Life Sciences Grade 11 P2 Eastern Cape November 2022 QP

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2022 LEWENSWETENSKAPPE V2 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 18 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies aandagtig deur voordat jy die vrae beantwoord. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDEBOEK. 3. Begin die antwoorde op ELKE vraag boaan ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. 5. Bied jou antwoorde volgens die instruksies by elke vraag aan. 6. Maak ALLE sketse met potlood en die byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme, tabelle of vloeidiagramme SLEGS wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy mag ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik. 11. Rond alle berekeninge tot TWEE desimale plekke af. 12. Skryf netjies en leesbaar Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2022) LEWENSWETENSKAPPE V2 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde op die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommers (1.1.1 tot 1.1.9) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.10 D. 1.1.1 Die koninkryk waaraan prokariotiese organismes behoort: A Protista B Fungi (Swamme) C Virus D Monera 1.1.2 Watter van die volgende is ʼn kenmerkende eienskap van ʼn virus? A Selmembraan B Proteïenkapsel C Nukleus/selkern D Chromosome 1.1.3 Watter van die stellings hieronder verteenwoordig ʼn ooreenkoms tussen Briofiete en Pteridofiete? A Beide afdelings het vaatweefsel B Beide afdelings plant deur middel van spore voort C Beide afdelings het ʼn dominante sporofietgenerasie D Albei afdelings is tallusplante 1.1.4 Bestudeer die lys hieronder: (i) Nageslag is geneties identies aan die ouer (ii) Nageslag verskil geneties van mekaar (iii) Slegs een individu word vir voortplanting benodig (iv) Verhoog kanse op oorlewing Watter van die bogenoemde stellings verteenwoordig ʼn voordeel van geslagtelike voortplanting? A (i) en (ii) B (ii) en (iii) C (ii), (iii) en (iv) D (ii) en (iv) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 4 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) 1.1.5 Bestudeer die onderstaande prentjie wat die voedingsgewoontes van ses voëls toon wat almal op dieselfde modderige meeroewer woon. Watter van die volgende gemeenskapsinteraksies word die beste deur hierdie prentjie verteenwoordig? A Parasitisme B Mutualisme C Hulpbronafskorting D Kommensalisme 1.1.6 Sade wat nie in ʼn vrug omsluit word nie. A Neute B Spore C Naakte sade D Keëls 1.1.7 Watter van die volgende sal waterkwaliteit die meeste beïnvloed? A Bou van ʼn dam in ʼn wateropvangsgebied B Die bou van ʼn gholflandgoed op ʼn vleilandgebied C Uitheemse indringerplante wat rondom ʼn dam groei D Wanneer water, in myne, vanuit pirietrots sypel Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2022) LEWENSWETENSKAPPE V2 5 Die volgende grafiek verwys na VRAAG 1.1.8 en 1.1.9. Termiese besoedeling beïnvloed die hoeveelheid opgeloste suurstof wat in water teenwoordig is. Die grafiek hieronder toon hoe die suurstofinhoud van water in ʼn rivier met ʼn toename in temperatuur verander. Suurstofinhoud (mg/L) Temperatuur (°C) 1.1.8 Die volgende gevolgtrekking kan vanaf die grafiek gemaak word: A Soos die temperatuur van die water toeneem, neem die suurstofinhoud toe B By 24 °C sou die suurstofinhoud van die water gehalveer het C Soos die temperatuur van die water toeneem, neem die suurstofinhoud af D ʼn Verdere toename in temperatuur sal suurstofvlakke in die water verhoog 1.1.9 ʼn Sekere spesie vis kan in water met ʼn minimum suurstofinhoud van 8 mg/L oorleef. By watter temperatuur sou jy verwag om hierdie vis in die rivier aan te tref? A 40 °C B 35 °C C 32 °C D 24 °C (9 x 2) (18) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 6 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommers (1.2.1 tot 1.2.8) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.2.1 Simmetrie wat in Porifera aangetref word 1.2.2 Dominante generasie in die lewensiklus van varings 1.2.3 Noem die vektor wat vir die oordrag van malaria verantwoordelik is 1.2.4 Die manlike krans van ʼn blom 1.2.5 Die gebruik van ʼn organisme se natuurlike predator om hul getalle te beheer 1.2.6 Die noue verwantskap tussen twee organismes waar beide organismes bevoordeel word 1.2.7 Onwettige jag of verwydering van organismes 1.2.8 Kweek slegs een soort gewas oor ʼn gegewe area/gebied (8 x 1) (8) 1.3 Dui aan of elk van die beskrywings in KOLOM I van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A en B of GEENEEN van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, Beide A en B of geeneen langs die vraagnommers (1.3.1 tot 1.3.3) in die ANTWOORDEBOEK neer. KOLOM Ι KOLOM ΙΙ 1.3.1 Voordeel/Nut van fungi A Wyn (swamme) B Joghurt 1.3.2 Wortelagtige strukture in mosse A Talus B Hifes 1.3.3 Eutrofikasie A Hoë voedingstofinhoud B Algebloei (3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2022) LEWENSWETENSKAPPE V2 7 1.4 Bestudeer die onderstaande diagramme hieronder. Charofiete Pterofiete Gimnosperme Angiosperme Briofiete 0 Senosoï- kum B Mesosoïkum Miljoene jare gelede (MJG) 100 A 200 300 Paleosoïkum C 400 D 500 E 600 Alge 1.4.1 Noem die koninkryk waaraan bogenoemde organismes behoort. (1) 1.4.2 Noem die plantafdelings wat tydens die Paleosoïkum-era op aarde aangetref is. (2) 1.4.3 Hoeveel miljoen jaar gelede het saadplante op aarde ontstaan? (1) 1.4.4 Gee die wetenskaplike naam vir die afdeling waaraan lewermosse, horingmosse en mosse behoort. (1) 1.4.5 Watter LETTERS verteenwoordig die volgende kenmerke? (a) Vaatweefsel (1) (b) Vrugte (1) 1.4.6 Wat word as die voorouer van alle landplante beskou? (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 8 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) 1.5 Die data in die onderstaande grafiek verteenwoordig die aantal springbokke en jagluiperds in die Namaqua-wildreservaat oor 65 jaar. Die springbokke is die natuurlike prooi van jagluiperds. Die natuurlike drakrag (drakapasiteit) vir springbokke in hierdie reservaat is 325. Nadat hierdie getal oorskry is, het die bestuur van die reservaat besluit om ʼn uitdunningprogram in te stel. 1.5.1 Noem die verwantskap tussen jagluiperds en springbokke. (1) 1.5.2 Verskaf definisies vir die volgende woorde: (a) Dravermoë (drakapasiteit) (2) (b) Uitdunning (2) 1.5.3 Watter lyn (A of B), verteenwoordig die jagluiperdbevolking? (1) 1.5.4 Tussen watter jare het die springbokbevolking die dravermoë (drakapasiteit) oorskry? (2) 1.5.5 In watter jaar is die uitdunprogram vir springbokke, volgens die grafiek, ingestel? (1) 1.5.6 Noem EEN ander digtheidsafhanklike faktor, behalwe predasie, wat die springbokbevolking natuurlik kan verminder. (1) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2022) LEWENSWETENSKAPPE V2 9 AFDELING B VRAAG 2 2.1 Bestudeer die onderstaande diagramme van twee blomme. B C F D A E G Blom 1 Blom 2 2.1.1 Noem die afdeling/takson waaraan blomplante behoort. (1) 2.1.2 Verskaf byskrifte vir: (a) Struktuur A (b) Krans B (c) Struktuur C (3) 2.1.3 Gee die LETTERS van die dele van Blom 2 wat sal afval kort nadat bevrugting plaasgevind het. (2) 2.1.4 Watter blom (1 of 2) hierbo, word deur die wind bestuif? (1) 2.1.5 Gee TWEE sigbare redes vir jou antwoord in VRAAG 2.1.4. (2) 2.1.6 Noem TWEE unieke kenmerke van blomplante wat hulle in staat gestel het om die dominante plantspesies op Aarde te word. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 10 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) 2.2 Bestudeer die diagram en lees die gedeelte hieronder. A C B SUID-AFRIKAANSE PERSPEKTIEF: TUBERKULOSE Tuberkulose (TB) word veroorsaak deur die bakterieë Mycobacterium tuberculosis en is ʼn ernstige openbare gesondheidskwessie in Suid-Afrika. Ongeveer 450 000 mense ontwikkel die siekte elke jaar, en 270 000 van hulle leef ook met MIV. TB is Suid-Afrika se grootste oorsaak van sterftes. Sowat 89 000 mense sterf jaarliks daaraan; dit is tien mense elke uur. MIV- infeksie is ʼn sleutelfaktor in die TB-epidemie. MIV-lyers het ʼn groter risiko om TB op te doen en ʼn groter kans om te sterf aangesien hulle ʼn swakker immuniteitstelsel het. ʼn Entstof, genaamd die BCG (bacille Calmette-Guerin) word gebruik om TB te voorkom. Dit is meer doeltreffend by kinders en die doeltreffendheid daarvan by volwassenes is inkonsekwent (wisselvallig). [Aangepas uit https://www.copenhagenconsensus.com-South Africa Perspective: Tuberculosis] 2.2.1 Noem die genus waaraan bakterieë, wat TB veroorsaak, behoort. (1) 2.2.2 Hoekom word bakterieë as prokarioties beskou? (1) 2.2.3 Benoem strukture: (3) (a) A (b) B (c) C 2.2.4 Verduidelik hoe die BCG immuniteit sal gee. (3) 2.2.5 Tabuleer EEN verskil tussen ʼn virus en ʼn bakterie. (3) 2.2.6 Verduidelik waarom MIV-pasiënte ʼn groter risiko het om TB op te doen en te sterf. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2022) LEWENSWETENSKAPPE V2 11 2.3 Amahle het ʼn ondersoek gedoen om vas te stel hoe verskillende behandelings die hoeveelheid swamme wat op brood groei, beïnvloed. • Sy het vyf snye brood geneem en elkeen op ʼn verskillende manier, soos volg, behandel: Sny 1: is droog gelaat Sny 2: 20 mℓ kraanwater bygevoeg Sny 3: 20 mℓ suurlemoensap bygevoeg Sny 4: 20 mℓ suikerwater bygevoeg Sny 5: 20 mℓ bleikmiddel (Jik) bygevoeg • ʼn Spuitbottel is gebruik om die behandeling toe te pas om seker te maak dat dit eweredig oor die brood versprei is. • Elke sny is in ʼn ritssluitsak geplaas en vir een week in ʼn kas gehou. • Na een week is die brood uit die ritssluitsakke gehaal en sy het die groei van die swamme (fungi) waargeneem. • Sy het die persentasie oppervlakte van die brood wat deur swamme bedek is, bereken. • Die resultate word in die onderstaande grafiek getoon. 90 Persentasie oppervlakte bedek deur fungi (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Suurlemoen- bread dry brood Bleikmiddel tap water Suikerwater sugar bleach Droë Kraanwater lemon juice sap (Jik) Behandeling op brood 2.3.1 Hoekom het Amahle die sakke in die kas gesit? (2) 2.3.2 Noem die onafhanklike veranderlike. (1) 2.3.3 Verduidelik waarom die droë brood by die eksperiment ingesluit is. (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 12 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) 2.3.4 Noem EEN manier waarop Amahle die betroubaarheid van haar ondersoek kan verbeter. (2) 2.3.5 Verduidelik hoekom swamme die beste groei op brood wat met suikerwater besprinkel is. (1) 2.3.6 Gee TWEE maniere waarop Amahle verseker het dat die resultate van hierdie ondersoek geldig is. (2) 2.4 Die onderstaande diagramme toon diere wat aan twee verskillende filums behoort. ORGANISME X ORGANISME Y A B 2.4.1 Noem die koninkryk waaraan beide organismes behoort. (1) 2.4.2 Noem die filum waaraan ORGANISME X behoort. (1) 2.4.3 Watter tipe simmetrie word deur ORGANISME Y getoon? (1) 2.4.4 Verskaf byskrifte vir weefsellae: (a) A (b) B (2) 2.4.5 Beskryf die rol wat ORGANISME Y speel in die handhawing van ‘gesonde’(vrugbare) grond vir plante om in te groei. (4) 2.4.6 Verduidelik, deur middel van ʼn vergelyking, hoe die liggaamsplanne, van die twee organismes hierbo, by hul onderskeie wyses van voortbeweging aangepas is. (4 x 2) (8) [50] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2022) LEWENSWETENSKAPPE V2 13 VRAAG 3 3.1 Die onderstaande tabel toon die gemiddelde atmosferiese koolstofdioksied- vlak oor 60 jaar. DIAGRAM 1: Kweekhuiseffek Jaar CO2 Konsentrasie 1962 (dele per miljoen) 1962 318,46 1967 322,13 1972 327,52 1977 333,88 AARDE 1982 341,09 DIAGRAM 2: 1987 348,99 Verhoogde 1992 356,36 Kweekhuiseffek 1997 363,84 2017 2002 373,08 2007 383,79 2012 393,85 2017 406,55 AARDE 3.1.1 Waarom is dit noodsaaklik dat die natuurlike kweekhuiseffek gehandhaaf moet word? (2) 3.1.2 Noem TWEE menslike aktiwiteite wat ʼn verhoogde kweekhuiseffek veroorsaak. (2) 3.1.3 DIAGRAM 1 toon die natuurlike kweekhuiseffek in 1962, terwyl DIAGRAM 2 die verhoogde kweekhuiseffek in 2017 toon. Gebruik die data in die tabel om die verandering in die diagramme te verduidelik. (3) 3.1.4 Verduidelik hoe ʼn toename in klimaatsverandering, voedselsekerheid beïnvloed. (5) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 14 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) 3.2 Konyne is in 2006 na ʼn Oos-Kaapse plaas gebring. Sedertdien het die konynbevolking baie vinnig toegeneem. Die onderstaande grafiek toon hoe hulle toegeneem het. E D C Bevolkingsgrootte B A 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 Jaar 3.2.1 Verskaf byskrifte vir fases: (a) B (1) (b) C (1) 3.2.2 Noem die tipe groeivorm wat in die bostaande grafiek getoon word. (1) 3.2.3 Gee die letter van die fase waar: (a) Die geboortesyfer gelyk aan die sterftesyfer is (1) (b) Nataliteit mortaliteit ver oorskry (1) 3.2.4 Verduidelik waarom die bevolkingsgrootte van die konyne nie permanent na punt E toegeneem het nie. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2022) LEWENSWETENSKAPPE V2 15 Daar is besluit om in 2020 die grootte van die haasbevolking op ʼn plaas te bepaal. Veertig hase is lukraak (ewekansig) versamel. Elkeen is met ʼn plaatjie op sy oor gemerk en toe teruggeneem plaas toe. Na een week is ʼn tweede steekproef van die hase lukraak uitgevoer. Die onderstaande diagram toon die hase wat tydens die tweede steekproef gevang is. 3.2.5 Noem die tegniek wat gebruik is om die bevolkingsgrootte van die hase te bepaal. (1) 3.2.6 Deur die formule hieronder te gebruik, bepaal die aantal hase op die plaas in 2020. Aantal oorspronklik gemerk x Aantal in 2de steekproef Bevolking = Aantal gemerk in tweede steekproef (3) 3.2.7 Gee EEN rede waarom die beraamde grootte van die bevolking van die werklike bevolkingsgrootte kan verskil. (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 16 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) 3.3 Die onderstaande bevolkingspiramides toon die bevolkingspersentasies van Suid- Afrika en Nigerië in 2020. 100+ 95-99 Suid Afrika 2020 90-94 Bevolking: 59 308 689 85-89 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4 10% 8% 6% 4% 2% 0% 2% 4% 6% 8% 10% Persentasie Mans Persentasie Vroue 100+ 95-99 90-94 Nigerië 2020 85-89 Bevolking: 206 139 587 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4 10% 8% 6% 4% 2% 0% 2% 4% 6% 8% 10% Persentasie Mans Persentasie Vroue Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2022) LEWENSWETENSKAPPE V2 17 3.3.1 Definieer die term bevolking. (2) 3.3.2 Watter persentasie van die manlike bevolking in Suid-Afrika is tussen 15 en 19 jaar oud? (1) 3.3.3 Watter ouderdomsgroep maak die grootste persentasie van die bevolking in Suid-Afrika uit? (1) 3.3.4 Watter groep, mans of vrouens, het ʼn hoër lewensverwagting in beide lande? (1) 3.3.5 Watter piramide verteenwoordig dié van ʼn ontwikkelende land (Suid- Afrika of Nigerië)? (1) 3.3.6 Gee TWEE redes vir jou antwoord in VRAAG 3.3.5. (2) 3.3.7 Noem EEN digtheidsafhanklike faktor wat normaalweg keer dat bevolkings in diere groei. (1) 3.3.8 Verduidelik waarom die faktor genoem in VRAAG 3.3.7 nie daarin geslaag het om menslike bevolkings te beheer nie. (2) 3.4 Lees die artikel hieronder. SUID-AFRIKA VERDRINK IN SY EIE AFVAL Suid-Afrikaners produseer elke dag genoeg vaste afval om ʼn hele sokkerveld 10 meter diep te vul. Hierdie afval word by stortingsterreine gestort. Suid-Afrikaners genereer ongeveer 54 200 000 ton algemene afval per jaar. Slegs 10% word herwin terwyl ten minste 90% in stortingsterrreinge of gestort word. Dit sluit 48 miljoen ton gevaarlike produkte soos kwik en asbesbevattende produkte, pekelwater, vliegas, afvalolies en riool in. Daar was ʼn ernstige afname in die standaard van stortingsterreinbedryf en - bestuur regdeur Suid-Afrika, veral op munisipale vlak. Die meerderheid munisipaliteite voldoen nie aan regulasies vir die bedryf van 'n stortingsterrein nie. Daar is ʼn winsgewende oplossing vir die Suid-Afrikaanse probleem. Die gebruik van afval in die opwekking van hernubare energie en die vermindering van die druk op ESKOM. Suid-Afrika is in ʼn AFVALKRISIS wat onmiddellike aandag en optrede verg. ʼn Werklike bekommernis is dat ons nie eens sal kan betaal vir die probleem om weg te gaan nie. [Aangepas uit http://award.org.za/index.php/2019/02/01/south-africa-is-drowning-in-its-own- waste-are-our-regulators-taking-this-crisis-seriously/] 3.4.1 Noem TWEE voorbeelde van gevaarlike soorte afval wat in Suid- Afrikaanse stortingsterreine aangetref word. (2) 3.4.2 Noem die gas wat, deur stortingsterreine vrygestel word, wat gebruik kan word in die opwekking van hernubare energie. (1) 3.4.3 Bereken die hoeveelheid afval (in ton) wat jaarliks in Suid-Afrika herwin word. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 18 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2022) 3.4.4 Noem TWEE probleme wat die stortingsterreine veroorsaak vir gemeenskappe wat in die onmiddellike omgewing woon. (2) 3.4.5 Beskryf EEN manier waarop ʼn stortingsterrein gerehabiliteer kan word wanneer dit vol is. (2) 3.4.6 Verduidelik TWEE afvalbestuurstrategieë wat jy vir Suid-Afrikaanse munisipale stortingsterreine sal aanbeveel. (4) [50] TOTAAL AFDELING B: 100 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief