADEBE
UMaHadebe unomhobholo wemali kaNomvula ngoba uhamba uyofuna umuthi
wediphi kuMaNkwanyana ufuna ukudlisa uMaNdelu ukuze athole wonke
umcebo kaNomvula.
Uthumela incwadi yocingo kuNomvula ukumazisa ngokufa kukaMaNdelu ukuze
amdlise uNomvula uma efika ekhaya.
Uthumela uMahuzu ukuba baye kophuca uNomvula incwadi, uma beqeda
athathe incwadi bamhlanyise ngomuthi ukuze imali kube ngeyakhe nomndeni
wakhe kuphela. Lokhu kwadala ukuba endleleni uMahuzu ashayiswe iloli afe.
UMaHadebe udla inyama yenkukhu enobuthi ngoba efuna ukukhombisa
uMandelu ukuthi ayinabuthi lokho kwaba nomphumela wokuthi agule aye
esibhedlela ngenxa yomhobholo.
ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)
(Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usebenzisa abalingiswa abathile ukugqamisa umyalezo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo esebenzisa abalingiswa
abanikeziwe ukugqamisa umyalezo kule noveli.]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo /
izimpendulo ezinganikeziwe lapha.]
[25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUSHANE
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
9.1 Umoya wentukuthelo. UGenyeza akakhombisi ukuzwelana noNomvula
njengoba eshonelwe ngumfowabo kodwa uthukutheliswa ukubonana
kukaNomvula noChule uze ubiza uChule ngesithunywa sikaSathane.
UNomvula umcela ukuba amshiye yedwa njengoba engakhombisi ukuba
nozwelo lokushonelwa. / Umoya wosizi. UNomvula ushonelwe umfowabo,
ulindele ukuthi uGenyeza amduduze / amlilele.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
9.2 Umlandi usitshela ngemizwa yabalingiswa njengoba uGenyeza ungena
ethukuthele uyaduba, uphindela lapho ehlala khona emuva kokuba
uNomvula emcele ukuba amshayise ngomoya. Uphinde asitshele ngemizwa
kaNomvula, uyakhala lapho eqalekisa ukuba khona kwemali ayiwinile
njengoba uChule emwotawota amesula izinyembezi ngesithupha nangeduku
lakhe lokho okwakwehlule uGenyeza.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi ebhekise
kuGenyeza noNomvula] (2)
9.3 Kwafika uMahuzu nabangane bakhe oMchitheni noMsonteni
bethunywe nguMaHadebe ukuba bathathe incwadi yocingo bese
bedlisa uNomvula umuthi wokumhlanyisa.
Wathi uNomvula esalwa noMchitheni noMsonteni kwafika uChule
walekelela uNomvula zagcina zishaye zachitha izigebengu.
Endleleni oMahuzu bashayiswa yiloli bashona okwaholela kulesi
sigameko.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqile ngamaphuzu ukulandelana
kwezigameko] (3)
9.4 Indikimba yale noveli umhobholo wemali. Bobabili laba balingiswa
banomhobholo wemali. UChule noDaffo babekhohlisa abafelokazi bebaqola
izimali zabayeni babo ngokubakhohlisa bathi bayabathanda. Bagcina
sebexabana bebanga imali kaNomvula owayeshade noChule, uDaffo wabe
eseyifuna ngoba ethola ithuba ngenkathi uChule elalisiwe esibhedlela.
[Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
zomlingiswa onguChule kanye nomlingiswa onguDaffo ekugqamiseni
indikimba yale noveli] (3)
9.5 Umyalezo otholakala esiphethweni sale noveli ubhekiswe kumlingiswa
onguChule ngowokuthi umhobholo awukhokheli. UChule waba nomhobholo
wemali wafuna ukubulala inkosikazi yakhe uNomvula ngokuyithengela abantu
ukuba bambulale uNomvula kepha kwagcina kufe yena ngokupitshizwa
yimoto ehlane wasinda uNomvula.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umyalezo wombhali
osesiphethweni sale noveli, wabhekisa kumlingiswa onguChule]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
9.6 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi bakhona abantu abanobuntu nabakwazi
ukukhathalela / ukuzwelana nabanye abantu yize bengasondelene nabo.
Emuva kokuba uMaSikhakhane ezwe ukuthi uMaHadebe ubezofuna ushevu
kuMaNkwanyana wokubulala uMaNdelu noNomvula wakwazi ukuxwayisa
uMaNdelu ngengozi ayeyizomehlela wathi engabe esadla lutho alunikwa
uMaHadebe futhi watshela uMaNdelu ukuthi akoxwayisa uNomvula ukuthi
angayinaki incwadi yocingo ezofika ibika ngokushona kwakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
umlingiswa onguMaSikhakhane kule noveli]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
9.7 La magama agqamile amveza njengomlingiswa onodlame / othanda ukulwa
nongenazwelo uGenyeza njengoba ecasukela ukufika kukaChule emsongela
ngokuthi angamjezisa kanjani ngokulokhu egaqele uNomvula futhi uGenyeza
wayengakhombisi ukuba nozwelo ngokushonelwa kukaNomvula.
[Nikeza amamaki amabili uma ohlolwayo ekwazile ukusebenzisa amagama
agqamile asesiqeshini ukuveza umlingiswa onguGenyeza waphinda
wasekela impendulo yakhe]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
9.8 Wawungaba mubi ngoba uGenyeza wayezolokhu eqhubekile eshaya abantu
abeze kuNomvula naye uNomvula uqobo wayengagcina engakuthokozeli
ukuthandana noGenyeza njengoba ayehlala emthethisa noGenyeza
wayengeke aqambe izingoma zothando, acule adume umhlaba wonke.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi wawungaba njani
umphumela wothando lukaNomvula noGenyeza waphinda wasekela] (2)
9.9 Akwamukelekile ngoba uMeyili akakhombisanga ukuba ngubaba kuNomvula,
wamxosha uNomvula emuva kokuthi ethole ingane, wamzonda, wambiza
nangamagama. Wathi uma ethola kuthi uNomvula uwine imali yomjaho i-pick
six’ wahlangana noMaHadebe bafuna ukuqola uNomvula imali yakhe yonke.
Wathatha imali kaMandelu ayekade eyithunyelelwe uNomvula ngoba ethi
konke okuphakathi kwekhaya kwakungokwakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma ohlolwayo ekuvezile ukuthi uyakwamukela/
akakwamukeli bese esekela impendulo yakhe]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
9.10 Ngiyazwelana nomlingiswa onguNomvula. Ngangiyophuma ngiphele
empilweni yomndeni wami ngoba ngangizobe sengibonile ukuthi bayingozi
kimi nakumama wami uqobo, ngithathe umama wami ngimakhele umuzi
kwenye indawo.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe
wokuzwelana/wokungazwelani bese esekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 10: UMBUZO OMUDE
KUNJALO-KE – ME Wanda
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
lomyalezo othi 'ukungabi nesimilo esihle kungaba nemiphumela engemihle kwabanye
abantu nakithina uqobo'. Lo myalezo ugqanyiswa abalingiswa abalandelayo:
UDUMAZILE
UDumazile uya esikoleni ukuyofunda kepha akabi nesimilo ngoba uqoma
uthisha, udelela umisi Hlophe ngokumtshela ukuthi ngeke ahlukane nothisha
uMoloi yena, uyakhulelwa ubuyela ekhaya engaqedile isikole.
Ukungabi nesimilo kukaDumazile kwenza ukuthi ngenkathi esebenza esitolo
athandane noSithole ebe azi ukuthi unenkosikazi ugcina ephelelwe umsebenzi.
UDumazile uhlalisana noSithole aze athola ingane okungeyesibili engashadile.
UDumazile uthi esehlala noSithole athandane noMtalaselwa bashade athi
esahlala naye aqhubeke nokubonana noSithole emgwaqeni agcine eshaywa
nguMtalaselwa.
Aphinde abonise ukungabi nasimilo ngokuthi ahlangane noMoloi ngemuva
kweminyaka afune ukuziphindiselela kuye ngokuqhubeka athandane naye yize
eseshadile. Ugcina esengenisa amadoda amabili uSithole noMoloi endlini yakhe
eshadile alwa, indaba iphuma ephephandabeni.
UDumazile ugcina ebaleka kwakhe eshiya izingane zodwa. ULerato agcine
eyeke isikole egada izingane zakwabo.
UDumazile ugcina esegula aze ashone ebulawa yisifo sengculaza ngenxa
yokungabi nasimilo.
UMOLOI
UMoloi ubonisa ukungabi nasimilo ngoba uthi eshadile athandane noMisi
Hlophe ebe enenkosikazi agcine esemkhulelisile.
UMoloi uthi enguthisha athandane noDumazile oyingane yesikole naye agcine
ekhulelwe lokho kwaholela ekutheni abaleke aphelelwe umsebenzi.
Uthi angakhulelisa uDumazile ambalekele, kuthi ngemuva kweminyaka
kuqhubeke ukungabi nasimilo kwakhe ngoba uthi esehlangana noDumazile
aqhubeke athandane naye yize azi ukuthi uDumazile ushadile agcine eshaywa
nguSithole belwela uDumazile.
UMoloi naye ugcina eshona ebulawa yingculaza ngenxa yokungabi nasimilo.
USITHOLE
USithole ukhombise ukungabi nesimilo esihle ngoba uthi eshadile
nomaNzimande athengele uDumazile umuzi eMlazi kugcina ngokuhlukumezeka
kukaMaNzimande axabane naye aze afake isahlukaniso.
USithole usuka kwakhe uhlala noDumazile eMlazi ebe engashadile naye.
USithole ukhulelisa uDumazile ebe engashadile naye. UMaNzimande ugcina
esehlupheka.
Uthi esehlala kwakhe esebuyela kwaMaNzimande uyaqhubeka uyabonana
noDumazile emgwaqeni ebe azi kahle ukuthi uDumazile ushadile.
USithole uphuma emaphepheni elwa nembangi yakhe uMoloi bebanga
inkosikazi yomuntu enguDumazile.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)
(Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usebenzisa abalingiswa abathile ukugqamisa umyalezo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo esebenzisa abalingiswa
abanikeziwe ukugqamisa umyalezo kule noveli.]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo /
izimpendulo ezinganikeziwe lapha.] [25]
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUSHANE
KUNJALO-KE – MJ Wanda
11.1 Umoya wentukuthelo. UDumazile ufikelwa yintukuthelo lapho ebona uMoloi
owambalekela ngesikhathi ekhulelwe eseyingane yesikole waze waxoshwa
esikoleni useze ucabanga nokumbizela amaphoyisa ukuze ambophe.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela] (2)
11.2 Umlandi usichazela ngemizwa yabalingiswa. Uchaza imicabango kaDumazile
yokuthi akakholwa ngenkathi ebona uMoloi owayemgilile wamshiya.
Waphinde wasichazela ngemicabango kaMoloi onokuzenzisa ngenkathi
uDumazile echaza ukuthi ungubani futhi bazana kanjani noMoloi. / Uchaze
okwenzekayo ngenkathi umhlengikazi ehla emotweni kaMoloi kungena
uDumazile nangenkathi uMoloi ebhala phansi izinombolo zocingo
lukaDumazile.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi ebhekise
kuDumazile noMoloi ] (2)
11.3 UDumazile wayefunda eMbumbulu efundiswa nguthisha uMoloi
okwagcina esemshela.
Bathandana uMoloi noDumazile owagcina esekhulelwa. Kwathi
sekufika unina kaDumazile namakhosikazi aseMbumbulu esikoleni
wababona uMoloi wababalekela abazange baphinde bahlangane.
UMoloi wabe esethola umsebenzi wokuxhasa abantu abaphethwe
yingculazi wakwa-New Life kanti uzohamba afike endaweni
eyayisebenza uDumazile esengumhlengikazi ezobachazela, yilapho-ke
ambona khona uDumazile.
[Nikeza amphuzu amathathu uma efingqile ngamaphuzu ukulandelana
kwezigameko] (3)
11.4 Indikimba yale noveli eyesimilo esixegayo. Bobabili oMaNzimande noSithole
babenesimilo esixegayo. UMaNzimande uthe engakahlukanisi noSithole
wathandana nomunye umuntu owayemfaka endlini kaSithole kanjalo
noSithole uthe engahlukanisile noMaNzimande wahamba wayohlala
noDumazile eMlazi engamlobolile, waze wamkhulelisa.
[Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okufanayo okumayelana nezenzo
zomlingiswa onguMaNzimande kanye nomlingiswa onguSithole
ekugqamiseni indikimba yale noveli] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
11.5 Umyalezo otholakala esiphethweni sale noveli obhekiswe kuDumazile
ngowokuthi ukungaziphathi kahle kuba nomphumela ongemuhle/omubi.
UDumazile akazange aziphathe kahle eseyingane yesikole, waqoma uthisha
wakhulelwa waxoshwa esikoleni. Waqoma uSithole eganiwe, wakhulelwa.
Wavumela uMoloi noSithole ukuthi beze emzini wabo noMtalaselwa, balwa.
Wagcina ethole umvuzo wokugula aphathwe yisifo sengculaza agcine
ngokushona. / Umyalezo otholakala esiphethweni sale noveli obhekiswe
kuDumazile ngowokuthi kuhle ukuthi uxolise kubantu obonile. UDumazile
ngaphambi kokuba ashone waxolisa kumamezala wakhe nakubo bonke
abembatha ngubo yinye nabo.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umyalezo wombhali
osesiphethweni sale noveli, wabhekisa kumlingiswa onguDumazile]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
11.6 Umbhali uhlose ukuxwayisa ukuthi kungenzeka ukuthi abantu esibathembile
kube yibo abasicekela phansi njengoba umakhelwane kaMaNdovela
onguMaJwara wathi ebona ukuthi uMaNdovela unenkinga nomyeni wakhe
uKheswa mayelana nokukhulelwa kukaDumazile wabona ukuthi kuyithuba
lakhe lokumudla izithende afune ukungena kwakhe . Wazama ukuchitha
umuzi wakhe ngokuqamba amanga athi uKheswa ufuna ukubulala
uMaNdovela okwaholela ekutheni uMaNdovela ahambe kwakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
umlingiswa onguMaJwara kule noveli]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
11.7 La magama agqamile amveza njengomlingiswa onamagqubu/ongaxoli
njengoba esamkhumbula kahle ukuthi nguye uthisha uMoloi owayemgcine
eseyingane yesikole futhi wayefisa nokumbophisa.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukusebenzisa amagama agqamile
asesiqeshini ukuveza umlingiswa onguDumazile waphinda wasekela
impendulo yakhe] (2)
11.8 Wawungaba mubi ngoba uMoloi wayengaxoshwa esikoleni, aqhubeke
akhohlise uDumazile njengoba wayenenkosikazi futhi eqonywe umisi khona
lapho esikoleni.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi wawungaba njani
umphumela wothando lukaMoloi noDumazile waphinda wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
11.9 Akwamukelekile ngoba uKheswa wayenguyise kuDumazile, uDumazile
wenza iphutha njengazo izingane ezikhulelwa zifunda isikole kwakungafanele
amjezise ngokumxosha kwakhe. Kwakungamelanga axoshe uMaNdovela
owayengamthumile uDumazile ukuthi akhulelwe yize ayemncengele ukuthi
aqhubeke nokufunda.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyakwamukela/
akakwamukeli bese esekela impendulo yakhe]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
11.10 Ngiyazwelana nomlingiswa onguDumazile. Ngangiyophatheka kabi, ngicele
yonke imininingwane kaMoloi ukuze ngikwazi ukuthi ngiye kofaka isondlo
eNkantolo, akwazi ukondla ingane yakhe.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe wokuzwelana /
wokungazwelani bese esekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
[25]
UMBUZO 12: UMBUZO OMUDE
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
lomyalezo othi ‘ukungawazisi umndeni wakho kungaba nemiphumela engemihle
kwabanye abanye abantu nakithina uqobo'. Lo myalezo ugqanyiswa abalingiswa
abalandelayo:
UMZIMBA
UBAFANA
UBafana wakhuliswa ngumalume wakhe onguCele ngemuva kokushona
kukadadewabo uQophitshe kepha kwathi uCele esephelelwa ngamandla
okukhulisa izingane zikadadewabo kaBafana waya kuBafana wayomcela
ukuba azikhulise. Kwathi uma efika ekhaya likaBafana wamxosha ngoba ethi
akashongo ukuthi uyeza.
UBafana ugcina engasahlonishwa yinkosikazi yakhe uPoppie ngoba uthi
eshaya imithetho emzini wakhe uPoppie angamlaleli, uqhubeka nokufunda yize
uBafana ayemalele, wathi ushaya umthetho wokuqeqesha izingane
ngokuzifundisa umsebenzi wasendlini ale uPoppie, wathi ejuba uPoppie ukuthi
angathengeli izingane imoto nalapho uPoppie wazithengela.Wagcina edubile
eshiya umuzi wakhe wabuyela emzini wabo eMlazi wayohlala khona.
Uphelelwa umsebenzi wazinikela otshwaleni uhambe ehlala ugcina esehlala
nomunye umasihlalisane onguMaMthunzi. Nalapho uhamba ngemuva
kokulahlekelwa yimoto yakhe engozini yemoto eyayithathwe yisoka likaPrisca
ingane kaMaMthunzi. Umshwalense awukhokhi ngoba uMgwazeni enye
yezingane zikaMaMthunzi yamsongela ngokumbulala uma eke wavula icala.
Uhamba kwaMaMthunzi ugcina esehlalisana nomhlolithwasa uMaMsibi
owayemhlukumeza ngokumshayisa isigubhu, amwashise nezingubo zakhe
ngisho nezangaphansi. UMaMsibi uthi uBafana unesinyama kufanele abuyele
ekhaya kubo ayosigeza.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Uyaxakeka usaba nokubuyela ekhaya uze wacabanga nokuzibulala, usizwa
yiNdiya elimyala ngokuthi abantu abazibulalayo abangeni ezulwini. Ugcina
ngokuzidela amathambo ubuyela eMpaphala kubo eyocela uxolo
ngokungabazisi.
UPOPPIE
UPoppie ubonisa ukungabi nandaba nomndeni ngoba wenqaba ukukhulisa
izingane zikadadewabo myeni wakhe u-Hlanganisani no-Uzithelile ngoba ethi
abazihlelelanga futhi ezasendaweni yasemakhaya.
U-Euthenasia ugcina esephenduka ihlongandlebe ngokuba yisela antshontshele
uMaXakushe imali, angamhloniphi noMaXakushe emdala kunaye.
Ingane kaBafana yeqa umthetho wasendlini intshontsha imoto kathisha wakhe
uMiss Hawkins.
U-Euthenasia uphula umthetho wabazali bakhe ababengayifuni indawo
yaseMpaphala uyeqa uya khona uPoppie usale ekhathazeka ehla enyuka
emfuna.
UPoppie ubonisa ukungabinandaba nomndeni ngoba uba nomona
ngempumelelo kaHlanganisani no-Uzithelile uze ufuna nokubabulala.
Ugcina elahlekelwa wumshado wakhe ngokuthi umyeni wakhe uNgubane
abhunguke.
UMelody uthola izingane zize ziba mbili ebe engashadile lokho kumkhathaze
uPoppie njengomzali.
UPoppie ugcina ehamba ngezinduku ngenxa yokuthi wayengasakwazi
ukuhamba kahle ephethwe yisifo i-psycho-somatic okwakungenzeka ukuthi
wayejikelwe idlozi.
ISIPHETHO (uvo lohlolwayo)
(Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usebenzisa abalingiswa abathile ukugqamisa umyalezo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo esebenzisa abalingiswa
abanikeziwe ukugqamisa umyalezo kule noveli.]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo /
izimpendulo ezinganikeziwe lapha.] [25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUSHANE
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
13.1 Umoya wokukhathazeka. Ungubane/Jonny ukhathazekile ukuthi njengoba
besanezinkinga noMaMthunzi uzoke ahambe ayohlala ekameleni
ayeselitholile khona bazokwazi ukubhekana / ukuxazulula izinkinga zabo./
Umoya wokuncenga. UMaMthunzi uncenga uNgubane ukuthi angahambi,
makahlale, ayofuna ummeli ukuze kuzoxazululeka inkinga abanayo.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya wasekela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
13.2 Umlandi usitshela ngemizwa / ngemicabango yabalingiswa njengoba
uNgubane/Jonny ecabanga ngentukuthelo kaMgwazeni kanye nomuzi wakhe
wase-La Lucia ashaywe wuvalo. Uphinde umlandi asitshele ngemizwa
kaMaMthunzi ekhombisa ukungayemukeli lento yokuhamba kukaNgubane
/Jonny njengoba engamelekelelanga uma uNgubane/Jonny eqoqa izimpahla
elungela ukumshiya uMaMthunzi.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi ebhekise
kuNgubane noMaMthunzi ] (2)
13.3 UPrisca nesoka lakhe uNkebelele batshontsha isikhiye sikaJonny
bahamba ngemoto bayobuka ibioskop.
Endleleni ebuyayo bathola ingozi yemoto uPrisca walimala waya
esibhedlela.
Kwathi ngenkathi uNgubane/Jonny ethi uyovula icala kwabuya
indodana kaMaMthunzi eyayiyisigebengu yamsongela ukuthi uma eke
wavula icala uzombulala. Lokho kwenza uNgubane/Jonny ashiye
kwaMaMthunzi.
[Nikeza amphuzu amathathu uma efingqile ngamaphuzu ukulandelana
kwezigameko] (3)
13.4 Indikimba yenoveli eyobuntu kanye nokungabi nobuntu / imfundo nemfundiso.
UNgubane/Jonny akanabo ubuntu ngoba wala ukuhlala nezingane
zikadadewabo uLinono waphinde waxosha umalume wakhe uCele emzini
wakhe ngoba ethi akashongo ukuthi uzofika yize azi ukuthi usuka kude
eMpaphala. UCele unobuntu ngoba wakwazi ukuthatha izingane
zikadadewabo uQophitshe okunguBafana noLinono wazikhulisa. Waphinde
wamukela abazukulu bakaBafana oZaneqiniso abazalwa nguMelody yize
uBafana ayemxoshile emzini wakhe oseMlazi.
[Nikeza amamaki amathathu uma enikezile okungumehluko okumayelana
nezenzo zomlingiswa onguNgubane kanye nomlingiswa onguCele
ekugqamiseni indikimba yale noveli]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
13.5 Umlayezo otholakala esiphethweni sale noveli uthi ungakwenzi okubi
kwabanye abantu ngoba ngelinye ilanga uzobadinga. UBafana noPoppie
bakwazi ukubuyela eMpaphala yize babengabafuni abantu baseMpaphala
emzini wabo, uPoppie waze wafuna ukubulala uHlanganisani no-Uzithelile.
Ngesikhathi uBafana eseshaywe umhlaba waxoshwa kwaMaMsibi wabuyela
eMpaphala bafika bemukelwa eMpaphala bagcina sebehlala khona.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuchazile umyalezo wombhali
osesiphethweni sale noveli, wabhekisa kumlingiswa onguPoppie noBafana]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
13.6 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi amalungelo abantu abasebenza ezindlini
akahlonishwa futhi babukelwa phansi yize belusizo emndenini. UMaXakushe
kwakunguye owayefundisa izingane imisebenzi yasendlini abuye abambe
iqhaza lokweluleka ngokwempilo o-Melody no-Euthenasia. UPoppie
noNgubane babengenasikhathi sezingane. Kwaba lula kuPoppie ukuthatha
isinqumo sokumxosha uMaXakushe engazinikanga isikhathi sokulalela
uhlangothi lwakhe mayelana nokunyamalala kwemali kaMaXakushe.
Wenqaba ngisho uMaXakushe ethi ucela ukuvalelisa kubantu abaziyo.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso yombhali yokusebenzisa
umlingiswa onguMaXakushe kule noveli]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka) (3)
13.7 La magama agqamile amveza njengomlingiswa onothando nonakekelayo.
UMaMthunzi wayesenalo uthando lokuhlala noNgubane emzini wakhe
kunokuba ayohlala emqashweni eMashinini ukuze baxazulule izinkinga
bendawonye engafisi ukuhlukana naye.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukusebenzisa amagama agqamile
asesiqeshini ukuveza umlingiswa onguMaMthunzi waphinda wasekela
impendulo yakhe] (2)
13.8 Wawungaba mubi ngoba uMaMthunzi wayezala uMgwazeni oyisigebengu
owayengagcina embulele uNgubane/Jonny njengoba wayemthembisa ukuthi
uma engalesuli icala uzombulala. UNgubane wayezohlala ngokwesaba
angabe esakwazi ukuthethisa noma ukubonisa izingane zikaMaMthunzi
njengoba uPrisca noMgwazeni babezobe bebonile ukuthi uligwala futhi
wayezolesula icala baqhubeke benze amanye amacala, uMaMthunzi angenzi
lutho ngalokho.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi wawungaba njani
umphumela wothando lukaMaMthunzi noNgubane/Jonny waphinda wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
13.9 Akwamukelekile ngoba uPoppie wayeyinkosikazi kaNgubane eyayifike
ngokuzogana. Kwakungamele aphakamisele uNgubane izwi esemsebenzini
akhulume namazwi okweyisa nokumtshela ukuthi kubo kaBafana
abahlakaniphile futhi bangabantu basemapulazini futhi akamncengi uBafana.
UPoppie waze wathatha izincwadi zikaBafana ecabanga ukuthi uzobuyela
ekhaya wamtshela ukuthi uzishisile wathumela umlotha emsebenzi kaBafana.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile ukuthi uyakwamukela /
akakwamukeli bese esekela impendulo yakhe]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
13.10 Ngiyazwelana nomlingiswa onguNgubane. Ngangiyophatheka kabi,
ngihambe impela njengoba kwakungeke kube lula ukuthi ngiqhubeke ngihlale
endaweni lapho ngibona khona ukuthi impilo yami isengcupheni ayiphephile.
NOMA
Angizwelani nomlingiswa onguNgubane. Ngangiyophatheka kabi, ngihambe
ngiphindele ekhaya kumndeni wami ngifike ngixolise njengoba kwakungeke
kube lula ukuthi ngiqhubeke ngihlale endaweni lapho ngibona khona ukuthi
impilo yami isengcupheni ayiphephile.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe
wokuzwelana/wokungazwelani bese esekela]
(2)
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] [25]
UMBUZO 14: UMBUZO OMUDE
UBUCIKO BOMLOMO
UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba
Ungasebenzisa la maphuzu alandelayo njengomhlahlandlela wokumaka lo
mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-eseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze umyalezo akhombise ukuthi unalo ulwazi
ngomyalezo othi ‘kumele uwasebenzise amathuba owatholayo ngobuhlakani ukuze
uphumelele’ aweyamanisa nobuciko bomlomo benganekwane ethi, ‘Inkinga yesele’
kanye nezibongo ezithi, ‘Izibongo Zenkosi u-Albert Luthuli.’
UMZIMBA
Inkinga Yeselesele
Iselesele lihlangana nenduna yasehlathini indlovu elibuza ukuthi liyikhokhile yini
intela yasemhlabeni webhubesi. Iselesele lasebenzisa ithuba lobuhlakani lathi
likhohlwe isikhwama semali emanzini.
Iselesele libuye lisebenzise ithuba elalithola ngobuhlakani ngenkathi lithi
endlovini bese liyikhokhile intela yenkosi uNkanyamba, inyoka yamanzi lathi
linikeze ingwenya, induna yenkosi yamanzi.
Kuthe kusenjalo, kuqhamuka ingwenya ibuza iselesele ukuthi liyikhokhile yini
intela yenkosi yasemanzini. Iselesele liqhamuka nobuhlakani lithi ngabe
liyayinika ngaleso sikhathi intela manje likhohlwe isikhwama salo semali
ehlathini.
Iselesele lithi liyinikile indlovu intela yalo ngoba likhonza enkosini yasemhlabeni
ingwenya yakholwa yileyo mpendulo.
Iselesele lalilokhu liphunyuke njalo kula makhosi lisebenzisa ubuhlakani balo
kwaze kwaba yizinyanga eziyisithupha.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Langa limbe iselesele lihlangana nezinduna ezimbili, eyasemanzini
neyasemhlabeni zibuza iselesele ukuthi seliyikhokhile yini intela yasemhlabeni
neyasemanzini, lisebenzisa ithuba lobuhlakani libona umgodi ligxumela
emgodini lase lisinda kanjalo.
Izibongo Zenkosi u-Albert Luthuli
U-Albert Luthuli wasebenzisa amathuba okufunda waba nguthisha waze
waphumelela empilweni.
Abelungu baze bayamangala esethweswa iziqu yi-American Board
ngokuphumelela kwakhe.
Usebenzisa ithuba lokuba abelungu bamfundise nolimi lwesiNgisi ugcina
ngokuphumelela ukubavukela abelungu labo esebenzisa leyo mfundo ayithole
kubo ukuthuthukisa umphakathi wabamnyama.
Ukhombisa ukuba ngumholi weqiniso kubantu ubakhombisa indlela okumele
bayihambe ukuze bathole inkululeko.
Uyaphumelela ukufaka imfundiso yenkululeko ezikoleni nasemasontweni.
Wayeyinkosi kodwa udela ubukhosi bakhe ukhetha ukulwela abantu
abansundu, uze uya kwamanye amazwe anjengoZimbabwe noNoweyi.
Ngokusebenzisa amathuba okufunda, ukwazi ukuba yingxenye yalabo
abahlahla indlela eya enkululekweni ngo-1994.
Ngobukhulu ubuhlakani usebenzisa imfundo yakhe ayizuza kubo abamhlophe
wabashintshela.
Ulwa ngokubhala efundisa isizwe sabampisholo, abelungu bona balokhu belwa
ngezikhali/ngezibhamu.
Uthweswa iminyezane yokuthula (Noble Peace Prize) ngegalelo lakhe
kwezombusazwe.
Inkosi u-Albert Luthuli wayeyingqabutho kwezombusazwe.
Uba negalelo elikhulu futhi waphumelela ukuqamba inhlangano kaKhongolose
ngenjongo yokudabula amaketango obandlululo lwabamhlophe kubantu
abamnyama ukuze bathole inkululeko.
U-Albert Luthuli usebenzisa kahle ubuhlakani bakhe ukuze aphumelele
ukungalweli ukhongolose nama-Afrika kuphela kodwa umhlaba wonke.
ISIPHETHO: (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Inganekwane nezibongo ziwugqamise kahle umyalezo wale mibhalo yobuciko
bomlomo.
[Ohlolwayo anganika nezinye izibonelo ezinembayo ezifakazela umyalezo yale
mibhalo yobuciko bomlomo.
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo /
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 15: UMBUZO OMFUSHANE
UBUCIKO BOMLOMO
15.1 Umoya wokukhathazeka. UHlakanyane ukhathazwa ukubona indlela impisi
edla ngayo uma kunenyama evelile endaweni nokuthi impisi yayingazithathi
izeluleko.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umoya waphinde wasekela
impendulo] (2)
15.2 Le ndaba yenzeka endaweni eyihlathi eNtshonalanga. Yenzeka esikhathini
sakudala njengoba iqala ngokuthi ‘kwakukhona...’ isimo senhlalo esingesihle
siyethulwa lapho uHlakanyane wayekhathazwa wukuba nomona ngempisi
nokudla nanokuthi yayingafuni ukuboniswa.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile kafushane ukwethulwa kwesizinda
esingenisweni senganekwane] (3)
15.3 Lesi saga sichaza ukuthi uma umuntu esenkingeni yilapho abantu bethola
injabulo basizakale ngokuba senkingeni kwakhe njengoba noHlakanyane
wayefuna ukuqeda umhobholo wempisi wayikhohlisa ngokuthi ihhashi lifile
wase esizakala uma impisi ihudulwa ihhashi liyikhipha amazinyo.
[Nikeza amamaki amabili uma esichazile isaga waphinda waveza
nokuhambela kwaso nokwenzeka enganekwaneni] (2)
15.4 Umxoxi uhlose ukusixwayisa ukuthi akukhokheli ukuba nomhobholo
empilweni futhi kuba nomphumela ongemuhle, njengoba nempisi eyaba
inomona ngokufuna ukudla yodwa yagcina isingene engozini ngokukhumuka
amazinyo.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuveza inhloso yomxoxi
ekuphetheni inganekwane esebenzise amagama awanikeziwe]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukelwa] (3)
15.5 Ngikuphicaphica ngezinkomishi zami ezimhlophe ezihlala ethileyini
elibomvu.
[Nikeza amamaki amabili uma esiqambile isiphicaphicwane esinempendulo
ehambelana negama eligqamile enganekwaneni.]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwemukeleka] (2)
15.6 Umxoxi uphumelele kahle ukuveza umlingiswa onguHlakanyane ngobunjalo
bakhe ngoba ungumlingiswa oqaphelayo njengoba wakwazi ukubona indlela
impisi edla ngayo konke ukudla. Uphinde wamveza njengomlingiswa
ohlakaniphile/onamasu okuyekisa impisi umkhuba omubi, wayikhohlisa
ngokuthi ihhashi lifile usayolanda amanqe kanti uyakhela uzungu. Impisi
yadonswa yihhashi yagcina ngokulimala.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngempumelelo yomxoxi ekuvezeni
umlingiswa onguHlakanyana] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
15.7 Ugandaganda omagiy’ aya phambili,
Ugandaganda ongayi emuva
Ukuxhumana okusekuqaleni.
[Nikeza amamaki amabili uma ekutomulile ukuxhumana okutholakala
ebinzeni lokuqala waphinde wanikeza uhlobo lwakho] (2)
15.8 Okufanayo phakathi kwehubo nezibongo ukuphikelela uye phambili noma
isimo sinzima. Kuleli hubo kuhaywa uma kuphokophelelwa ukuya phambili
noma kunzima ukuze ekugcineni kunqotshwe kanjalo nezenzo zikaDkt.
Zungu zikhombisa ukuphokophelela ukuya phambili nakuba bemcindezela
ekugcineni waphumelele.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekuvezile okufanayo phakathi kwehubo
kanye nezibongo] (3)
15.9 Umqondo ofanayo otholakala ezibongweni nasezithakazelweni owokuba
nemisebenzi emihle. Ezibongweni uDkt. Zungu ufaniswa nesihlahla
esinezithelo ezinhle njengoba aziwa ngemisebenzi emihle yokufundisa
abantu, ebanikeza ulwazi kanti nakhona ezithakazelweni abantu bakwaCele
baziwa ngemisebenzi emihle, abathi uma sebeyenzele isizwe bafune
ukubukwa ngayo.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuqhathanisa umqondo ofanayo
otholakala ezibongweni kanye nasezithakazelweni] (3)
15.10 Lo mugqa obhalwe ngokugqamile uhambelana kahle nomyalezo othi, ‘Uma
unolwazi oluningi njengoDokotela Zungu kufanele uludlulisele kwabanye
abantu ukuze bathuthuke nabo ngoba ugqamisa ukuthi baningi abantu
abasizakalayo ngokuthola ulwazi kuDokotela Zungu.
[Nikeza amamaki amabili uma ekwazile ukuveza ukuthi umugqa ogqamile
uhambelana kanjani nomyalezo] (2)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU B: 25
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIQEPHU C: UMDLALO
UMBUZO 16: UMBUZO OMUDE
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-esseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze isizinda akhombise ukuthi unalo ulwazi
ngendawo, inkathi kanye nesimo senhlalo okuyizingxenye zesizinda.
UMZIMBA:
Indaba yalo mdlalo yenzeka ezindaweni ezahlukahlukene.
Indawo
Lo mdlalo wenzeka endaweni yasedolobheni elokishini kwaChappies eMandeni.
EDark City – Yilapho kuhlala khona umndeni kaMdaluli noChivenga.
KwaDukuza: - Kusebenza uHeshane usebenza ehhovisi loMnyango wezaseKhaya.
- Kusesibhedlela lapho kwakulele khona uChivenga emuva
kokuthakathwa uMdaluli.
ESundumbili: - (esiteshini samaphoyisa)
Kusebenza uZayeka owayebopha uMdaluli uma enze icala.
Inkathi/Isikhathi – (Isikhathi samanje)
UMdaluli usebenza efemini eThekwini eClairwood, ugcina ediliziwe ngoba
isivalwa ifemu.
UZenyezile ungosonhlalakahle osize izingane zikaMdaluli ngenkinga
yokuhlukunyezwa.
ULondiwe ufunda esikhungweni semfundo ephakeme, iMangosuthu.
Isimo senhlalo/sezinto:
Isimo senhlalo siqala sisihle kunokuzwana emndenini kaMdaluli, bayancokola,
bahlala ngokujabula baxoxa ngemfundo yezingane.
Isimo siyaguquka siba muncu emuva kokudilizwa kukaMdaluli emsebenzini.
UMdaluli uba nodlame, uhlukumeza umndeni wakhe, okuholela ekutheni agcine
ngokuboshwa.
UMdaluli uba nomona ngempumelelo kaChivenga emsebenzini wakhe,
okugcina ngokuba azame ukumkhinyabeza ngomuthi nokumlalela unyendle
amlimaze.
Ekugcineni kuba nenhlansana yethemba lokuthi kuzoba nokuthula emndenini
kaMdaluli emuva kokuxolelana esitokisini kukaMdaluli nezingane zakhe kanye
noChivenga.
Izisebenzi zikahulumeni zisebenza ngokwethembeka. UZayeka njengephoyisa
uma ethola umyalezo wodlame uyafika qathatha kwaMdaluli. UZenyezile
onguSonhlalakahle uza nezindaba ezibuhlungu zokubhubha kwabantu abaningi
ngesikhathi kuzamazama umhlaba eSudan lapho ayevakashele khona uMdaluli,
aphinde anike izeluleko kuLondiwe ngamathuba emifundaze.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIPHETHO: (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usethule kahle isizinda sendawo lapho umdlalo wenzeka ezindaweni
ezahlukene, inkathi kanye nesimo senhlalo.
[Ohlolwayo anganika izibonelo ezahlukene ezinembayo zokwethulwa kwesizinda].
Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo / izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 17 : UMBUZO OMFUSHANE
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
17.1 Isimo senhlalo asisihle ngoba uMdaluli ukhathazekile njengoba elapha ejele,
uvakashelwa ngamadodakazi akhe ejele ukuthi bazoxoxisana njengoba
ayewacelile uphinde ucela noxolo ngezenzo zakhe ezinodlame ayezenze
kuwona.
[Nikeza amamaki amabili uma esichazile isimo senhlalo wasekela impendulo
yakhe] (2)
17.2 Umlandi usitshela ngemizwa yokuzehlisa nokuzithoba njengoba uMdaluli
ubonga izingane zakhe ukuba zifikile ukuzombona ejele. Uphinde asitshele
ngemicabango/izenzo zabalingiswa njengoba oLondiwe, noKhombephi
noNenezi bebukana kuqala uma uMdaluli ebazisa ngephupho lokuthi
makalande izingane azixosha. Umlandi usichazela ngemizwa yabalingiswa
njengoba uMdaluli ejabula uma izingane zimxolela, baxhawulane bonke
bejabula.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile umsebenzi womlandi wanikeza
isizathu sempendulo yakhe] (3)
17.3 Indikimba yalo mdlalo eyodlame lwasekhaya nodlame lwasemphakathini.
UMdaluli ucetshiswa nguMbhebhezeli ukuba athakathe uChivenga ngoba
uyisifikanamthwalo esithathela uMdaluli umsebenzi. UMdaluli nangempela
wamthakatha uChivenga njengokucetshiswa nguMbhebhezeli uChivenga
wagcina esesibhedlela esebole isandla.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile kafushane indikimba
ebhebhethekiswe uMdaluli noMbhebhezeli kulo mdlalo] (3)
17.4 UMdaluli ushaya uMaMlanduli ngoba efuna indabandaba ngenkani,
uLondiwe wabiza amaphoyisa waboshwa.
Kuthe ngokungawutholi umsebenzi wokwakha umuzi wakwaKhuzwayo
ngenxa yokuthi umsebenzi sewutholwe nguChivenga, umlalela
unyendle ehlathini laseMphekandlubu, uyamshaya amlimaze
kwaqhamuka iphoyisa uZayeka lambopha.
[Nikeza amamaki amabili uma efingqile izigameko ezaholela ekuboshweni
kukaMdaluli] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
17.5 Umbhali uveza ukubaluleka kokuhlalisana kwabantu abakhelene njengoba
uManqina wafika wazochazela uMaMlanduli ngokudilizwa kwabo
emsebenzini. Wafika masishane ukuzolamula ngenkathi kunokuxabana
emndenini wakwaMemela futhi wacebisa uMdaluli ngezindlela ezamukelekile
zokuxazulula izinkinga zomndeni.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile isizathu sokuba khona
komlingiswa onguManqina kulo mdlalo] (3)
17.6 Inkulumo kaHlengiwe nesenzo sikaChivenga kunobuqili. UHlengiwe unquma
ukuthandana noChivenga ngoba ecabanga ukuthi uzomsenga imali kanti
noChivenga uzokwenza izindlela zobuqili zokushadiswa noHlengiwe engazi
esebenzisa uHeshane.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile inkulumo kaHlengiwe
nesenzo sikaChivenga sokufuna ukuba isakhamuzi] (3)
17.7 Inhloso yombhali ukugqamisa ukuhlonipha kwezingane zikaMdaluli njengoba
zisemukele isicelo sakhe sokuba zize ejele ukuzozwa ukuthi ubaba wazo
uthini futhi nokuveza ubuqotho bokufundiseka ngokuziphatha kwezingane.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokuba khona komlingiswa
onguLondiwe, uKhombephi kanye noNenelezi kulesi siqeshana] (2)
17.8 Iyakholakala ngoba baningi abantu besifazane abazithola sebeshadisiwe
nabantu abangabazi kulesi sikhathi sekugcwele izifiki kuleli ezifuna ubuzwe
ngobuqili njengoba noHlengiwe wathola ipasi lakhe selibiza esinye isibongo
okungesona esakhe sekungesikaChivenga.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe mayelana nendlela
ashadiswa ngayo uHlengiwe]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka) (2)
17.9 Ngiyavumelana ngoba kuthi noma uMdaluli emhlukumeza akathandi
ukumbophisa ngenxa yothando ayenalo ngaye. Nangesikhathi uLondiwe
ebophise uMdaluli, uyamncenga ukuba esule icala.
NOMA
Angivumelani ngoba uMaMlanduli wayehlaliswe ukwesaba ukuthi uma
engambophisa kwakuzodliwani ngoba uMdaluli nguyena yedwa
owayesebenza ekhaya.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile umbono wokuvumelana /
ukungavumelana ngokuvezwa komlingiswa onguMaMlanduli onothando
kuMdaluli]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka) (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
17.10 Umbhali uwuphethe kahle lo mdlalo ngepholavuthondaba kunokubuyisana
nokwamukelana emndenini njengoba uMdaluli ushiya umndeni wakhe uya
eSudan ukuyovakasha/uyofunda ngezindlela zokuphatha umndeni. kusenjalo
kufike uZenyezile azobika ngenhlekelele yengozi yokuzamazama komhlaba
okube khona eSudan. UZenyezile uchazela uLondiwe ngezinhlobo
zomfundaze angazithola uma kwenzeka ukuthi uMdaluli akasindanga kule
nhlekelele. Akwaziwa ukuthi uMdaluli usindile yini kuleyo ngozi okushiya
umndeni wakhe uzibuza ukuthi kazi uMdaluli usindile yini kule ngozi.
[Nikeza amamaki amathathu uma ephawulile ngekhono lombhali ekwethuleni
isiphetho salo mdlalo] (3)
[25]
UMBUZO 18: UMBUZO OMUDE
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-esseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze isizinda akhombise ukuthi unalo ulwazi
ngendawo, inkathi kanye nesimo senhlalo okuyizingxenye zesizinda.
UMZIMBA:
Indawo:
Kulo mdlalo indaba yenzeka ezindaweni ezahlukahlukene. Le ndaba yenzeka
endaweni yasemakhaya endaweni yeNkosi uSalimani, eMshwathi kanye nasendaweni
yasedolobheni eMgungundlovu.
eTsheni:
Inkosi uSalimani ubiza imbizo ukuze atshele isizwe ngesinqumo sikahulumeni
sokuklanywa kabusha kwemingcele.
Inkantolo yaseMshwathi:
INkosi uSalimani wayebizwe nguZithulele emtshela ngodaba lokuklanywa
kwemingcele.
INkosi uSalimani wetheswa icala lokuthi abantu bakhe bahlasele abantu
bakaMgqabula.
Inkantolo yaseMgungundlovu:
Inkosi uSalimani liyamthetha icala lokuhlaselwa kwamabutho
akwaVimbingwenya ngabantu bakaMgqabula.
Inkathi/Isikhathi: Lo mdlalo wenzeka esikhathini sezinguquko kusanda kufika
abelungu.
Ukufika kwabelungu bengenayo indawo bangenisa endaweni yeNkosi
uSalimani bezogoba amadlangala.
Abelungu bafika basebenzisa izinduna zeNkosi ezingoMphiliphili, uNgoza
noNgejeni ukuba babathuthele izindaba.
Izinduna zaphendukela iNkosi uSalimani zaba ngamambuka zamukela izipho
ezivela kubelungu.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 30 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UZithulele ngomlomo kaHulumeni uSomtsewu noZithulele batshela uSalimani
ukuthi bazoklama imingcele kabusha.
Uma kunecala kokulwa kwabantu basemapulazini kanye nabeNkosi uSalimani
kuyiwa ezinkantolo lapho kuqulwa khona amacala.
Isimo senhlalo: Isimo senhlalo siqala sisihle , iNkosi uSalimani nabantu bayo behlezi
ngokuzwana.
Siguquke lapho sekufike abelungu besebenzisa abantu beNkosi ukuze bajikele
iNkosi uma kunezinqumo ezithathwayo.
Abelungu bamapulazi behlangene nohulumeni banobuqili bafuna ukuklama
kabusha umngcele wezwe likaSalimani.
Ukungahlalisani kahle kukaSalimani nabelungu, abacwasa abantu abamnyama
bethi imfuyo yabantu beNkosi uSalimani ithelela imfuyo yakobelungu ngezifo
futhi izalisa izinkomazi zabo uhlobo olungasile lwezinkomo. Bala ukulandela
amasiko nemikhuba yesintu njengokususa ubuthi okhambeni lotshwala
njengoba sithola kwenza uNomehlo.
Kuyahlaselwana, abantu bakaMgqabula abelungu bahlasela amabutho emzini
kaMcondo ekuholele ekuboshweni kukaNomehlo.
Inkosi uSalimani ubusa ngentando yeningi uyababiza bonke embizweni ngisho
nabesifazane imbala.
ISIPHETHO: (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usethule kahle isizinda sendawo lapho umdlalo wenzeka ezindaweni
ezahlukene, inkathi kanye nesimo senhlalo.
[Ohlolwayo anganika izibonelo ezahlukene ezinembayo zesizinda]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo / izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 19: UMBUZO OMFUSHANE
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
19.1 Isimo senhlalo sihle ngoba uSomtsewu wamukela uSalimani ehhovisi lakhe
eMgungundlovu. UNdabazabantu utshela uSalimani ukuthi akaze athanda
ukubonana nomuntu engamhlelelanga kodwa ngoba eseze wafika uzolulalela
udaba eze ngalo.
[Nikeza amamaki amabili uma esichazile isimo senhlalo wasekela impendulo
yakhe] (2)
19.2 Umlandi usitshela ngendawo lapho kuhlanganele khona uSomtsewu,
uNongejeni kanye noSalimani ukuthi bahlanganele ehhovisi likaSomtsewu
eliseMgungundlovu. Umlandi usitshela ngemizwa kaSomtsewu ngenkathi
ekhuluma noNongejeni ngokunganaki. Uphinde asitshele ngokwenzeka
endabeni njengoba uNongejeni elokhu etolika ngokubhekisa kuSalimani
okushiwoyo.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile umsebenzi womlandi wanikeza
isizathu sempendulo yakhe] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 31 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
19.3 Indikimba yalo mdlalo eyombangazwe. UNdabazabantu wayethunywe
nguhulumeni wabelungu ukuba atshele uSalimani ukuthi izwe ulibuyisela
kubanikazi balo okungabelungu. USalimani uyenqaba ukuba izwe lakhe
liklanywe liphiwe abelungu ngoba ethi izwe elikayise uMaNyosi.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile kafushane indikimba
ebhebhethekiswe uNdabazabantu noSalimani kulo mdlalo] (3)
19.4 UZithulele wathumela abantu bakaMgqabula ukuba bahlasela abantu
bakaNomehlo kanti kuzolimala abantu abaningi basemapulazini.
Kuthe ngokulimala kwabantu abaningi basemapulazini kwathunyelwa
umyalezo wokuthi kuboshwe uNomehlo kanye namabutho.
[Nikeza amamaki amabili uma efingqile izigameko ezaholela ekuboshweni
kukaNomehlo] (2)
19.5 Umbhali uveza ukubaluleka kokuhlalisana komndeni ngokusekana uma
kukhona izingqinamba ezibhekene nomndeni njengoba abafowabo
bakaSalimani babemeseka uSalimani lapho uhulumeni efuna ukuthatha izwe
lakhe ngokuba khona ezinkantolo lapho kuqulwa khona amacala.
USalimani wayebiza bona kuqala ukuze bamcebise ngezinqumo azithathayo
nalapho uMphiliphili esejikele uSalimani kwaba yibona abamsiza ukuthetha
icala lakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile isizathu sokuba khona
kwabafowabo kaSalimani kulo mdlalo] (3)
19.6 Izindlela zokuthethwa kwecala zazingefani, eMshwathi kwakunobuqili
eMgungundlovu kunobulungiswa. EMshwathi lalimlahla icala uSalimani baze
bamenzela nozungu lokuthi uhlasele abantu basemapulazini. EMgungundlovu
lamthetha icala uSalimani ngoba kuthiwa akekho umuntu onelungelo
lokuklama indawo yomunye umuntu ngaphandle kokumazisa ngakho-ke
imingcele yavuna uSalimani.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile indlela okwathethwa ngalo
icala eMshwathi kanye naseMgungundlovu mayelana nokuklanywa
kwemigcele kulo mdlalo] (3)
19.7 Inhloso yombhali ukuveza ukuthi babekhona bantu abakwazi ukukhuluma
ezinye izilimi abasebehambisana nabelungu njengoba uNongejeni
wayetolikela uSomtsewu ngokudlulisa konke akuzwa ekusho ngolimi
lwesiNgisi akudlulisela kuSalimani njengoba ekusho ngolimi lwesiZulu.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokuba khona omlingiswa
onguNongejeni kulesi siqeshana] (2)
19.8 Buyakholakala ngoba inkosi uSalimani iyawazi umlando wezwe layo
lwemingcele njengoba kuthe nangenkathi uHulumeni eyikhohlisa yakwazi
ukuqonda ngqo kuSomtsewu yayolwela izwe layo ukuthi lingathathwa
ngobuqili.
NOMA
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 32 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
Abukholakali ngoba uSalimani wayeyiNkosi yabantu abamnyama
ababengakwazi ukuvele bakhulume nebala labantu abamhlophe ikakhulukazi
uhulumeni.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe mayelana
nobuhlakani obukhonjiswa iNkosi uSalimani]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka) (2)
19.9 Ngiyavumelana ngoba uthi eyinduna yenkosi uSalimani avume ukubamba
umhlangano nabelungu athengwe uNgoza ngopondo abahlanu. Waba
wufakazi ongakhulumi iqiniso echema nabelungu ecaleni lokufa kwabantu
basemapulazini.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile umbono wokuvumelana /
ukungavumelana ngokuvezwa komlingiswa onguMphiliphili
njengongathembekile]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
19.10 Umbhali uwuphethe kahle lo mdlalo ngopholavuthondaba elubuyisela izinto
esimeni sazo njengoba uSalimani ethokoza futhi emukela isinqumo sejaji
esasivuna yena. Ijaji linquma ukuthi amacala abhekene noSalimani ahoxiswe
izindleko zecala zithwale ummangali. Laphinde lanquma ukuthi
kwakungamele bayigudluze imingcele ngaphandle kokwazisa inkosi
uSalimani.
[Nikeza amamaki amathathu uma ephawulile ngekhono lombhali ekwethuleni
isiphetho salo mdlalo] (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 33 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UMBUZO 20: UMBUZO OMUDE
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-38 ukumaka i-esseyi.
ISINGENISO: Ohlolwayo makachaze isizinda akhombise ukuthi unalo ulwazi
ngendawo, inkathi kanye nesimo senhlalo okuyizingxenye zesizinda.
UMZIMBA:
Indawo: Lo mdlalo wenzeka endaweni yasedolobheni eGoli.
Ibhange iForum:
Lapha kusebenza khona uPhindisiwe.
UNkululeko nabangani bakhe oMaqoma noSikela bagqekeza ibhange
ngokusizwa uPhindisiwe.
Emzini kaMathonsi: Emzini kaMathonsi noMaMhlongo kuseGoli.
OMathonsi noMaMhlongo bafikelwa nguNkululeko ufika ubatshela ukuthi ufuna
inkosikazi yakhe uPhindisiwe nengane yakhe uZiphozonke.
EPhumula Section: Kusemzini kaThamsanqa noPhindisiwe
UNkululeko ushaya ucingo ufuna ukukhuluma noPhindisiwe.
Ehhovisi likaThamsanqa:
UThamsanqa utshela uNkumbulo ngezinkinga abhekene nazo ezidalwa
ukufika kukaNkululeko.
Emzini kaMakhangela:
UThamsanqa waya kaMaKhangela ayofuna izingane kanye nezinkomo zakhe.
Kwaba nodweshu phakathi kwakhe noMaKhangela.
Enkanini emzini kaSara:
UNkululeko nabangani bakhe bahlasela uSara beyofuna izikhiye zasebhange
iForum
EZibuseni enkantolo:
Icala lokuntshontsha imali liyaqulwa, oNkululeko bayagwetshwa ngamacala
okuthumba uSarah, ukuntshontsha imali yasebhange, ukwenza isitifiketi
somshado somgunyathi.
Kuphinde kugwetshwe noPhindisiwe ngokuntshontsha imali yasebhange.
Inkathi/Isikhathi: Lo mdlalo wenzeka enkathini yamanje lapho sekwande khona
izenzo zobugebengu.
UNkululeko wenza isitifiketi nesithombe somshado somgunyathi.
UNkululeko uvezela oMathonsi isibhamu.
UNkululeko utshela uPhindisiwe ukuthi inkulumo yabo uyiqophe
kumakhalekhukhwini.
UMathonsi noNkululeko bakholwa emasontweni angefani.
UThamsanqa unommeli ambikela izinto.
Kuqulwa icala likaNkululeko, uMaqoma, uSikela kanye noPhindisiwe mayelana
nokuqola ibhange.
Isimo senhlalo/sezinto: Isimo senhlalo kulo mdlalo siyaguquguquka siqala sisihle
sigcine sisibi.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 34 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
UNkululeko nabangani bakhe baziphilisa ngobugebengu.
Umndeni wakwaMathonsi uyabambisana njengokuthi umndeni wakwaMathonsi
ukhathazekile ngenxa yodaba olufike noNkululeko
UThamsanqa nomndeni wakhe bangabantu abaya esontweni njalo
ngoLwesithathu ukwethamela izinkonzo zabashadikazi.
UNkululeko uxabana noPhindisiwe ufuna babuyelane, ufuna noZiphozonke
okuyingane yakhe njengoba esephumile ejele.
UPhindisiwe ukhombisa ukungabi nesimilo, uqoma uNkululeko uthola ingane
okungeyona ekaThamsanqa. Ufihlela uThamsanqa ukuthi uZiphozonke ingane
kaNkululeko.
UPhindisiwe ukhuluma iphutha kuMakhangela umtshela ukuthi ushaywe
uThamsanqa ubusuku bonke yingakho ebalekele kubo.
UPhindisiwe uyalutheka ugcina efuna ukubulala uThamsanqa ukuze athole
imali yomshwalense namanye amafa.
UPhindisiwe unako ukuzisola ekugcineni, ubhalela uThamsanqa inkondlo, ucela
uxolo.
UThamsanqa unenhliziyo exolelayo. Emuva kokufunda inkondlo uThamsanqa
uyakhala ukhumbula izifungo azenzayo noPhindisiwe.
ISIPHETHO: (Makuvele ukuthi useyayiphetha impendulo yakhe.)
Umbhali usethule kahle isizinda sendawo lapho umdlalo wenzeka ezindaweni
ezahlukene, inkathi kanye nesimo senhlalo.
[Ohlolwayo anganika izibonelo ezahlukene ezinembayo zokwethulwa kwesizinda].
Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle ngokomgomo wokubhalwa kwayo,
enezimpendulo ezinembayo / izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
UMBUZO 21: UMBUZO OMFUSHANE
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
21.1 Isimo senhlalo asisihle emzini kaMathonsi ngoba kunengxaki edalwe
nguNkululeko emayelana nodaba lwengane uZiphozonke okucatshwanga
ukuthi ingasonjululwa nguPhindisiwe ongafikanga ukuzoziphendulela.
[Nikeza amamaki amabili uma esichazile isimo senhlalo wasekela impendulo
yakhe] (2)
21.2 Umlandi usitshela ngendawo njengoba uThamsanqa ekubo kwaMathonsi.
Umlandi usitshela ngemizwa kaMathonsi enokudabuka nozwelo njengoba
ebuka uThamsanqa ekhathazekile ngenxa yodaba lukaZiphozonke okufike
uNkululeko wathi ingane ngeyakhe. Uphinde asitshele ngemizwa
kaThamsanqa ekhombisa intukuthelo yokuthi ufuna abakwaMakhunga
babeke imali esandleni sakhe ngqo./
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile umsebenzi womlandi wanikeza
isizathu sempendulo yakhe] (3)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 35 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
21.3 Indikimba yalo mdlalo eyokuthanda imali / eyobugebengu. UNkululeko
ulekelelwa nguSikela ekwenzeni ubugebengu ngoba efuna imali ngokuthi
wayengumkhongi ngenkathi kulotsholwa uPhindisiwe phambi kukaMathonsi
noMaMhlongo. USikela wakhokhelwa nguNkululeko imali ukuze amelekele
ekwenzeni isitifiketi somgunyathi esibonisa uNkululeko eshada
noPhindisiwe.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile kafushane indikimba
ebhebhethekiswe uSikela noNkululeko kulo mdlalo] (3)
21.4 UPhindisiwe wayephoqwe uNkululeko ukuthi bakhohlise uSara athathe
isikhiye sasebhange.
Kuthe esesebhange wakhumbula ukuthi kunemali ayeyishiyile
ngenkathi efaka imali kwi-ATM, wakhumbula izikweletu zakhe
wayintshontsha kanti ikhamera iyambona kwaba ukuboshwa kwakhe.
Kufika umuntu wokuqala nowesibili bezokhipha imali babona ukuthi
kukhona okwenzeka ngaphakathi omunye wabo washaya ucingo
walubhekisa emaphoyiseni.
(Okubili kwalokhu)
[Nikeza amamaki amabili uma efingqile izigameko ezaholela
ekuboshweni kukaPhindisiwe] (2)
21.5 Isizathu sokuba khona kukaKholekile ukugqamisa ukuthi kukhona abantu othi
ngabangani kanti bangamaxoki njengoba uPhindisiwe emethemba uKholekile
emxoxela ngazo zonke izinkinga zakhe nobunzima abhekene nabo kanti
uKholekile uthunywe nguNkululeko ukuthi asenge izindaba kuPhindisiwe
okwaholela ekutheni iqhinga likaNkululeko lokufuna imali liphumelele.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile isizathu sokuba khona
komlingiswa onguKholekile kulo mdlalo] (3)
21.6 Inkulumo kaPhindisiwe kanye nesenzo sikaNkululeko sokuyofuna ingane
siveza ubuqili bemfihlo ebingaziwa. UPhindisiwe uyathuka njengoba ebona
amaqiniso ezovela ngoZiphozonke obekucatshwanga ukuthi uyingane
kaThamsanqa.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ukuxhumana phakathi
kwenkulumo kayedwana kaPhindisiwe emuva kokuphendula ucingo
lukaMhlongo] (3)
21.7 Inhloso yombhali ukuqaphelisa ngobungozi bokuthathela izinto phezulu
njengoba uMathonsi ekhuza uThamsanqa noMaMhlongo ukuthi
abangaluthatheli phezulu udaba olufike noNkululeko njengoluyiqiniso futhi
mabangakhulumi kabi ngoPhindisiwe ngoba akaze enze okubi kubo.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokuba khona omlingiswa
onguMathonsi kulesi siqeshana] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Downloaded from hlayiso.com
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 36 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
21.8 Kuyakholakala ngoba abantu bangenza noma yini ngenxa yothando lwemali.
UNkululeko wayemthanda uPhindisiwe, wavuma ukuba athwale icala lakhe
ngaphezu kwalokho uPhindisiwe wamgqiba ngezinkulungwane
ezingamakhulukhulu zemali.
NOMA
Akukholakali ngoba uNkululeko wayethandana nje noPhindisiwe azi ukuthi
ushade noThamsanqa. UNkululeko wayesebenza kunguyena onika
uPhindisiwe imali emthengela nezingubo zokugqoka.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wakhe mayelana
nokuvuma kukaNkululeko kokuboshelwa icala angalazi]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
21.9 Ngiyavumelana ngoba kuthi lapho kugana uPhindisiwe angabatsheli
abakwaMathonsi ukuthi uPhindisiwe unezingane ezimbili azishiye ekhaya
amkhulisela zona. Uphinde avume ukunika uPhindisiwe imali yokugqiba icala
lokushayisa ingane. Kuthi lapho uPhindisiwe exabana noThamsanqa wakwazi
ukubuyela kubo kwaMakhunga, uMakhangela waba nesibindi sokuvikela
uPhindisiwe kuThamsanqa wamedelela embuza ukuthi ngekabani ingane
abeyishaya ubusuku bonke.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile umbono wokuvumelana /
nokungavumelani ngokuvezwa komlingiswa onguMakhangela
njengomlingiswa ongenalo iqiniso njengomzali]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukeleka] (2)
21.10 Umbhali uwuphethe kahle lo mdlalo ngopholavuthondaba kuvela amaqiniso
futhi kuba noxolo. Icala lokuntshontsha imali lingena enkantolo eZibuseni.
ONkululeko nabangani bakhe kanye noPhindisiwe bayagwetshwa.
UPhindisiwe unikeza uThamsanqa inkondlo ayibhalile lapho exolisa khona .
UThamsanqa uyayifunda qede ezwe ubuhlungu , akhale ekhumbula izifungo
azenza noPhindisiwe zokuthi bayokuhlukaniswa ngukufa.
[Nikeza amamaki amathathu uma ephawulile ngekhono lombhali ekwethuleni
isiphetho salo mdlalo] (3)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU C: 25
AMAMAKI ESEWONKE: 80
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 37 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
IRUBHRIKHI YOLIMI LWASEKHAYA
ISIQEPHU A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WENKONDLO [AMAMAKI AYI-10]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 5–6 4 3 2 0–1
-Ukuhunyushwa -Ukhombisa ulwazi -Isihloko usihlaziye -Ukuhunyushwa -Akanalo nhlobo ulwazi
Ukuhunyushwa kwesihloko okunzulu ngesihloko futhi ngokugculisayo kwesihloko akugculisi lokuphendula inkondlo
kwesihloko -Amaphuzu amahle usihumushe kahle -Akhona amaphuzu kahle -Akukho nhlobo
Amaphuzu anobunzulu, kakhulu ahlukene -Impendulo echaza amahle asekela isihloko -Kuthukela kuvela okuhambisana
ukusekela kanye asekelwe kabanzi ngokwenelisayo -Amanye amaphuzu amaphuzu asekela nenkondlo
nokuqonda kabanzi kubhekiswe enkondlweni -Amanye amaphuzu asekeliwe kodwa isihloko -Ohlolwayo akanalo
ithekisthi. -Ulwazi oluhle kakhulu anembayo kodwa ubufakazi bubuye -Ulwazi lwenkondlo nhlobo ulwazi
lwenkondlo. awasekeliwe onke bungagculisi kwenye alugculisi kahle. lwenkondlo.
6 AMAMAKI ngendlela elindelekile inkathi
-Ulwazi lwenkondlo -Ulwazi lwenkondlo
luhle. olugculisayo.
ISAKHIWO KANYE 4 3 2 1 0–1
NOLIMI -Isakhiwo esihleleke -Isakhiwo esihleleke -Kukhona nokho -Isakhiwo sikhombisa -Isakhiwo asihlelekile
kahle kakhulu kahle futhi amaphuzu ukuhleleka kwesakhiwo amaphutha ezingeni kahle neze
Isakhiwo, ukugeleza -Amaphuzu ahleleke ageleza ngokulandelana -Amaphuzu awagelezi lokuhleleka -Ulimi lunamaphutha
okuhlelekile kahle kakhulu futhi kahle futhi awahlelekile -Amaphuzu awahlelekile amaningi kanye
kwamaphuzu kanye athungelana kahle -Ukugeleza -Amaphutha olimi ngokugculisayo nesitayela esingagculisi
nokwethula kakhulu kwamaphuzu ayingcosana, ithoni -Ulimi lunamaphutha neze.
Ulimi, ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye kuyalandeleka kanye nesitayela amaningi -Awekho amaphuzu
nesitayela nesitayela kukhombisa -Ulimi, ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela ahambelana nesihloko.
esisetshenzisiwe ukuvuthwa komqondo, nesitayela kuhle. ngokugculisayo. akugculisi kahle.
embuzweni omude. kuyaheha futhi kushaya
emhlolweni
4 AMAMAKI -Ulimi, ukupelwa
kwamagama kanye
nezimpawu zokuloba
akunamaphutha nhlobo.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 38 DBE/Lwezi 2021
NSC – Umhlahlandlela wokumaka
ISIQEPHU B KANYE NESIQEPHU C: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO:
INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO KANYE NOMDLALO [AMAMAKI ANGAMA-25]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Impendulo enembayo: -Ukhombisa ukuqonda -Ukuhumusha isihloko -Ukuhunyushwa -Ulwazi oluncane
Ukuhunyushwa -Impendulo enhle kanye nokuhumusha ngokugculisayo; kwesihloko akugculisi kakhulu lwesihloko
kwesihloko kakhulu: isihloko kahle akuzona zonke kahle; kuthukela kuvela -Umzamo ontekenteke
Amaphuzu anobunzulu, -Ukuhunyushwa -Impendulo echaza izingxenye ezicaciswe amaphuzu asekela wokuphendula umbuzo
ukusekela kanye kwesihloko okunzulu ngokwenelisayo kabanzi isihloko ngokucacile -Amaphuzu awanelisi
nokuqonda kabanzi -Amaphuzu ahlukene -Amanye amaphuzu -Kunamaphuzu ambalwa -Amaphuzu ambalwa nhlobo
ithekisthi. anembayo nokusekela anembayo kodwa amahle asekela isihloko asekela isihloko -Ohlolwayo akanalo
okunembayo akusiwo wonke -Amaphuzu ambalwa -Amaphuzu amancane nhlobo ulwazi lwenoveli/
15 AMAMAKI okususelwe embhalweni asekelwe ngendlela asekeliwe, kodwa ahambisana nesihloko ubuciko bomlomo
-Ulwazi oluhle kakhulu elindelekile ubufakazi bubuye -Ulwazi oluncane nomdlalo
lwenoveli/ubuciko -Ulwazi lwenoveli/ bungagculisi lwenoveli/ubuciko
bomlomo nomdlalo. ubuciko bomlomo -Ulwazi olungenele bomlomo nomdlalo.
nomdlalo luyabonakala. lwenoveli/ubuciko
bomlomo nomdlalo.
ISAKHIWO KANYE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
NOLIMI -Isakhiwo silandelana -Isakhiwo esihle kanye -Isakhiwo siyabonakala -Isakhiwo sikhombisa -Ukungabibikho
kahle kakhulu namaphuzu ahleleke kancane amaphutha ekuhlelweni kwesakhiwo esihleliwe
Isakhiwo, ukugeleza -Isingeniso kanye kahle -Ukugeleza kanye kwaso kuphazamisa ukugeleza
okuhlelekile nesiphetho okuhle -Isingeniso, isiphetho nokulandelana -Amaphuzu awahlelekile kwamaphuzu
kwamaphuzu kanye kakhulu kanye nezinye izigaba kwamaphuzu kahle -Amaphutha olimi kanye
nokwethula -Amaphuzu abekeke kuhleleke kahle kuyabonakala, kodwa -Amaphutha olimi nesitayela esingalungile
Ulimi, ithoni kanye kahle kakhulu futhi -Amaphuzu ageleza kunamaphutha agqamile kwenza lo mbhalo
nesitayela athungelana kahle kahle -Amaphutha olimi -Ithoni nesitayela ungabi yimpumelelo
esisetshenzisiwe -Ulimi ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye ambalwa; ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela
embuzweni omude. nesitayela kukhombisa nesitayela kuhle. nesitayela ngokungafanele kusetshenziswe
ukuvuthwa, esisetshenzisiwe -Ukuhleleka kwezigaba ngokungafanele
10 AMAMAKI kuyancomeka futhi sifanelekile kunamaphutha. -Ukuhleleka kwezigaba
kushaya emhlolweni. -Izigaba eziningi kunamaphutha.
zibhaleke kahle.
UKWABIWA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
KWAMAMAKI
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2021 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2021 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo
More from Grade 12 isiZulu HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiZulu HL ATP 2023 24
%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)
Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 Gauteng June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiZulu HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper