Life Sciences Grade 11 P1 Eastern Cape November 2018 QP

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2018 LEWENSWETENSKAPPE V1 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 18 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies noukeurig deur voordat die vrae beantwoord word. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in jou ANTWOORDEBOEK. 3. Begin ELKE vraag boaan ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. 5. Bied jou antwoorde aan volgens die instruksies van elke vraag. 6. ALLE sketse moet in potlood gemaak word en die byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme, tabelle of vloeidiagramme slegs wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy mag ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik waar nodig. 11. Rond alle berekeninge af tot twee desimale na die komma. 12. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2018) LEWENSWETENSKAPPE V1 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae verskaf. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A–D) van jou keuse langs die vraagnommer (1.1.1–1.1.10) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.11 D. 1.1.1 Koolstofdioksied word hoofsaaklik in die bloed as ... vervoer. A karbaminohemoglobien B koolsuur in die eritrosiete C bikarbonaatione in die rooibloedselle D gasborrels in die bloedplasma 1.1.2 Die bloed wat die lewer verlaat, bevat ... in vergelyking met die bloed wat die lewer binnekom. A minder glukose B meer suurstof C meer glukose D minder ureum 1.1.3 Die grafieke hieronder (A, B, C en D) verteenwoordig die verwantskap tussen die tempo van fotosintese en temperatuur. A B C D Tempo van fotosintese Tempo van fotosintese Tempo van fotosintese Tempo van fotosintese 20 40 60 20 40 60 20 40 60 20 40 60 0 Temperatuur (°C) Temperatuur (°C) Temperatuur (°C) Temperatuur (°C) Watter EEN van die grafieke (A, B, C of D) verteenwoordig die korrekte verhouding tussen die temperatuur en die tempo van fotosintese? A D B A C B D C Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 4 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 1.1.4 Die volgende komponente is betrokke by selrespirasie: (i) Energie (ii) Koolhidrate (iii) Koolstofdioksied (iv) Water (v) Suurstof Watter EEN van die volgende kombinasies toon die korrekte manier waarop die komponente betrokke is? A (ii) + (iii)  (i) + (iv) + (v) B (ii) + (iv)  (i) + (iii) + (v) C (i) + (ii)  (iii) + (iv) + (v) D (ii) + (v)  (i) + (iii) + (iv) 1.1.5 E. coli bakterieë wat in die kolon van die menslike spysverteringstelsel leef, is ʼn voorbeeld van ... A parasitisme. B mutualisme. C kompetisie. D kommensalisme. 1.1.6 Prikkelbare derm-sindroom (PDS) is ʼn mediese term wat ʼn siekte van die spysverteringstelsel beskryf. Simptome kom gewoonlik voor nadat sekere kosse of drankies ingeneem is. Dit kan skielike en ernstige diarree veroorsaak. Watter gevolg kan dit vir ʼn persoon hê? A Te veel water en voedingstowwe sal in die spysverteringskanaal geabsorbeer word B Te min water sal geabsorbeer word, maar die voedingstowwe sal geabsorbeer word C Te min voedingstowwe sal geabsorbeer word, maar water sal geabsorbeer word D Te min water en voedingstowwe sal geabsorbeer word 1.1.7 Die volgorde van plant-suksessie op ʼn kaal stuk grond word hieronder beskryf: (i) Bome begin groei (ii) Mosse en ligene (korsmosse) groei en vorm grond wanneer hulle doodgaan (iii) Grondlaag raak dikker en klein struike begin groei (iv) Grond ontwikkel waarin grasse en klein plantjies groei Watter volgorde, wat hieronder gelys word, sal aanleiding gee tot die vestiging van ʼn stabiele klimaksgemeenskap? A (i)(ii) (iv)(iii) B (ii) (i) (iv)(i) C (ii)(iv)(iii)(i) D (ii)(iii)(iv)(i) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2018) LEWENSWETENSKAPPE V1 5 1.1.8 ʼn Eksperiment is opgestel om te bepaal (ondersoek) of suurstof tydens fotosintese vrygestel word. Die resultaat van die eksperiment word in die volgende diagram voorgestel. Klokglas A Klokglas B Na ʼn kort tydjie het Die kers bly vir ʼn langer die kers doodgegaan tydperk brand Die volgende afleidings is gemaak voordat jy tot die finale gevolgtrekking gekom het. (i) Fotosintese verminder die hoeveelheid CO2 in klokglas B (ii) Die suurstof in klokglas A is heeltemal opgebruik en die verbranding is nie onderhou nie (iii) Fotosintese verhoog die hoeveelheid suurstof in klokglas B (iv) Die waterdamp, wat tydens verbranding in klokglas A geproduseer is, het die brandende kers uitgedoof (geblus) Watter EEN van die volgende stel afleidings is korrek? A Slegs (i) en (iv) B Slegs (i), (ii) en (iii) C Slegs (i), (iii) en (iv) D Slegs (iii) en (iv) 1.1.9 Watter EEN van die volgende verteenwoordig ʼn voorbeeld van die afwesigheid van sosiale organisasie, waar die kanse op oorlewing verminder word? A Verdeling van arbeid in ʼn byekorf B ʼn Skool visse beweeg in verskillende formasies C ʼn Roofdier jag alleen D ʼn Alfa-mannetjie in ʼn leeutrop is die enigste een wat met die wyfies paar Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 6 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 1.1.10 ʼn Kind word na die hospitaal geneem en met ʼn vorm van wanvoeding gediagnoseer. Tydens ʼn verdere ondersoek het dokters ontdek dat die kind slegs mieliemeel as voedsel gebruik het. Aan watter tipe wanvoeding gaan hierdie kind hoofsaaklik ly? A Anoreksie B Kwasjiorkor C Marasmus D Bulimie (10 x 2) (20) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.9) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.2.1 ʼn Soort wanvoeding waartydens die persoon groot hoeveelhede hoë- energie kos verbruik 1.2.2 Die vorm waarin oortollige glukose in ʼn plant geberg word 1.2.3 Verskillende bevolkings wat in ʼn bepaalde gebied voorkom 1.2.4 Die eenrigting beweging van organismes uit ʼn bevolking na ʼn nuwe gebied 1.2.5 Die anaërobiese respirasie wat in gisselle voorkom 1.2.6 Die tipe energie wat deur chlorofil geabsorbeer word 1.2.7 Die tipe verhouding tussen twee organismes waar die een die ander heeltemal uitkompeteer 1.2.8 Die tipe kompetisie tussen lede van verskillende spesies 1.2.9 Die posisie wat ʼn organisme in ʼn ekosisteem beklee (9 x 1) (9) 1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM I van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A EN B of GEEN van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of geen langs die vraagnommer (1.3.1–1.3.3) in die ANTWOORDEBOEK neer. KOLOM І KOLOM ІІ 1.3.1 Stowwe wat verteer moet A: Aminosure word voor opname B: Glukose 1.3.2 Grondstowwe wat A: Suurstof noodsaaklik is vir fotosintese B: Koolstofdioksied 1.3.3 Voorbeelde van mutualisme A: Stikstofbindende bakterieë op die wortels van peulgewasse B: Suigmossels op walvisse (3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2018) LEWENSWETENSKAPPE V1 7 1.4 Die volgende diagramme verteenwoordig ondersoeke wat betrokke is by ʼn proses wat in groen plante plaasvind. Die plante/blare wat deur A en C voorgestel word was aan sonlig vir 4–5 ure blootgestel. wit area B groen area Aluminium foelie-papier A C 1.4.1 Watter ondersoek (A, B of C) is opgestel om te toets vir die volgende? (a) Chlorofil is nodig vir fotosintese (1) (b) Lig word vir fotosintese benodig (1) (c) Suurstof word tydens fotosintese geproduseer (1) 1.4.2 Gee die LETTER van die ondersoek wat nie ʼn kontrole toon nie. (1) 1.4.3 Watter ondersoek(e) benodig ʼn chemikalie om te toets of fotosintese plaasgevind het? (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 8 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 1.5 Die diagram hieronder toon ʼn diagrammatiese voorstelling van die spysverteringstelsel. Mond X Maag P Dunderm Q Dikderm 1.5.1 Noem die deel van die spysverteringskanaal wat deur X voorgestel word. (1) 1.5.2 Deur watter proses beweeg voedsel deur struktuur X? (1) 1.5.3 Noem die kliere P en Q wat hul afskeidings in die dunderm vrystel. (2) 1.5.4 Noem die deel van die spysverteringskanaal waar die vertering van proteïene begin. (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2018) LEWENSWETENSKAPPE V1 9 1.6 Die onderstaande diagram verteenwoordig die struktuur van ʼn chloroplast. A B C D 1.6.1 Identifiseer: (a) Deel C (1) (b) Struktuur D (1) 1.6.2 Gee die funksie van die deel gemerk A. (1) 1.6.3 Noem die deel wat slegs in die lig aktief sal wees. (1) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 10 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) AFDELING B VRAAG 2 2.1 Die onderstaande tabel toon ʼn vergelyking tussen die vrugbaarheidsyfers van mense in ontwikkelde en ontwikkelende lande vanaf 1950 tot 2010. Jaar Ontwikkelde lande Ontwikkelende lande 1950 2,8 6,1 1960 2,7 6,1 1970 2,2 5,4 1980 2,0 4,1 1990 2,0 3,4 2000 2,0 3,0 2010 2,1 2,7 2.1.1 Definieer die term vrugbaarheidskoers. (2) 2.1.2 Beskryf die tendens/neiging in die vrugbaarheidskoerse van beide ontwikkelde en ontwikkelende lande. (3) 2.1.3 Gee enige TWEE moontlike redes vir die tendens/neiging in die vrugbaarheidskoerse in VRAAG 2.1.2 genoem. (2) 2.1.4 As die tendens in ontwikkelde lande voortduur, verduidelik die moontlike uitwerking op hul ekonomieë oor die volgende 60 jaar. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2018) LEWENSWETENSKAPPE V1 11 2.2 Die onderstaande diagram toon die struktuur van die menslike urienstelsel. C D B A E 2.2.1 Gee byskrifte vir die volgende dele: (a) A (1) (b) B (1) (c) E (1) 2.2.2 Gee EEN verskil tussen die samestelling van bloed in C en D. (2) 2.2.3 Die deel gemerk B bestaan uit miljoene mikrobuisies wat nefrone genoem word waar bloed gefiltreer en gesuiwer word. ʼn Deel van die nefron is die Malpighi-liggaampie. Teken 'n diagram met byskrifte van ʼn Malpighi-liggaampie. (4) 2.2.4 Die vloei van urien in die urienblaas kan in die deel gemerk A geblokkeer word. Die blokkasie veroorsaak ernstige pyn en moontlike infeksie. (a) Wat is die moontlike oorsaak van die blokkasie van urien in die deel gemerk A? (1) (b) Gee ʼn moontlike voorkomende maatreël om sulke blokkasies in die urienstelsel te vermy. (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 12 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 2.3 ʼn Ondersoek is uitgevoer om die aantal sprinkane in ʼn mielieveld te bereken. Vyftig sprinkane is in klein hokke gevang, met klein kolletjies gemerk en toe weer vrygelaat. Twee weke later is 96 sprinkane gevang en 8 van hulle het kolletjies op hulle gehad. 2.3.1 Watter metode is gebruik om die bevolkingsgrootte te bepaal? (1) 2.3.2 Bereken die geskatte aantal sprinkane in die mielieveld deur die onderstaande formule te gebruik. Toon alle berekeninge. MxC P= (3) R 2.3.3 Noem TWEE maniere waarop die akkuraatheid van hierdie ondersoek verbeter kan word. (2) 2.4 Die onderstaande diagram toon ʼn struktuur wat met die spysverteringstelsel geassosieer word. A B D C 2.4.1 Identifiseer die struktuur wat in die diagram getoon word. (1) 2.4.2 Noem die volgende dele: (a) A (1) (b) B (1) 2.4.3 In watter deel van die spysverteringskanaal word hierdie struktuur aangetref? (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2018) LEWENSWETENSKAPPE V1 13 2.4.4 Verduidelik TWEE strukturele aanpassings van die deel genoem in VRAAG 2.4.3 wat dit in staat stel om sy funksies te verrig. (4) 2.4.5 In watter deel (C of D) sal jy verwag om meer voedingstowwe te kry? (1) 2.4.6 Verduidelik jou antwoord in VRAAG 2.4.5. (2) 2.4.7 Ingewandsiekte/Seliaksiekte (‘Coeliac disease’) is ʼn siekte wat die menslike liggaam laat reageer op gluten (ʼn proteïen wat in koring, rog, gars en grane voorkom). Die reaksie van die immuunstelsel beskadig uiteindelik die strukture wat in die diagram hierbo geïllustreer word. Verduidelik die uitwerking van hierdie siekte op die menslike liggaam. (2) [40] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 14 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) VRAAG 3 3.1 Die onderstaande grafiek verteenwoordig ʼn interaksie tussen twee organismes in 'n ekosisteem. Bevolkingsgrootte (aantal organismes) Dravermoë 120 Aantal liewen- heersbesies Number of lady 100 birds Aantal Number of A groenvlieë green flies 80 60 40 20 0 Jan-98 Feb-98 Mar-98 Apr-98 May-98 Jun-98 Jul-98 Aug-98 Sep-98 Oct-98 Nov-98 Dec-98 Jan-99 Feb-99 Mar-99 Apr-99 May-99 Jun-99 Jul-99 Aug-99 Sep-99 Oct-99 Tyd (maande) 3.1.1 Gee ʼn gepaste opskrif vir die grafiek. (2) 3.1.2 Watter groeifase word deur A voorgestel? (1) 3.1.3 Identifiseer die prooi-bevolking in die bostaande grafiek. (1) 3.1.4 Verduidelik waarom die kanse beperk is vir liewenheersbesies en groenvlieë om die dravermoë te bereik. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2018) LEWENSWETENSKAPPE V1 15 3.2 ʼn Uittreksel oor nierversaking en die behandeling daarvan word hieronder gegee. (Die onderstaande diagram verteenwoordig ʼn dialise-masjien wat gebruik word om pasiënte te behandel wat aan nierversaking ly.) dialise vloeistof dialise vloeistof na pasiënt A se bloedvate vanaf pasiënt se B Pomp bloedvate Dialisemembraan (Dialisebuis) Niere kan so beskadig word dat hulle nie meer behoorlik funksioneer nie, en ons sê dat die persoon nierversaking het. Mense met ernstige nierversaking kan deur dialise, met behulp van ʼn dialise-masjien, behandel word om die bloed te suiwer. Dialise is die skeiding van molekules volgens grootte, die kleiner molekules diffundeer deur ʼn dialise-buis (selektief-deurlatende membraan). Die proses duur tussen drie en ses uur en moet twee of drie keer per week gedoen word. 3.2.1 Beskryf wat nierversaking is. (2) 3.2.2 Watter proses word in die bostaande diagram geïllustreer? (1) 3.2.3 By watter punt in die diagram (A of B) sal jy die hoogste konsentrasie ureum verwag? (1) 3.2.4 Beskryf hoe die suiwering van bloed in die dialise-masjien plaasvind. (3) 3.2.5 Verduidelik waarom ʼn dialise-membraan selektief-deurlatend moet wees. (2) 3.2.6 Nierversaking beïnvloed die osmoregulatoriese funksie van die nier, sodat dit nie meer doeltreffend water uitskei nie. Verduidelik die effek van nierversaking op die pasiënt se bloeddruk. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 16 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 3.3 Die onderstaande apparaat is gebruik om ʼn ondersoek na aërobiese respirasie uit te voer. Die eksperiment is soos volg opgestel:  17 sade van dieselfde soort is gebruik.  Die sade en die apparaat is voor die ondersoek gesteriliseer.  Sodra die apparaat opgestel is, is die apparaat in ʼn donker kas by 35 °C geplaas.  Daar is ook ʼn kontrole opgestel. watteprop ontkiemende sade watteprop helder kalkwater 3.3.1 Formuleer ʼn hipotese vir hierdie ondersoek. (2) 3.3.2 Wat is die belangrikheid van die sterilisasie van die sade voordat hulle gebruik word? (1) 3.3.3 Noem TWEE gekontroleerde veranderlikes tydens hierdie ondersoek. (2) 3.3.4 Verduidelik hoe ʼn kontrole vir hierdie ondersoek opgestel sal word. (3) 3.3.5 Verduidelik waarom ontkiemende sade in hierdie ondersoek gebruik is. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2018) LEWENSWETENSKAPPE V1 17 3.4 ʼn Eksperiment is uitgevoer om die tempo van fotosintese in ʼn groep plante teen verskillende konsentrasies koolstofdioksied te bereken. Dit is by twee verskillende ligintensiteite herhaal. Die resultate word hieronder gegee: Tempo van fotosintese (Arbitrêre eenhede) CO2 konsentrasie (%) Lae ligintensiteit Hoë ligintensiteit 0,00 0 0 0,02 20 20 0,04 29 35 0,06 35 47 0,08 39 68 0,10 42 84 0,12 45 89 0,14 46 90 0,16 46 90 0,18 46 90 3.4.1 Identifiseer die afhanklike faktor in die bostaande grafiek. (1) 3.4.2 Tot en met watter waardes tree CO2-konsentrasie as ʼn beperkende faktor op by hoë ligintensiteite? (1) 3.4.3 Noem TWEE beperkende faktore van fotosintese behalwe dié in VRAAG 3.4.2 genoem. (2) 3.4.4 Teken ʼn lyngrafiek om die tempo van fotosintese voor te stel onder verskillende konsentrasies CO2 by lae ligintensiteit. (7) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 18 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) AFDELING C VRAAG 4 James oefen vir ʼn wedloop deur elke dag 20 km te hardloop. Beskryf hoe suurstof in sy liggaam opgeneem word en hoe dit tot in sy bloedstroom beweeg. Beskryf ook hoe die koolstofdioksied, wat tydens oefening in sy liggaam geproduseer word, beheer word om normale vlakke te handhaaf. Inhoud: (17) Sintese: (3) LET WEL: Geen punte sal toegeken word vir antwoorde in die vorm van ʼn vloeidiagram of diagram nie. TOTAAL AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief