MTG Accounting Afr

GRAAD g k u n d e Re ke STU n D i n I E G I D S 12

GRAAD kunde Re ke n i n STUDIEGIDS g 12

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Hierdie publikasie is nie in die handel beskikbaar nie en mag nie verhandel word nie. Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids Rekeningkunde ISBN 978-1-4315-1930-9 Dié publikasie is gepubliseer met ’n Creative Commons Attribution NonCommercial ShareAlike- lisensie. Jy kan die inhoud gebruik, modifiseer, oplaai en aflaai, en ook met ander deel maar slegs met toepaslike erkenning van die Departement van Basiese Onderwys, die outeurs en die bydraers. As jy enige aanpassings van die inhoud maak, moet die Departement van Basiese Onderwys daarvan in kennis gestel word. Die inhoud mag nie verkoop of vir kommersiële doeleindes aangewend word nie. Besoek die webwerf http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/ vir meer inligting oor die lisensievoorwaardes. Copyright © Departement van Basiese Onderwys Strubenstraat 222 Pretoria Suid-Afrika Navrae: Dr Patricia Watson Epos: watson.p@dbe.gov.za Tel: 012 357 4502 http://www.education.gov.za Inbelsentrum: 0800202933 Eerste uitgawe 2012 Hersiene Nasionale Kurrikulumverklaring (HNKV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids Rekeningkunde:978-0-621-40909-3 Tweede uitgawe 2014 Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids Rekeningkunde: ISBN 978-1-4315-1930-9 Mind the Gap-span Reeks-redakteur: Dr Patricia Watson Produksiekoördineerders vir die KABV-uitgawe: Lisa Treffry-Goatley en Radha Pillay Skrywers: Anthony Ash, Kirsti Chapman, Lesiba Sydney Leso, Tracey Megom, Florence Nxumalo, Glynis Schreuder, Estelle van Schie, Barbara Wies Vakkundige lesers: Johnson Adekoya, Sali Ameen, Trevor Hall, Eugenia Maila, Melanie Marchbank, Jacqualine Ndlovu, Joe Ramsamy, Thandi Sindane Studievaardighede: Margarita Karnasopoulos Redakteurs: Julia Grey, Herbert Opland Vertalers: Lee-ann Meyer, Glynis Schreuder, Johan Steenkamp Proefleser: Jenny de Wet Ontwerpers: Alicia Arntzen, Philisiwe Nkosi, Michele Dean, Nomalizo Ngwenya Illustreerders: Michele Dean, Kenneth Kunene, Vusi Malindi, Bié Venter Omslagillustrasie: Alastair Findlay Werkswinkelondersteuning op perseel: Wayne Cussons

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Ministeriële voorwoord Die Departement van Basiese Onderwys is verheug om die tweede uitgawe van die Mind the Gap- studiegidsreeks vir Graad 12-leerders bekend te stel. Die studiegidse is ’n voortsetting van die Departement van Basiese Onderwys se innoverende en toegewyde poging om die akademiese prestasie van Graad 12-kandidate in die Nasionale Senior Sertfikaat- (NSS) eksamen te verbeter. Die studiegidse is geskryf deur ’n span vakkundiges wat bestaan uit onderwysers, eksaminators, moderators, vakadviseurs en vak- koördineerders. Navorsing wat in 2012 begin het, toon dat die Mind the Gap-reeks sonder twyfel ’n positiewe bydrae tot prestasieverbetering gelewer het. Dit is my vurige wens dat die Mind the Gap-studiegidse sal verseker dat geen leerder agtergelaat word nie, veral in die lig daarvan dat Matsie Angelina Motshekga, LP ons vooruitstreef tydens die viering van 20 jaar van demokrasie. Minister van Basiese Onderwys Die tweede uitgawe van Mind the Gap is in ooreenstemming met die 2014 Kurrikulum en Assesseringbeleidsverklaring (KBVA). Dit beteken die skrywers het die Nasionale Beleid van toepassing op die program, bevordering en protokol vir assessering van die Nasionale Kurrikulumverklaring vir Graad 12 in 2014 in ag geneem. Die Mind the Gap-studiegidsreeks spruit deels voort uit die 2013 Nasionale Diagnostiese verslag oor leerderprestasie en is ook gebaseer op die 2014 Graad 12-eksamineringsriglyne. Elk van die Mind the Gap-studiegidse verskaf omskrywings van basiese terminologie, eenvoudige verduidelikings en voorbeelde van tipiese vrae wat leerders in die eksamen kan verwag. Voorgestelde antwoorde is ook ingesluit om leerders te help om beter te verstaan. Leerders word ook verwys na spesifieke vrae in vorige nasionale eksamenvraestelle en eksamenmemorandums wat op die Departement se webwerf, www.education.gov.za, beskikbaar is. Die KBVA-uitgawes sluit in Rekeningkunde, Ekonomie, Geografie, Lewenswetenskappe, Wiskunde, Wiskunde-Geletterdheid en Fisiese Wetenskappe. Die reeks is in Engels en Afrikaans gepubliseer. Daar is ook nege Engels Eerste Addisionele Taal-studiegidse. Dit sluit in EFAL Paper 1 (Language); EFAL Paper 3 (Writing) en ’n studiegids vir elk van die voorgeskrewe litaratuurstudies vir Graad 12. Die studiegidse is doelmatig saamgestel om leerders wat onderpresteer as gevolg van te min blootstelling aan die inhoudvereiste van die kurrikulum te ondersteun, en om die gaping tussen slaag en druip te oorkom deur leemtes in die leerders se kennis van algemene konsepte te oorbrug, sodat leerders kan slaag. Al wat nou nodig is, is dat ons Graad 12-leerders soveel moontlik tyd gebruik om toegewyd voor te berei vir die eksamens. Leerders, maak ons trots – studeer hard. Ons wens julle alle sterkte toe met julle Graad 12-eksamens. __________________________ Matsie Angelina Motshekga, LP Minister van Basiese Onderwys Mei 2014

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Hierdie publikasie is nie in die handel beskikbaar nie en mag nie verhandel word nie. Uitgegee deur die Departement van Basiese Onderwys Strubenstraat 222 Pretoria Suid-Afrika © Departement van Basiese Onderwys Navrae Kantoor van die Direkteur-Generaal Mnr P. B. Soobrayan Epos: njobe.p@dbe.gov.za Epos: whittle.g@dbe.gov.za Tel: 012 357 4010 Faks: 012 323 5837 http://www.education.gov.za Inbelsentrum: 0800202933 Eerste uitgawe 2012 Rekeningkunde-Studiegids vir Hersiene Nasionale Kurrikulumverklaring (HNKV) Tweede uitgawe 2014 Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) Graad 12 Rekeningkunde Mind the Gap Studiegids ISBN 0000000000000000000 Dié publikasie is gepubliseer met ’n Creative Commons Attribution NonCommercial ShareAlike- lisensie. Jy kan die inhoud gebruik, modifiseer, oplaai en aflaai, en ook met ander deel maar slegs met toepaslike erkenning van die Departement van Basiese Onderwys, die outeurs en die bydraers. As jy enige aanpassings van die inhoud maak, moet die Departement van Basiese Onderwys daarvan in kennis gestel word. Die inhoud mag nie verkoop of vir kommersiële doeleindes aangewend word nie. Besoek die webwerf http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/ vir meer inligting oor die lisensievoorwaardes. Mind the Gap-span Reeks-redakteur: Patricia Watson Produksiekoördineerders vir die KABV-uitgawe: Lisa Treffry-Goatley en Radha Pillay Skrywers: Anthony Ash, Kirsti Chapman, Tracey Megom, Florence Nxumalo, Glynis Schreuder, Estelle van Schie, Barbara Wies Vakkundige lesers: Johnson Adekoya, Sali Ameen, Trevor Hall, Eugenia Maila, Melanie Marchbank, Jacqualine Ndlovu, Joe Ramsamy, Thandi Sindane Studievaardighede: Margarita Karnasopoulos Redakteurs: Julia Grey, Herbert Opland Vertalers: Lee-ann Meyer, Glynis Schreuder, Johan Steenkamp Proefleser: Jenny de Wet Ontwerpers: Alicia Arntzen Illustreerders: Michele Dean, Kenneth Kunene, Vusi Malindi, Bié Venter Omslagillustrasie: Alastair Findlay Werkswinkelondersteuning op perseel: Wayne Cussons (Quick I.T.)

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Inhoudsopgawe Beste Graad 12-leerder........................................................................................................vi Hoe om hierdie studiegids te gebruik...............................................................................vii Top 10 studiewenke. ..........................................................................................................viii Studietegnieke wat jou help om te leer.............................................................................ix Vir die eksamendag … ….....................................................................................................xii Sleutelwoorde wat jou help om vrae te beantwoord.....................................................xiii Leerder se kontrolelys........................................................................................................xiv 1. Basiese Rekeningkundige Begrippe............................................................ 1 1.1 Basiese begrippe. ...................................................................................................1 1.2 Reëls van Rekeningkunde......................................................................................2 1.3 Klassifikasie van rekeninge....................................................................................3 1.4 Stappe om transaksies op te teken.......................................................................5 2. Maatskappye.................................................................................................. 6 2.1 Begrippe met betrekking tot maatskappye...........................................................6 2.2 Maatskappye se algemene grootboekrekeninge..................................................8 2.3 Voorbereiding van Finansiële State vir maatskappye. ...................................... 15 2.4 Kontantvloeistate................................................................................................. 40 2.5 Ontleding en vertolking van Finansiële State. ................................................... 46 2.6 Kommentaar op ’n ouditverslag. ........................................................................ 54 3. Vervaardiging................................................................................................ 60 3.1 Belangrike begrippe oor vervaardiging............................................................... 61 3.2 Produksiekostestaat............................................................................................ 64 4. Begrotings. ................................................................................................... 71 4.1 Terminologie......................................................................................................... 71 4.2 Debiteure-invorderingskedule............................................................................. 72 4.3 Krediyeurebetalingskedule. .................................................................................74 4.4 Ontleding van kontantbegroting.......................................................................... 78 5. Rekonsiliasies. ............................................................................................. 82 5.1 Bankrekonsiliasie ................................................................................................ 83 5.2 Debiteurerekonsiliasie......................................................................................... 86 5.3 Debiteure-ouderdomsontleding ......................................................................... 91 5.4 Krediteure rekonsiliasie met die krediteurestaat.............................................. 94 6. Voorraad........................................................................................................ 99 6.1 Voorraadstelsels. ................................................................................................. 99 6.2 Voorraadwaardasiemetodes. ............................................................................ 100 7. Belasting op Toegevoegde Waarde (BTW)............................................... 119 7.1 BTW-berekeninge...............................................................................................120 7.2 BTW-kontrolerekening. ......................................................................................123 8. Vaste bates. ................................................................................................ 127 8.1 Inleiding tot vaste bates. ................................................................................... 127 8.2 Bateregister........................................................................................................128 8.3 Reswaarde/of sogenoemde waardevermindering van R1 inleiding. .............129 8.4 Nota tot die Balansstaat en Bateverkope. ....................................................... 131 Bylae: Vorige Graad 12-eksamenvraestelle................................................. 138

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Moet nooit Beste Graad 12-leerder moed opgee nie – werk hard en hou Hierdie Mind the Gap-studiegids is in ooreenstemming met KABV (CAPS) die pas vol, dan sal en is ontwerp om jou met jou voorbereiding vir die eindeksamen te help. jy sukses behaal. Hierdie studiegids dek NIE die totale kurrikulum nie, maar fokus op die kernkonsepte van elk van die kennisareas en wys jou in watter areas jy maklik punte kan verdien. Jy moet deur die studiegids werk om jou kennis te verbeter, jou swakpunte te identifiseer en jou eie foute te korrigeer. Ons is oortuig dat hierdie studiegids jou sal help om goed voor te berei sodat jy die einde van die jaar sal slaag. Om ’n goeie slaagsyfer te verseker, beveel ons aan dat jy jou handboek en klasnotas gebruik om self deur die ander aspekte van die kurrikulum te werk. Gee spesiale aandag aan die manier waarop bewerkings getoon word in die uitgewerkte voorbeelde. Dit is die beste manier om die maksimum punte te behaal. Om suksesvol in Rekeningkunde te wees, moet jy: • Seker maak dat jy die formaat of uitleg van die volgende ken: –– Inkomstestaat –– Balansstaat –– Kontantvloeistaat –– Produksiekostestaat –– Algemene grootboekrekeninge • Die begrippe wat in hierdie studiegids verduidelik word, ken en weet hoe om die berekeninge te doen. • Soveel moontlik vorige vraestelle deurwerk (gebruik die verduidelikings en stappe in hierdie studiegids om jou te help). Sien ook die voorgestelde vrae uit vorige vraestelle aan die einde van elke hoofstuk wat jy vir ekstra oefening kan doen. Wees versigtig wanneer jy vrae uit vorige vraestelle wat verband hou met Maatskappye deurwerk, omdat sekere aspekte anders onder KABV hanteer word. Onthou, die sukses wat jy in die eindeksamen behaal, sal afhang van hoeveel ekstra tyd jy gebruik het om voor te berei. Oorsig van die Graad 12- Rekeningkunde-eksamen • Daar is slegs een eksamen van 3 ure, wat 300 punte tel. • Al die vrae is verpligtend (daar is geen keusevrae nie). • Die vraestel bestaan nie uit verskillende afdelings nie. • In die verlede het alle vraestelle uit 6 vrae bestaan. • Elke vraag behels verskillende moeilikheidsgrade, dus behoort alle leerders ten minste ’n deel van die punte in elke vraag te kan kry. • Probeer om al die vrae te beantwoord. • Die vraestel sluit die volgende tipes vrae in: begrip, toepassing, interpretasie en bepeinsing. • Jy sal van ’n antwoordboek voorsien word waarin jy die vrae moet beantwoord. Hierdie antwoordboek is spesiaal vir die Rekeningkunde-eksamen ontwerp en voorsien spasie vir elke vraag. Alle berekeninge, bewerkings en finale antwoorde moet in hierdie antwoordboek gedoen word. vi INLEIDING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Hoe om hierdie studiegids Kyk uit vir hierdie ikone in te gebruik die studiegids. Hierdie studiegids dek slegs sekere aspekte van die verskillende temas van die Graad 12-Rekeningkundekurrikulum. Die geselekteerde aspekte van elke tema word soos volg aangebied: • ’n Verduideliking van terme en konsepte • Uitgewerkte voorbeelde om te verduidelik en te demonstreer • Aktiwiteite met vrae wat jy moet beantwoord HINT! wenk HINT! wenk • Antwoorde wat jou in staat stel om jou werk te kontroleer. Wenke om jou te help om ’n Skenk spesiale PAY SPECIAL ATTENTION HINT! v.b. EG - worked examples NB v.b. NB wenk konsep te onthou of om jou EG - worked examples Uitgewerkte voorbeelde aandag te lei om probleme op te los eksamen Stapsgewyse eksamen Aktiwiteite met vrae wat HINT! instruksies v.b. EG - worked examples Verwys jou na eksamen-vrae jy moet beantwoord hint eksamen nota • ’n Kontrolelys gebaseercomment op die nota eksamenriglyne vir Rekeningkunde comment e.g.op bladsy xiv gegee om jou vordering te monitor. Wanneer jy die word EG - worked examples konsep bemeester het en die vrae met selfvertroue kan beantwoord, maak ’n regmerkie in die laastenota comment kolom. activity activity exams ACTIVITIES boy • Die aktiwiteite is op tipiese eksamenvrae gebaseer. Maak and diegirl-left and ACTIVITIES boy and girl-left and right of page antwoorde toe en beantwoord eers die vraag op jou eie. Kontroleer right of page dan jou antwoorde. Beloon jouself vir die dinge activity wat jy reg doen. As jy activity activity enige verkeerde antwoorde het, maak seker dat jy verstaan and girl-left waarom ACTIVITIES boy and right of page dit verkeerd is activity voordat jy met die volgende afdeling aangaan. • Skenk veral aandag aanACTIVITIES die boy wyse waarop die bewerkings activityStep by step in die Step by step uitgewerkte voorbeelderight of gedoen and girl-left and page word. Dit is die beste manier waarop jy maksimum activitypunte kan verdien. Waar jy hierdie regmerkie sien, PAY SPECIAL ATTENTION NB PAY SPECIAL ATTENTION NB sal ’n punt aan jou toegeken word al is jou finale NB antwoord verkeerd, NB Step by step mits jy die korrekte prosedure gevolg het (bv. optel, aftrek of syfers oordra). Gebruik jou studiegids as ’n PAY SPECIAL ATTENTION NB comment NB • Voorbeeld-eksamenvraestelle Step by step comment is in die studiegids ingesluit. werkboek. Maak notas, Kontroleer jou antwoorde deur weer jou notas en die teken prente en lig eksamenmemorandum te raadpleeg. Vorige eksamenvraestelle is belangrike konsepte met baie nuttig om jou met jou voorbereiding te help en maak jou minder ’n glanspen uit. angstig oor die eksamen. Besoek die webwerf www.education.gov.za om nog eksamenvraestelle af te laai. © Departement van Basiese Onderwys 2014 INLEIDING vii Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Top 10 studiewenke Hierdie wenke kan jou help om 1. Hou al die skryfbehoeftes wat jy nodig het om te studeer, soos penne, potlode, glanspenne en papier, ensovoorts, byderhand. makliker te leer. 2. Wees positief. Maak seker dat jou brein die inligting vaslê deur jouself voortdurend te herinner hoe belangrik dit is om die werk te onthou en die punte te kry. 3. Stap nou en dan buite rond. ’n Verandering van omgewing sal jou leervermoë stimuleer. Jy sal verbaas wees hoeveel meer jy inneem nadat jy ’n bietjie vars lug geskep het. 4. Deel jou leertyd in hanteerbare eenhede op. As jy probeer om alles op een slag te leer, sal dit net jou brein moeg, ongefokus en angstig maak. 5. Hou jou studietye kort maar effektief, en beloon jouself met kort, konstruktiewe ruspouses. 6. Verduidelik aan enigeen wat bereid is om te luister, die konsepte wat jy geleer het. Dit kan dalk aan die begin vreemd voel, maar dit is beslis die moeite werd om jou hersieningsnotas hardop te lees. 7. Prente en verskillende kleure help jou brein om te leer. Gebruik dit oral waar jy kan. 8. Volstaan met die leerareas wat jy goed ken, en fokus jou breinkrag op die afdelings wat jy sukkel om te onthou. 9. Herhaling is die sleutel om die werk wat jy ken, te onthou. Hou die pas vol en moenie opgee nie. 10. Slaap elke nag ten minste 8 uur lank, eet gesond en drink baie water – dit is alles belangrike dinge wat jy kan doen om jou brein te ondersteun. Voorbereiding vir die eksamen is amper soos harde fisiese oefening, en daarom moet jy fisies voorbereid wees. viii INLEIDING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Studietegnieke wat jou help om te leer Hierdie studiegids maak gebruik van drie studietegnieke wat jy ook kan gebruik om die materiaal te bemeester: 1. Sakpas-notas 2. Geheuerympies 3. Breinkaarte Sakpas-notas Ken nou Sakpas-notas is ’n dié een! uitstekende manier om al Volgende ... die kernkonsepte in die studiegids te leer. Sakpas- notas is maklik om te maak en hulle pas in jou broek-, hemp- of baadjiesak sodat jy hulle orals saam met jou kan dra: 1. Vou ’n blanko vel papier in die helfte. Vou dit weer in die helfte, en weer. 2. Vou die papier oop. Dit is nou in agt dele verdeel. 3. Sny of skeur die stroke 1. Vou ’n A4–papier in langs die gevoude lyne. 8 vierkante. 4. Skryf die naam van die konsep op die een kant. 5. Skryf die betekenis of verduideliking van die konsep op die ander kant. LAS 6. Gebruik verskillende kleure en prente om jou te help onthou. 7. Neem jou sakpas-notas 2. Skryf die naam van orals met jou saam en die konsep op die een haal hulle uit wanneer jy kant van ’n vierkant. ook al ’n kans kry. 8. Soos wat jy leer, plaas jy 'n Bedrag wat die notas in drie hopies: persoon of be 'n aan 'n andersigheid • Ek ken dit goed. of besigheidpersoon skuld • Amper daar. • Moet nog meer leer en oefen. 9. Hoe meer jy die notas 3. Skryf die definisie uithaal en daarna kyk, van die konsep op hoe beter sal jy die die agterkant van die konsepte onthou. vierkant. © Departement van Basiese Onderwys 2014 INLEIDING ix Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Geheuerympies ’n Geheuerympie is ’n waardevolle leertegniek vir inligting wat moeilik Sukses in is om te onthou. Hier is ’n voorbeeld van ’n geheuerympie vir die woord Rekeningkunde is ’n balanseerkuns! SALDO, waar elke letter van die woord iets anders verteenwoordig: S – Studietyd – maak elke dag tyd daarvoor. A – Aandag – konsentrasie kry jou aan die gang. Beantwoord net wat gevra word. L – Lading – versprei die las; moenie alles op die nippertjie doen. Gebruik ’n studie-tydrooster. D – Doel – weet wat jy wil bereik en doen dit net! O – Oefen – dit is die sleutel tot sukses. Probeer weer en weer, en weer Geheuerympies kodeer inligting, wat dit makliker maak om te onthou. Hoe meer kreatief jy is en hoe meer jou ‘kodes’ jou aan bekende dinge herinner, hoe makliker gaan jy die werk onthou. Hierdie gids voorsien verskeie idees om geheuerympies te gebruik. Jy kan ook jou eie geheuerympies maak. Nie jy of die wêreld sal weet waartoe jy in staat is, alvorens jy probéér nie. Ralph Waldo Emerson x INLEIDING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Breinkaarte Hierdie studiegids bevat voorbeelde van breinkaarte (ook genoem geheuekaarte) wat die werk in sommige afdelings opsom. Kyk na die prente van ’n neuron (’n breinsel) en ’n breinkaart: Figuur 1: ’n Neuron of breinsel Figuur 2: Reëls vir ’n breinkaart Breinkaarte werk omdat dit inligting aanbied op dieselfde wyse as waarop ons brein die inligting ‘sien’. Wanneer jy die breinkaarte in hierdie studiegids leer, kan jy prente vir elke vertakking byvoeg om jou te help om die inhoud te onthou. Ontwikkel jou eie breinkaarte soos wat jy elke afdeling voltooi. Hoe om jou eie breinkaart te ontwikkel: 1. Draai jou papier dwars sodat jou breinkaart in alle rigtings kan uitsprei. 2. Besluit op ’n beskrywende naam vir die breinkaart wat die inligting ’n Prent is 1 000 woorde wat jy daarop gaan plaas, bondig saamvat. werd! 3. Skryf die naam in die middel en teken ’n sirkel, borrel of prent rondom die naam. 4. Skryf net sleutelwoorde op die sytakke neer, nie volsinne nie. Hou dit kort en kragtig. 5. Elke tak moet ’n ander idee toon. Gebruik ’n ander kleur pen vir elke idee. Verbind die inligting wat saamhoort. Dit sal jou help om die konsepte in te skerp en te verstaan. 6. Voeg gerus prente by; dit maak nie saak as jy nie goed kan teken nie. © Departement van Basiese Onderwys 2014 INLEIDING xi Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Vir die eksamendag … 1. Sorg dat jy al die skryfbehoeftes vir jou eksamen byderhand het, byvoorbeeld pen, potlood, uitveër, liniaal en sakrekenaar (met vars batterye). Bring ook jou ID-dokument en eksamentoelatingsbrief. 2. Wees betyds, arriveer ten minste ’n uur voordat die eksamen begin by die eksamenlokaal. 3. Gaan toilet toe voordat jy die eksamenlokaal binnegaan. Jy wil nie waardevolle tyd verloor deur gedurende die eksamen die lokaal te moet verlaat nie. 4. Gebruik die tien minute leestyd om die instruksies noukeurig deur te lees. Dit help jou om die inligting in jou brein te ‘ontsluit’. Begin met die maklikste vraag om jou denkprosesse aan die gang te sit. 5. Breek die vraag in kleiner dele op om seker te maak jy verstaan presies wat gevra word. As jy die vraag nie behoorlik beantwoord nie, sal jy nie punte daarvoor kry nie. Kyk na die sleutelwoorde in die vraag vir riglyne oor hoe jy dit moet beantwoord. Sien bladsy ix van die studiegids vir ’n lys sleutelwoorde. 6. Probeer om al die vrae te beantwoord. Elke vraag het sekere maklike punte; maak dus seker jy doen ten minste ’n deel van STERKTE! elke vraag in die eksamen. 7. Moenie paniekerig raak nie, selfs al lyk die vraag aanvanklik moeilik. Dit sal wel verband hou met iets wat jy geleer het. Vind die verband. 8. Bestuur jou tyd versigtig. Moenie tyd mors met vrae waaroor jy onseker is nie. Beweeg aan en kom terug as die tyd dit toelaat. 9. Kyk na hoeveel punte aan elke antwoord toegeken word. Die regmerkies in hierdie studiegids se antwoorde gee jou ’n riglyn van hoe punte toegeken word. Moet nie meer of minder inligting gee as wat vereis word nie. 10. Skryf groot en duidelik. Jy sal meer punte kry as die nasiener jou antwoord maklik kan lees. Toon jou bewerkings tussen hakies, soos in hierdie studiegids voorgestel word. xii INLEIDING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Sleutelwoorde wat jou help om vrae te beantwoord Dit is belangrik om die aksiewoorde (die woorde wat jou sê wat om te doen) te identifiseer en te begryp sodat jy presies weet wat die eksaminator verwag. Gebruik die verduidelikings in die tabel as riglyn wanneer jy vrae beantwoord. Sleutelwoord Wat word van jou verwag Beskryf Noem die hoofeienskappe van ’n item Bespreek Oorweeg alle inligting en kom tot ’n gevolgtrekking Definieer Gee ’n duidelike omskrywing Evalueer Formuleer ’n opinie gebaseer op jou bevindinge Gee/Verskaf Skryf slegs die feite neer sonder bespreking Identifiseer Noem die essensiële eienskappe Klassifiseer Verdeel in groepe sodat soortgelyke items in dieselfde groep val Lewer kommentaar Gee algemene opmerkings Lys Skryf ’n lys van items Noem Stel iets – gee, identifiseer of noem Ontleed Breek op, ondersoek en vertolk Stel voor Gee ’n verklaring of oplossing Verduidelik Verklaar, vertolk en sit uiteen Vergelyk Wys beide ooreenkomste en verskille uit HINT! Vertolk Gee die betekenis weer wenk Vooruitskat Voorspel toekomstige gebeure v.b. Voorbeelde van aksiewoorde EG - worked examples Kies ’n omskrywing uit KOLOM B wat by die tipe rekening in KOLOM A pas. eksamen Trek ’n lyn van KOLOM A na KOLOM B om die items te pas. KOLOM A KOLOM B 1. Vaste/Tasbare A Dit vermeerder winste en dus vermeerder Omkring die aksiewoord en bates eienaarsbelang ook. comment nota onderstreep enige ander 2. Bedryfsbates B Dit verminder winste en dus verminder belangrike sleutelwoorde eienaarsbelang ook. in die vraag. Hierdie 3. Nie-bedryfslaste C Bedrae verskuldig wat meer as 12 maande sal woorde sê jou presies wat gevra word. neem om af te betaal. 4. Bedryfslaste D activity Bates met ’n lang verwagte lewensduur, normaalweg langer as ’n jaar. ACTIVITIES boy Sonder hulle sal die and girl-left and besigheid nie kan right bestaanof pageof ’n wins maak nie. 5. Inkomste E Die netto waarde van die besigheid op enige tydstip (totale bates – totale laste). activity 6. Uitgawes F Bedrae wat binne 12 maande terugbetaal sal word. 7. Eienaarsbelang G Bates wat binne ’n kort tydperk (d.i. minder as ’n jaar) in kontant omgeskakel sal word. Step by step PAY SPECIAL ATTENTION NB NB © Departement van Basiese Onderwys 2014 INLEIDING xiii Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

© Departement van Basiese Onderwys 2014 Onderwerpkontrolelys vir die eksamens Gebruik hierdie kontrolelys om jou vordering te toets wanneer jy vir die eksamen voorberei. Gedek in die Ek verstaan Ek Onderwerp studiegids nie verstaan 1. Basiese rekeningkundige begrippe 3 2. Maatskappye Rekeningkundige vergelyking 3 Maatskappybegrippe 3 AARP-beginsels 3 Maatskappye se grootboekrekeninge 3 Maatskappye se finale rekeninge: 3 Handelsrekening 3 Wins-en-verliesrekening 3 Verdelingsrekening 3 Finansiële state met aansuiwerings: Inkomstestaat 3 Balansstaat 3 Kontantvloeistaat 3 Notas tot die finansiële state 3 Ontleding en vertolking van finansiële state 3 Kommentaar op ’n ouditverslag 3 3. Vervaardiging Vervaardigingsbegrippe 3 Produksiekostestaat met notas 3 Kosteberekeninge 3 Gelykbreekpunt 3 Handels- en wins-en-verliesstate * 4. Begrotings Begrotingsbegrippe 3 Debiteure-invorderingskedule 3 Krediteurebetalingskedule 3 Kontantbegroting (ontleed en vertolk) 3 Geprojekteerde inkomstestaat (ontleed en vertolk) 3 5. Rekonsiliasies Bankrekonsiliasie 3 Debiteurerekonsiliasie 3 Ouderdomsontleding 3 Krediteurerekonsiliasie 3 6. Voorraad Voorraadbegrippe 3 Voorraadwaardasie – spesifieke identifikasie, EIEU en geweegdegemiddelde- 3 metodes 7. BTW Begrippe en berekeninge 3 BTW-kontrolerekening 3 8. Vaste bates Bateverkope 3 xiv INLEIDING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 1 Basiese rekeningkundige begrippe 1.1 Basiese begrippe BEGRIP OMSKRYWING Bate Item van waarde wat deur ’n persoon of besigheid besit word en wat gebruik word om ’n wins te maak. Debiteure Persone wat aan die besigheid geld skuld vir goedere op krediet gekoop. Eienaarsbelang Die netto waarde van die besigheid op enige gegewe tydstip. Handelsvoorraad- Hierdie bedrag word bereken wanneer die fisiese Hierdie definisies sal surplus voorraadopnamebedrag meer is as die syfer vir jou help om die basiese handelsvoorraad in die algemene grootboek. Rekeningkunde- Handelsvoorraadtekort Hierdie bedrag word bereken wanneer die fisiese begrippe wat in voorraadopnamebedrag minder is as die syfer vir handelsvoorraad in die algemene grootboek. hierdie studiegids gebruik word, te Koste van verkope Die kosprys van alle goedere wat verkoop is. verstaan. Krediteure Persone/verskaffers aan wie die besigheid geld skuld. Las ’n Bedrag wat ’n persoon of besigheid aan ’n ander persoon of besigheid skuld. Maak seker jy ken Oninbare skulde Skulde afgeskryf as gevolg van debiteure wat nie hulle hierdie begrippe. Gebruik skuld kon betaal nie. jou sakpas-notas om jou te help om hulle goed Opgelope inkomste/ Inkomste wat nog aan die einde van die finansiële te leer. Sien bladsy x vir inkomste ontvangbaar jaar aan die besigheid verskuldig is. meer inligting. Opgelope uitgawes/ Uitgawes wat aan die einde van die finansiële jaar nog uitgawes betaalbaar verskuldig is. Verlies Wanneer die uitgawes meer as die inkomste is. Vooruitbetaalde Uitgawes wat alreeds vir die volgende finansiële jaar uitgawes betaal is. Vooruitontvange Inkomste wat alreeds deur die besigheid ontvang is inkomste vir die volgende finansiële jaar. Waardevermindering Die bedrag waarmee vaste bates oor ’n tydperk in waarde verminder as gevolg van herhaalde gebruik. Wins Wanneer die inkomste meer as die uitgawes is. Winsopslag Die persentasie wat by die kosprys getel word om die verkoopprys te bereken, d.i. die winspersentasie. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 BASIESE REKENINGKUNDIGE BEGRIPPPE 1 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

1 Hoofstuk 1.2 Reëls van Rekeningkunde PAY SPECIAL ATTENTION Hierdie Rekeningkunde-reëls verander nie. NB NB LEER HULLE GOED! BATES EIENAARSBELANG LASTE HINT! hint Dt B Kt Dt Onttrekkings Kt Dt Kapitaal Kt Dt L Kt + − + − − + − + e.g. EG - worked examples Dt Uitgawes Kt Dt Inkomste Kt + − − + (wanneer (wanneer (wanneer (wanneer uitgawes uitgawes inkomste inkomste exams vermeerder, verminder, verminder, vermeerder, verminder vermeerder verminder vermeerder winste) winste) winste) winste) activity ACTIVITIES boy and girl-left and right of page activity Step by step comment comment 2 HOOFSTUK 1 BASIESE REKENINGKUNDIGE BEGRIPPPE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 1 1.3 Klassifikasie van rekeninge NIE-BEDRYFSBATES EIENAARSBELANG NIE-BEDRYFSLASTE Tasbare/vaste bates UITGAWES INKOMSTE (word oor meer as 12 • Grond en geboue maande terugbetaal) • Koste van verkope • Verkope • Toerusting • Verbandlening • Rente-uitgawe • Lopende inkomste • Voertuie • Lenings • Huuruitgawe • Rente-inkomste Finansiële bates • Salarisse en lone • Huurinkomste BEDRYFSLASTE • Vaste deposito (langer as • Skryfbehoeftes • Korting ontvang (word in minder as 12 12 maande) • Brandstof • Oninbare skulde maande terugbetaal) BEDRYFSBATES • Verpakkingsmateriaal verhaal • Handelskrediteure Voorrade • Herstelwerk • Wins met verkoop • Oortrokke bank • Handelsvoorraad van bate • Versekering (KT) • Verbruiksgoedere voorhande • Handelsvoorraad- • Advertensies • Korttermyngedeelte Handels- en ander ontvangbare surplus van lening bedrae • Korting toegestaan • Voorsiening vir • Opgelope • Debiteurekontrole • Telefoon oninbare skulde- uitgawes/uitgawes • Opgelope inkomste / • Water en elektrisiteit aanpassing (–) betaalbaar inkomste ontvangbaar • Verlies met verkoop • Vooruitontvange • Vooruitbetaalde uitgawes van bate inkomste Kontant en kontantekwivalente • Oninbare skulde • Bank (DT) • Waardevermindering • Kleinkas • Handelsvoorraadtekort • Wisselgeld • Voorsiening vir oninbare skulde- • Vaste deposito (minder as aanpassing (+) 12 maande) Aktiwiteit 1: Pas die items Kies ’n omskrywing uit KOLOM B wat by die tipe rekening in KOLOM A pas. Trek ’n lyn van KOLOM A na KOLOM B om die items te pas. KOLOM A KOLOM B 1. Vaste/Tasbare bates A Dit vermeerder winste en dus vermeerder eienaarsbelang ook. 2. Bedryfsbates B Dit verminder winste en dus verminder eienaarsbelang ook. 3. Nie-bedryfslaste C Bedrae verskuldig wat meer as 12 maande sal neem om af te betaal. 4. Bedryfslaste D Bates met ’n lang verwagte lewensduur, normaalweg langer as ’n jaar. Sonder hulle sal die besigheid nie kan bestaan of ’n wins maak nie. 5. Inkomste E Die netto waarde van die besigheid op enige tydstip (totale bates – totale laste). 6. Uitgawes F Bedrae wat binne 12 maande terugbetaal sal word. 7. Eienaarsbelang G Bates wat binne ’n kort tydperk (d.i. minder as ’n jaar) in kontant omgeskakel sal word. [7] © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 BASIESE REKENINGKUNDIGE BEGRIPPPE 3 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

1 Hoofstuk Antwoorde: aktiwiteit 1 Kolom A Kolom B 1 D 2 G 3 C 4 F 5 A 6 B 7 E [7] Aktiwiteit 2: Veelvuldigekeusevrae Drie opsies word as moontlike antwoorde op die volgende vrae verskaf. Omkring die korrekte antwoord. 1. Oortrokke bank word 2. Verbruiksgoedere voorhande word geklassifiseer as ’n ... geklassifiseer as … A Nie-bedryfslas A Eienaarsbelang B Bedryfsbate B ’n Bedryfsbate C Bedryfslas C ’n Uitgawe [2] Antwoorde: aktiwiteit 2 1 C Dit is ’n bedryfslas, aangesien die besigheid dit binne 1 jaar sal terugbetaal (kort termyn). 2 B Dit is ’n bedryfsbate, aangesien die besigheid dit binne die volgende 12 maande sal gebruik. [2] 4 HOOFSTUK 1 BASIESE REKENINGKUNDIGE BEGRIPPPE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 1 1.4 Stappe om transaksies op te teken Verwys na Reëls van Rekeningkunde op bladsy 2 en Klassifikasie van rekeninge op bladsy 3. 1. Lees die transaksie/aansuiwering. Koop skryfbehoeftes en betaal per tjek, R150. Drie vrae wat jou sal help: 2. Identifiseer die twee rekeninge – (dubbele-inskrywingbegrip). 1. As dit ’n bate is: 1. Skryfbehoeftes 2. Bank Vermeerder of verminder dit 3. Besluit watter tipe rekeninge dit is (klassifiseer). my besittings? Skryfbehoeftes = uitgawe en daarom word eienaarsbelang geaffekteer. Bank = bedryfsbate 2. As dit ’n las is: Vermeerder of verminder dit my skuld? 4. Besluit watter rekening gedebiteer word en watter rekening gekrediteer word. 3. As dit eienaarsbelang is: Die uitgawe vermeerder, dus DT Skryfbehoeftes. Vermeerder of verminder dit Die bate verminder, dus KT Bank. die eienaarsbelang? 5. Toon jou antwoord deur die uitwerking op Bates (B), Eienaarsbelang (E) en Laste (L) te toon: Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer B= E+ L ’n Nul dui geen effek aan. Skryfbehoeftes Bank –150 –150 0 MOENIE blanko los nie! Aktiwiteit 3: Rekeningkundige vergelyking Verwys na Stappe om transaksies op te teken hierbo. Teken die transaksies in die onderstaande tabel aan. Veronderstel die Wanneer 'n bank gunstig bank is ten alle tye gunstig (DT). is, beteken dit dat dit 'n bate 1. Skryf ’n debiteur se rekening van R500 as oninbare skuld af. van die besigheid is en 'n 2. Stuur ’n tjek aan ’n krediteur om ons rekening van R2 000 te vereffen. debietsaldo bly. 3. Ontvang huur vir R5 000 van ’n huurder. 4. Koop handelsvoorraad op krediet vir R1 800. 5. Koop toerusting vir R600 en betaal per tjek. Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer B= E+ L 1 2 3 4 5 [5] Antwoorde: aktiwiteit 3 Rekening gedebiteer Rekening gekrediteer B= E+ L 1 Oninbare skulde Debiteurekontrole −500 −500 0 (uitgawe vermeerder) (bate verminder) 2 Krediteurekontrole Bank (bate verminder) −2 000 0 −2 000 (las verminder) 3 Bank (bate Huurinkomste +5000 +5000 0 vermeerder) (inkomste vermeerder) 4 Handelsvoorraad Krediteurekontrole +1800 0 +1 800 (bate vermeerder) (las vermeerder) 5 Toerusting (bate Bank (bate verminder) ±600 0 0 vermeerder) [5] Hou aan! © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 BASIESE REKENINGKUNDIGE BEGRIPPPE 5 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Maatskappye AL ATTENTION 2.1 Begrippe met betrekking NB tot maatskappye Maatskappye is die GROOTSTE afdeling in jou Persone in ’n maatskappy eksamen. Begrip Verduideliking Spandeer tyd daaraan! Aandeelhouers Die eienaars van die maatskappy. Direkteure Persone deur die aandeelhouers aangestel om die maatskappy te bestuur. ed examples Gebruik jou Onafhanklike ouditeur ’n Ouditeur wat ’n mening oor die finansiële sakpas-notas om (eksterne) state in ’n ouditverslag uitspreek, maar wat nie hierdie begrippe vir die maatskappy werk nie. te leer. Sien bladsy x vir Interne ouditeur ’n Ouditeur wat toesig hou oor die opstel instruksies oor hoe om die van die finansiële state, vir interne kontrole notas te maak. verantwoordelik is en in die diens van die maatskappy is. Suid-Afrikaanse Die staatsdepartement aan wie die maatskappy Inkomstediens (SAID) inkomstebelasting op hulle winste en BTW verskuldig, moet betaal. ACTIVITIES boy Dokumente met betrekking tot maatskappye and girl-left and right of page Begrip Verduideliking Balansstaat Hierdie staat toon die bates, laste en netto waarde (eienaarsbelang van die maatskappy). Belastingaanslag Dit word deur die SAID uitgereik om die bedrag inkomstebelasting te bevestig wat die maatskappy volgens hulle winste moet betaal. p comment comment Inkomstestaat Hierdie staat toon die wins of verlies deur die bedrywighede van die onderneming (inkomste en uitgawes). Kontantvloeistaat Dit toon die vloei van kontant in ’n maatskappy (geld wat inkom en geld wat uitgaan). Ouditeursverslag Dit is ’n mening deur ’n gekwalifiseerde persoon gegee oor die betroubaarheid van die finansiële state al dan nie. • Gekwalifiseerde Wanneer die ouditeure die finansiële state aanvaarbaar vind, BEHALWE vir ouditeursverslag sekere aspekte wat verander, reggestel of ondersoek moet word. • Ongekwalifiseerde Wanneer die ouditeure die finansiële state in ALLE opsigte aanvaarbaar vind. ouditeursverslag • Weerhouding van Wanneer die ouditeure nie bereid is om ’n mening oor die finansiële state uit te mening spreek nie (omdat die state onbetroubaar is). 6 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Verdere begrippe rakende maatskappye Begrip Verduideliking Aandeelhouers se verdienste Netto wins na belasting. Aandeelhouers vir dividende Die bedrag wat nog aan aandeelhouers verskuldig is vir dividende verklaar, maar nog nie betaal nie. Behoue inkomste ’n Gedeelte van die winste ná belasting wat nie aan aandeelhouers in dividende uitbetaal is nie, maar gehou (behou) word vir toekomstige uitbreiding van die maatskappy. Beperkte aanspreeklikheid Die aanspreeklikheid van die aandeelhouers is beperk tot hulle belegging in die maatskappy (hulle kan nie hulle persoonlike bates verloor nie). Dividende Die gedeelte van die winste (ná belasting) wat goedgekeur word om tussen die aandeelhouers verdeel te word (totale dividende = tussentydse + finaal). • Tussentydse dividende Dividende wat gedurende die jaar aan aandeelhouers betaal word. • Finale dividende Dividende wat aan die einde van die finansiële jaar aan die aandeelhouers verklaar (voorgestel) word. Geen pariwaarde Daar is geen waarde gekoppel aan die aandele nie tot dit uitgereik word. Gemagtigde aandelekapitaal Die maksimum aantal aandele wat ’n maatskappy kan verkoop. Inkomstebelasting Belasting wat die maatskappy op sy winste aan die SAID betaal. Terugkoopaandele Uitgereikte aandele wat deur die maatskappy teruggekoop is. Dit word onttrek of gekanselleer. Uitreikprys Die prys waarteen aandele aan die publiek uitgereik word. Uitgereikte aandelekapitaal Die aantal aandele wat werklik aan aandeelhouers verkoop is. Gebruik aantal aandele uitgereik om dividende te bereken. Voorlopige belasting Betalings gedurende die jaar aan die SAID gemaak, wat op geskatte winste gebaseer is (elke 6 maande). Sommige afkortings gebruik in maatskappye AARP Algemeen Aanvaarde Rekeningkunde Praktyk AJV Algemene Jaarvergadering GR Geoktrooieerde Rekenmeester IFVS Internasionale Finansiële Verslagdoeningstandaarde JEB Johannesburg Effektebeurs CI/CO Kommissie vir Maatskappye en Intellektuele Eiendom MVI Memorandum van Inkorporering SAIGR Suid-Afrikaanse Instituut vir Geoktrooieerde Rekenmeesters SAIPR Suid-Afrikaanse Instituut vir Professionele Rekenmeesters AARP-begrippe Begrip Verduideliking Historiese koste Alle bates word teen hulle oorspronklike kosprys opgeteken. Lopende saak Finansiële state word opgestel met die verstandhouding dat die maatskappy in die toekoms sal voortbestaan. Omsigtigheid Syfers in die finansiële state moet realisties getoon word (konserwatief – teken altyd die swakste scenario aan) Paringbeginsel Inkomste en uitgawes moet in die korrekte finansiële jaar opgeteken word (bv. verkope en koste van verkope). Sake-entiteitsbeginsel Die finansies van die maatskappy word afsonderlik van die aandeelhouers gehou. Wesenlikheid Alle belangrike items moet apart in die finansiële state getoon word (bv. direkteursfooie). © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 7 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk 2.2 Maatskappye se algemene grootboekrekeninge PAY SPECIAL ATTENTION NB a) Gewone NB aandelekapitaal b) SAID (inkomstebelasting) Hierdie grootboek- c) Aandeelhouers vir dividende rekeninge word die SAID (inkomstebelasting) meeste gevra. impliseer ‘n las wat aan die d) Inkomstebelasting SAID verskuldig is. HINT! e) Dividende op gewone aandele (gewone-aandeledividende) hint f) Verdelingsrekening As jy enige woorde nie verstaan nie, sien die maatskappy- e.g. begrippe aan die begin van EG - worked examples hierdie afdeling. exams HINT! wenk Aktiwiteit 1: Tipiese eksamenvrae v.b. EG - worked examples Uitgewerkte voorbeeld 1 activity Gebruik die volgende inligting om die boy ACTIVITIES grootboekrekeninge Om die gemiddelde aandeelprys te bereken, soos gegee op die antwoordstelright eksamen van and Kwik girl-left and Fix Bpk vir die gebruik hierdie bedrag en deel dit deur die of page finansiële jaar geëindig 30 Jun 2011 te voltooi. aantal uitgereikte aandele. activity 1 000 000 ÷ 500 000 aandele = R2 Inligting comment nota 1 Jul 2010 Die maatskappy het die volgende beginsaldo’s aan die begin 1 van die jaar getoon: Gewone Step by step comment aandelekapitaal comment (R500 000 aandele) R1 000 000 Behoue inkomste 180 000 SAID (Inkomstebelasting) (kt) 9 000 activity Aandeelhouers vir dividende ACTIVITIES boy 130 000 and girl-left and 2 1 Jul 2010 50 000 aandele aan die publiek uitgereik teen R7,50 per aandeel right of page 3 23 Jul 2010 Betaal die bedrae verskuldig aan SAID en die aandeelhouers. activity 4 31 Des 2010 ’n Eerste voorlopige belastingbetaling van R112 500 is halfpad deur die finansiële jaar aan die SAID gemaak. 5 31 Des 2010 ’n Tussentydse dividend van 15 sent per aandeel is aan aandeelhouers betaal. 6 31 Mrt 2011 Koop 20 Step 000by step aandele terug van ’n ontevrede aandeelhouer. Die direksie het besluit om die aandele terug te koop teen R8,50 per aandeel. 7 30 Jun 2011 ’n Tweede voorlopige belastingbetaling van R120 000 is aan die einde van die PAY SPECIAL ATTENTION finansiële jaar aan die SAID gemaak. NB NB 8 30 Jun 2011 Finale dividende van 30 sent per aandeel is by die AJV verklaar, maar is nog nie aan die aandeelhouers betaal nie. 9 30 Jun 2011 Na die voltooiing van die oudit is die inkomstebelastingbedrag vir die jaar op R240 000 bepaal. Dit is op ’n netto wins van R800 000 bereken. 10 30 Jun 2011 Toon die sluitingsoordragte na die finale rekeninge. 8 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Onderstaande notas verwys na die inligting hierbo en na die grootboekrekeninge hieronder ( 1 –10 ): 1 Die saldo’s vir SAID (inkomstebelasting) en aandeelhouers vir dividende is die bedrae wat nie verlede jaar betaal is nie en hierdie jaar betaal moet word. Die behoue-inkomstesaldo aan die begin van die jaar word na die verdelingsrekening oorgedra. 2 Aandele aan die publike uitgereik teen R7,50 per aandeel. 3 Die bedrae aan die SAID en die aandeelhouers vir verlede jaar verskuldig, word nou betaal. 4 Die eerste voorlopige belastingbetaling word halfpad (6 maande) deur die finansiële jaar gemaak en die tweede voorlopige belastingbetaling word aan die einde van die finansiële jaar gemaak. 7 5 Die tussentydse dividend word gedurende die jaar betaal. 8 Die finale dividend is aan die einde van die finansiële jaar verklaar (nie betaal nie). 6 Aandele teruggekoop teen R8,50 per aandeel van ’n aandeelhouer. Nuwe gemiddelde aandeelprys moet bereken word. Om gemiddelde prys te bereken, moet jy die waarde van die Gewone Aandelekapitaal bepaal, R1 375 000 ÷ 55 000 = R2,50). Dit beteken dat jy slegs R2,50 per aandeel kan eis en die res van Behoue Inkomste moet eis. 9 Die inkomstebelastingsyfer vir die jaar is die bedrag van belasting wat die maatskappy skuld, op die netto wins vir die jaar bereken. Dit moet met die voorlopige belastingbetalings vergelyk word om te bepaal of die maatskappy meer belasting aan die SAID skuld (las) en of die SAID belasting aan die maatskappy skuld (bate). Die netto wins van R800 000 is in die wins-en-verliesrekening bereken en na die verdelingsrekening oorgedra. 10 Die finale rekeninge sluit die handelsrekening, wins-en-verliesrekening (gedek in hierdie voorbeeld) en die verdelingsrekening in. VOORBEELD VAN ’N HANDELSREKENING EN ’N WINS-EN-VERLIESREKENING (presies dieselfde as ’n alleeneienaar of ’n vennootskap) HANDELSREKENING (F1 ) N 2011 2011 Junie 28 Koste van verkope AJ 300 000 Junie 28 Verkope AJ 1 470 000 Wins-en-verlies AJ 1 170 000 1 470 000 1 470 000 WINS-EN-VERLIESREKENING (F2) N 2011 2011 Junie 28 Salarisse AJ 130 000 Junie 28 Handelsrekening AJ 1 170 000 (bruto wins) Direkteursfooie AJ 160 000 Huur inkomste AJ 24 000 (nuwe) Ouditfooie (nuwe) AJ 40 000 Wins met verkoop AJ 16 000 van bate Voorsiening vir AJ 1 000 oninbare skulde aansuiwering Water en elektrisiteit AJ 29 000 Telefoon/selfone AJ 50 000 Verdelingsrekening 800 000 1 210 000 1 210 000 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 9 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Algemene Grootboek van Kwik Fix Bpk Gemiddelde aandeelprys: Hierdie nommers verwys na die Uitgereikte aandele: 500 000 + R1 000 000 + R375 000 = R1 375 000 verduidelikings op die vorige bladsy. 50 000 = 550 000 aandele uitgereik. R1 375 000 ÷ 550 000 aandele = R2,50 Balansstaatafdeling Dt Gewone aandelekapitaal Kt 2011 2010 31 Bank 6 (20 000 × R2,50) KBJ 50 000 1 Saldo 1 a/b 1 000 000 Mrt Jul 31 Bank 2 (50 000 × R7,50) GJ 375 000 Saldo o/d 1 325 000 1 375 000 1 375 000 2011 1 Saldo a/b 1 325 000 Jul Balansstaatafdeling Dt SAID (Inkomstebelasting) Kt 2011 23 Bank 3 KBJ 9 000 2010 1 Saldo 1 a/b 9 000 Jul Jul 2010 31 Bank 4 KBJ 112 500 2011 30 Inkomstebelasting 9 AJ 240 000 Des Jun 2011 30 Bank 7 KBJ 120 000 Jun Saldo o/d 7 500 249 000 249 000 2011 1 Saldo a/b 7 500 Jul Die inkomstebelastingaanslag was meer as die voorlopige belastingbetalings. Die saldo is aan die kredietkant en dus ’n las. Nominale rekeninge-afdeling Dt Inkomstebelasting Kt 2011 30 SAID (Inkomstebelasting) 9 AJ 240 000 2011 30 Verdelingsrekening 10 AJ 240 000 Jun Jun Balansstaatafdeling Dt Aandeelhouers vir dividende Kt 2010 23 Bank 3 KBJ 130 000 2010 1 Saldo 1 a/b 130 000 Die R159 000 is Jul Jul die finale dividend 2011 30 Saldo o/d 150 000 2011 30 Dividende op AJ 159 000 en word steeds aan Jun Jun gewone aandele 8 die aandeelhouers 280 000 280 000 geskuld. Dit is ’n las (Handels- en ander 2011 1 Saldo a/b 159 000 Betaalbare bedrae). Jul 10 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Nominale rekeninge-afdeling Dt Dividende op gewone aandeleKt 2010 31 Bank 5 KBJ 82 500 2011 30 Verdelingsrekening 10 AJ 241 500 Des (500 000 × 0.15) Jun 2011 30 Aandeelhouers vir dividende 8 AJ 159 000 Jun (500 000 × 0.30) 241 500 241 500 Daar is drie verskillende maniere om die Verdelingsrekening op te stel. Gebruik die manier wat jy geleer het. Opsie 1: Die Behoue Inkomste vir die jaar word oorgedra van die Verdelingsrekening na die Behoue Inkomsterekening (R8,50 – 2,50 = R6) Balansstaatafdeling Dt Behoue inkomsrerekening Kt 2011 2011 31 Bank (20 000 × R6) 6 GJ 120 000 30 Saldo b/d 180 000 Mar June Jun 30 Saldo c/d 378 500 Verdelingsrekening AJ 318 500 498 500 498 500 July 1 Saldo 378 500 Finale rekeninge-afdeling Dt Verdelingsrekening Kt 2011 30 Inkomstebelasting 10 AJ 240 000 2011 30 Wins-en-verlies 9 AJ 800 000 Jun Jun Dividende op gewone aandele AJ 241 500 10 Behoue inkomste AJ 318 500 800 000 800 000 Opsie 2: Die Behoue Inkomste aan die begin van die jaar minus die teruggekoopte aandele aanpassing word oorgedra na die Verdelingsrekening. Die Behoue Inkomste (ná die aandele terugkoopaanpassing) aan die einde van die jaar word oorgedra van die Verdelingsrekening na die Behoue Inkomsterekening. Balansstaatafdeling Dt Behoue inkomsrerekening Kt 2011 2010 31 Bank (20 000 × R6) 6 GJ 120 000 1 Saldo a/b 180 000 Mar Jul Jun 30 Verdelingsrekening GJ 60 000 180 000 180 000 2011 1 Verdelingsrekening AJ 378 500 Jun Finale rekeninge-afdeling Dt Verdelingsrekening Kt 2011 30 Inkomstebelasting 10 AJ 240 000 2011 30 Wins-en-verlies 9 AJ 800 000 Jun Jun Dividende op gewone aandele AJ 241 500 Behoue Inkomste 60 000 10 (180 000 – 120 000) Behoue inkomste AJ 378 500 860 000 860 000 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 11 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Opsie 3: Die Behoue Inkomste aan die begin van die jaar word oorgedra na die Verdelingsrekening. Die Behoue Inkomste (voor die aandele terugkoopaanpassing) aan die einde van die jaar word oorgedra van die Verdelingsrekening na die Behoue Inkomsterekening. Balansstaatafdeling Dt Behoue inkomsterekening Kt 2011 2011 31 Bank (20 000 × R6) 6 AJ 120 000 1 Saldo a/d 180 000 Mrt Jul 2011 Jun 30 Saldo AJ 180 000 30 Verdelingsrekening AJ 498 500 Jun Saldo o/d 378 500 678 500 678 500 2011 1 Saldo a/d 378 500 Jul Die saldo van die Behoue Inkomsterekening bly R378 000 soos in Opsie 1 en 2. Dt Finale rekeninge-afdeling Kt Verdelingsrekening 2011 30 Inkomstebelasting 10 AJ 240 000 2011 30 Wins-en-verlies 9 AJ 800 000 Jun Jun Dividende op gewone AJ 241 500 Behoue Inkomste 180 000 aandele 10 Behoue inkomste AJ 498 500 980 000 980 000 Oefenaktiwiteit 1 Algemene Grootboek van Kwik Fix Bpk Balansstaatafdeling Dt Gewone aandelekapitaal Kt 12 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Dt Behoue Inkomste Kt Dt SAID (Inkomstebelasting) Kt Dt Aandeelhouers vir dividende Kt Nominale afdeling Dt Inkomstebelasting Kt © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 13 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Dt Dividende op gewone aandele Kt Finale rekeninge-afdeling Dt Verdelingsrekening Kt 14 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 2.3 Voorbereiding van maatskappye se Finansiële State Inkomstestaat Onthou, ’n vooraansuiwe- Gebruik die volgende stappe om ’n inkomstestaat vanaf ringsproefbalans is ’n ’n vooraansui-weringsproefbalans voor te berei: proefbalans wat nog NIE 1. Skryf die vooraansuiwerings-proefbalansyfers van die nominale finaal is nie. Daar moet nog afdeling op die antwoordblad langs die besonderhede neer. aansuiwerings (inskrywings) gemaak word om die syfers 2. Lees elke aansuiwering: wat vir die voorbereiding van a) Indien nodig, bereken die aansuiweringsbedrag. die Finansiële State gebruik b) Besluit watter rekening gedebiteer moet word en watter rekening gaan word, te finaliseer. gekrediteer moet word. c) Op jou antwoordblad, toon ’n (+) of ’n (−) vir elke aansuiwering langs die vooraansuiweringsyfer wat alreeds ingeskryf is. i) Uitstaande/opgelope bedrae sal bygetel word (+) en vooruit- betaalde/vooruitontvange bedrae sal afgetrek word (−). 3. Wanneer al die aansuiwerings voltooi is, bereken jou finale syfers en skryf hulle in die kolom. Kyk na die formaat wat gegee is. Merk jy enige ontbrekende besonderhede op? Vul dit in. DIT IS MAKLIKE PUNTE! © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 15 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Opsomming van jaareind-aansuiwerings Maak seker dat jy al die jaareindaansuiwerings ken voor jy die gegewe oefeninge aanpak. Maak gebruik van die Vooraansuiweringproefbalans van Carl Winkels om die Inkomstestaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2014 en die Balansstaat op 30 Junie 2014 te voltooi. VOORAANSUIWERINGSPROEFBALANS OP 30 JUNIE 2014 BALANSSTAATREKENINGE-AFDELING DEBIET KREDIET Gewone aandelekapitaal 351 000 Behoue inkomste 9 100 Lening van Lowveld Bank 50 000 Grond en geboue 270 000 Toerusting (teen kosprys) 75 000 Voertuig 100 000 Opgehoopte waardevermindering van voertuie 30 000 Opgehoopte waardevermindering van toerusting 30 500 Vaste deposito 10 000 Handelsvoorraad 74 000 Debiteurekontrole 16 100 Voorsiening vir oninbare skuld 600 Deposito vir water en elektrisiteit 1 000 Bank 15 900 Wisselgeld 800 Kleinkas 300 Krediteurekontrole 9 500 Suid-Afrikaanse Inkomstediens: (LBS) Krediteure vir salarisse Pensioenfonds Mediese Hulpfonds NOMINALE REKENINGE-AFDELING Verkope 550 000 Debiteure-afslag 10 000 Koste van verkope 320 000 Salarisse 95 000 Lone 30 000 Water en elektrisiteit 7 000 Pensioenfondsbydrae 4 000 Mediese Hulpfondsbydrae 2 700 Oninbare skulde 1 000 Huurinkomste 13 000 Kommissie-inkomste 8 700 Verpakkingsmateriaal 1 200 Versekering 600 Bankkoste 5 300 Korting toegestaan 1 000 Telefoon 12 500 Rente op vaste deposito’s 800 Rente op debiteure 200 1 053 400 1 053 400 16 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Maak gebruik van die volgende aansuiwerings om die voorheen Die moeilikheidsgraad van geleerde aansuiwerings te hersien. hierdie aanpassings lê in die berekening van die bedrag, 1 Vooruitbetaalde uitgawes: Versekering vooruitbetaal, R200 maar die inskrywing bly 2 Opgelope uitgawes: Water en elektrisiteit verskuldig, R2 000. dieselfde! Maak dus seker dat jy die formaat memoriseer. 3 Inkomste vooruitontvang: Huurinkomste vooruitontvang, R1 000 4 Opgelope inkomste: Rente op vaste deposito steeds verskuldig, R400 (nie gekapitaliseer) 5 Bankkoste: R700, rente op oortrekking, R200 op laat bankstaat wat in berekening gebring moet word. 6 Bankstaat toon ’n VT-tjek: R1 000 (ontvang van debiteur B. Bam vir betaling van sy rekening van R1 100) 7 Rente gekapitaliseer: Lening a/b R55 000 (1 Julie 2011). Totale betalings R15 000. Sluitingsbalans van lening R50 000. 8 Skryf waardevermindering af op Voertuie teen 10% p.j. op kosprys en Toerusting teen 10% p.j. op drawaarde. 9 Oninbare skulde: J Jon se skuld as oninbaar afgeskryf, R200 10 VERHOGING: 2014 voorsiening vir oninbare skuld teen 5% van debiteure (17 000 × 5% = ). 11 Versekeringseis bv. gesteelde voorraad: Gesteelde voorraad gewaardeer @ R5 000. Die versekeringsmaatskappy is bereid om R4 000 van die eiswaarde te betaal. 12 Handelsvoorraadtekort: Handelsvoorraad volgens voorraadopname, R67 000. 13 Verbruiksgoedere beskikbaar: Eindvoorraad: Verpakkingsmateriaal, R300 14 Salaris van ’n werknemer foutief weggelaat: Bv. bruto salaris van Joe Soap van R10 000 weggelaat. SAID (PAYE) R1 600, Pensioenfonds R500 en Mediese Hulpfonds R900. Die eienaar dra op ’n Rand-tot-Randbasis tot die pensioen- en mediese hulpfonds by. Maak seker dat jy weet hoe om die aansuiwerings te interpreteer, hoe om die Algemene Grootboek-inskrywing te voltooi en hoe dit die grootboekrekeninge en balansstaat affekteer. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 17 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Aansuiwerings aan die einde van die finansiële jaar ILLUSTRASIE VAN DIE VERLOOP VAN 14 MOONTLIKE JAAREINDAANSUIWERINGS VAN AANSUIWERING NA INKOMSTESTAAT EN BALANSSTAAT 1. Vooruitbetaalde uitgawes Versekering vooruitbetaal, R200 ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Vooruitbetaalde uitgawes (BB) B NOTA 5: HANDELS- EN ANDER Versekering 400 ONTVANGBARE BEDRAE Versekering 2600 (600 – 200) Vooruitbetaalde uitgawes200 Versekering (u) N Totaal a/b 600 Vooruitbetaalde uitgawes 200 Wins-en-verlies 400  600  600 2. Opgelope uitgawes: Elektrisiteit verskuldig, R2 000. Opgelope uitgawes (BL) B NOTA 9: HANDELS- EN ANDER Water en elektrisiteit 9 000 BETAALBARE BEDRAE Water en elektrisiteit 2 000 (7 000 + 2 000) Opgelope uitgawe 2 000 Water en Elektrisiteit (u) N Totaal a/b 7 000 Wins-en-verlies 9 000 Opgelope uitgawes 2 000  9 000  9 000 3. Inkomste vooruitontvang Huurinkomste vooruitontvang, R1 000 Inkomste vooruitontvang (BL) B NOTA 9: HANDELS- EN ANDER Huurinkomste 12 000 BETAALBARE BEDRAE Huurinkomste  1 000 (13 000 – 1 000) Inkomste vooruitontvang 1 000 Huurinkomste (i) N Inkomste vooruit Totaal 13 000 ontvang 1 000 Wins-en-verlies 12 000  _____  13 000  13 000 4. Opgelope inkomste: Rente op vaste deposito verskuldig, R400 (nie gekapitaliseer) ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Opgelope inkomste (BB) B NOTA 5: HANDELS- EN ANDER Plus Rente-inkomste 1 200 ONTVANGBARE BEDRAE Rente op vaste deposito (800 + 400) 400 Opgelope Inkomste400 Rente op vaste deposito (I) N Wins-en-verlies1200 Totaal800  _____ Opgelope inkomste 400  1 200  1200 18 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 5. Bankkoste: Die bankstaat is ontvang na die vooraansuiweringsproefbalans opgestel is. Die volgende moet ingesluit word: Bankkoste, R700; Rente op oortrekking, R200 ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Bank (BB) B NOTA 6: KONTANT EN Bankkoste 7 000 KONTANTEKWIVALENTE Saldo a/b 15 900 Bankkoste700 (6 300 +700) Rente op oortrekking200 Rente op oortrekking 200 Bank (15 900 – 700 – 200) 15 000  ______ Saldo o/d 15 000 (200)  15 900  15 900 Saldo a/b 15 000 Bankkoste (u) N Totaal a/b 6 300 Wins-en-Verlies 7 000 Bank 700  _____  7 000  7 000 Rente op oortrekking (u) N Bank 200 Wins-en-Verlies 200 6. VT-tjeks en korting toegestaan: Die bankstaat is ontvang na die vooraansuiweringsproefbalans opgestel is. Die volgende moet in berekening gebring word: VT-tjek van R1 000 ontvang van ’n debiteur, B Bam, vir betaling van sy rekening van R1 100. ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Bank (BB) B NOTA 5: HANDELS- EN ANDER ONTVANGBARE BEDRAE Saldo a/b 15 900 Bankkoste 700 Korting toegestaan 1 000 Rente op oortrekking 200 (1 100 – 100) Handelsdebiteure 17 000 B Bam (VT) 1 000 (16 100 + 1 000 + 100) ______ Saldo o/d 14 000  15 900  15 900 NOTA 6: KONTANT EN Saldo a/b 14 000 KONTANTEKWIVALENTE Debiteurekontrole (BB) B Bank (15 900 – 700 – 200 – 1 000) 14 000 2011 Saldo a/b 16 100 Bank (VT) 1 000 Joernaaldebiete 100  17 100 Korting toegestaan Totaal a/b 1 100 Debiteurekontrole100 _____ Wins-en-Verlies 1 000  1 100  1 100 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 19 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk 7. Rente gekapitaliseer. Lening a/b 55 000 (1 Jan 2009) Totale betalings R15 000 Sluitingsaldo van lening R50 000 ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT LENING: Crazy Bank (BB) B Rente op lening 10 000 NIE-BEDRYFSLASTE Bank (10 000+5 000) Saldo a/b 55 000 (55 000 – 15000 – Lening: Crazy Bank 45 000  15 000 Rente op lening 10 000 50 000) (50 000 – 5 000) Saldo o/d 50 000  65 000  65 000 Saldo a/b 50 000 BEDRYFSLASTE Korttermynlening 5 000 Rente op lening (I) N Lening: Crazy Bank 10 000 Wins-en-Verlies 10 000 Die totale betalings vir die jaar sluit die rente (R10 000) gehef vir die jaar in. 8. Waardevermindering Toerusting: R75 000 Voertuie: R100 000 Opgehoopte waardevermindering: R30 500 Waardevermindering teen drawaarde Opgehoopte waardevermindering: R30 000 75 000 – 30 500 =44 500 × 10/100 = 4 450 Waardevermindering teen kosprys:100 000 × 10/100 = 10 000 ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Waardevermindering (u) N Waardevermindering 14 450 NOTA 3: VASTE BATES (10 000 + 4 450) Kosprys 75 000 100 000 Opgehoopte Wins-en-Verlies 14 450 Opgehoopte waardev. (30 500) (30 000) waardevermindering op Voertuie 10 000 Drawaarde 44 500 70 000 Opgehoopte waardevermindering Bewegings: op toerusting 4 450 _______ Waardevermindering (4 450) (10 000)  14 450  14 450 Drawaarde 39 050 60 000 Opgehoopte waardever. op Voertuie Kosprys 75 000 100 000 (–B) B Opgehoopte waardev. (35 950 (40 000) Saldo a/b 30 000 Waarde- vermindering 10 000  40 000 Opgehoopte waardev. op Toerusting (–B) B Saldo a/b 30 500 Waarde- vermindering 4 450  34 950 20 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 9. Oninbare skulde: J Jon se skuld is as oninbaar afgeskryf, R200 ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Debiteurekontrole (BB) B NOTA 5: HANDELS- EN ANDER Oninbare skulde ONTVANGBARE BEDRAE Saldo a/b 16 100 Oninbare skulde AJ200 (1 000 + 200) 1 200 Bank (VT) 1 000 (joernaalkrediete) Handelsdebiteure 17 000 Joernaaldebiete 100 Saldo o/d  17 000 (15 100 + 1 000 + 100 – 200)  17 200  17 200 Saldo a/b 17 000 Oninbare skulde (u) N Totaal a/b 1 000 Wins-en-Verlies 1 200 Debiteurekontrole 200 _____  1200  1 200 10. VERHOGING: VERHOGING: Voorsiening vir oninbare skuld teen 5 % van debiteure. (17 000 × 5% = 850) ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Voorsiening vir oninbare skuld (–B) B NOTA 5: HANDELS- EN ANDER Minus ONTVANGBARE BEDRAE 2014 bedryfsuitgawes Saldo a/b 600 Voorsiening vir 250 Handelsdebiteure 17 000 oninbare skuld Voorsiening vir oninbare Minus voorsiening vir oninbare aansuiwering (850 skuld aansuiwering 250 skuld  (850) – 600) 850 Netto Debiteure 16 150 Debiteurekontrole (BB) B 2014 Saldo a/b 17 000 Voorsiening vir oninbare skuld aansuiwering (u) N Voorsiening vir oninbare Wins-en-Verlies250 skuld250 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 21 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Sien die berekenings wanneer Voorsiening vir Oninbare Skuld geskep word, of toename of afname teen die einde van die finansiële jaar. 10.1 Voorsiening vir oninbare skuld GESKEP: 2012: Voorsiening vir oninbare skuld teen 5% van debiteure. ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Debiteurekontrole (BB) B NOTA 5: HANDELS- EN ANDER Minus bedryfsuitgawes ONTVANGBARE BEDRAE 2012 Voorsiening vir oninbare 50 Saldo a/b 1000 skuld aansuiwering Handelsdebiteure 1 000 Minus Voorsiening vir oninbare Voorsiening vir oninbare skuld (–B) B skuld (50) Netto Debiteure950 2012 Voorsiening vir oninbare skuld aansuiwering 50 Voors. vir oninbare skuld aansuiwering (u) N Voorsiening vir oninbare Wins-en-Verlies 50 skuld 50 10.2 TOENAME: 2013 Voorsiening van oninbare skulde van R50 tot R70. (1 400 × 5% = 70) ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Voorsiening vir oninbare skuld (–B) B NOTA 5: HANDELS- EN ANDER Minus bedryfsuitgawes ONTVANGBARE BEDRAE 2013 Voorsiening vir oninbare Saldo a/b50 skuld aansuiwering 20 Handelsdebiteure 1 400 (70 – 50 ) Voorsiening vir oninbare Minus voorsiening vir skuld aansuiwering 20 oninbare skuld (70) 70 Netto Debiteure 1 330 Debiteurekontrole (BB) B 2013 Saldo a/b 1400 Voors. vir oninbare skuld aansuiwering (u) N Voorsiening vir oninbare Wins-en-Verlies 20 skuld 20 22 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 10.3 AFNAME: 2014 Voorsiening vir oninbare skuld van R70 tot R60. ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Voorsiening vir oninbare skuld (–B) B NOTA 5: HANDELS- EN ANDER Plus ander bedryfsuitgawes ONTVANGBARE BEDRAE Voorsiening vir oninbare 2014 skuld aansuiwering10 Saldo a/b70 Voorsiening vir oninbare 10 Handelsdebiteure 1 200 skuld aansuiwering Minus voorsiening vir oninbare Saldo o/d 60 __ (70 – 60) skuld ( 60)  70  70 Saldo a/b60 Netto Debiteure 1 140 Debiteurekontrole (BB) B 2014 Saldo a/b1200 Voorsiening vir oninbare skuld aansuiwering (i) N Wins-en-Verlies10 Voorsiening vir oninbare skuld10 11. Versekeringseis vir gesteelde voorraad. Bv. Waarde van gesteelde voorraad is @ R5 000. Versekering is bereid om R4 000 te betaal. ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Handelsvoorraad (BB) B NOTA 4: VOORRAADHOUDING Verlies op gesteelde Saldo a/b 74 000 Verlies van gesteelde voorraad 1 000 Handelsvoorraad ______ voorraad 5 000 (5 000 – 4 000) (74 000 – 5000) 69 000  74 000 Saldo o/d 69 000 Saldo a/b 69 000  74 000 NOTA 6: HANDELS- EN ANDER Versekeringseis (BB) B ONTVANGBARE BEDRAE Verlies op gesteelde Versekeringseis voorraad  4 000 (5 000 – 4 000) 1 000 Verlies op gesteelde voorraad (u) N Handelsvoorraad 5 000 Versekeringseis 4 000 _____ Wins-en-Verlies  1 000  5 000  5 000 12. Handelsvoorraadtekort: Saldo van die handelsvoorraadrekening is R69 000. Handelsvoorraad volgens voorraadopname, R67 000. ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Handelsvoorraad (BB) B Handelsvoorraadtekort 2 000 NOTA 4: VOORRAAD Saldo a/b 74 000 Verlies op gesteelde (69 000 – 67 000) ______ voorraad 5 000  74 000 Handelsvoorraad- Handelsvoorraad Saldo a/b 67 000 tekort 2 000 (69 000 –2000) 67 000 Saldo o/d 67 000  74 000 Handelsvoorraadtekort (u) N Handelsvoorraad 2 000 Wins-en-Verlies 2 000 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 23 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk 13. Verbruiksgoedere voorhande; Eindvoorraad: Verpakkingsmateriaal, R300 ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Verbruiksgoedere (BB) B Verpakkingsmateriaal300 Verpakkingsmateriaal 900 NOTA 4: VOORRAAD (1 200 – 300) Verpakkingsmateriaal (u) N Verbruiksgoedere voorhande300 Totaal 1 200 Verbruiksgoedere voorhande 300 _____ Wins-en-Verlies 900  1 200  1 200 Wees versigtig. Wat is die bewoording van die aansuiwering? Na voorraadopname is die verpakkingsmateriaal GEBRUIK R900, of is die beskikbare VOORRAAD na voorraadopname R300. 14. Salaris van ’n werknemer foutief weggelaat: Bv. Joe Soap se bruto salaris van R10 000 is weggelaat. SAID (LBS), R1600; Pensioenfonds R500 en Mediese Fonds R900. Die eienaar dra op ’n Rand-tot-Randbasis tot die pensioen- en mediese fonds by. (10 000 – 1 600 – 500 – 900 = 7 000) ALGEMENE GROOTBOEK INKOMSTESTAAT BALANSSTAAT Krediteure vir salarisse (BL) B Salarisse GJ 7 000 Salarisse (95 000 +10 000) 105 000 NOTA 9: HANDELS- EN ANDER Pensioenfondsbydrae 4 500 BETAALBARE BEDRAE SAID (LBS) (BL) B (4 000 + 500) Salarisse GJ 1 600 Pensioenfondsbydrae 3 600 SAID (LBS) 1 600 Pensioenfonds (BL) B (2 700 + 900) Pensioenfonds (500 + 500)1 000 Salarisse GJ 500 Mediese Fonds (900 + 900)1 800 Pensioenfondsbydrae Krediteure vir salarisse 7 000  500 (10 000 – 1 600 – 500 –900)  1 000 Mediese Fonds (BL) B Salarisse GJ 900 Pensioenfonds- bydrae 900  1 800 Salarisse (u) N Totaal a/b 95 000 Wins-en-Verlies 105 000 Bruto salarisse AJ  10 000 _______  105 000  105 000 Pensionfondsbydrae (u) N Totaal a/b 4 000 Wins-en-Verlies 4 500 Pensioenfonds 500 _____  4 500  4 500 Mediese Fondsbydrae (u) Totaal a/b 2 700 Wins-en-Verlies 3 600 Mediese Fondsbydrae _____  900  3 600  3 600 WENK: Doen die volgende berekening om die bedrag vir KREDITEURE VIR SALARISSE te bepaal terwyl NOTA 9 in die volgende orde opgestel word: gebruik die bruto salaris van R10 000 en trek af – 1 600 SAID (LBS) – 500 Pensioenfonds – 900 Mediese Fonds = 7 000 Krediteure vir salarisse 24 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Berekenings: Maak seker dat jy in staat is om die volgende BEREKENINGS te kan doen voor jy die jaareindAANSUIWERINGS aanpak. Kom ons gebruik Huurinkomste om die verskillende berekenings te illustreer wat jy moet doen om huur vir die jaar te bereken en te bepaal of die bedrag ontvang vooruit is, of steeds oploop. Die einde van die finansiële jaar is 28 Februarie. 1 Aanpassing (lae Bv. die totale huur ontvang beloop R26 000. Neem in ag dat een maand se huur vlak) vooruitontvang is. Berekening 26 000 ÷ 13 = R2 000 per maand 2 000 × 12 = 24 000 R2 000 is dus vooruitontvang. Uitwerking op die Inkomstestaat Balansstaat finansiële state Huurinkomste R24 000 Nota 9: (26 000 ÷ 13 × 12) Huurinkomste vooruitontvang R2 000 2 Aanpassing (lae Bv. die huurder het sy huur een maand vooruit betaal. Neem in ag dat die huur van vlak) R2 000 met 10% toegeneem het vanaf 1 Oktober 2013. Totale huurinkomste ontvang, R27 200. Berekening Trek ’n TYDLYN om die huur vir die jaar en die huur wat vooruit betaal is, te bepaal. Finansiële jaar vooraf bet. 1 Mar Apr Mei Junie Julie Aug Sept 1 Okt Nov Des Jan Feb Mar 2000 2000 2000 2000 2000 2000 2000 2200 2200 2200 2200 2200 2200 R2000 × 7 = 14 000 2 000 + 10%) + R2 200 × 5 = 11 000 + R2 200 = R27 200 Uitwerking op Inkomstestaat Balansstaat die finansiële state Huurinkomste R25 000 Nota 9: (14 000 +11 000) Huurinkomste vooruitontvang R2 000 Nommer 2 en 3 is feitlik dieselfde, maar in nr. 3 is die maandelikse huur nie gegee soos in nr. 2 nie. Deur die volgende metode te gebruik, kan die bedrae steeds bereken word: © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 25 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk 3 Aanpassing (lae Bv. die totale bedrag deur die jaar ontvang, is R27 200. Neem in ag dat die huur met 10% vlak) verhoog het van 1 Oktober 2013 en die huurder het die huur vir Maart in Februarie 2014 betaal. Berekening Trek ’n TYDLYN om die huur vir die jaar en die huur wat vooruit betaal is, te bepaal. Finansiële jaar vooraf bet. 1 Mar Apr Mei Junie Julie Aug Sept 1 Okt Nov Des Jan Feb 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 110% 110% 110% 110% 110% BEREKENING: (100% × 7) + (110% × 5) + (110% × 1) = 27 200 700% + 550% + 110% = 27 200 1360% (bekend) = 27 200 (bekend) MAAK GEBRUIK VAN DIE FORMULE: ONBEKEND is die bedrag vooruit betaal, en BEKEND is die totale huur ontvang received Onbekend % Bekend % 110% × 27 200 = R2 200 vooruitontvang 1360% 1 Of 27 200 – 2 200 = R25 000 huurinkomste vir die jaar. Uitwerking op Inkomstestaat Balansstaat die finansiële state Huurinkomste R25 000 Nota 9: (27 200 – 2 200) Inkomste vooruitontvang R2 200 4 Aanpassing (lae Bv. die totale bedrag ontvang deur die jaar is R22 800. Neem in ag dat die huur met vlak) 10% verhoog het van 1 Oktober 2013 en die huurder het nog nie die huur vir Februarie 2014 betaal nie. Berekening Trek ’n TYDLYN om die huur vir die jaar en die huur wat vooruit betaal is, te bepaal. Finansiële jaar opgeloop 1 Mar Apr Mei Junie Julie Aug Sept 1 Okt Nov Des Jan Feb Mar 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 110% 110% 110% 110% 110% 110% BEREKENING: (100% × 7) + (110% × 4) = 22 800 700% + 440% = 22 800 1140% = 22 800 GEBRUIK DIE FORMULE: ONBEKEND is die opgelope bedrag, en BEKEND is die totale huur ontvang Onbekend % 110% × 22 800 = R2 200 opgelope inkomste Bekend % 1140% 1 Of 22 800 + 2 200 = R25 000 huurinkomste vir die jaar. Uitwerking op die Inkomstestaat Balansstaat finansiële state Huurinkomste R25 000 Nota 5: (22 800+ 2 200) Opgelope inkomste R2 200 26 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 5 Aanpassing Bv. die totale bedrag ontvang deur die jaar is R22 800. Neem in ag dat die huur met 10% (lae vlak) op 1 Oktober 2013 VERMINDER het en die huurder het nog nie die huur vir Februarie 2014 betaal nie. Berekening Trek ’n TYDLYN om die huur vir die jaar en die opgelope huur te bepaal. Finansiële jaar opgeloop 1 Mar Apr Mei Junie Julie Aug Sept 1 Okt Nov Des Jan Feb 100% 100% 100% 100% 100% 100% 100% 90% 90% 90% 90% 90% BEREKENING: (100% × 7) + (90% × 4) = 22 800 700% + 360% = 27 200 1060% = 27 200 GEBRUIK DIE FORMULE: Onbekend % ONBEKEND is die (%) opgelope bedrag, en BEKEND is die totale huur ontvang (%) Bekend % 90% × 22 800 = R2 200 opgelope inkomste 1360% 1 Of 22 800 – 2 200 = R25 000 huurinkomste vir die jaar. Uitwerking op Inkomstestaat Balansstaat die finansiële state Huurinkomste R25 000 Nota 5: (22 800 + 2 200) Opgelope inkomste R2 200 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 27 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! 2 Hoofstuk wenk v.b. Uitgewerkte voorbeeld 2 EG - worked examples Voorbeeld aangepas uit November 2011 NSS-eksamenvraestel eksamen Gevra Stel die Inkomstestaat op vir die jaar geëindig 30 Jun 2011. Inligting 1. ANEESA BPK comment nota VOORAANSUIWERINGSPROEFBALANS SOOS OP 30 JUNIE 2011 DEBIET KREDIET BALANSSTAATREKENINGE-AFDELING R R Gewone aandelekapitaal activity 2 820 000 Behoue inkomste ACTIVITIES boy 684 460 and girl-left and Verbandlening: Joy Bank right of page 804 500 Grond en geboue 2 097 000 Voertuie activity 814 000 Toerusting 616 000 Opgehoopte waardevermindering op 294 800 voertuie Opgehoopte waardevermindering op 341 000 Step by step toerusting Handelsvoorraad 955 000 VerbruiksgoederePAY SPECIAL voorhande ATTENTION 15 000 NB Bank NB313 100 Kleinkas 3 300 Debiteurekontrole 396 000 Hierdie bedrag is die Krediteurekontrole 487 300 voorlopige belastingbetalings SAID (inkomstebelasting) 261 800 Voorsiening vir oninbare skulde 18 000 Vaste deposito: Broad Bank (8% p.j.) 495 000 NOMINALE REKENINGE-AFDELING Verkope 10 500 000 Onthou om debiteure-afslag van verkope af te trek. Debiteure-afslag 145 200 Koste van verkope 7 487 000 Huurinkomste 176 880 Rente-inkomste (op vaste deposito) 26 630 Oninbare skulde verhaal 2 300 Direkteursfooie 840 000 Ouditfooie 73 800 Salarisse en lone 660 000 Verpakkingsmateriaal 23 100 Bemarkingsuitgawes 480 000 Diverse uitgawes 63 770 Hierdie is die tussentydse Oninbare skulde 12 000 dividend. MOENIE dit op die Dividende op gewone aandele 404 800 inkomstestaat insluit nie! 16 155 870 16 155 870 28 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 2. Aansuiwerings A. ’n Fisiese voorraadopname op 30 Junie 2011 het die volgende voorrade voorhande getoon: Handelsvoorraad R902 150 Verpakkingsmateriaal R4 260 B. Direkteursfooie van R22 500 is uitstaande aan die einde van die finansiële tydperk. C. Maak voorsiening vir uitstaande rente op ’n vaste deposito. Hierdie belegging bestaan reeds die hele jaar. Rente word nie gekapitaliseer nie. D. ’n Debiteur wat ons R32 000 skuld, word insolvent verklaar. Sy boedel betaal 40 sent in elke rand, wat korrek opgeteken is. Die oorblywende bedrag moet as oninbaar afgeskryf word. E. Voorsiening vir oninbare skulde moet tot 5% van debiteure aangesuiwer word. F. Die huur sluit R14 520 vir Julie 2011 in. Suiwer hiervolgens aan. G. Maak voorsiening vir waardevermindering soos volg: • Voertuie teen 15% p.j. op kosprys • Toerusting teen 10% p.j. op die verminderdesaldo-metode • Nuwe toerusting ter waarde van R48 000 is op 1 September 2010 aangekoop. Dit is korrek opgeteken. H. Die leningstaat wat op 30 Junie 2011 van Joy Bank ontvang is, toon die volgende: R Saldo aan die begin van die finansiële jaar 1 125 000 Die totale rente is deel van die terugbetaling gedurende Terugbetalings gedurende die jaar 458 000 die jaar. Rente gekapitaliseer ? Gekapitaliseer beteken Saldo aan die einde van die finansiële jaar 804 500 dat die rente by die lening bygetel word. I. Inkomstebelasting vir die jaar, R150 285. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 29 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 2 1. ANEESA BPK: INKOMSTESTAAT VIR DIE JAAR GEËINDIG 30 JUNIE 2011 PAY SPECIAL ATTENTION Verkope (10 500 000 3 – 145 200 3) NB 3 1 0354 800 NB Koste van verkope (7 487 000) 3 (7 487 000) FORMAAT Bruto wins 2 867 800 Dit is BAIE belangrik dat jy die HINT! formaat van die Inkomstestaat Ander bedryfsinkomste 164 660 hint ken! F Ander bedryfsinkomste (176 8803 – 162 360 14 5203 3) Oninbare skulde verhaal (2 300) e.g. 3 EG - worked2examples 300 Bruto bedryfsinkomste 3 032 460 Hierdie is die totaal van die bedryfsuitgawes. Bedryfsuitgawes (2 392 600) ONTHOU om dit van bruto exams B Direkteursfooie (840 0003 + 22 5003) 3 862 500 bedryfsinkomste af te trek. Ouditfooie (73 800) 3 73 800 Salarisse en lone (660 000) 3 660 000 A Verpakkingsmateriaal (23 1003 – 4 2603) 3 18 840 Bemarkingsuitgawe (480 000) activity 3 480 000 Toon altyd jou ACTIVITIES boybewerkings tussen Diverse uitgawes (63 770) 3 63 770 right of pagehakies vir 'n deel van and girl-left and D Oninbare skulde (12 0003 + 19 20033) 31 200 die punte. activity E Voorsiening vir oninbareskulde-aansuiwering 3 840 (18 8403 – 18 0003) G Waardevermindering V: 122 1003 Step by 148 step 800 comment comment T: 4 0003 + 22 70033 A Handelsvoorraadtekort 33 52 850 Bedryfswins 639 860 C Rente-inkomste3 (26 6303 + 12 9703) 39 600 Wins voor rente-uitgawe /finansieringskoste3 679 460 H Rente-uitgawe /finansieringskoste 3 PAY SPECIAL ATTENTION (458 000 + 804 500 – 1 125 000) or (137 500) NB (1 125 0003 – 458 0003 – 804 5003) FORMAAT Wins voor belasting 541 960 Let op waar hierdie I Inkomstebelasting3 3 (150 285) 3 items op die HINT! Netto wins na belasting 391 675 hint Inkomstestaat verskyn. [52] Die letters in hierdie kolom verwys na die verduidelikings e.g. EG - worked examples op die volgende bladsy. exams 30 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 2. Verduidelikings van elke aansuiwering A. Handelsvoorraad: PAY SPECIAL ATTENTION NB NB Die fisiese voorraadopname van R902 150 is minder as die bedrag in die vooraansuiweringsproefbalans van R955 000. Dit beteken dat daar ’n handelsvoorraadtekort van R52 850 (R955 000 − R902 150) is. Alle voor-aansuiwerings- Handelsvoorraadtekort = uitgawe-item op Inkomstestaat proefbalansyfers is in Verpakkingsmateriaal: HINT! vetdruk op die Inkomstestaat hint Die bedrag voorhande word van die vooraansuiweringsproefbalansbedrag ingeskryf voordat die afgetrek. aansuiwerings ingeskryf is. Direkteursfooie is uitstaande en daarom word dit by die B. vooraansuiweringsbedrag bygetel. e.g. C. Rente op vaste deposito = R495 000 × 8% = R39 600 vir die jaar. EG - worked examples Die verskil moet by die vooraansuiweringsyfer getel word. D. Berekening van oninbare skulde: exams Die boedel het 40 sent betaal, daarom moet 60 sent in elke rand afgeskryf word. R32 000 x 0,6 = R19 200. Dit moet by die vooraansuiweringsyfer bygetel word. E. Voorsiening vir die berekening van oninbareskulde-aansuiwering. Bereken finale debiteurebedrag deur aansuiwering D in berekening te bring: R396 000 − R19 200 = R376 800 5% van R376 800 = R18 840 activity Voorsiening vir oninbare skulde moet tot R18 840 aangesuiwer word. Dit ACTIVITIES boy and girl-left and is tans R18 000. Die bedrag van R840 waarmee dit aangepas moet word, right of page moet in die Inkomstestaat as ’n uitgawe getoon word. F. activity Huur is vooruitontvang en dus moet dit van die vooraansuiweringsbedrag afgetrek word. G. Waardevermindering op voertuie: 814 000 × 15% = R122 100 Waardevermindering op toerusting: LET OP ASSEBLIEF: Nuwe toerusting Step by step comment Waardevermindering comment is normaalweg ’n ingewikkelde Aangekoop op 1 September. Die koste van die nuwe toerusting moet van die berekening, wat beide voertuie en toerustingsaldo afgetrek word. toerusting affekteer. Om hierdie R616 000 − R48 000 = R568 000 rede word baie punte aan die waardeverminderingsyfer toegeken. 10% van R48 000 × 10 ÷ 12 = R4 000 Toon al jou bewerkings sodat, Ou toerusting al is een of twee van jou bedrae Deur die verminderdesaldo-metode te gebruik, trek die opgehoopte verkeerd, jy nog steeds punte kry vir jou berekeninge waardevermindering van die kosprys af (uitsluitende die nuwe toerusting) wat wel reg is. om die drawaarde te bepaal. R568 000 − R341 000 = R227 000 10% van R227 000 = R22 700 Waardevermindering word as ’n uitgawe in die Inkomstestaat getoon: R122 100 + R22 700 + R4 000 = R148 800 H. Om die ontbrekende LENING: JOY BANK syfer op die leningstaat te Bank KBJ 458 000 Saldo a/b 1 125 000 bereken: R1 125 000 − R458 000 Saldo o/d 804 500 Ren op len AJ 137 500 − R804 500 =  1 262 500 1 262 000 − R137 500. OF Saldo a/b 804 500 Rente op lening = 137 500 Inkomstebelasting vir die jaar word van die netto wins voor belasting I. afgetrek. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 31 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Gebruik die blanko Oefenaktiwiteit 2 Inkomstestaat om die voorbeeld weer op jou eie te oefen. Nadat jy die taak voltooi ANEESA BPK: INKOMSTESTAAT VIR DIE JAAR GEËINDIG 30 JUNIE 2011 het, vergelyk jou antwoorde met die uitgewerkte voorbeeld op die Verkope vorige bladsy. Koste van verkope Bruto wins Ander bedryfsinkomste Bruto bedryfsinkomste Bedryfsuitgawes Bedryfswins Wins voor belasting Netto wins na belasting [52] 32 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! wenk Hoofstuk 2 Kyk na die v.b. Uitgewerkte voorbeeld 3 EG - worked examples formaat wat vir jou gegee is. Merk jy enige ontbrekende besonderhede op? Vul dit nou in. eksamen Balansstaat en notas HIERDIE IS Gebruik die volgende stappe om ’n Balansstaat op grond van MAKLIKE PUNTE! gegewe inligting op te stel: 1. Skryf die syfers vanaf die gegewe inligting op die antwoordblad langs die besonderhede neer. comment nota 2. Lees die addisionele inligting: a) Indien nodig, bereken die aansuiweringsbedrag. b) Besluit watter rekening gedebiteer moet word en watter rekening gekrediteer moet word. c) Op jou antwoordblad, toon ’n (+) of ’n (−) in verband met elke item langs die activity vooraansuiweringsyfer wat alreeds ingeskryf is.ACTIVITIES boy and girl-left and 3. Wanneer al die addisionele inligting in ag geneem is, bereken right of page die finale syfers en skryf hulle in die kolom in. activity Oefenaktiwiteit 3 Voorbeeld aangepas uit November 2009 NSS-eksamenvraestel Step by step Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Qwando Beperk vir die finansiële jaar geëindig 30 Jun 2011. 1. Stel die nota vir PAY Behoue Inkomste op.  SPECIAL ATTENTION [18] NB NB 2. Stel die Balansstaat soos op 30 Junie 2011 op. [36] Inligting 1. Die volgende syfers is geneem uit die rekeningkundige rekords vir die finansiële jaar geëindig 30 Junie 2011. R Gewone aandelekapitaal (sien inligting 2 hieronder) 2 400 000 Behoue inkomste (op 1 Julie 2010) 738 000 Aandeelhouers vir dividende (sien inligting 4 hieronder) ? Vaste deposito by Supa Bank (sien inligting 5 hieronder) 60 000 Verbandlening van Supa Bank (sien inligting 7 hieronder) ? Vaste/tasbare bates (boekwaarde) 3 881 000 Debiteurekontrole 45 000 Krediteurekontrole 85 200 Krediteure vir salarisse 12 300 Voorsiening vir oninbare skulde (sien inligting 6 hieronder) ? SAID (Inkomstebelasting – voorlopige belastingbetalings) 400 000 SAID (LBS) 6 650 Uitgawes betaalbaar (opgeloop) 7 200 Inkomste ontvangbaar (opgeloop) 7 950 Bank (gunstige saldo) 168 450 Handelsvoorraad 129 600 Verbruiksgoedere voorhande 5 600 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 33 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk 2. Aandele • Daar was 700 000 aandele aangebied aan die begin van die finansiële jaar. • Op 1 Januarie 2011 is 100 000 gewone aandele aan die publiek uitgereik teen R3,80 per aandeel. Dit is korrek opgeteken en in die bostaande syfers ingesluit. • Op 1 Junie 2011 is 40 000 aandele van ’n aandeelhouer teruggekoop teen R4,50 per aandeel. ’n Direkte oordrag is aangeteken van die Bankrekening, maar geen inskrywing is in die boeke gedoen nie. 3. Die netto wins voor belasting vir die jaar geëindig 30 Junie 2011 is PAY SPECIAL ATTENTION NB NB as R1 250 000 bereken. Geen inskrywing is vir inkomstebelasting teen ’n koers van 30% van die netto wins gemaak nie. Gebruik die uitgereikte 4. Dividende was soos volg: aandele om die dividende te • Tussentydse dividende van 20 sent per aandeel is op HINT! bereken. 31 Desember 2010 betaal. hint • Finale dividende van 35 sent per aandeel is op 30 Junie 2011 verklaar. Alle aandeelhouers op die datum kwalifiseer vir dividende. e.g. 5. Een derde van die totale vaste deposito verval op 31 Augustus 2011. EG - worked examples 6. Voorsiening vir oninbare skulde moet tot 5% van debiteure aangesuiwer word. 7. Die leningstaat van Supa Bank op 30 Junie 2011 toon die volgende: exams SUPA BANK LENINGSTAAT OP 30 JUNIE 2011 Saldo op 1 Julie 2010 384 000 Rente gehef 57 600 Die maandelikse kapitaal- activity terugbetalings op die lening Maandelikse paaiemente in terme van die leningsooreenkoms (12 × R8 800) sal konstant bly totdat die 105 600 (Hierdie ACTIVITIES boy maandelikse terugbetalings sluit rente en die lening ten volle op 30 Junie and girl-left and kapitaalterugbetalings op die lening in) right of page 2019 terugbetaal is. Saldo op 30 Junie 2011 336 000 activity Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 3 comment BEHOUE INKOMSTE R Step by step comment Saldo op die laaste dag van die vorige jaar 3738 000 3 Netto wins vir die tydperk3 (1 250 000 –30%) 33 875 000 2 Behoue inkomste van 40 000 teruggekoopte aandele 33 (60 000) (40 000 × R1,50) Totale dividende (tussentydse Gewone aandele dividende3 (406 000) en finaal) word hier getoon 4 Betaal3 (tussentyds) (700 00033 aandele × 20c3) (140 000) 2 & Aanbeveel3 (finaal) 266 000 4 (760 0003 × 35c3) Saldo op die laaste dag van die huidige jaar 1 147 000  [16] 34 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 QWANDO BEPERK PAY SPECIAL ATTENTION BALANSSTAAT OP 30 JUNIE 2011 NB NB BATES FORMAAT NIE-BEDRYFSBATES 3 921 000 Dit is BAIE belangrik om die HINT! formaat van die Balansstaat Vaste/tasbare bates 33 881 000 Finansiële bates hint en notas te ken! 5 Vaste deposito: Supa Bank Vaste bates word altyd teen 340 000 die boekwaarde op die (60 0003 – 20 0003) e.g. EG - worked examples Balansstaat aangedui. BEDRYFSBATES 219 350 Voorraad exams 3135 200 (129 6003 +5 6003) Bedrag deur die SAID aan 6 Handels- en ander ontvangbare bedrae die onderneming verskuldig. 375 700 (45 0003 + 7 9503 – 2 2503 + 25 0003) Dit impliseer dat die 5 Kontant en kontantekwivalente besigheid te veel belasting 8 450 aan die SAID betaal het. (168 4503 + 20 000 3 -120 000 -60 000) activity ACTIVITIES boy Indien and girl-left and TOTALE BATES 4 140 350 right of page die notas nie gevra word nie, toon activity al jou bewerkings tussen hakies op die EKWITEIT EN LASTE Balansstaat. KAPITAAL EN RESERWES 3 427 000 2 Gewone aandelekapitaal (2 400 000 – 120 000) 32 280 000 Step by step comment comment 2 Behoue inkomste (sien nota op vorige bladsy) 31 147 000 NIE-BEDRYFSLASTE 288 000 7 Verbandlening: Supa Bank 288 000 (336 0003 – 48 0003) BEDRYFSLASTE 425 350 Handels- en ander betaalbare bedrae 3111 350 (85 2003 + 12 3003 + 6 6503 + 7 2003) Hierdie is die finale 4 Aandeelhouers vir dividende 3 266 000 dividend aan die einde van die jaar verklaar. 7 Korttermynlening 3 48 000 TOTALE EKWITEIT EN LASTE 4 140 350 [38] Die nommers in hierdie kolom verwys na die verduidelikings op die volgende bladsy. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 35 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Verduidelikings vir elke aansuiwering PAY SPECIAL ATTENTION NB 2. Aandele: NB Die nuwe aandele uitgereik, is korrek opgeteken. Terugkoop van Alle gegewe syfers in inligting 40 000 aandele teen R4,50 per aandeel. Die gewone aandeelkapitaal 1 (sien bladsy 17) is in moet verlaag word deur die gemiddelde aandeelprys (2 400 000 vetgedrukte syfers op dieHINT! aandele ÷ 800 000 aandele = R3,00). Die Behoue Inkomsterekening hintop bladsy 19 Balansstaat sal verminder word met die verskil tussen die terugkoopprys en die gemiddelde prys (R4,50 – R3,00 = R1,50 × 40 000 aandele) ingeskryf voordat die inligting 2 tot 7 ingeskryf is. 3. Netto wins na belasting moet bereken word deur die inkomstebelasting e.g. EG - worked examples van die netto wins voor belasting af te trek. Dit moet in die behoue- inkomstenota opgeteken word. Belastingberekening = R1 250 000 × 30% = R375 000. Netto wins na belasting = R1 250 000 − R375 000 = R875 000. exams Onthou dat daar ’n 4. Dividende: verandering in die uitgereikte Berekening van tussentydse dividende betaal = 700 000 × 20 sent = aandelekapitaal gedurende R140 000 die jaar was, en die resultaat Berekening van finale dividende verklaar = 800 000 – 40 000 is dat dit met 100 000 teruggekoop = 760 000 toegeneem het. activity Finale dividend = 760 000 × 35 sent = R266 000 Totale ACTIVITIES boy dividende = R140 000 + R266 000 = R406 000 and girl-left and right of page 5. Berekening van korttermyngedeelte van vaste deposito: activity Die gedeelte van die vaste deposito wat binne die volgende 12 maande ontvang sal word, moet van finansiële bates afgetrek word en onder kontant en kontantekwivalente op die Balansstaat getoon word. (1/3 van R60 000 = R20 000) Step by step comment comment 6. Voorsiening vir oninbare skulde word bereken teen 5% van debiteurekontrole: 5% van R45 000 = R2 250. Voorsiening vir oninbare skulde moet van handels- en ander ontvangbare bedrae afgetrek word. 7. Terugbetalings van die kapitaalbedrag van die lening wat in die volgende 12 maande gemaak sal word, moet van die nie-bedryfslaste afgetrek word en onder bedryfslaste as ’n korttermynlening getoon word. R105 600 (totale terugbetalings) – R57 600 (rente) = R48 000 (kapitaalgedeelte van terugbetalings vir die jaar) 36 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Oefenaktiwiteit 3 (vervolg) Gebruik hierdie blanko Balansstaat om die voorbeeld weer op jou BEHOUE INKOMSTE R eie te oefen. Nadat jy die Saldo op die laaste dag van die vorige jaar taak voltooi het, vergelyk jou antwoord met die uitgewerkte voorbeeld op die vorige bladsy. Saldo op die laaste dag van die huidige jaar QWANDO BEPERK BALANSSTAAT OP 30 JUNIE 2011 BATES NIE-BEDRYFSBATES Vaste/tasbare bates Finansiële bates Vaste deposito: Supa Bank BEDRYFSBATES TOTALE BATES EKWITEIT EN LASTE GEWONE AANDEELHOUERSBELANG NIE-BEDRYFSLASTE Verbandlening: Supa Bank BEDRYFSLASTE TOTALE EKWITEIT EN LASTE [38] © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 37 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk ’n Paar belangrike PAY SPECIAL ATTENTION NB FORMAAT notas tot die Dit is BAIE belangrik om die formaat van die notas Finansiële State tot die Finansiële State te ken. ’n Paar van hulle word hieronderHINT! verduidelik. hint TASBARE/VASTE BATES GROND & VOERTUIE TOTAAL GEBOUE A–B=C Drawaarde aan die begin van jaar e.g. C EG - worked examples C C Kosprys A A A Opgehoopte waardevermindering (B) exams =0 (B) (B) Bewegings Toevoegings D D D WAARDE-VERMINDERING WORD NIE OP GROND EN Vervreemdings teen drawaarde (E) activity (E) (E) GEBOUE AFGESKRYF NIE. Waardevermindering (F) = 0 (F) (F) ACTIVITIES boy and girl-left and ’n Nul sal altyd in hierdie right of page blokke getoon word. Drawaarde aan die einde van jaar J activity J J Kosprys H H H Opgehoopte waardevermindering (I) = 0 (I) (I) Step by step comment c C+D–E–F=J Die totale OF drawaarde word na die H–I=J Balansstaat oorgedra. HANDELS- & ANDER ONTVANGBARE BEDRAE Netto handelsdebiteure M K–L=M Handelsdebiteure K Voorsiening vir oninbare skulde (L) SAID (inkomstebelasting) N Bedrag te veel aan SAID betaal Uitgawes vooruitbetaal O Opgelope inkomste P (ontvangbaar) M+N+O+P=Q Q Dra Q oor na die bedryfsbates afdeling in die Balansstaat. 38 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 HANDELS- & ANDER BETAALBARE REKENINGE Handelskrediteure R Opgelope uitgawes (betaalbaar) S Inkomste vooruitontvang T Dividend verklaar, maar nog nie Aandeelhouers vir dividende U betaal nie (finale dividend) SAID (inkomstebelasting) V Bedrag aan SAID verskuldig Krediteure vir salarisse W Bruto salarisse minus aftrekkings Werkloosheidsversekeringsfonds X Pensioenfonds Y Aftrekkings + bydrae Mediese fonds Z AA: Totaal na bedryfslaste-afdeling AA van die Balansstaat oorgedra © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 39 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk 2.4 Kontantvloeistate Doel van ’n Kontantvloeistaat Die Inkomstestaat toon die resultate van die onderneming se bedrywighede (netto wins). Die Balansstaat toon die finansiële posisie van die besigheid op ’n spesifieke dag (d.i. die waarde van die besigheid). Hierdie twee state toon nie waar die besigheid sy fondse vandaan kry of hoe die fondse gebruik word nie. Die Kontantvloeistaat word vir hierdie doel opgestel deur aan te toon waar die fondse vandaan kom en hoe dit gebruik word. Basiese begrippe en terminologie Begrip Omskrywing Kontantvloeistate fokus op alle Geld wat in die besigheid inkom. Hierdie bedrag word NIE Kontantinvloei tussen hakies geskryf nie (bv. aandele verkoop). aspekte van KONTANT in ‘n besigheid. Geld wat uit die besigheid uitgaan. Hierdie bedrag WORD Kontantuitvloei Onthou, KONTANT IS tussen hakies geskryf (bv. koop ’n vaste bate vir kontant). KONING as dit kom byHINT! Al die inligting wat nodig is om die Kontantvloeistaat en notas op te stel, wenk kontantvloeistate. kan in die Inkomstestaat, Balansstaat en notas gevind word. v.b. Uitgewerkte voorbeeld 4 EG - worked examples Voorbeeld: Voorbereiding van die Sekere syfers is vir jou op die antwoordblad ingeskryf Kontantvloeistaat eksamen (in vetdruk). Verwys na addisionele inligting hieronder om die ontbrekende syfers A tot L te bereken. Oefenaktiwiteit 4 comment nota Stel die Kontantvloeistaat Onthou, ons kyk na die vloei van kontant. Dit beteken dat jy die verskil tussen op (alle relevante notas is vir hierdie jaar en die vorige jaar se syfers sal moet bereken om die syfers wat in jou gedoen).  (15) die Kontantvloeistaat ingeskryf moet word, te bereken. Addisionele Inligting activity ACTIVITIES boy Uittreksel van Balansstaat and girl-left and right of page 2012 2011 Vloei van kontant Gewone aandelekapitaal R471 600 R410 000 ** sien nota hieronder Behoue inkomste activity R10 400 R9 000 Dit het geen effek op die Kontantvloeistaat nie. Vaste deposito R28 000 R23 000 (R5 000) (Uitvloei) Lening van Beta Bank (rente R74 000 R80 000 (R6 000) (Uitvloei) word nie gekapitaliseer nie Bank R35 Step 300 by step R10 040 R25 260 Invloei Wisselgeld R2 000 R2 000 R0 Geen verandering ** Gedurende die PAY jaar het die SPECIAL volgende transaksies ten opsigte van aandelekapitaal plaasgevind ATTENTION NB aandele is uitgereik en die maatskappy • 8 000 NB het R79 600 van aandeelhouers ontvang. • 3 000 aandele teruggekoop teen 820 sent per aandeel. 40 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Notas tot die Kontantvloeistaat Maak seker dat jy die wins voor Nota 1: Rekonsiliasie van wins voor belasting en kontant gegenereer uit belasting uit die Inkomstestaat bedrywighede: gebruik. Indien wins na belasting gegee is, onthou om R die belasting by te tel. Wins voor belasting 30 000 Hierdie syfers word DIREK Aansuiwerings ten opsigte van 21 200 vanaf die Inkomstestaat geneem en by die wins voor Waardevermindering 12 000 belasting BYGETEL om jou die bedryfswins voor Rente-uitgawe 9 200 veranderinge in bedryfskapitaal te gee. Onthou ook dat Bedryfswins voor veranderinge in 51 200 bedryfskapitaal waardevermindering NIE 'n kontantuitgawe is nie. Veranderinge in bedryfskapitaal 5 000 Verskil tussen verlede jaar en (Toename)/Afname in voorraad (3 000) hierdie jaar se syfers. Onthou om bedrae aan aandeelhouers (Toename)/Afname in debiteure 5 600 verskuldig, opgelope rente en Toename/(Afname) in krediteure 2 400 bedrae aan SAID verskuldig vir inkomstebelasting uit te sluit. Kontant gegenereer uit bedrywighede 56 200 Plaas hierdie syfer in die Kontantvloeistaat (kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite) Nota 2: Kontant en kontantekwivalente PAY SPECIAL ATTENTION NB AANDAG: NB Let op jou Netto verandering word bereken datums! Maak seker jy gebruik as die verskil tussen verlede jaar die syfers vir die regte jaar. en hierdie jaar se bedrae. HINT! hint Netto 2012 2011 verandering e.g. EG - worked examples Bank 25 260 35 300 10 040 Hierdie bedrae kom DIREK van kontant en kontantekwivalente Wisselgeld 0 2 000 2 000 exams op die Balansstaat. 25 260 37 300 12 040 Dra hierdie syfers oor na die Kontantvloeistaat (netto verandering in kontant en activity kontantekwivalente). ACTIVITIES boy and girl-left and right of page activity © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 41 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde Step by step comment comment

2 Hoofstuk Die notas vir PAY SPECIAL ATTENTION NB en belasting dividende betaal NB betaal kan gedoen word deur óf die onderstaande formaat óf die grootboekrekening te SAID kan ’n debiet- en gebruik (nie in hierdie kredietbalans in die begin en vraag gevra nie). HINT! die einde van die jaar hê. hint Hierdie syfer word tussen hakies getoon op die e.g. EG - worked examples Kontantvloeistaat. Nota 3: Dividende betaal Verlede jaar se bedrag vir aandeelhouers vir dividende. exams Totale dividende vir die jaar (tussentydse + finaal) (R10 000) Hierdie syfer word tussen hakies getoon. Bedrag aan die begin van die jaar verskuldig [dt (kt)] (R4 500) Bedrag aan die einde van die jaar verskuldig (finaal) [(dt) kt] R 6000 Hierdie jaar se bedrag vir aandeelhouers vir dividende. Dividende betaal (R8 500) Hierdie syfer word NIE tussen activity hakies getoon NIE. Dit is die totale bedrag hierdie jaar in dividende ACTIVITIES boy uitbetaal. and girl-left and right of page Hierdie bedrag word tussen hakies in die Kontantvloeistaat getoonactivity (kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite). Die Inkomstebelasting- syfer vanaf die Inkomstestaat. Hierdie syfer word tussen PAY SPECIAL ATTENTION hakies getoon. NB NB beantwoord, Voor jy enige vraag oor ’n Kontantvloeistaat kyk mooi Step by step comment comment na die gegewe inligting en maak seker of jy notas moet skryf en of Verlede jaar se SAID jy net bloot jou bewerkings hoef te wys. inkomstebelastingbedrag. Indien die syfer onder HINT! handels- en ander hint Nota 4: Belasting betaal betaalbare rekeninge getoon word, sal dit tussen hakies wees. Indien die syfer Totale belasting vir die jaar (R13 500) onder handels- en ander ontvangbare rekeninge e.g. EG - worked examples Bedrag aan die begin van die jaar verskuldig [dt (kt)] (R1 600) getoon word, sal dit nie in hakies wees nie. [dt (kt)] Bedrag aan die einde van die jaar verskuldig [(dt) kt] R1 200 Hierdie jaar se SAID Belasting examsbetaal (R13 900) inkomstebelastingbedrag. Indien die syfer onder handels- en ander Hierdie is die totale bedrag hierdie jaar betaalbare rekeninge in belasting uitbetaal. Hierdie syfer word getoon word, sal dit nie tussen hakies op die Kontantvloeistaat tussen hakies wees nie. getoon (kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite), activity aangesien dit die WERKLIKE kontant is wat Indien die syfer onder handels- en ander betaal is. ACTIVITIES boy and girl-left and ontvangbare rekeninge right of page getoon word, sal dit tussen activity hakies wees. [(dt) kt] 42 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde Step by step comment comment

Hoofstuk 2 Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig … NOTAS R Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite 24 960 A Bedryfsaktiwiteite: Die grootste bron van kontant Kontant gegenereer uit bedrywighede 1 3 56 200 B vir ’n maatskappy. Dit sluit nie net die koop en verkoop Rente betaal (8 840) van voorraad in nie, maar ook Dividende betaal 3 3 (8 500) C die betaling aan krediteure, ontvangste van debiteure en Inkomstebelasting betaal 4 3 (13 900) D die betaling van uitgawes. Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite (48 700) E Beleggingsaktiwiteite: Hierdie aktiwiteite fokus op Aankoop van vaste bates (48 500) die aankoop en verkoop van vaste bates en die styging Opbrengs uit verkoop van vaste bates 4 800 en daling van beleggings (bv. Toename in belegging 33 (5 000) F vaste deposito’s). Afname in belegging – Finansieringsaktiwiteite: Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite G Hoe ’n maatskappy deur 49 000 lenings en kapitaal gefinansier Opbrengs uit aandele uitgereik 3 79 600 H word: • Die uitreiking van aandele Terugkoop van aandele (24 600) I • Die terugkoop van aandele Opbrengs uit langtermynlenings – • Die uitneem van ’n lening Langtermynlenings terugbetaal 3 (6 000) J • Die terugbetaling van ’n lening Netto verandering in kontant en 2 K Sien K, L + M om jou 25 260 kontantekwivalente antwoord na te gaan: • As albei saldo’s gunstig is, Kontant en kontantekwivalente aan die begin 2 3 12 040 L trek jy af, bv. 37 300 – van die jaar 12 040 = 25 260. Kontant en kontantekwivalente aan die einde 2 3 37 300 M • As een saldo ’n van die jaar oortrekking is, tel dan by, bv. M + (L). Die letters • ’n Oortrekking word in hierdie kolom verwys in hakies ( ) getoon. na die verduidelikings Memoriseer die volgende in die tabel op om te bepaal of K inhakies bladsy 28. is of nie: (K) K L of (L) (M) M  [15] © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 43 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Verduidelikings van A tot M A. Kontant gegenereer uit bedrywighede – rente betaal – dividende betaal – inkomstebelasting betaal = A R56 200 − R8 840 − R8 500 − R13 900 = R24 960 Invloei (Uitvloei) (Uitvloei) (Uitvloei) Invloei B. Kontant gegeneer uit bedrywighede oorgedra vanaf Nota 1 (onder Notas tot die Kontantvloeistaat) C. Dividende betaal oorgedra vanaf Nota 3 (onder Notas tot die Kontantvloeistaat) D. Inkomstebelasting betaal oorgedra vanaf Nota 4 (onder Notas tot die Kontantvloeistaat) E. Aankoop van vaste bates – opbrengs van verkoop van vaste bates – toename in belegging = E − R48 500 + R4 800 − R5 000 = − R48 700 (Uitvloei) Invloei (Uitvloei) (Uitvloei) F. Hierdie syfer kom uit die Uittreksel van die Balansstaat en word bereken deur die verskil tussen hierdie jaar en verlede jaar se syfers te bepaal: R25 000 − R20 000 = R5 000 (Uitvloei) Die toename van die vaste deposito is ’n uitvloei, aangesien geld uit die bankrekening na die vastedeposito-rekening gaan. G. Opbrengs uit aandele uitgereik – terugkoop van aandele – betaling van langtermynlenings = G R79 600 – R24 600 – R6 000 = R49 000 Invloei (Uitvloei) – (Uitvloei) H. Uitreik van nuwe aandele: Die bedrag van R79 000 is ontvang (Invloei). I. Terugkoop van aandele: 3 000 × R8,20 = R24 600 (Uitvloei). J. Hierdie syfer kom uit die Uittreksel van die Balansstaat en word bereken deur die verskil tussen hierdie jaar en verlede jaar se syfers te bepaal: R74 000 − R80 000 = − R6 000 (Uitvloei) K. A – E + G = J (R24 960 − R48 700 + R49 000 = R25 260) Om hierdie syfer te verifieer, kontroleer die netto verandering totaal in Nota 2 (kontant en kontantekwivalente) onder Notas tot die Kontantvloeistaat. L. Hierdie syfer kom uit die Uittreksel van die Balansstaat, en word bereken deur die banksyfer en wisselgeldsyfer van verlede jaar, d.i. 2011, bymekaar te tel. Om hierdie syfer te verifieer, kontroleer die totaal van die banksyfer en wisselgeldsyfer vir 2011 in Nota 2 (kontant en kontantekwivalente) onder Notas tot die Kontantvloeistaat. M. Hierdie syfer kom uit die Uittreksel van die Balansstaat en word bereken deur die banksyfer en wisselgeldsyfer van hierdie jaar, d.i. 2012, bymekaar te tel. Om hierdie syfer te verifieer, kontroleer die totaal van die banksyfer en wisselgeldsyfer vir 2012 in Nota 2 (kontant en kontantekwivalente) onder Notas tot die Kontantvloeistaat. 44 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Kontantvloeistaat vir die jaar geëindig … Gebruik hierdie blanko NOTAS R Kontantvloeistaat om die uitgewerkte voorbeeld weer op jou eie te oefen. Nadat jy Kontantvloei uit bedryfsaktiwiteite die taak voltooi het, vergelyk jou antwoord met die Kontant gegenereer uit bedrywighede 1 uitgewerkte voorbeeld op bladsy 27 en 28. Rente betaal (8 840) Dividende betaal 3 Inkomstebelasting betaal 4 Kontantvloei uit beleggingsaktiwiteite Aankoop van vaste bates (48 500) Opbrengs uit verkoop van vaste bates 4 800 Toename in belegging Afname in belegging − Kontantvloei uit finansieringsaktiwiteite Opbrengs uit aandele uitgereik Terugkoop van aandele Opbrengs uit langtermynlenings Langtermynlenings terugbetaal − Netto verandering in kontant en kontantekwivalente 2 Kontant en kontantekwivalente aan die begin van 2 die jaar Kontant en kontantekwivalente aan die einde van 2 die jaar [15] © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 45 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk 2.5 Ontleding en vertolking van Finansiële State Area van ontleding Omskrywing Verwante finansiële aanwysers AL ATTENTION NB Winsgewendheid Is die maatskappy % bruto wins op verkope effektief in sy normale % netto wins op verkope bedrywighede? Maak seker dat jy hierdie % bedryfsuitgawes op aanwysers kan bereken. Die verkope formules is op bladsy 33. % bedryfswins op verkope % bruto wins op koste van verkope (winsopslag) Likiditeit Tot watter mate kan Bedryfsverhouding ed examples die maatskappy sy Vuurproefverhouding onmiddellike skuld (kort Netto bedryfsbates (netto termyn) afbetaal? bedryfskapitaal) Voorraadomsetsnelheid Debiteure- invorderingstermyn Krediteure- betalingstermyn Gemiddelde tydperk waarvoor genoeg voorraad voorhande is ACTIVITIES boy and girl-left and Solvensie Kan die maatskappy al sy Solvensieverhouding right of page skuld maklik afbetaal? Netto bates Opbrengs Verdien die aandeelhouers % opbrengs op ’n redelike regverdige gemiddelde bedrag op hulle aandeelhouersekwiteit belegging? Verdienste per aandeel p comment comment Dividende per aandeel Netto batewaarde Finansiële risiko- Tot watter mate word Skuld/ekwiteit-verhouding hefboom die maatskappy deur % opbrengs op totale lenings (geleende geld) kapitaal aangewend gefinansier in vergelyking met sy kapitaal? Volg hierdie stappe wanneer jy kommentaar lewer op die finansiële aanwysers: 1. Oorweeg wat jy gevra word om te ontleed (bv. likiditeit). Besluit op die relevante finansiële aanwyser(s). 2. Noem die finansiële aanwyser(s) deur syfers of verhoudings of persentasies aan te haal. 3. Vergelyk die huidige jaar se aanwyser(s) met dié van die vorige jaar. Sê of dit toegeneem of afgeneem het. 4. Indien moontlik, verskaf ’n algemene kommentaar. 46 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 47 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! 2 Hoofstuk wenk Skryf jou Uitgewerkte voorbeeld 5: Lewer kommentaar v.b. kommentaar op die likiditeitsposisie van EG - worked examples puntsgewys eerder as om lang sinne te gebruik. die maatskappy eksamen Finansiële aanwyser 2010 2011 Bedryfsverhouding 1,3 : 1 2,1 : 1 Vuurproefverhouding 0,6 : 1 1,4 : 1 Dit beteken die maatskappy het R2,10 vir elke R1 skuld. comment • Bedryfsverhouding nota HINT! 3 het vanaf 1,3 : 1 tot 2,1 : 1 verbeter. 3 • Vuurproefverhouding 3 het verbeter vanaf 0,6 : 1 tot 1,4 : 1. 3 wenk • Die maatskappy is in ’n goeie likiditeitsposisie en behoort sy korttermynskuld maklik Verdienste per aandeel te kan betaal. 3[5] is die “as”: As al die wins na belasting verklaar is as Uitgewerkte voorbeeld 6: Lewer activity dividende, sou die verdienste v.b. EG - worked examples kommentaar op die verdienste ACTIVITIES boy per 35c per aandeel gewees het. and girl-left and Wat egter “regtig gebeur het” aandeel (VPA) en dividende per aandeel right of page is dat dividendverdienste van (DPA) van die maatskappy slegs 25c per aandeel verklaar eksamen activity is. Die maatskappy behou die Finansiële aanwyser 2010 2011 verskil en dit word “behoue Verdienste per aandeel (VPA) 35c per aandeel 15c per aandeel inkomste” genoem. Dividende per aandeel (DPA) 25c per aandeel 20c per aandeel Step by step comment nota • VPA het afgeneem vanaf 35c tot 15c per aandeel. 3 Weer die “as”! As al die • DPA het afgeneem vanaf 25c tot 20c per aandeel. 3 • In 2010 was die VPA PAY35c terwyl SPECIAL die DPA slegs 25c per aandeel was, wat beteken dat ATTENTION wins na belasting verklaar die NB maatskappy 10c per aandeel NB vir toekomstige uitbreiding behou het. 33 is as dividend, sou die HINT! aandeelverdienste 15c • In 2011 was die verdienste slegs wenk activity 15c per aandeel, maar die aandeelhouers het 20c per aandeel wees. Die per aandeel in dividende ontvang, wat beteken dat niks vanboyhierdie jaar se winste ACTIVITIES and girl-left and aandeelhouers het egter 20c behou is nie. 33 [6] right of page per aandeel ontvang. Dit Uitgewerkte voorbeeld 7: Lewer beteken dat van die vorige jaar activity v.b. kommentaarEG - worked examples se behoue inkomste gebruik is op die skuld-ekwiteit- om die verskil te finansier. verhouding van die maatskappy eksamen Finansiële aanwyser 2010 2011 Step by step Skuld-ekwiteit-verhouding 0,6 : 1 0,4 : 1 • Skuld-ekwiteit-verhouding HINT! het afgeneem 3 met 0,2 vanaf 0,6 : 1 tot 0,4 : 1. 3 •wenk PAY SPECIAL ATTENTION DeurNB NB die lening af te betaal, het die maatskappy ’n lae risiko. 3 comment nota [3] Uitgewerkte voorbeeld 8: Lewer v.b. EG - worked examples kommentaar op die persentasie opbrengs op aandeelhouers-ekwiteit activity (OOAHE) van die maatskappy ACTIVITIES boy and girl-left and eksamen right of page Finansiële aanwyser 2010 2011 activity(OOAHE) % opbrengs op aandeelhouersekwiteit 18% 24% • OOAHE het verbeter 3 met 6% vanaf 18% tot 24%.3 comment nota • Die aandeelhouers behoort tevrede te wees, aangesien ’n opbrengs van 24% hoër is as alternatiewe beleggings 3 (bv. vaste deposito). [3] Step by step 48 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  activity PAY SPECIAL ATTENTION © Departement van Basiese Onderwys 2014  NB theNB ACTIVITIES boy Mind and Gap KABV girl-left and Graad 12 Rekeningkunde right of page

Hoofstuk 2 Formule: Finansiële Aanwysers Die formule vir baie van hierdie aanwysers word gegee in die naam van die aanwyser. Finansiële aanwyser Hoe dit bereken word – formule Antwoord getoon Bruto wins op koste van Bruto wins 100 1 × % verkope (winsopslag) Koste van verkope 1 Bruto wins 100 2 Bruto wins op verkope × % Verkope 1 Bedryfsuitgawes op Bedryfsuitgawes 100 3 × % verkope Verkope 1 Bedryfswins 100 4 Bedryfswins op verkope × % Verkope 1 Netto wins na belasting op Netto wins na belasting 100 5 × % verkope Verkope 1 6 Solvensieverhouding Totale bates : Totale laste Verhouding ( : 1) Netto bates 7 Totale bates − Totale laste Rand (aandeelhouersekwiteit) 8 Bedryfsverhouding Bedryfsbates : Bedryfslaste Verhouding ( : 1) (Ontvangste + kontant) : Bedryfslaste Verhouding 9 Vuurproefverhouding OF ( : 1) (Bedryfsbates − Voorraad) : Bedryfslaste Koste van verkope 10 Voorraadomsetsnelheid Keer per jaar Gemiddelde voorraad Tydperk waarvoor daar genoeg voorraad Gemiddelde voorraad 365 11 Aantal dae voorhande is Koste van verkope × 1 (voorraadhoudingstermyn) Debiteure- Gemiddelde debiteure 365 12 × Aantal dae invorderingstermyn Kredietverkope 1 Gemiddelde krediteure 365 13 Krediteurebetalingstermyn × Aantal dae Koste van verkope 1 14 Skuld–ekwiteit-verhouding Nie-bedryfslaste : Aandeelhouersekwiteit Verhouding ( : 1) Opbrengs op ekwiteit Netto wins na belasting 100 15 % (aandeelhouersekwiteit) Gemiddelde aandeelhouersekwiteit × 1 Opbrengs op totale kapitaal Netto wins voor belasting + Rente op lenings 100 % 16 × 1 aangewend Gemiddelde aandeelhouersekwiteit + gemiddelde lenings Verdienste per aandeel Netto wins na belasting 100 17 Sent (‘as’) Aantal aandele uitgereik × 1 Dividende per aandeel (wat Tussentydse & finale dividende 100 18 × 1 Sent werklik gebeur het) Aantal aandele uitgereik Netto batewaarde per 19 aandeel (die werklike Aandeelhouersekwiteit 100 Sent Aantal aandele uitgereik × 1 aandeelwaarde) PAY SPECIAL ATTENTION NB ANDER BELANGRIKE FORMULES: NB Om die verkoopprys te bereken (VP): Aandeelhouersekwiteit = 100 + winsopslag Gewone aandelekapitaal VP = KP × 100 + Gewone aandelepremie + Behoue inkomste Om die kosprys te berekenHINT! (KP): hint KP = VP × 100 100 + winsopslag e.g. EG - worked examples © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 49 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! wenk 2 Hoofstuk v.b. Uitgewerkte voorbeeld 9 EG - worked examples Berekening van finansiële aanwysers (hierdie vraag bevat ’n paar van die basiese eksamen finansiële aanwysers wat jou sal help om maklike punte te verdien) Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Glebo Beperk vir die jaar geëindig 30 Junie 2011. comment nota Oefenaktiwiteit 4 Gebruik die gegewe inligting om die volgende finansiële aanwysers vir 2011 te bereken.  [31] activity 1. % bruto wins op koste van verkope (winsopslag) ACTIVITIES boy Hierdie berekeninge gebruik and girl-left and 2. % netto wins op verkope right of page syfers wat SLEGS uit die Inkomstestaat geneem is. 3. % bedryfswins op verkope activity 4. Bedryfsverhouding 5. Vuurproefverhouding Hierdie berekeninge gebruik 6. Skuld-ekwiteit-verhouding syfers wat SLEGS uit die Step by step Balansstaat geneem is. 7. Solvensieverhouding 8. Netto batewaarde per aandeel PAY SPECIAL ATTENTION NB per aandeel 9. Verdienste NB Hierdie berekening gebruik syfers wat uit BEIDE die Inkomstestaat en Balansstaat geneem is. Inligting Glebo beperk UITTREKSEL UIT INKOMSTESTAAT VIR DIE JAAR GEËINDIG 30 JUNIE 2011 2011 Verkope 9 000 000 Koste van verkope 5 625 000 Bedryfswins 1 423 200 Inkomstebelasting 426 000 Netto wins na belasting 904 000 50 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 GLEBO BEPERK BALANSSTAAT SOOS OP 30 JUNIE 2011 2011 BATES Nie-bedryfsbates 4 626 000 Vaste bates 4 326 000 Finansiële bates 300 000 Bedryfsbates 2 557 000 Voorraad (alle handelsvoorraad) 1 640 000 Handels- en ander ontvangbare bedrae (alle 810 000 handelsdebiteure) SAID (inkomstebelasting) 0 Kontant en kontantekwivalente 107 000 TOTALE BATES 7 183 000 EKWITEIT EN LASTE Gewone aandeelhouersekwiteit 4 123 000 Gewone aandelekapitaal (1 100 000 aandele) 2 910 000 Behoue inkomste 1 213 000 Nie-bedryfslaste 1 980 000 Verbandlening: Jozi Bank (13% p.j.) 1 980 000 Bedryfslaste 1 080 000 Handels- en ander betaalbare bedrae (alle 705 000 handelskrediteure) SAID (inkomstebelasting) 32 000 Aandeelhouers vir dividende 275 000 Oortrokke bank 0 Korttermyngedeelte van lening 68 000 TOTALE EKWITEIT EN LASTE 7 183 000 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 51 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 5 1. Bereken % bruto wins op koste van verkope (winsopslag)[4] Bruto wins = Verkope – Koste van verkope (Verkope – koste van verkope) 9 000 0003 – 5 625 0003 × 100 = × 100 Koste van verkope 5 625 0003 = 3 375 000 × 100 Om die antwoord as 5 625 000 ’n persentasie te toon, vermenigvuldig met 100. = 60%3 2. Bereken % netto wins op verkope[3] Netto wins na belasting 904 000 3 × 100 = × 100 Verkope 9 000 000 Dit beteken dat 10c van = 10%3 elke R1-verkope netto wins 3. Bereken % bedryfswins op verkope[3] is. Bedryfswins 1 423 000 3 × 100 = × 100 Verkope 9 000 000 3 = 15,8%3 4. Bereken bedryfsverhouding[3] Bedryfsbates ÷ bedryfslaste Dit beteken die maatskappy = 2 557 0003 ÷ 1 080 0003 het R2,40 om R1 skuld te = 2,4:1 3 kan betaal. 5. Bereken vuurproefverhouding[4] Wanneer jy gevra word om 'n verhouding te bereken, (Bedryfsbates − voorraad) ÷ bedryfslaste toon altyd jou antwoord as = (2 557 0003 − 1 640 0003) ÷ 1 080 0003 x:1. = 917 000 ÷ 1 080 000 = 0,85:13 6. Bereken skuld–ekwiteit-verhouding [3] Nie-bedryfslaste ÷ gewone aandeelhouersekwiteit = 1 980 0003 ÷ 4 123 0003 = 0,48 : 13 52 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 5 7. Bereken solvensieverhouding [4] Totale bates ÷ Totale laste = 7 183 0003 ÷ (1 980 0003 + 1 080 0003) = 7 183 000 ÷ 3 060 000 = 2,3:13 8. Bereken netto batewaarde per aandeel  [4] Gewone aandelekapitaal ÷ pariwaarde van aandele Gewone aandeelhouersekwiteit 4 123 000 × 100 = × 100 Aantal aandele uitgereik (2 200 0003 ÷ R 23) = 374,8 sent per aandeel3 Vermenigvuldig met 100 9. Bereken verdienste per aandeel [3] om die antwoord in sent per aandeel te toon. Netto wins na belasting 904 0003 × 100 = × 100 Aantal aandele uitgereik (2 200 000 ÷ R 2) 3 = 82,2 sent per aandeel3 [31] © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 53 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

2 Hoofstuk 2.6 Kommentaar op ’n ouditverslag Die nodigheid vir finansiële state: Verskeie groepe mense sal in ’n besigheid se finansiële state geïnteresseerd wees. Verskeie groepe mense wat geïnteresseerd sal wees Redes waarom die finansiële resultate hulle interesseer • Die eienaars van die besigheid (aandeelhouers). • Eienaars stel belang in die algehele toestand van die besigheid. • ’n Moontlike eienaar. • Mag belangstel om geld in die besigheid te belê. • Die bestuur van die besigheid (direksie). • Gebruik die resultate vir beplanningsdoeleindes, om sekere goeie praktyke te behou en om swak areas te verbeter. • Banke wat geld aan die besigheid geleen het. • Banke stel belang om te weet of die besigheid oor genoeg bates beskik om lenings te dek. Dié bates kan verkoop word om leningskuld te verhaal. • Die werknemers van die besigheid en vakbonde. • Hulle wil weet of die besigheid winsgewend is en om loonsverhogings te onderhandel. • SAID, omdat die besigheid ’n regspersoon is en • SAID stel belang in die wins of verlies wat gemaak is belasting moet betaal. en die belasting wat betaal moet word. • Die ouditeur wat aan die aandeelhouers moet rapporteer of die besigheid se finansiële resultate na sy mening ’n getroue en ware weergawe is van die besigheid oor die finansiële jaar. Funksie van die onafhanklike ouditeur • Die ouditeur onderteken ’n ouditverslag wat dien as versekering aan die aandeelhouers dat die finansiële state betroubaar is. Die ouditeure • Dit word nie van die ouditeur verwag om elke transaksie of moontlike se rol is baie belangrik vir die aandeelhouers bedrog na te gaan nie. Sy funksie is om aan die aandeelhouers omdat hulle nie betrokke sy mening te gee of die finansiële state ’n getroue en ware is by die bestuur van weerspieëling is van die maatskappy se werksaamhede vir die jaar die besigheid nie. tot op ’n spesifieke datum aan die einde van daardie finansiële jaar. • Die aandeelhouers gebruik die ware en getroue finansiële state om hulle besluite te neem. • As die ouditeur bewus word van bedrog, is hy verplig om dit aan die aandeelhouers te rapporteer. • Ouditeure is onderworpe aan baie hoë etiese standaarde en kan disiplinêre prosedures in die gesig staar as bevind word dat hulle nalatig was. Kwaliteit van ouditeure Eksterne ouditeure moet by professionele instansies geregistreer wees, soos die Suid-Afrikaanse Instituut vir Geoktrooieerde Rekenmeesters (SAIGR). Voordele vir maatskappye om geregistreerde ouditeure te gebruik: • Ouditeure moet professionele etiese kodes handhaaf. • Maatskappye is verseker van hoë kwaliteit werk deur gekwalifiseerde ouditeure. • Ouditeure handhaaf hoë professionele standaarde omdat hulle aan geaffilieerde instansies verantwoording moet doen. • Disiplinêre maatreëls kan op ouditeure toegepas word wat nalatig in volvoering van hulle pligte is. • Professionele instansies kan ouditeure deregistreer as hulle hulle in enige opsig wangedra. 54 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 • Ouditeure kan aangekla word weens opstel van ’n misleidende verslag. • Ouditeure wat substandaard werk verrig, kan toekomstige kontrakte verloor. Die onafhanklike ouditeur en die ouditverslag ’n Ouditeur is ’n persoon wat ’n mening gee oor finansiële inligting en rekeningkundige beheeraspekte. ’n Onafhanklike ouditeur kan nie ’n werknemer van die maatskappy wees nie. Hy word aangestel tydens die AJV (Algemene Jaarvergadering) deur die aandeelhouers, nie deur die direksie nie. Hy bepaal sy fooie na gelang van die aantal werksure wat hy verwag die oudit gaan duur. Die mening van die onafhanklike ouditeur moet gebaseer wees op sy evaluering of die finansiële state: • Op so ’n wyse voorberei is dat dit ’n billike verteenwoordiging is van die maatskappy se werksaamhede. • Verstaanbaar en nie verwarrend vir die leser is nie. • In ooreenstemming met AARP is. • Voorberei is in ooreenstemming met die vereistes van die Maatskappywet. Die rol van interne ouditeure Die interne ouditeure maak seker dat interne beheermaatreëls goed werk en hulle speel ’n belangrike rol om bedrog of foute in die besigheid te identifiseer. Hulle moet, byvoorbeeld, debiteure, lone en rekenaarinskrywings oor elke aspek van die besigheid nagaan. Die interne ouditeur is ’n werknemer van die besigheid en die besigheid betaal aan hom ’n salaris. Die onafhanklike (eksterne) ouditeur sal die kontrole uitgevoer deur die interne ouditeur evalueer. Ouditverslae Ouditeure reik ’n verslag uit ná die oudit voltooi is om ’n mening oor hulle bevindings te gee. So ’n verslag is aan die aandeelhouers (eienaars van die maatskappy) gerig. Die verslag kan wees: • Gekwalifiseerd – ’n Swak verslag oor ongerymdhede waaroor die ouditeure die soort ongerymdhede vir die aandeelhouers moet uitlig (hulle stellings moet kwalifiseer). • Ongekwalifiseerd – ’n Goeie verslag met klein of geen ongerymdhede. Die kode, MDVVDOB, sal • Teruggehou/Vrywaring – ’n Baie swak verslag waarin ouditeure kan jou help om te onthou wat aanbeveel dat verdere ondersoek na besonderse ongerymdhede die Kode vir Goeie Beheer gedoen word voor ’n verslag uitgereik word. behels! KING-KODE: KODE VIR GOEIE BEHEER: “MDVVDOB” M D V V D O B Maatskaplike Deursigtigheid Verantwoord- Verantwoordelike Dissipline Onafhanklikheid Billikheid verantwoordelikheid baarheid bestuur • Bydrae tot die • Doen sake • In staat • Toon kritiese • Besigheid • Besigheid • Bedagsaam gemeenskap openlik (geen wees om die omsigtigheid oor moet sy moet opereer wees teenoor waar die verskuilde aksies as ’n sekere aspekte, beginsels sonder aandeelhouers besigheid agenda) besigheid te byvoorbeeld en etiek eksterne en hulle gee opereer verduidelik omgee oor die handhaaf beïnvloeding wat hulle omgewing verdien © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 55 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! 2 Hoofstuk wenk v.b. Uitgewerkte voorbeeld 6 EG - worked examples Die ouditeur, wat aangestel is tydens die AJV, se funksie is om sy mening aan die VOORBEELD eksamen VAN ’N ONGEKWALIFISEERDE VERSLAG aandeelhouers oor te dra. (GOEIE VERSLAG): Jy word voorsien van ’n uittreksel uit die verslag van die onafhanklike ouditeure: Dit word nie van die Ouditmening – Aan die aandeelhouers: ouditeur verwag om elke transaksie na te gaan of comment notadie finansiële state soos op bladsy 8 tot 20 ondersoek. Ons het bedrog bloot te lê nie. Na ons mening verteenwoordig die finansiële state in alle wesenlike aspekte die maatskappy se finansiële toestand soos op 30 Junie 2009 en die resultate van die ’n Ouditeur gee slegs sy werksaamhede en kontantvloei in die afgelope jaar, in ooreenstemming met die mening oor die finansiële Internasionale Finansiële Verslagdoeningstandaarde (IFVS) en soos vereis deur die state se ware en getroue Maatskappywet van Suid-Afrika. activity ACTIVITIES boy verteenwoordiging van and girl-left and die maatskappy se Barlow en Bokwe right of page werksaamhede vir daardie Geoktrooieerde Rekenmeesters (SA) jaar op ’n spesifieke datum activity Geregistreerde Rekenmeesters en Ouditeure aan die einde van daardie Kaapstad, 6 September 2009 finansiële jaar. Step by step PAY SPECIAL ATTENTION NB NB Die volgende vrae word gewoonlik tydens ’n ondersoek gevra. MaakPAYseker SPECIALdat jy die bostaande inligting bestudeer voor jy die ATTENTION NB vrae beantwoord. NB HINT! 1Sê of die aandeelhouers tevrede of ontevrede met die ouditverslag hint sal wees. Gee ’n rede vir jou antwoord. [3] 2 Verduidelik waarom die ouditeure dit nodig ag om spesifieke bladsynommers (8 tot 20) in hierdie verslag te noem. [2] 3 Verduidelik waarom die Maatskappywet vereis dat openbare e.g. EG - worked examples maatskappye deur ’n onafhanklike ouditeur geouditeer moet word.[2] 4 Verduidelik TWEE ernstige gevolge vir Barlow en Bokwe as hulle exams nalatig in die uitvoer van hulle pligte is. [4] 5 Watter optredes moet Barlow en Bokwe uitvoer om die Vaste/ Tasbare batesyfer in die balansstaat te verifieer. Gee DRIE punte. [3] 6 Quinton Qwando, die hoofaandeelhouer en besturende direkteur, het die ouditeure ingelig dat hy van voorneme is om die onuitgereikte aandele te koop sonder om die nuwe uitreiking aan die ander activity aandeelhouers of die publiek bekend te maak. Watse advies sal die ACTIVITIES boy ouditeure vir Quinton gee? Verduidelik kortliks. [4] and girl-left and right of page activity Step by step comment comment 56 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 2 Memorandum 1. Sê of die aandeelhouers tevrede of ontevrede met hierdie ouditverslag sal wees. Gee ’n rede vir jou stelling. Tevrede 3 Enige geldige rede 33 Moontlike antwoorde • Die finansiële state is verteenwoordigend aangebied – dit is ’n goeie verslag • Dit is ’n ongekwalifiseerde verslag • Ouditeure het geen ongerymdhede genoem nie 2 Verduidelik hoekom die ouditeure dit nodig ag om spesifieke bladsynommers (8 tot 20) in hierdie verslag te noem. Hulle is slegs verantwoordelik vir die bladsye wat in die ouditverslag gespesifiseer is 33 Eksterne ouditeure moet 3 Verduidelik hoekom die Maatskappywet vereis dat openbare professioneel geregistreer maatskappye deur ’n onafhanklike ouditeur geouditeer moet word. wees by ’n geregistreerde ’n Maatskappy se aandeelhouers moet vertroue hê in die instansie, soos die Suid- maatskappy se vermoë om om te sien na die belegging 33 Afrikaanse Instituut vir 4 Noem TWEE ernstige gevolge vir Borlow en Bokwe as hulle Geoktrooieerde Rekenmeesters (SAIGR). Dit word vereis om die nalatig in die uitvoer van hulle pligte is. aandeelhouers te beskerm en Enige twee geldige gevolge 33 33 te verseker dat deurlopende Moontlike antwoorde opleiding plaasvind. • Kan gedagvaar word • Nie weer aangestel word as ouditeure nie. Onthou dat alle vaste bates • Staar disiplinêre optrede deur die professionele instansie in in ’n Bateregister opgeteken die gesig word. Elke vaste bate het sy eie 5 Watse optrede moet Barlow en Bokwe uitvoer om die Vaste/ Bateregister vanaf die datum Tasbare batesyfer in die balansstaat te verifieer? Noem DRIE punte. aangekoop, en die jaarlikse Drie optredes 3 3 3 waardevermindering tot op Moontlike antwoorde datum van verkoop. • Ondersoek die besigheid se finansiële rekords – eksterne oudit • Assesseer die interne beheer van die besigheid • Assesseer die rekeningkundige beginsels deur die besigheid Dit is ’n goeie idee om ten toegepas opsigte van hierdie vraag • Inspekteer die vastebateregister MDVVDOB te bestudeer en te 6 Quinton Qwando, die hoofaandeelhouer en besturende direkteur, verstaan: het die ouditeure ingelig dat hy van voorneme is om die • Deursigtigheid onuitgereikte aandele te koop sonder om die nuwe uitreiking aan • Verantwoordbaarheid die ander aandeelhouers of die publiek bekend te maak. Watse • Verantwoordelike bestuur advies sal die ouditeure vir Quinton gee? Verduidelik kortliks. • Onafhanklikheid Advies: Dit is oneties en die nuwe aandele-uitreiking moet aan • Billikheid almal bekendgemaak word ooreenkomstig die Memorandum en die Statute aangesien dit ’n openbare maatskappy is. 33 Verduideliking: Die ander aandeelhouers sal benadeel word omdat Quinton sy persentasie aandeelhouding sal verhoog, wat die opbrengs en dividend wat die ander verdien effektief sal verminder. Deur die aandele op die ope mark aan te bied, sal die maatskappy meer geld kan genereer as wanneer teen ’n ooreengekome prys aan een koper verkoop word.33 Enige geldige verduideliking © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 57 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! 2 Hoofstuk wenk VOORBEELDE EG - worked examples VAN ’N ONGEKWALIFISEERDE v.b. EN GEKWALIFISEERDE VERSLAG. Jy word voorsien van uittreksels uit die onafhanklike oudItverslae van Kwela Bpk en eksamen Pomi Bpk. Uittreksel uit die ouditverslag van Kwela Bpk: Ongekwalifiseerd – goeie Na ons mening verteenwoordig die finansiële state in alle wesenlike aspekte die verslag met klein of geen maatskappy se finansiële toestand soos op 29 Februarie 2012 en die resultate van ongerymdhede. comment die nota werksaamhede en kontantvloei vir die afgelope jaar, in ooreenstemming met die Internasionale Finansiële Standaarde en soos vereis deur die Maatskappywet van Suid-Afrika. Gekwalifiseerd – ’n swak Uittreksel uit die ouditverslagactivity van Pomi Bpk: verslag wat sommige ACTIVITIES boy ongerymdhede bevat Na ons mening verteenwoordig die finansiële state, behalwe virandoorwaardering van and girl-left waaroor ouditeure die soort die vaste bates, die finansiële toestand van die maatskappy soos op 29 Februarie right of page ongerymdhede moet noem 2012, en die reultate van die werksaamhede en kontantvloei vir die afgelope jaar, in aan die aandeelhouers activity ooreenstemming met die Internasionale Finansiële Standaarde en soos vereis deur (kwalifiseer hulle stellings). die Maatskappywet van Suid-Afrika. GEVRA: Step by step Oorweeg die ouditverslae van Kwela Bpk en Pomi Bpk. Watse invloed sal die ouditverslae hê op James se besluit oor watter PAY SPECIAL ATTENTION maatskappy NB se aandele om te koop? Verduidelik NB ten opsigte van elke maatskappy. Memorandum 1. Watse invloed sal die ouditverslae hê op James se besluit oor watter maatskappy se aandele om te koop? Verduideliking oor die ouditverslag van Kwela Bpk 33 • James sal weet hy kan die syfers in die finansiële state vertrou omdat die maatskappy ’n ongekwalifiseerde verslag ontvang het • James sal weet hy kan die syfers in die finansiële verslag vertrou omdat dit ’n billike verteenwoordiging van alle wesenlike aspekte van die maatskappy is • Die verslag is ongekwalifiseerd – dit is ’n goeie (betroubare) verslag Verduideliking van die ouditverslag van Pomi Bpk 333 • James sal weet hy kan nie die syfers in die finansiële state vertrou nie omdat die maatskappy ’n gekwalifiseerde verslag ontvang het • James sal weet hy kan nie die syfers in die finansiële state vertrou nie omdat aandag gevestig is op tekortkominge in die finansiële state • James sal ongelukkig wees omdat die vaste bates na die ouditeure se mening oorwaardeer is (wat beteken dat die ware waarde van sy moontlike belegging onseker is weens die die netto batewaarde) 58 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! wenk Hoofstuk 2 VOORBEELD EG - worked examples VAN ’N WEERHOUDE/ v.b. VRYWARINGS-OUDITVERSLAG Weerhoude – baie swak verslag waarin ouditeure verdere ondersoek oor sekere uitstaande MAR 2009 eksamen ongerymdhede mag aanbeveel Verwys na die voorsiene koerantartikel. voor ’n verslag uitgereik word. JEB het Woodview Bpk opgeskort oor geen jaarverslag As die ouditeur bewus word van Deur Irma Snoop, 12 Feb 2009 bedrog, is hy verplig om dit aan comment nota die aandeelhouers te rapporteer. Verhandeling van die meubelmaatskappy Woodview Bpk is gister deur die JEB opgeskort omdat die maatskappy nie daarin geslaag het om sy jaarverslag binne drie maande na die einde van die finansiële jaar te publiseer nie. Ouditeure is verbind tot hoë Die HUB van Woodview Bpk het in ’n verklaring verduidelik dat die ouditeure hulle etiese standaarde en kan activity ouditverslag teruggehou het en dat dit die oponthoud veroorsaak. disiplinêre optrede in die gesig Die maatskappy het die AJV uitgestel. Die aandeelhouers ACTIVITIES boy is nieandingelig oor die rede vir staar as bevind word dat hulle and girl-left die uitstel nie. right of page nalatig in die uitvoering van hulle pligte is. Voor die JEB se optrede, het die aandeelprys van Woodview Bpk met 30% verswak tot 140 sent per aandeel. activity Bhaga Toys Bpk se direksie is bekommerd dat ’n soortgelyke probleem in hulle maatskappy kan voorkom. Verduidelik kortliks waarom dit ’n ernstige probleem vir die maatskappy kan wees. Verskaf twee punte. Step by step PAY SPECIAL ATTENTION NB Memorandum NB Verwys na die voorsiene koerantartikel. Bhaga Toys Bpk se direksie is bekommerd dat ’n soortgelyke probleem in hulle maatskappy kan voorkom. Verduidelik kortliks waarom dit ’n ernstige probleem vir die maatskappy kan wees. Verskaf twee punte. Enige twee geldige verduidelikings 333 333 • ’n Oponthoud sal veroorsaak dat die aandeelhouers bekommerd word. • Aandeelhouers sal nie in die volgende jaar hierdie direkteure instem nie. • Nuwe aandeelhouers sal die maatskappy vermy en aandeelpryswaarde sal daal. • Die direksie kan skuldig wees aan ’n kriminele oortreding. In terme van die Maatskappywet moet finansiële state binne drie maande voorsien word. • Dit sal moeiliker wees om kapitaal/lenings in die toekoms te bekom omdat beleggers agterdogtig sal wees. Hou aan! © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 MAATSKAPPYE 59 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

3 Hoofstuk Vervaardiging Die vervaardigingsproses word in 3 departemente verdeel: Verkoops- en Administratiewe departement Fabriek verspreidingsdepartement Kantoorpligte word in hierdie Grondstowwe word deur die Die reklame, verkoop en aflewering departement uitgevoer vervaardigingsproses geneem om van produkte aan klante. en sluit finansierings- en produkte te produseer. beleggingsaktiwiteite in. Verwante koste Verkoops- en Administratiewe departement Fabriek verspreidingsdepartement Rekenmeester se salaris Direkte koste Verkoopbestuurders se salarisse Boekhouer se salaris Grondstowwe/direkte materiaal Verkoopspersoneel se kommissie Ontvangspersoon se salaris Fabriekswerkers se lone/salarisse Salaris van afleweringspersoneel Skoonmaker se lone (direkte arbeid) Oninbare skulde Kantoorskryfbehoeftes Advertensies Kantoorhuur Indirekte koste/fabrieksbokoste Skryfbehoeftes Versekering van kantoortoerusting Fabrieksvoorman se salaris Huur (indirekte arbeid) Waardevermindering op Waardevermindering op kantoortoerusting Skoonmaakpersoneel se lone/ afleweringvoertuig salaris (indirekte arbeid) Kantoortelefoon Selfoonkoste van Indirekte materiaal/ verkoopspersoneel verbruiksgoedere Fabriekhuur Fabriekinstandhoudingskoste Fabriekversekering Waardevermindering op fabriekstoerusting 60 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 3 3.1 Belangrike begrippe oor vervaardiging Koste in die vervaardigingsproses Koste Omskrywing Maak seker jy ken Direkte Lone en salarisse van daardie werkers wat fisies betrokke hierdie begrippe. Gebruik jou sakpas-notas om jou arbeidskoste is by die maak van die produk of wat die masjiene wat die te help om hulle goed te produkte maak, bedryf. leer. Sien bladsy x vir Grondstowwe/ Grondstowwe wat aan die fabriek uitgereik is en wat meer inligting. direkte gebruik word om voltooide goedere te vervaardig. materiaalkoste Bv. Leer en rubbersole in die maak van skoene Fabrieksbokoste Alle ander koste wat ter sprake is in die vervaardigings-proses en wat die koste van die maak van die produk verhoog. Voorrade in ’n vervaardigingsbesigheid Koste Omskrywing Voltooide goedere Produkte wat heeltemal klaar is en wat gereed is (klaarprodukte) voorraad vir verkoop. Indirekte Die indirekte materiaal wat nog nie gebruik is fabrieksmateriaal/ nie en wat nog vir verbruik beskikbaar is, bv. verbruiksgoederevoorraad oorblywende skoonmaakmiddels. Grondstofvoorraad Die grondstowwe wat nog nie aan die fabriek PAY SPECIAL ATTENTION uitgereik is nie, maar wat veilig in die stoorkamer NB vir toekomstige gebruik gestoor word, bv. oorblywende grondstowwe. Dit is belangrik om te Goedere-in-bewerking- Produkte wat net gedeeltelik voltooi is en nog in verstaan dat koste verder voorraad die vervaardigingsproses is. Dit is dus nog nie verdeel kan word in vasteHINT! heeltemal in voltooide goedere omgeskakel nie. hint koste en veranderlike koste. Vaste koste Hierdie is koste wat dieselfde bly ongeag die aantal produkte wat geproduseer word, bv. die huur van die fabriek sal dieselfde bly, ongeag Vir eksamendoeleindes of daar 1 000 eenhede of 100 000 eenhede geproduseer is. e.g. word dit aanvaar dat alleEG - worked examples fabrieksbokoste en adminkoste Veranderlike koste Hierdie koste sal toeneem wanneer produksie vaste koste is, tensy anders toeneem, bv. die koste van grondstowwe gebruik aangedui. sal baie minder wees indien daar 1 000 eenhede exams gemaak is in vergelyking met wanneer daar 100 000 eenhede gemaak is. Vir eksamendoeleindes word dit aanvaar dat Vloei van grondstowwe uit die voorraadstoor deur die fabriek tot voltooide grondstowwe, direkte goedere in die vertoonlokaal. arbeidskoste en verkoops- a) Bestudeer die volgende illustrasie en let op die horisontale vloei van en verspreidingskoste fondse van die voorraadstoor na die fabriek en dan na die vertoonlokaal. activity veranderlike koste is, tensy anders aangedui. b) Bestudeer die illustrasie nou vertikaal. ACTIVITI and girl- i Let op dat die VOORRRAADSTOOR in die algemene right of p grootboekrekening en in Nota 1 van die Produksiekostestaat aangedui word as die Grondstofvoorraadrekening. activity ii. Let op dat die FABRIEK in die algemene grootboekrekening aangedui word as Goedere-in-bewerking en as die PRODUKSIEKOSTESTAAT. iii. Let op dat die VERTOONLOKAAL in die algemene Step by step com grootboekrekening en in Nota 4 van die Produksiekostestaat aangedui word as die Klaarproduktevoorraadrekening. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING 61 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

3 Hoofstuk Grondstofvoorraad Fabriek Vertoonlokaal Grondstowwe en fabrieksmateriaal word in 1. Jy het onvoltooide voorraad 1. Jy het voltooide goedere beskikbaar. die voorraadstoor gehou beskikbaar. 2. Ontvang voltooide goedere van die 1. Jy het voorraad beskikbaar 2. Die grondstowwe wat jy van fabriek. 2. Jy koop nuwe grondstowwe – die voorraadstoor ontvang 3. Jy verkoop die goedere en die kontant of krediet het, word in die fabriek in die voltooide goedere verminder teen vervaardigingsproses gebruik. kosprys. (Koste van Verkope) 3. Jy plaas grondstowwe oor na die fabriek (genoem KOSTE VAN 3. Jy het ’n bestuurder, skoonmakers en GRONDSTOWWE UITGEREIK AAN DIE sekuruteit – indirekte arbeid. FABRIEK) 4. Jy het werknemers wat direk by die produk betrokke is – direkte arbeid. 5. Jy het bokoste, huurkoste, water en elektrisiteit, waardevermindering, ens. 6. Dan het jy ook die voltooide goedere wat verskuif word na die verkoops- en verspreidingsafdeling. Hierdie syfer is die PRODUKSIEKOSTE VAN FINALE GOEDERE. ILLUSTRASIE VAN BOGENOEMDE IN DIE ALGEMENE GROOTBOEKREKENINGE Grondstofvoorraadrekening Goedere-in-bewerkingrekening Klaarproduktevoorraadrekening Saldo 1 a/b 10 KrediteureLBJ 5 Saldo 1 a/b 150 Voltooide  AJ 205 Saldo 1 a/b 100 Koste van verkope 250 goedere 6 Bank 2 KBJ 20 Werk in proses 3 40 Grondstowwe 2 AJ 40 Saldo  o/d 45 Werk in proses 2 205 Saldoo/d 55 Krediteure 2 KJ 30 Saldoo/d 15 Direkte arbeid 4 AJ 85 305 305 60 60 Fabrieksbokoste 35 Saldoa/b 55 Saldoa/b 15 250 250 Saldoa/b 45 Beskikbare Fabrieksbokosterekening Koste van Verkoperekening Verbruiksvoorraderekening Verbruiks- 3 Krediteure  LBJ 3 Verbruiks- 5 Werk in Proses 35 Voltooide 250 voorrade voorrade Goedere beskikbaarAJ (gebruik) BankCPJ 4 Fabrieksbokoste 5 Indirekte arbeid 15 (gebruik) 3 KrediteureCJ 5 Verbruiks- 4 Water en Elek 5 voorrade beskikbaar 12 12 Huuruitgawe 5 Waarde- 5 vermindering 35 ILLUSTRASIE VAN BOGENOEMDE IN DIE FINANSIËLE STATE Nota 1 Fabriek Nota 4 Produksiekostestaat NOTA: 1 Direkte materiaalkoste 40 NOTA 4 Openingsvoorraad 10 + Direkte arbeidskoste 85 Openingsvoorraad 100 Plus Aankope (netto) (20+30-5) 45 =Totale / Direkte koste 125 Plus Produksiekoste van voltooide 205 Plus drawaarde van aankope 0 +Fabrieksbokoste 35 goedere Minus sluitingsvoorraad (15) =Totale produksiekoste 160 Minus sluitingsvoorraad (55) 40 = Koste van verkope 250 = Grondstowwe na fabriek +Werk-in-proses aan begin van 150 die jaar As jy die grootboekrekeninge ken, ken jy ook die Produksiekostestaat! - Werk-in-proses aan die einde van (45) die jaar =Totale produksiekoste van finale 205 goedere Die Werk-in-prosesrekening is die Produksiekostestaat. 62 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 3 Bestudeer die volgende sjabloon en let op die ooreenkomste tussen die Algemene Grootboekrekeninge en die Produksiekostestaat. As jy die vloei in die grootboekrekeninge van die grondstowwe na die finale goedere verstaan, sal jy ook in staat wees om die formaat van die Produksiekostestaat te ken en te verstaan. ALGENEME GROOTBOEKREKENINGE PRODUKSIEKOSTESTAAT Dt Raw material stock Kt Nota 1: Grondstof / Direkte materiaalkoste Saldo a/b 10 20 Krediteure LBJ 5 Openingsvoorraad 10 kontr. + Aankope (netto) (20 +30 – 5) 45 Bank KBJ 30 Werk in AJ 40 + Drawaarde van aankope – proses + Doeaneheffings – Krediteure KJ Saldo o/d 15 – Sluitingsvoorraad (15) kontr. = Voorraad uit (Direkte materiaalkoste) 40 60 60 Saldo a/b 15 Dt Work in process Kt Saldo a/b 150 Finale AJ 205 PRODUKSIEKOSTESTAAT goedere Direkte materiaalkoste 40 Grondstof AJ 40 Saldo o/d 45 + Direkte arbeidskoste 85 Direkte arbeid AJ 85 = Totale / Direkte koste 125 Fabrieksbokoste AJ 35 + Fabrieksbokoste 35 250 250 = Totale produksiekoste 160 Saldo a/b 45 + Werk in proses aan diebegin van die jaar 150 – Werk in proses aan die einde van die jaar (45) = Produksiekoste van finale goedere 205 Dt Finale Goedere Kt Saldo a/b 100 Koste van AJ 250 Nota 4: koste van voltooide goedere Verkope (Koste van Verkope) Werk in proses AJ 205 Saldo o/d 55 Openingsvoorraad 100 305 350 + Produksiekoste van voltooide goedere 205 Saldo a/b 55 – Sluitingsvoorraad (55) = Koste van Verkope 250 Dt Fabriekbokoste Kt Nota 3 Fabrieksbokoste Verbruiksvoorraad 5 Werk in proses 35 Verbruiksvoorraad (3 + 4 + 5 – 3 – 4) 5 Indirekte arbeid 15 Indirekte arbeid 15 Water and elek. 5 Water and elektrisiteit 5 Huuruitgawe 5 Huuruitgawe 5 Waardevermindering 5 Waardevermindering 5 35 35 35 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING 63 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

3 Hoofstuk HINT! hint 3.2 Produksiekostestaat e.g. Uitgewerkte voorbeeld 1 EG - worked examples Voorbeeld aangepas uit November 2010 NSS-eksamenvraestel Jyexams word voorsien van inligting (saldo’s, transaksies en aansuiwerings) met betrekking tot Fatima Vervaardigers. Fatima Fala is die eienaar van hierdie besigheid, wat skoene vervaardig. Hierdie is direkte materiale Gevra (sien omskrywing op bladsy 1. Bereken die waarde van die grondstowwe wat aan die fabriek uitgereik is vir die 39) jaar geëindig 28 Februarie 2010.  [6] activity 2. Stel die volgende notas tot die Produksiekostestaat op vir die jaar geëindig ACTIVITIES boy 28 Februarie 2010: and girl-left and right of page a) Direkte arbeidskoste  [5] activity b) Fabrieksbokoste [16] 3. Stel die Produksiekostestaat op vir die jaar geëindig 28 Februarie 2010. [12] 4. Gebruik die syfers in die Produksiekostestaat wat jy voorberei het om die volgende te bereken (toon jou bewerkings): a) Grondstofkoste per eenheid  [3] Step by step comment comment b) Totale koste per eenheid [3] 5. Jy word voorsien van die aantal eenhede geproduseer en die gelykbreekpunt vir die afgelope twee jaar. 2010 2009 Gelykbreekpunt 19 548 eenhede 11 300 eenhede Aantal eenhede 20 000 eenhede 24 000 eenhede geproduseer a) Verduidelik kortliks wat die term gelykbreekpunt beteken. [2] b) Verduidelik of Fatima bekommerd behoort te wees oor die gelykbreekpunt vir 2010. Haal syfers aan om jou antwoord te staaf. [4] Inligting Fatima Vervaardigers 1. BEGINSALDO’S OP 1 MAART 2009: Grondstofvoorraad R160 000 Goedere-in-bewerking-voorraad 158 000 Klaarproduktevoorraad 120 000 Verbruiksgoederevoorraad: Fabriek 6 000 Fabrieksmasjinerie en -toerusting teen kosprys 2 225 000 Opgehoopte waardevermindering op fabrieksmasjinerie en 450 000 -toerusting 64 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 3 2. OPSOMMING VAN TRANSAKSIES VIR DIE JAAR GEËINDIG 28 FEBRUARIE 2010: Aankoop van grondstowwe op krediet R1 023 475 Vraggeld op aankope van grondstowwe 22 500 Verbruiksgoedere aangekoop vir die fabriek 43 000 Skoonmaakmateriaal aangekoop vir die kantoor 12 000 Fabrieksmasjinerie en -toerusting aangekoop op 250 000 1 September 2009 Produksielone 723 800 WVF – Bydrae vir fabriekswerknemers 150 000 Salarisse: Fabrieksvoorman 400 000 Administrasie 250 000 Verkoopspersoneel 163 000 Water en elektrisiteit Diverse uitgawes: Fabriek 194 680 Administrasie 530 000 Verkoopsdepartement 340 000 3. EINDSALDO’S OP 28 FEBRUARIE 2010: Grondstofvoorraad R259 125 Goedere-in-bewerking-voorraad 122 900 Klaarproduktevoorraad 142 500 Verbruiksgoederevoorraad: Fabriek 7 000 4. ADDISIONELE INLIGTING EN AANSUIWERINGS a) Geen inskrywing is vir die vervoer van grondstowwe deur Pops Vervoerders na die fabriek gemaak nie, R3 750. b) Geen inskrywing is ten opsigte van die produksielone vir die Direkte arbeidskoste laaste week van Februarie 2010 gemaak nie. Die inskrywing is uit die Loonjoernaal weggelaat: Bruto lone R6 200 Aftrekkings: Werkloosheidversekeringsfonds 62 LBS 1 240 Die werkgewer se bydrae tot die WVF is 1%. c) ’n Bedrag van R4 200 is steeds uitstaande vir die water-en- elektrisiteitsrekening vir Februarie 2010. Sestig persent (60%) van alle water en elektrisiteit is in die fabriek gebruik. d) Waardevermindering op die fabrieksmasjinerie en -toerusting moet teen 10% per jaar, volgens die verminderdesaldo-metode, in berekening gebring word. e) Gedurende die jaar is 20 000 paar skoene vervaardig. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING 65 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

3 Hoofstuk Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 1 Indien daar enige 1. terugsending van aankope is (krediteureafslag), sal dit van Beginsaldo van grondstofvoorraad R160 000 3 aankope afgetrek word. Plus: Aankoop van grondstowwe R1 023 475 3 Plus: Vraggeld op aankoop van grondstowwe R22 500 3 AL ATTENTION NB Plus: Vervoer van grondstowwe (aansuiwering A) R3 750 3 Gebruik slegs FABRIEKS- Min: Eindsaldo van grondstofvoorraad (R259 125) 3 KOSTE op die Produksie- Is gelyk aan: Grondstowwe aan die fabriek uitgereik R950 600 kostestaat. Geen adminkoste en verkoops- en [6] verspreidingskoste verskyn op hierdie staat nie. 2. NOTAS TOT DIE PRODUKSIEKOSTESTAAT ed examples 2a Produksielone vir die jaar + bruto lone syfer in aansuiwering DIREKTE ARBEIDSKOSTE R B. Produksielone (723 8003 + 6 2003) 730 000 3 WVF-bydrae 7 300 Volgens aansuiwering B is die WVF-bydrae 1% van die 737 300 R730 000 hierbo. [5] Beginsaldo van ACTIVITIES boy verbruiksgoederevoorraad and girl-left and 2b + verbruiksgoedere- right of page aankope – eindsaldo van FABRIEKSBOKOSTE R verbruiksgoederevoorraad Salaris van voorman 150 000 3 Verbruiksgoedere: fabriek R2 225 000 – R450 000 (6 0003 + 43 0003 − 7 0003) 42 000 = R1 775 000 × 10 % comment p comment = R177 500 Waardevermindering (177 50033 + 12 50033) 190 000 R250 000 × 10 % × 6/12 = R12 500 Water en elektrisiteit (163 0003 + 4 2003 × 60%3) 100 320 Diverse uitgawes: fabriek 194 680 3 Totale water en elektrisiteit alreeds gedurende die jaar 677 000 betaal + die bedrag wat nog betaal moet word volgens [16] aansuiwering C) − die gedeelte in die fabriek gebruik (60% volgens aansuiwering C). Daar is ’n aantal koste-items wat tussen fabriekskoste, adminkoste en verkoops- en verspreidingskoste verdeel moet word. Byvoorbeeld: Water en elektrisiteit kan volgens die verhouding 3:2:1 verdeel word. 66 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 3 3. PRODUKSIEKOSTESTAAT VAN FATIMA VERVAARDIGERS PAY SPECIAL ATTENTION VIR DIE JAAR GEËINDIG 28 FEBRUARIE 2010 NB Dit is BAIE belangrik dat jy die formaat van die Produksiekostestaat ken!HINT! TOTAL hint Hierdie syfer kom van die antwoord wat jy in afdeling 1 Direkte materiaalkoste 3 950 600 van hierdie vraag berekenEGhet. e.g. - worked examples Hierdie syfer kom van die antwoord in Nota 2a: Direkte Direkte arbeidskoste3 737 300 arbeidskoste in afdeling 2 van exams hierdie vraag. Direkte materiaalkoste + direkte Primêre/direkte koste 3 1 687 900 arbeidskoste = primêre koste Fabrieksbokoste 3 activity 677 000 Hierdie syfer kom van ACTIVITIE die antwoord in Nota 2b: and girl-l Fabrieksbokoste in afdeling 2 right of p van hierdie vraag. Totale koste van produksie 2 364 900 activity Hierdie syfer kom van beginsaldo’s aan die begin van die finansiële jaar. Goedere-in bewerking aan die begin van die jaar 3 158 0003 Step by step com Hierdie syfer kom van eindsaldo’s aan die einde van die finansiële jaar. 2 522 900 Hierdie finale syfer gee aan die rekenmeester die totale koste vir die maak van 20 000 paar Goedere-in bewerking aan die einde van die jaar 3 (122 900)3 skoene gedurende die jaar. (Sien addisionele inligting E.) Totale produksiekoste van klaarprodukte 2 400 000 Hierdie finale syfer gee aan die rekenmeester die totale koste vir die maak van 20 000 paar [12] skoene gedurende die jaar. (Sien addisionele inligting E.) 4. a) Grondstowwe koste per eenheid R950 600 ÷ 20 000 eenhede = R47,53  [3] Totale koste van vervaardiging van voltooide goedere (sien b) Totale koste per eenheid Produksiekostestaat) ÷ aantal R2 400 000 ÷ 20 0003 eenhede = R120  [3] skoene vervaardig volgens addisionele inligting E. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING 67 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

3 Hoofstuk 5. a) Dit sê vir jou hoeveel items jy moet maak en verkoop PAY SPECIAL ATTENTION voordat jy ’n wins begin maak.33 [2] NB NB b) Verduideliking: Ja,3 sy behoort bekommerd te wees, aangesien aantal Belangrike inligting eenhede geproduseer baie naby aan GBP is 3 OF Let op dat daar verskillende Ja, want die GBP het noemenswaardig toegeneem van die moontlike antwoorde is wat HINT! vorige jaar OF Nee, sy maak nog steeds meer as die GBP. hint aanvaar kan word. Moenie bang wees om jou Aanhaal van syfers: eie mening te gee wanneer jy Vergelyk 20 000 eenhede geproduseer met GBP3 van soortgelyke vrae beantwoord nie. e.g. EG - worked examples 19 548 of GBP is 97,7% van totale eenhede OF Vergelyk GBP 19 548 met 11 300 van die vorige jaar OF Vergelyk eenhede van 20 000 met 24 000 van vorige jaar – affekteer GBP [4] exams PAY SPECIAL ATTENTION NB NB Ken hierdie formule om gelykbreekpunt (GBP) te bereken Totale vaste koste Verkoopprys per eenheid – veranderlike koste per eenheid activity HINT! hint ACTIVITIES boy and girl-left and right of page activity e.g. EG - worked examples Step by step comment comment exams activity ACTIVITIES boy and girl-left and right of page activity Step by step comment comment 68 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 3 Oefenaktiwiteit 1 Gebruik hierdie blanko Produksiekoste- staat om die taak op jou 1. eie te oefen. Nadat jy die taak voltooi het, vergelyk Beginsaldo van grondstofvoorraad jou antwoord met die uitgewerkte voorbeeld op die vorige bladsye. Plus: Aankoop van grondstowwe  + Plus: Vraggeld op aankope van grondstowwe + Plus: Vervoer van grondstowwe  + Min: Eindsaldo van grondstofvoorraad  − Is gelyk aan: Grondstowwe aan die fabriek uitgereik  = [6] 2. NOTAS TOT DIE PRODUKSIEKOSTESTAAT DIREKTE ARBEIDSKOSTE R [5] FABRIEKSBOKOSTE R [16] © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING 69 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

3 Hoofstuk 3. FATIMA VERVAARDIGERS Doen weer vrae 4 en PRODUKSIEKOSTESTAAT VIR DIE JAAR GEËINDIG 28 FEBRUARIE 5 op papier 2010 vir ekstra oefening. TOTAAL Primêre koste Totale koste van produksie Totale koste van produksie van voltooide goedere (klaarprodukte) [12] Hieronder is ’n lys van voorgestelde vrae uit vorige eksamenvraestelle vir ekstra oefening: Onderwerp Vraestel Vraag Kosteberekeninge en November 2008 3 Produksiekostestaat Produksiekostestaat November 2009 3 Kosteberekeninge Februarie/Maart 2010 4 Veelvuldigekeusevrae November 2010 3.1 Kosteberekeninge en Februarie/Maart 2012 2 -begrippe Produksiekostestaat November 2013 2.1 Gelykbreekpunt November 2013 2.3 Hou aan 70 HOOFSTUK 3 VERVAARDIGING  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 4 Begrotings Die begroting is ’n belangrike hulpmiddel vir interne kontrole in enige besigheid. Begrotings word opgestel as ’n vooruitskatting van wat in die toekoms gaan gebeur. 4.1 Terminologie Begrip Verduideliking Doel Debiteure- ’n Skedule (plan) van hoe die besigheid Om ontvangste van debiteure vooruit te invorderingskedule geld van sy debiteure sal insamel. skat. Geprojekteerde ’n Vooruitskatting van inkomste en Om toekomstige winste en verliese Inkomstestaat uitgawes. vooruit te skat. Kontantbegroting ’n Vooruitskatting van kontantontvangste Om toekomstige ontvangste en betalings en kontantbetalings. vooruit te skat. Krediteure- ’n Skedule (plan) van hoe die besigheid Om betalings aan krediteure vooruit te betalingskedule sy krediteure sal betaal. skat. Verkope a) ’n Besigheid se hoofbron van inkomste is verkope. Dit kan vir kontant of op krediet wees. b) Kontantverkope word onmiddellik ontvang en sal as ’n ontvangste op die kontantbegroting in die maand van verkope ingeskryf word. c) Die geld van kredietverkope sal in die toekoms van debiteure ingevorder word. d) Die kontant- en kredietverkope kan op grond van die gegewe inligting bereken word. Gebruik jou sakpas-notas om hierdie begrippe oor begrotings te leer. Sien bladsy ix vir meer inligting. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS 71 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

4 Hoofstuk WERKLIKE VERKOPE: 4.2 Debiteure- Hierdie is verkope wat in die maande voor die begrote invorderingskedule tydperk plaasgevind het. ’n Gedeelte van die kredietverkope Gebruik die volgende stappe wanneer jy die debiteure- kan in die begrote tydperk invorderingskedule opstel: ingevorder word. BEGROTE VERKOPE: 1. Bereken en skryf die kredietverkope in. Hierdie is die geskatte 2. Neem elke maand en skryf die persentasie wat in daardie maand verkope vir die ontvang sal word, in. begrote tydperk. 3. Doen die berekeninge deur kredietverkope te gebruik om die bedrag wat van debiteure HINT! ontvang sal word, uit te werk. wenk 4. Tel die kolomme vir elke maand op. v.b. EG - worked examples Uitgewerkte voorbeeld 1 Stel die debiteure-invorderingskedule vir Julie, Augustus en September 2011 op deur die eksamen inligting te gebruik. onderstaande 1. 60% van totale verkope is vir kontant. 2. Daar word verwag dat debiteure soos volg sal betaal: • 50% in dieselfde maand as die kredietverkopetransaksies onderhewig aan ’n comment 10%-korting nota • 30% in die maand ná die kredietverkopetransaksie • 17% in die tweede maand ná die kredietverkopetransaksie • 3% sal na verwagting afgeskryf word 3. Totale verkope: Hierdie 3% is as ’n oninbare • Werklik activity skuld afgeskryf en sal nie deel ACTIVITIES boy van die debiteure-invordering- –– Junie 2011 R160 000 and girl-left and right of page skedule wees nie, aangesien • Begroot geen kontant van oninbare –– Julie 2011 R150 000 skulde ontvang sal word nie. –– Augustus 2011 R180activity 000 –– September 2011 R200 000 Step by step PAY SPECIAL ATTENTION NB NB 72 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 4 Antwoord: uitgewerkte voorbeeld 1 (sien bladsy 72) Alhoewel Junie nie in die begrote tydperk val nie, sal sommige van Junie se kredietverkope in Julie en Augustus ingevorder word. Kredietverkope Julie Augustus September Jun 2011 R64 000 30% 19 200 17% 10 880 Jul 2011 R60 000 50% − 10% 27 000 30% 18 000 17% 10 200 Aug 2011 R72 000 50% − 10% 32 400 30% 21 600 Sep 2011 R80 000 50% − 10% 36 000 R46 200 R61 280 R67 800 Bereken eers 50% van die kredietverkope en trek dan die 10% korting van hierdie syfer af. [50% – 10% is nie 40% nie!] Verduidelikings Stap 1 Stap 2 Stap 3 Bereken en skryf kredietverkope in. Skryf in % wat in elke Doen die berekeninge om die bedrag vir Kontantverkope = 60% maand ingevorder sal kredietverkope in elke maand ingevorder Kredietverkope = 40% word. uit te werk. Jun: R160 000 × 40% = R64 000 Sien antwoord hierbo Junie-kredietverkope: geen berekening, Jul: R150 000 × 40% = R60 000 omdat dit nie deel van invorderingsperiode is nie Aug: R180 000 × 40% = R72 000 Jul: R64 000 × 30% = R19 200 Sep: R200 000 × 40% = R80 000 Aug: R64 000 × 17% = R10 880 Julie-kredietverkope: Jul: R60 000 × 50% = R30 000 R30 000 – 10% = R27 000 Aug: R60 000 × 30% = R18 000 Sep: R60 000 × 17% = R10 200 Augustus-kredietverkope: Aug: R72 000 × 50% = R36 000 R36 000 – 10% = R32 400 Sep: R72 000 × 30% = R21 600 September-kredietverkope: Sep: R80 000 × 50% = R40 000 R40 000 – 10% = R36 000 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS 73 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

4 Hoofstuk 4.3 Krediteurebetalingskedule (krediteurebegroting) Die volgende moet in aanmerking geneem word wanneer die krediteurebegroting opgestel word: • Wanneer en hoeveel voorraad op krediet gekoop word, en • Wanneer is dit betaalbaar? Dit is deel van die tweede stap in die voorbereiding van die Hierdie inligting moet hoofbegroting. tweeledig verstaan word: • Dat die voorraadsaldo aan ILLUSTRATIEWE AKTIWITEIT: die begin van die maand VERLANG: elke maand dieselfde is, Bereken die verwagte betalings aan krediteure vir kredietaankope vir die en begrotingstydperk Januarie tot Maart 2014. • Dat totale aankope gelyk is aan Koste van Verkope PAY SPECIAL ATTENTION NBwanneer aankope nie NB Die Openingsvoorraadsaldo bly behoue as die voorraadbasis. gegee word nie. INLIGTING: Dit beteken datHINT! aankope op • Krediteure word ten volle betaal in die opvolgende maand na hint krediet in Desember aan die aankope einde van Januarie betaal word. WERKLIKE KONTANT – aankope van November 2013 R10 000 handelsvoorraad e.g. EG - worked examples Desember 2014 R12 000 BEGROTE KONTANT – aankope van Januarie 2014 R10 000 handelsvoorraad exams Februarie 2014 R13 000 Maart 2014 R14 500 WERKLIKE KREDIET – aankope van November 2013 R14 000 activity handelsvoorraad ACTIVITIES boy Desember 2013 R12 000 and girl-left and right of page BEGROTE KREDIET – aankope van Januarie 2014 R10 000 handelsvoorraad activity Februarie 2014 R12 000 Maart 2014 R13 000 Step by step comment comment 74 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 4 Die volgende sjabloon is die instruksie-interpretasie dat die Krediteure in die opvolgende maand betaal sal word: 1 NOV 14 000 Hierdie bedrag word einde Desember betaal, hoewel die bedrag nie deel is van die begrote maand nie. 2 DES 12 000 R12 000 word einde Januarie betaal en is deel van die begrote maande. 3 JAN 10 000 R10 000 word betaal einde Januarie en Februarie en is deel van die begrote maande. 4 FEB 12 000 R12 000 word betaal einde Februarie en Maart en is deel van die begrote maande. 5 MAR 13 000 Hierdie bedrag word einde April betaal en is nie deel van die begrote maande nie. OPLOSSING: KREDITEUREBETALINGSKEDULE: Begrote tydperk: Jan – Mar 2014 MAAND KREDIET- BEGROTE TYDPERK AANKOPE NOV DES JAN FEBR. MAART 1 NOV 14 000 2 DES 12 000 12 000 3 JAN 10 000 10 000 4 FEB 12 000 12 000 5 MAR 13 000 Betalings aan krediteure * 12 000 * 10 000 * 12 000 PAY SPECIAL ATTENTION NB * Krediteure word ten volle aan die einde van die opvolgende maand vir aankope betaal Wanneer die krediet-aankope nie gegee word nie, bereken UITTREKSEL UIT KONTANTBEGROTING: HINT! die koste van verkope uit KONTANTBETALINGS: hinttotale verkope die gegewe (R6 000). KONTANTBETALINGS JANUARIE FEBRUARIE MAART VB. Koste van verkope = 50% van koste Kontantaankope 10 000 13 000 14 500 e.g. Berekening: EG - worked examples Betalings aan krediteure 12 000 10 000 12 000 Verkope × 100/150 = Koste van verkope (Aankope) 6000exams × 100/150 = Voorbeeld van ’n krediteurebetalingskedule: GEVRA: Berei ’n Aankoopbetalingskedule vir KIMA TRADERS voor vir Januarie 2014 tot Maart 2014. activity INLIGTING: ACTIVITIE VERKOPEVOORUITSKATTING: SALDO’S OP 31 DESEMBER 2013 and girl-le right of pa Januarie R126 000 Handelsvoorraad R75 000 Februarie R130 000 Krediteure R60 000 activity Maart R144 000 Step by step comm © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS 75 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

4 Hoofstuk AANVULLENDE INLIGTING: 1. Die winsopslag is gelyk aan 100% op Kosprys. 2. Kontantaankope van handelsvoorraad bedra slegs 20% van alle aankope. 3. Alle kredietaankope word in die maand na die aankopemaand betaal. 4. Voorraadaanvulling vind maandeliks plaas en die openingsaldo bly behoue as die basisvoorraad. PROSEDURE OM TE VOLG: 1. Bepaal die begrotingsmaande: Antwoord: Januarie tot Maart 2014. 2. Gee die vraag die voorraadaankope? Antwoord: Nee, daarom is die Koste van Verkope gelyk aan die aankope van voorraad. VERDUIDELIKINGS: Jy moet die 1 Die winsopslag is gelyk Die voorraadaankope word nie gegee nie, verkopesyfer gebruik aan 100% op kosprys. daarom moet die Koste van Verkope bereken om die maandelikse word om die voorraadaankopebedrag te bepaal: Formule: koste van verkope Kosprys: 100% Januarie: Krediteuresaldo word einde Januarie te bereken. betaal: R60 000 (die saldo is die kredietaankope + Wins: 100% in Desember). = Verkope: 200% Februarie: Gebruik Januarie se verkopesyfer om die Koste van Verkope te bereken wat gelyk is aan aankope: 126 000 × 100/200 = R63 000 (Koste van Verkope) Maart: Gebruik Februarie se verkopesyfer om die Koste van Verkope te bereken: 130 000 × 100/200 =R 65 000 (Koste van Verkope) Kontantaankope vir Maart: Gebruik Maart se verkopesyfer om die Koste van Verkope te bereken. Jy het die syfer nodig om die kontantaankope vir Maart te bepaal: 144 000 × 100/200 = R72 000 (Koste van Verkope) 2 Kontantaankope van Januarie: R63 000 × 20% = R12 600 handelsvoorraad kontantaankope in Januarie bedra slegs 20% van (R63 000 × 80% = R50 400 betaling alle aankope. Dus is van rekening in Februarie) kredietaankope 80% van Februarie:  R65 000 × 20% = R13 000 alle aankope. kontantaankope vir Februarie (R65 000 × 80% = R52 000 betaling van rekening in Maart) Maart: R72 000 × 20% = R14 000 kontantaankope vir Maart 3 Alle kredietaankope Dit beteken dat die krediteure die volgende word betaal in die maand betaal word. Alle aankope in Januarie maand opvolgend tot die word einde Februarie betaal. aankopemaand. 4 Voorraadaanvulling vind Dit beteken dat die openingsvoorraad dieselfde maandeliks plaas en die bly vir elke maand. openingsaldo bly behou Sien die illustrasie hieronder. as die basisvoorraad. 76 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 4 ILLUSTRASIE: BEREKENING VAN DIE AANKOPEHOEVEELHEDE VAN VOORRAAD “VOORRAADAANVULLING VIND MAANDELIKS PLAAS EN DIE OPENINGSALDO BLY BEHOUE AS DIE BASISVOORRAAD.” Hier is ’n illustrasie van wat dit beteken: • As die openingsaldo dieselfde is vir elke gegewe maand, sal die Koste van Verkope outomaties gelyk wees aan die totale aankope. • Dus, as die voorrade aangekoop nie gegee word nie, bereken die Koste van Verkope. • Bepaal die verhouding tussen krediet- (bv. 80%)en kont- (bv. 20%) antaankope. • Voltooi die Krediteurebetalingskedule. ALGEMENE GROOTBOEKREKENING VAN KIMA HANDELAARS DT HANDELSVOORRAADREKENING N KT Jan 1 Saldo a/b 75 000 Jan 31 (126 000 × 100/200) 63 000 Koste van verkope Bank (63 000 × 20%) 12 600 Saldo o/d 75 000 63 000 × 80% 50 400 Krediteurekontrole 138 000 138 000 Feb 1 Saldo a/b 75 000 Feb 28 (130 000 × 100/200) 65 000 Koste van verkope Bank (65 000 × 20%) 13 000 Saldo o/d 75 000 Krediteurekontrole (80%) 52 000 Mar 1 Saldo a/b 75 000 Mar 31 (144 000 × 100/200) Koste van verkope 72 000 Bank (72 000 × 20%) 14 400 Saldo o/d 75 000 Krediteurekontrole (80%) 57 600 Apr 1 Saldo a/b 75 000 OPLOSSING: KREDITEUREBETALINGSKEDULE: Begrote tydperk: Januarie tot Maart 2014 MAAND AANKOPE KREDIET- BEGROTE TYDPERK AANKOPE NOV DES JAN FEBR. MAART Krediteuresaldo 60 000 JAN 63 000 50 400 50 400 FEBR 65 000 52 000 52 000 MAART 72 000 57 600 Betaling aan krediteure 60 000 50 400 52 000 UITTREKSEL UIT DIE KONTANTBEGROTING: KONTANTBETALINGS: KONYTANTBETALINGS JANUARIE FEBRUARIE MAART Kontantaankope 12 600 13 000 14 400 Betalings aan krediteure 60 000 50 400 52 000 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS 77 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

4 Hoofstuk Waarde- vermindering en 4.3 Ontleding van HINT! wenk oninbare skulde sal ingesluit wees in die geprojekteerde kontantbegroting inkomstestaat, maar NIE in die kontantbegroting nie omdat dit nie-kontantitems is (d.w.s. hulle beïnvloed nie v.b. Uitgewerkte EG - worked examples voorbeeld 2 die kontantvloei van die besigheid nie). Voorbeeld aangepas uit Maart 2010 NSS-vraestel – sien Feb/Mrt 2010 Vraestel 1 by:eksamen http://www.education.gov.za/Examinations/PastExamPapers/AccountingPapers2010/ tabid/507/Default.aspx Jy word voorsien van die Geprojekteerde Inkomstestaat en bykomende inligting met betrekking tot Helen Haarkappers vir die tydperk April tot Junie 2010. Helen Davids comment nota is die eienaar van die onderneming. Helen het ook ’n kontantbegroting vir dieselfde tydperk voorberei. Die finansiële jaar eindig op 31 Maart. Inligting HELEN HAARKAPPERS activity ACTIVITIES boy Geprojekteerde Inkomstestaat vir April tot Junie 2010 and girl-left and right of page APRIL MEI JUNIE R R R Verkope van haarprodukte activity 87 500 105 000 122 500 Koste van verkope 50 000 60 000 70 000 Bruto wins 37 500 45 000 52 500 Ander bedryfsinkomste 122 000 122 000 162 000 Step by step Fooi-inkomste van klante 120 000 120 000 160 000 Diverse inkomste 2 000 2 000 2 000 PAY SPECIAL ATTENTION NB BEDRYFSUITGAWES 95 350 NB 120 072 127 372 Salaris van haarkappers 25 500 25 500 34 000 Lone van skoonmaker 3 400 3 672 3 672 Huur van perseel 24 600 30 750 30 750 Verbruiksgoedere 14 400 14 400 19 200 Water en elektrisiteit 6 000 6 000 7 000 Telefoon 2 200 2 200 2 200 Advertensies 8 000 15 000 8 000 Voertuiguitgawes 1 400 5 600 5 600 Herstelwerk en onderhoudskoste van toerusting 3 500 3 500 3 500 Diverse uitgawes 2 300 2 300 2 300 Waardevermindering op voertuie 2 000 9 100 9 100 Waardevermindering op toerusting 2 050 2 050 2 050 BEDRYFSWINS 64 150 46 928 87 128 Rente-inkomste 3 315 0 0 67 465 46 928 87 128 Rente op lening 750 625 500 NETTO WINS 66 715 46 303 86 628 78 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 4 Addisionele inligting 1. Bedryf: Helen het haar werk in 2004 bedank om hierdie besigheid te begin. Sy het al haar spaargeld van R800 000 in hierdie besigheid belê. Die besigheid stileer (doen) klante se hare. Hulle verkoop ook haarprodukte aan die publiek. 2. Werkers: Helen het drie haarkappers in diens. Sy het beplan om die besigheid uit te brei deur ’n vierde haarkapper vanaf 1 Junie 2010 aan te stel. Sy het ook ’n skoonmaker in diens. 3. Huur van besigheidsperseel: Die huur word op ’n vaste bedrag per vierkante meter bereken. Sy huur tans 60 vierkante meter, maar sal die vloerruimte vanaf 1 Mei 2010 vergroot as gevolg van uitbreiding. 4. Vaste deposito: Die vaste deposito van R468 000 is vir 12 maande en sal op 30 April 2010 verval. Vrae Verwys na die Geprojekteerde Inkomstestaat om die volgende te identifiseer/bereken: 1. Die maandelikse salaris wat aan elke haarkapper betaal word.  [2] 2. Die % verhoging in lone wat die skoonmaker gedurende die geprojekteerde periode sal ontvang.  [2] 3. Die % rentekoers op die vaste deposito.  [4] 4. Die huur per vierkante meter en die aantal addisionele vierkante meter wat sy vanaf 1 Mei 2010 sal huur.  [4] 5. As die interne ouditeur, vergelyk jy die volgende geprojekteerde syfers met die werklike syfers aan die einde van April. Noem vier opmerkings wat jy in die ouditeursverslag met betrekking tot scenario A, B en C hieronder sal insluit.  [8] Geprojekteer April 2010 Werklik April 2010 A Telefoon 2 200 4 150 B Water en elektrisiteit 6 000 4 900 Fooi-inkomste 120 000 136 800 C Verbruiksgoedere 14 400 15 120 Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 2 1. Berekening van die maandelikse salaris aan elke haarkapper: R25 500 ÷ 3 = R8 50033 or R34 000 ÷ 4 = R8 500 [2] Verduideliking om jou te help om die antwoord hierbo te verstaan: • Daar is 3 haarkappers in April en Mei, en 4 haarkappers in Junie. • Deel daarom die salaris (April of mei) deur 3 haarkappers (R25 000 ÷ 3 = R8 500) • OF Deel die Junie-salaris deur 4 haarkappers (R34 000 ÷ 4 = R8 500 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS 79 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

4 Hoofstuk 2. Berekening van die % verhoging in lone wat die skoonmaker gedurende die geprojekteerde periode sal ontvang: 272 ÷ 3 400 × 100 = 8%  [2] Verduideliking om jou te help om die antwoord hierbo te verstaan: • Bereken die loonverhoging deur die loon van Mei van die loon van April af te trek (R3 672 - R3 400 = R272) • Bereken die persentasie verhoging (R272 ÷ R3 400 × 100 = 8%) 3. Berekening van % rentekoers op die vaste deposito: 3 315 ÷ 468 000 × 12 maande × 100 = 8,5%  OF 3 315 × 12 maande = R39 780 39 780 × 100 = 8,5% 468 000 [4] Verduideliking om jou te help om die antwoord hierbo te verstaan: Rente op vaste deposito = R3 315 (rente-inkomste in Geprojekteerde Inkomstestaat) Vaste deposito = R468 000 (sien inligting nr. 4) 3 315 × 100 × 12 (maande) 468 000 1 Dit is belangrik vir interne beheerdoeleindes = 8,5% om werklike syfers met begrote syfers te vergelyk. 4. Berekening van huur per vierkante meter: Sodoende kan moontlike 24 600 ÷ 60 = R410  [2] probleme in verband met uitgawes of inkomste reggestel word. Verduideliking om jou te help om die antwoord hierbo te verstaan: Huuruitgawe vir April = R24 600 (sien Geprojekteerde Inkomstestaat) R24 600 is die bedrag betaal vir 60 vierkante meter Om die huurkoste per vierkante meter te bereken, moet jy die totale huur deur 60 deel R24 600 ÷ 60 = R410 Berekening van aantal addisionele vierkante meter wat sy vanaf 1 Mei 2010 sal huur: 30 750 ÷ 410 = 75 vierkante meter  OF 60 × 30 750 ÷ 24 600 = 75 vierkante meter  Toename = 75 − 60 = 15 vierkante meter  [2] Verduideliking om jou te help om die antwoord hierbo te verstaan: Huuruitgawe vir Mei = R30 750 (sien Geprojekteerde Inkomstestaat) R30 750 ÷ R410 =75 vierkante meter 75 – 60 (oorspronklike vierkante meter) = 15 bykomende vierkante meter 80 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 4 5. Gee vier opmerkings wat jy in jou interne ouditeursverslag met Doen vrae betrekking tot scenario A, B en C sal insluit.  [8] 1–6 weer op papier, vir ekstra A Opmerking oor die telefoon: oefening. Die telefoonkoste oorskrei die die verwagte bedrag met R1 950. 33 B Opmerking oor water en elektrisiteit: Die water- en elektrisiteitkoste is R1 100 minder as die verwagte bedrag. 33 C Opmerking oor fooi-inkomste en verbruiksvoorraad; Daar was ’n goeie toename 3 in fooi-inkomste van R16 800 3 (R136 800 – R120 000) wat aantoon dat die besigheid gewild is by die klante. Die verbruiksvoorraad (bv. sjampoe, opknappers) het effens toegeneem met R720 (R15 120 – R14 400) omdat die besigheid meer klante bedien het.33 Wanneer opmerkings gemaak word oor werklike syfers, gebruik die volgende stappe: Jy sal ’n punt 1. Vergelyk werklike met begrote syfers en sê of die werklike syfer meer vir stappe 1 en of minder as die begrote syfer is. 2 verdien. Dit is maklike punte! 2. Besluit en sê of die uitgawe- of inkomste-item goed onder beheer was of nie (binne die begroting of nie). Hieronder is ’n lys van voorgestelde vrae uit vorige eksamenvraestelle vir ekstra oefening: Onderwerp Vraestel Vraag Geprojekteerde Inkomstestaat Februarie/Maart 2009 3 Geprojekteerde Inkomstestaat Februarie/Maart 2010 - 6 Kontantbegroting Februarie/Maart 2011 1 Kontantbegroting Februarie/Maart 2012 5 Kontantbegroting November 2013 5.2 Hou aan! © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 BEGROTINGS 81 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk Rekonsiliasies Rekonsiliasie is ’n vorm van interne beheer, waar twee stelle inligting vergelyk word. Wanneer daar verskille is, moet hulle reggestel of verduidelik word. Bankrekonsiliasie Debiteurerekonsiliasie Krediteurerekonsiliasie Die saldo in die Die saldo van die debi- Die saldo van die kredi- bankrekening in die teurekontrolerekening teurekontrolerekening onderneming se behoort ooreen te stem behoort ooreen te algemene grootboek met die totaal van die stem met die totaal behoort dieselfde te debiteurelys. Indien dit van die krediteurelys. wees as die saldo op nie ooreenstem nie, moet Die staat van die die bankstaat ontvang hulle gerekonsilieer word. krediteure ontvang moet van die bank. Indien dieselfde wees as elke dit nie ooreenstem krediteur se saldo in die nie, moet hulle krediteuregrootboek van gerekonsilieer word. die besigheid. Indien dit nie ooreenstem nie, moet hulle gerekonsilieer word. Gebruik jou sakpas-notas om hierdie begrippe oor rekonsiliasies te leer. Sien bladsy ix vir meer inligting. 82 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 5 5.1 Bankrekonsiliasie ’n Opsomming van alle moontlike VERSKILLE tussen KOJ/KBJ en die Bankstaat. Maak seker dat jy weet hoe om al die verskillende transaksies aan te teken voor jy die Graad 12 KAVB-Rekonsiliasievrae beantwoord. 1. Bankkoste en rente gehef op die KBJ – Mei 2014 bankstaat – BS ABSA-bank (10+20+30) 60 60 Bankkoste BS ABSA-bank 40 40 Oortrekkingsrente ABSA-bankkoste is soos volg: Belastingheffing R10 Diensfooie R20 Kontantdepositofooi R30 Rente R40 2. Rente verdien / ontvang op die KOJ – Mei 2014 Bankstaat – BS ABSA-bank 50 50 Rente op lopende rekening Die bankstaat toon rente verdien op die lopende rekening: R50 3. Direkte deposito op die Bankstaat KOJ – Mei 2014 BS E Baloyi 800 800 Huurontvangste Bv. ’n Huurder, E Baloyi, het sy huurgeld direk in die bankrekening inbetaal: R800. 4. Aftrekorders / Debietorders op die KBJ – Mei 2014 Bankstaat – BS Santam 367 367 Versekering Die bankstaat toon ’n aftrekorder vir R367 ten gunste van Santam synde betaling van ’n versekeringspremie. 5. Tjeks uitgereik in KBJ maar nog Bankversoeningstaat – Mei 2014 nie vir betaling aangebied nie – Debiet Krediet Debiteer uitstaande tjeks: Die volgende tjeks verskyn nie op die 67 200 bankstaat nie: nrs. 67 vir R200 en 69 vir R300. 69 300 6. Deposito’s in KOJ, maar verskyn Bankversoeningstaat – Mei 2014 nie op bankstaat nie – Debiet Krediet Krediteer laat deposito 9 000 Die deposito op die laaste dag van die maand is nie op die bankstaat nie: R9 000 7. GEWEIERDE TJEKS – Onvoldoende KBJ – Mei 2014 fondse DS P Pillay (VT-tjek) 170 170 Debiteurekontrole Onbetaalde tjek: R170 – die tjek is ontvang van P Pillay as betaling van sy rekening van R183 en gedeponeer op 24 Mei 2014. Dit is geweier weens onvoldoende fondse. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES 83 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk 8. VOORUITGEDATEERDE TJEKS: KBJ- Mei 2014 – Mei 2014 Ontvang en gedeponeer BS B Bud (VT-tjek) 157 157 Huurontvangste Onbetaalde tjek: R157 – die tjek is ontvang van ’n huurder, B Bud, en per ongeluk gedeponeer op 21 Mei 2014. Dit is gedishonoreer omdat die tjekdatum 21 Julie 2014 is. 9. VOORUITGEDATEERDE TJEKS: Bankversoeningstaat – Mei 2014 Uitgereik Debiet Krediet Inskrywing in die KBJ wat nie op die bankstaat verskyn nie: Debiteer uitstaande tjeks: 303 (25 Julie 2014) 6 000 Die besigheid het ’n vooruitgedateerde tjek, nr. 303 gedateer 25 Julie 2014, uitgemaak aan ’n fabriek om te verseker dat gewilde voorraad afgelewer word. 10. VEROUDERDE TJEK: KOJ – May 2014 Tjek uitgemaak (tjek is ouer as 6 maande). Inskrywing op Bankversoeningsstaat 120 Shezi Stat (kanselleer verouderde 100 100 Skryf- op 30 April 2014 wat nie op die tjek) behoeftes bankstaat verskyn nie – Mei 2014: Tjek nr. 120 is uitgereik aan Shezi Stat op 20 November 2013 vir skryfbehoeftes: R100. 11. VEROUDERDE TJEK: KBJ – Mei 2014 Ontvang en geweier Inskrywing op bankstaat wat nie in KOJ of KBJ voorkom nie: DS J Nel (VT-tjek) 160 160 Debiteurekontrole Onbetaalde tjek: R160 – dié tjek is ontvang van ’n debiteur, J. Nel, en per ongeluk gedeponeer op 25 Mei 2014. Dit is geweier omdat dit 25 Mei 2013 gedateer is. 12. VERLORE TJEK: uitgemaak KOJ – Mei 2014 (a) kanselleer verlore tjek (Slegs nuwe tjek indien per 255 PNA (Kanselleer verlore tjek) 500 500 Drukwerk instruksie →) a. kanselleer verlore tjek in KOJ KBJ – Mei 2014 (b) Maak ’n nuwe tjek uit b. maak nuwe tjek uit in KBJ c. skryf nuwe tjek in as “debiteer 365 PNA 500 500 Drukwerk uitstaande tjek” in die Bankversoeningstaat. Bankversoeningstaat – Mei 2014 Tjek nr. 255 vir R500 is verloor deur (c) Skryf nuwe tjek in as uitstaande PNA en hulle het gevra vir ’n nuwe Debiet Krediet tjek. Tjek nr. 255 moet gekanselleer Debiteer uitstaande tjeks en vervang word deur tjek 365. Die 500 tjek was betaling vir drukwerk. 84 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 5 FOUTE BEGAAN DEUR DIE KBJ – Mei 2014 BESIGHEID IN DIE KOJ EN KBJ 453 Makro (ondermatig, 18 18 Handelsvoorraad 13. FOUTE IN KOJ EN KBJ: 654 – 545) Bedrag minder as wat dit moet wees → Tjek nr. 253 toon op die Bankstaat ’n bedrag van R664, terwyl die bedrag in die KBJ R646 is. Dit is ’n betaling aan Makro vir goedere. 14. FOUTE IN KOJ OF KJB: KOJ – Mei 2014 Bedrag meer as wat dit moet 244 Investec (oorbetaling, 8 8 Huuruitgawe wees → 258 - 250) Tjek nr. 244 toon op die Bankstaat ’n bedrag van R250, terwyl die bedrag in die KBJ R258 is. Dit is ’n betaling aan Investec vir huur. FOUTE DEUR BANK OP BANKSTAAT Bankversoeningstaat – Mei 2014 GEMAAK Dt. Kt. 15. Tjek van ’n ander bankkliënt foutiewelik teen ons bankrekening gedebiteer. Krediteer tjek nr. 2230 foutiewelik gedebiteer 1500 Tjek nr. 2230 vir R1 500 op die bankstaat is ’n tjek van ’n ander bankkliënt, ZITHA Stores, gedebiteer teen ons bankrekening. 16. Deposito foutiewelik aan ons Bankversoeningstaat – Mei 2014 bankrekening gekrediteer Dt. Kt. Die deposito op 15 Mei 2014 van R2 000 soos getoon op die bankstaat Debiteer deposito foutiewelik gekrediteer 2 000 is ’n deposito wat die eienaar in sy eie rekening gemaak het, maar die bank het die deposito foutiewelik aan die besigheid se bankrekening gekrediteer. C Formaat van die Bankversoeningstaat Bankversoeningstaat OP 31 Maart 2012 Begin altyd met die saldo van die Bankstaat en eindig DEBIET KREDIET met die berekende saldo van Kredietsaldo soos per Bankstaat 8 000 die Bankrekening. Krediet deposito nie gekrediteer deur die 3 000 Bank Debiteer uitstaande tjeks: 124 4 000 170 1 000 Debiteer deposito foutiewelik gekrediteer 1 500 (foute deur Bank) Krediteer tjek foutiewelik gedebiteer 500 Debiteer saldo soos per die Bankrekening 5 000 Die debiet- en krediettotale 11 500 11 500 van die Bankversoeningstaat moet gelyk wees, d.w.s. R11 500. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES 85 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk 5.2 Debiteurerekonsiliasie Hierdie is die stappe wat die boekhouer volg om die verskille tussen die debiteurekontrolerekening en die debiteurelys reg te stel: a) Kontroleer inskrywings in die joernale teen die brondokumente. b) Kontroleer optel van joernale. c) Kontroleer oorboeking van joernale na algemene en debiteuregrootboeke. A. Prosedure wat gevolg moet word wanneer die saldo’s van die debiteurekontrolerekening en die debiteurerekening nie klop nie. 1. Die INSKRYWING in die joernaal sal op ’n daaglikse basis na die debiteuregrootboek oorgedra word en die TOTAAL aan die einde van die joernaal sal aan die einde van die maand na die kontrolerekening oorgedra word. 2. Wanneer die saldo van die Debiteurekontrolerekening nie ooreenstem met die totaal van die Debiteurelys nie, moet jy bepaal waar die fout is. Is die fout in die kontrolerekening of in die debiteurelys? 3. Kom die fout voor in die oorspronklike INSKRYWING of in die joernaal se TOTAAL? As die INSKRYWING foutief is, sal die TOTAAL ook foutief wees, daarom moet die kontrolerekening en die lys ook reggestel word. 4. Bestudeer die volgende voorbeelde. Die volgende reëls sal jou help wanneer jy die Debiteurekontrolerekening met die debiteurelys vergelyk. Die debiteurelys bestaan uit die saldo’s van die debiteure uit die Debiteuregrootboek. 4.1 Voorbeeld: Die INSKRYWING word daagliks na die Debiteuregrootboek (debiteurelys) oorgedra en die TOTAAL word op die maandeinde na die kontrolerekening oorgedra. Debiteuregrootboek Joernaal Naam van debiteur Dt Kt a/b Naam Inskrywing totaal Dt. Debiteurekontrole Kt. Die INSKRYWING gaan na die 4.2 Voorbeeld: Verkoop goedere aan Monki vir R10 en maak faktuur debiteuregrootboek of/na die uit. Debiteurelys Debiteuregrootboek Debiteurejoernaal Naam van debiteur Dt Kt a/b Monki 10 Faktuur 10 10 Dt. Debiteurekontrole Kt. Die TOTAAL van die Verkope Dj 10 Debiteurejoernaal word na die Kontrolerekening oorgedra aan 5. Die volgende is sommige van die foute en uitlatings wat kan voorkom: die einde van die maand. –– Foute op brondokumente. –– Inskrywingsfoute in Aanvullende Joernale. –– Foutiewe oordra van die Joernale na die Algemene Grootboek en die Debiteure- en Krediteuregrootboek. –– Foutiewe byvoegings in die debiteure- en krediteurelyste. –– Foutiewe byvoeging van Joernaaltotale – te veel (oormatig) – te min (ondermatig) 86 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 5 Basiese reël: Debiteuregrootboek (Debiteurelys) Debiteurejoernaal Dt Kt Saldo Inskrywing Inskrywing 50 Faktuur 50 60 Totaal ALGEMENE GROOTBOEK: 110 Dt. Debiteurekontrole (A) Kt. total Verkope 110 BASIESE REËLS: 1. Die individuele inskrywing gaan na die debiteurerekening in die Debiteuregrootboek. 2. Die Joernaaltotaal sal oorgedra word na die Debiteurekontrolerekening. • Die INSKRYWING gaan daagliks na die Debiteuregrootboek. • Die TOTAAL word oorgedra na die Debiteurekontrolerekening aan die einde van die maand. 3. As die transaksie nagegaan word, moet jy vasstel waar die fout ingesluip het. –– As die INSKRYWING foutief is, sal die TOTAAL ook foutief wees. Dan moet die Debiteurelys en die Debiteurekontrole reggestel word. Bv. Die inskrywing in die DG is foutiewelik aangeteken as R56 in plaas van R50. Debiteuregrootboek (Debiteurelys) Debiteurejoernaal Dt Kt Saldo Inskrywing Inskrywing 56 X Faktuur 56 X –6 60 Totaal ALGEMENE GROOTBOEK: 116 X Dt. Debiteurekontrole (A) Kt. totaal Verkope 116 X (116 – 6) –– As die TOTAAL foutief bygetel is, is daar geen fout met die INSKRYWING nie en die fout kan slegs reggestel word in die Debiteurekontrolerekening. Bv. Die totaal van die DG was foutiewelik bereken as R100 in plaas van R110. Debiteuregrootboek (Debiteurelys) Debiteurejoernaal Dt Kt Saldo Inskrywing Inskrywing 50 Faktuur 50 60 Totaal ALGEMENE GROOTBOEK: 100 X Dt. Debiteurekontrole (A) Kt. totaal verkope 100 X (100 + 10) © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES 87 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk –– As die INSKRYWING korrek is, sal die TOTAAL ook korrek wees. Dus moet jy vasstel waar die fout lê. Die fout sal gevind word in die oordra na die grootboeke. –– As die INSKRYWING nie na die Debiteuregrootboek oorgedra is nie, sal die INSKRYWING aangeteken wees. Bv. Die bedrag van R50 in die DG is nie oorgedra na die debiteurerekening nie. Debiteuregrootboek (Debiteurelys) Debiteurejoernaal Dt Kt Saldo Inskrywing Inskrywing 50 Faktuur –X 60 50 Totaal Dt. Debiteurekontrole (B) Kt. 110 verkope totaal 110 –– As die INSKRYWING aangeteken is, maar die bedrag is foutief. ONDERMATIG: Bv. Die bedrag van R50 in die DG was oorgedra na die debiteurerekening as R30. (daarom is die rekening ondermatig gekrediteer as R50 - R30 = R20) Debiteuregrootboek (Debiteurelys) Debiteurejoernaal Dt Kt Saldo Inskrywing Inskrywing 50 Faktuur 30 X 60 + 20 Totaal Dt. Debiteurekontrole (B) Kt. 110 verkope totaal 110 –– As die INSKRYWING korrek aangeteken is, maar die bedrag is foutief. OORMATIG: Bv. Die bedrag van R50 in die DG is oorgedra na die debiteurerekening as R59. (daarom is die rekening oormatig gedebiteer met R59 – R50 = R9) Debiteuregrootboek (Debiteurelys) Debiteurejoernaal Dt Kt Saldo Inskrywing Inskrywing 50 Faktuur 59 X –9 60 Totaal Dt. Debiteurekontrole (B) Kt. 110 verkope totaal 110 –– As die INSKRYWING oorgedra is, maar na die verkeerde kant van die rekening. Die INSKRYWING is aangeteken op die kredietkant in plaas van die debietkant, dus sal die INSKRYWING twee keer op die debietkant voorkom – kanselleer die verkeerde inskrywing op die kredietkant en weer om die inskrywing op die korrekte kant te hê. 88 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 5 –– Bv. Die bedrag van R50 in die DG is oorgedra na die debiteurerekening in die Debiteuregrootboek, maar die INSKRYWING is aangeteken op die kredietkant van die rekening (of die bewoording kan lees: die R50 is aangeteken op die kredietkant). Debiteuregrootboek (Debiteurelys) Debiteurejoernaal Dt Kt Saldo Inskrywing Inskrywing 50 50 + 50 X 60 50 Totaal Dt. Debiteurekontrole (A) Kt. 110 HINT! verkope totaal wenk 110 v.b. Uitgewerkte voorbeeld 1 EG - worked examples Voorbeeld aangepas uit Maart 2012 NSS-vraestel. eksamen Crystal Handelaars verkoop glasware vir kontant en op krediet. Gevra Bestudeer die gegewe inligting en beantwoord die vrae wat volg. 1. Bereken die korrekte eindsaldo van die debiteurekontrolerekening soos op comment nota 31 Maart 2011.[5] 2. Bereken die korrekte bedrae verskuldig deur die volgende debiteure van Crystal Handelaars:  [12] a) R Jansen b) S Wonder c) P Collins activity ACTIVITIES boy and girl-left and Inligting right of page 1. Saldo van Debiteurekontrolerekening op 31 Maart 2011, R200 000 Kan jy sien dat die saldo’s in activity 2. Saldo’s volgens Debiteuregrootboek op 31 Maart 2011: die Debiteurekontrolerekening en die Debiteuregrootboek M Carey R64 500 verskil? R Jansen R41 200 S Wonder R23 000 Step by step C Dion R51 500 P Collins R7 900 PAY SPECIAL ATTENTION TOTAAL R188 100 Oormatig beteken die joernaal NB NB is verkeerd opgetel en die 3. Die volgende foute en weglatings is ontdek en moet reggestel word: bedrag is te groot. A. Die Debiteurejoernaal is met R2 600 te veel opgetel. (Ondermatig beteken dat die B. ’n Faktuur uitgereik aan S Wonder vir R1 800 is nog nie in die boeke van Crystal joernaal verkeerd opgetel is en Handelaars aangeteken nie. dat die bedrag te klein is.) C. Goedere op krediet verkoop aan P Collins is foutiewelik na die rekening van R Jansen oorgeboek, R8 300. D. ’n Faktuur uitgereik aan P Collins vir R6 000 is na die verkeerde kant van sy rekening oorgeboek. E. ’n Tjek van R13 500, wat oorspronklik van R Jansen ontvang is om ’n faktuur van R15 000 te vereffen, is deur die bank teruggestuur as gevolg van onvoldoende fondse. Geen inskrywings is nog gemaak nie © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES 89 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk F. Goedere op krediet verkoop aan S Wonder vir R5 800 is korrek in die Debiteurejoernaal aangeteken, maar foutiewelik as R8 500 na S Wonder se rekening in die Debiteuregrootboek oorgeboek. Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 1 (sien bladsy 89) 1. Bereken die korrekte eindsaldo van die debiteurekontrolerekening soos op 31 Maart 2011: 200 0003 – 2 6003 (A) + 1 8003 (B) + 15 0003 (E) = 214 200  [5] 2. Bereken die korrekte bedrae verskuldig deur die volgende debiteure van Crystal Handelaars: BewerkingsAntwoord R Jansen R41 200 + 15 00033 (E) – 8 3003 (C) = R47 900 3 S Wonder R23 000 + R1 8003 (B) – 2 70033 (F) = R22 1003 P Collins R7 900 + 12 00033 (D) + 8 3003 (C) = R28 200 3  [12] 3. Fout Verduideliking A Die Debiteurejoernaal is met Die Debiteurekontrolesaldo is R2 600 te veel. R2 600 te veel opgetel. Dit moet van die Debiteurekontrolesaldo afgetrek word. B ’n Faktuur aan S Wonder uitgereik Aangesien dit nie opgeteken is nie, moet dit in die vir R1 800 is nie in die boeke van Debiteurekontrolerekening en in die rekening van S Wonder in die Crystal Handelaars opgeteken nie. Debiteurelys opgeteken word. Debiteurekontrole (+R1 800) S Wonder (+R1 800) C Voorraad op krediet aan P Collins Dit moet van R Jansen verwyder word en by P Collins in die verkoop is foutiewelik in die Debiteurelys bygetel word. rekening van R Jansen opgeteken, R Jansen (–R8 300) R8 300. P Collins (+R8 300) D ’n Faktuur aan P Collins uitgereik Stel dit reg op P Collins se rekening in die Debiteurelys. vir R6 000 is na die verkeerde Dit moes na die debietkant oorgeboek gewees het, maar is na die kant van sy rekening oorgeboek. kredietkant oorgeboek. Kanselleer die krediet van R6 000 deur dit te debiteer (+R6 000). Skryf die korrekte inskrywing aan die debietkant (+R6 000). E ’n Tjek vir R13 500, oorspronklik Geen inskrywings is gemaak nie. van R Jansen ontvang ter Dit moet in die Debiteurekontrolerekening en in die rekening van R vereffening van ’n faktuur vir Jansen in die Debiteurelys opgeteken word. R15 000, is deur die bank as Debiteurekontrole (+R13 500) g bankbedrag gevolg van onvoldoende fondse teruggestuur. Geen inskrywings is Debiteurekontrole (+R1 500) g korting gekanselleer nog gemaak nie. R Jansen (+R15 000) F Goedere op krediet aan S Wonder Debiteurekontrole rekening is korrek. verkoop vir R5 800 is korrek in S Wonder se rekening is foutief en moet reggestel word. die Debiteurejoernaal opgeteken, Dit is as R8 500 in die Debiteuregrootboek opgeteken in plaas van maar foutiewelik as R8 500 aan R5 800. Te veel is na die debietkant van S Wonder se rekening in S Wonder se rekening in die die Debiteuregrootboek ingeskryf. Die verskil van R2 700 moet in Debiteuregrootboek oorgeboek. S Wonder se rekening gekrediteer (afgetrek) word. 90 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 5 5.3 Debiteure- ouderdomsontleding Inleiding Enige besigheid moet ’n nougesette kontrole uitoefen op al die rekenings in die Debiteuregrootboek. Die debiteure-kredietbeheerder is verantwoordelik om ’n debiteur se kredietgradering na te gaan voor verdere krediet toegestaan word. Die debiteureklerk moet seker maak dat geen debiteure die kredietlimiet oorskry nie en dat betalings op tyd ontvang word volgens ooreenkoms. Voor enige bestelling aan ’n debiteur gelewer word, moet die debiteureklerk die kredietverkope goedkeur. Die klerk moet die saldo op die debiteur se rekening verifieer asook die kredietlimiet aan die debiteur toegestaan. ’n Kredietnota word teen ’n Debiteure-ouderdomsontleding word gebruik wanneer die debiteur se die mees onlangse faktuur grootboekrekening in tydperke opgedeel is sodat maklik vasgestel kan gekrediteer omdat goedere word hoe lank ’n rekening uitstaande is. gewoonlik binne ’n sekere aantal Wanneer ouderdomsontleding bereken word, word TWEE REËLS toegepas: dae, bv. 7 dae, teruggestuur kan word. • Terugsendings word teen die laaste verkope gekrediteer. • Betalings word teen die oudste uitstaande saldo gekrediteer. ’n Kwitansie word uitgereik vir Redes vir debiteure-ouderdomsontleding betaling en korting toegestaan. • Om seker te maak debiteure kom die ooreenkoms van bv. 30 dae na. Dié bedrag word gekrediteer • Om rente te hef op agterstallige saldo’s ooreenkomstig die teen die oudste bedrag ooreenkoms. verskuldig deur die debiteur. • Om regstappe te neem as betaling nie binne ’n sekere aantal dae, bv. 90 dae, ontvang word nie. • Om die skuld wat afgeskryf moet word, so min moontlik te maak. • Om die besigheid se likiditeit en kontantvloei te verseker. • Om te weet van debiteure wat by die ooreenkoms bly, en dié wat nie daarby hou nie. • Om daardie debiteure wat ’n betalingskedule weens vorige laat betalings onderteken het, op te volg. • Om ’n moontlike fout wat op ’n debiteur se staat voorkom en die debiteur die korrekte bedrag betaal het sonder om die besigheid van die fout in te lig, op te volg. Voorbeeld van ’n debiteur se staat en ouderdomsontleding Bestudeer die volgende staat om berekening van ouderdomsontleding te verstaan. ’n Moontlike formaat is gebruik om Moja en Seuns se rekening oor tydperke in te deel – Februarie tot Mei. Onthou die TWEE REËLS. • Terugsendings word teen die mees onlangse faktuur gekrediteer. • Betalings word teen die oudste uitstaande saldo gekrediteer. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES 91 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk (BEL NR: 456123) KIMA GROOTHANDELAARS NR. 77 Dovestraat 45 Pretoria 1000 REKENINGSTAAT AAN: Moja and Seuns Mahlangustraat Timbato DATUM: 31 Mei 2014 TERME: KREDIETTYDPERK: 30 dae KREDIETLIMIET: R5 000 • 10% korting indien rekening binne 14 dae na aankoop betaal word • Rente teen 5% per maand word gehef op verskuldigde bedrae van 60 dae of meer AL ATTENTION NB Datum Beskrywing Debiet Krediet Saldo 01-03-2014 Saldo oorgebring 800 Onthou die reël: 07-03-2014 Faktuur 102 2 500 3 300 Krediteer betalings teen die 28-03-2014 Kwitansie no 533 500 2 800 oudste uitstaande saldo. 03-04-2014 Faktuur 125 2 400 5 200 08-04-2014 Kredietnota C66 600 4 600 29-04-2014 Kwitansie 575 400 4 200 ed examples 01-05-2014 Faktuur 130 1 200 5 400 09-05-2014 Faktuur 131 700 6 100 Huidige maand is die 30-05-2014 Kwitansie 621 1500 4 600 staatmaand. Kwitansie 621 (korting) 150 4 450 Die tabel hieronder is gebruik Ouderdoms- Huidig 30 Dae 60 Dae 90 Dae 120 Dae om die ouderdomsontleding te ontleding 1 900 1 800 800 0 0 bereken. Stappe om te volg om te sien hoe die Ouderdomsontleding bereken is: Stel ’n sjabloon met maande op Transaksies: Mei April Maart Februarie ACTIVITIES boy and girl-left and Teken die fakture aan right of page Saldo 800 ooreenkomstig die maand Fakture 1 200 2 400 2 500 waarin die voorraad ontvang is + 700 Die betaling van R500 (Maart) Terugsendings (600) moet die saldo van R800 Totale aankope per maand 1 900 1 800 2 500 800 (800 – 500 = 300 steeds comment Kwitansies en kortings p uitstaande) comment afbetaal. Dus sal R300 van die volgende betaling Maart: betaling deur debiteur – – – (R500) verhaal word. R500 Apr: betaling deur debiteur - (100) (300) Die R400 – (April) kwitansie R400 moet eers die R300 in Feb Mei: R1 500 + 150 - - (1 650) - (400 – 300 = R100) betaal. Die R100 betaal ’n deel van Maart Saldo 1 900 1 800 750 0 se skuld. Gaan antwoord na: 1 900 + 1 800 + 750 = R4 450 Die R1 500 en korting R150 (Mei), betaal ’n deel van Maart Let wel: Die ontledingstotaal moet gelyk wees aan die totale saldo op die se skuld. staat en in die debiteuregrootboek. 92 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! wenk Hoofstuk 5 v.b. Uitgewerkte voorbeeld 2: EG - worked examples Debiteure-ouderdomsomsontleding Bestudeer die debiteure-ouderdomsontleding hieronder en beantwoord die vrae wat eksamen volg: Totaal Lopend 30–60 dae 61–90 dae Meer as 90 dae B Barney R5 900 R1 800 R2 400 R1 200 R500 comment nota D Donald R4 600 R1 400 R3 200 Z Ndlovu R3 000 R3 000 Totaal R13 500 R6 200 R5 600 R1 200 R500 activity ACTIVITIES boy and girl-left and Hierdie is die saldo van die right of page Debiteurekontrolerekening in die Algemene Grootboek. Kredietterme activity • Debiteure word 60 dae vanaf datum van staat (einde van die maand) gegee om hulle skulde te vereffen. • Debiteure wat hulle skulde binne 60 dae vereffen, ontvang ’n korting van 10%. • Debiteure ouer as 60 dae word rente teen 12,5% p.j. gehef. Step by step Gevra 1. Watter debiteur(e) hou PAY nie by die SPECIAL kredietterme nie? Waarom? ATTENTION (2) NB NB 2. Indien Z Ndlovu haar rekening vereffen nadat sy haar staat ontvang het, en binne die kredietterme, hoeveel behoort sy te betaal? (4) 3. Indien hierdie die enigste drie debiteure is, wat sal die saldo van die Debiteurekontrolerekening wees?  (2) 4. Beheer hierdie onderneming sy debiteure op ’n doeltreffende manier? Verduidelik deur syfers aan te haal.  (4) [12] © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES 93 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk Doen vrae 1-4 Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 2 weer op papier vir ekstra oefening (sien bladsy 93) 1. Watter debiteur(e) hou nie by die kredietterme nie? Waarom? B. Barney3 Hy skuld bedrae vir langer as die kredietterme van 60 dae. 3 [2] 2. Indien Z Ndlovu haar rekening vereffen nadat sy haar staat ontvang het, en binne die kredietterme, hoeveel behoort sy te betaal? R3 0003 – 10% (R300) 33 = R2 700  [4] 3. Indien hierdie die enigste drie debiteure is, wat sal die saldo van die Debiteurekontrolerekening wees? Totaal van debiteure se rekeninge = saldo op Debiteurekontrolerekening R13 50033 [2] Dit is belangrik 4. Beheer hierdie onderneming sy debiteure op ’n doeltreffende dat jy ‘Ja’ of‘ Nee’ moet manier? Verduidelik deur syfers aan te haal. antwoord. MAAR dit is jou verduideliking wat Die antwoord op hierdie vraag kan ‘ja’ of ‘nee’ wees. jou die punte laat Ja3, aangesien slegs een van die drie debiteure agterstallig is. verdien. 333 OF Nee3, want die bedrag uitstaande vir meer as 60 dae is R1 700 uit die totaal van R13 500 verskuldig deur die debiteure. 333 [4] 5.4 Krediteurerekonsiliasie met die krediteurestaat a) Aan die einde van elke maand word ’n krediteurerekonsiliasie opgestel wanneer die staat van die krediteur ontvang word, en word vergelyk met die krediteur se grootboekrekening in die Krediteuregrootboek. b) Die vergelyking moet gedoen word om seker te maak dat al die transaksiebesonderhede met die krediteur korrek is voordat enige betaligs gedoen kan word. c) Maak seker dat jy verstaan dat jy in die krediteur se boeke ’n debiteur is. Dus, wanneer jy die staat van die Krediteur ontvang en interpreteer, moet jy dit lees soos ’n Debiteurekontrolerekening. Sodoende word hierdie afdeling baie maklik. Sien toe dat vir elke debietinskrywing in jou boeke, die krediteur die transaksie gekrediteer het. Dus, KEN die FORMAAT van al twee KONTROLEREKENINGS én die BRONDOKUMENTE. 94 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! wenk Hoofstuk 5 v.b. Voorbeeld EG - worked examples • Krediteur gee jou ’n faktuur en jy ontvang dit (hernommer die faktuur). • eksamen Jy stuur goedere terug na die Krediteur en reik ’n debietnota uit, en die Krediteur erken ontvangs en reik ’n kredietnota uit. • Jy betaal jou rekening per tjek en die Krediteur erken ontvangs deur ’n kwitansie uit te reik. comment Bestudeer nota die volgende skematiese illustrasie KREDITEUREGROOTBOEK In die boeke van die besigheid – Folio Debiet – Krediet + Saldo Bongi & Kie activity ACTIVITIES boy and girl-left and right of page Rekening Gelewer 1 000 Faktuur ontvang activity KAJ 2 000 3 000 Debietnota uitgereik KAA 250 2 750 Step by step Tjekteenblad KBJ 880 1 870 PAY SPECIAL ATTENTION NB NB KREDITEURESTAAT VAN BONGI EN KIE In die boeke van die krediteur: Folio Debiet+ Krediet – Saldo Kima Groothandelaars Saldo oorgebring 1 000 Faktuur uitgereik DAJ 2 000 3 000 Kredietnota uitgereik DA 250 2 750 Kwitansie uitgereik KOJ 880 1 870 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES 95 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk SKEMATIESE ILLUSTRASIE VAN DIE VERBAND TUSSEN DIE KREDITEUR EN DEBITEUR KREDITEUREGROOTBOEK OF KREDITEURELYS Dt. Krediteurekontrolerekening Kt Tjek uitgereik Oorspronklike Bank en korting KBJ 880 Saldo a/b 1 000 faktuur ontvang Debitnota aan Diverse toegewings LBJ 250 Diverse aankope KJ 2 000 verskaffer uitgereik Joernaaldebiete- Joernaalkrediete – rente en kanselleer korting 20 Joernaal- bewys Bank (VT) 200 ’n Krediteur sien jou as ’n debiteur, Debietstrokie dus is jou staat in die vorm van Versus ’n Debiteure- kontrole-rekening! Krediteur reik KREDITEURESTAAT VAN DIE KREDITEUR kwitansie + Debiteurekontrolerekening – uit om jou Krediteur reik ’n betaling te faktuur uit Saldo b/d 1 000 Bank en korting CRJ 880 erken Verkope DJ 2 000 Debiteuretoegewings DAJ 250 Krediteur erken die Debietstrokie Bank (VT) CPJ Joernaalkrediete – oninbare skulde PAY SPECIAL ATTENTION terugsending Kanselleer korting NB Joernaaldebiete 20 NB deur ’n kredietnota te toegestaan op (rente en kanselleer korting) stuur ’n VT-tjek of rente gehef deur krediteur HINT! hintdat die debiteur en die krediteur nie dieselfde brondokumente Onthou gebruik nie. Die een ontvang en die ander reik uit. e.g. Voorbeeld EG - worked examples Voorbeeld aangepas uit November 2011 NSS-vraestel exams KREDITEUREREKONSILIASIE ’n Staat ontvang van ’n krediteur, Kairo Leweransiers, op 28 February 2011, toon dat Ace Handelaars hulle R11 390 skuld. Volgens Ace Handelaars, is die uitstaande bedrag slegs R7 910. VERLANG: Gebruik die tabel in die ANTWOORDBOEK om die verskille aan te dui wat ontdek is toe die rekening in die Krediteuregrootboek met die staat ontvang van Kairo Leweransiers vergelyk is. activity ACTIVITIES boy Skryf slegs die bedrae in die toepaslike and kolom en ’n plus (+) of minus (–) -teken om girl-left and ’n toename of afname in die saldo aan te toon. right of Bereken die korrekte saldo/total aan page die einde. activity 96 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014 Step by step comment comment  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 5 INLIGTING: Met ondersoek is gevind dat: 1. ’n Tjek vir R3 000 uitgereik deur Ace Handelaars is nog nie in die staat wat van Kairo Leweransiers ontvang is nie aangeteken. 2. Die tjek vir betaling van die Januarie-rekening was nie binne 7 dae deur Kairo Leweransiers ontvang nie, daarom moet die korting van R500 soos aangeteken deur Ace Handelaars in die Krediteuregrootboek gekanselleer word. 3. Terugsendings aangeteken as R810 in die Krediteuregrootboek van Ace Handelaars is aangeteken as R900 in Kairo Leweransiers se staat. Ace Handelaars het die koste van die teruggestuurde goedere foutiewelik bereken. 4. ’n Faktuur ontvang van Kairo Leweransiers is korrek aangeteken as R7 700 deur Ace Handelaars. In die staat van Kairo Leweransiers is dit egter foutiewelik aangeteken as R770. 5. ’n Faktuur vir R3 500 ontvang van Kairo Leweransiers is foutiewelik deur Ace Handelaars aangeteken as ’n kredietnota. Verduideliking van die transaksies: Fout Verduideliking 1. ’n Tjek vir R3 000 uitgereik deur Ace Die tjek is aan die krediteur betaal, maar die bedrag is nog nie Handelaars is nog nie aangeteken teen die staatsaldo gekrediteer nie. in die staat ontvang van Kairo Die saldo aan die Krediteur, Kairo Leweransiers, verskuldig Leweransiers nie. moet met R3 000 verminder. (Die staat is soos die Debiteure kontrolerekening. Toename op die Dt-kant en afname op die Kt-kant.) Dié betaling moet afgetrek word in die Rekonsiliasie/ Krediteurestaat (– R3 000). 2. Die tjek vir betaling van die Ace Handelaars eis R500 toe hy die rekening betaal Januarie-rekening is nie deur het. (Bank en korting is op die debietkant van die Kairo Leweransiers binne 7 dae krediteurekontrolerekening). ontvang nie, dus moet die korting Kairo Leweransiers weier die korting omdat die betaling ná aangeteken deur Ace Handelaars in 7 dae ontvang is. Om die korting te kanselleer, moet die die Krediteuregrootboek gekanselleer bedrag gekrediteer word. (Krediteurekontrole neem toe op die word. kredietkant.) Die inskrywing moet in die debiteuregrootboek gedoen en bygetel word. 3. Terugsendings aangeteken as R810 Ace Handelaars het R810 in die Krediteuregrootboek in die Krediteuregrootboek van aangeteken in plaas van R900. Ondermatig met R900 Ace Handelaars is aangeteken as – R810 = R90. Terugsendings word op die debietkant R900 in die staat ontvang van Kairo van die krediteurekontrolerekening aangeteken. Leweransiers. Ace Handelaars het die (Krediteurekontrolerekening neem af op die debietkant.) R90 teruggestuurde goedere foutiewelik moet afgetrek word in die krediteuregrootboek. bereken. 4. ’n Faktuur ontvang van Kairo Die krediteuregrootboek is korrek, maar die staat is foutief/ leweransiers is korrek aangeteken as ondermatig met R7 700 – R770 = R6 930. Enige fout op die R7 700 deur Ace Handelaars. In die staat word reggestel in die Rekonsiliasiestaat, maar die vraag staat van Kairo Leweransiers is dit vra dat die Staat reggestel moet word. Die staatsaldo moet egter foutiewelik aangeteken as R770. toeneem met R6 930. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES 97 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

5 Hoofstuk 5. ’n Faktuur vir R3 500 ontvang van Die Krediteurestaat is korrek. Kairo Leweransiers is foutiewelik deur Die Krediteuregrootboek is foutief: Die faktuur vir R3 500 Ace Handelaars aangeteken as ’n ontvang is aangeteken as ’n terugsending. Dit beteken dat kredietnota. die korrekte bedrag op die verkeerde kant van die rekening aangeteken is. Om die R3 500 op die debietkant te kanselleer, moet die R3 500 gekrediteer word om die foutiewe inskrywing te kanselleer, en ’n verdere R3 500-inskrywing moet aangeteken word om die faktuurontvangs te erken. Geen inskrywings is gedoen nie. Die dubbelinskrywing (R3 500 + R3 500 = R7 000) moet op die kredietkant van die Krediteuregrootboek aangeteken word. Gebruik die tabel om die verskille aan te dui wat ontdek is toe die rekening in die Krediteuregrootboek met die staat ontvang van Kairo Leweransiers vergelyk is. Skryf slegs die bedrae in die toepaslike kolom en ’n plus (+) of minus (-) -teken om ’n toename of afname in die saldo aan te toon. Bereken die korrekte saldo/totaal aan die einde. Krediteuregrootboek Staat van Kairo van Ace Handelaars Leweransiers Saldo R7 910 R11 390 1 – 3 000 2 +500 3 – 90 4 + 6 930 5 +3 500 3 +3 500 3 OF +7 000 Saldo/Totaal 15 320 15 320 Hieronder is ’n lys van voorgestelde vrae uit vorige eksamenvraestelle vir ekstra oefening: Onderwerp Vraestel Vraag Bankrekonsiliasie Februarie/Maart 2009 1.1 Bankrekonsiliasie November 2010 2 Krediteurerekonsiliasie Februarie/Maart 2009 1.2 Debiteurekontrolerekening en Februarie/Maart 2010 1 ouderdomsontleding Debiteurerekonsiliasie, ouderdomsontleding en interne Februarie/Maart 2012 6 beheer Debiteurerekonsiliasie November 2013 1.3 Hou aan! 98 HOOFSTUK 5 REKONSILIASIES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 Voorraad 6.1 Voorraadstelsels ’n Besigheid kan besluit watter van die volgende twee voorraadstelsels om te Voorrade gebruik om hulle voorraad op te teken en te beheer: (handelsvoorraad) is STELSEL BELANGRIKE PUNTE goedere wat gekoop word om weer teen ’n a) Inskrywings word in die Balansstaatrekening genoem wins verkoop te word. Handelsvoorraad (’n baterekening) gemaak elke keer Voorraad word altyd in wanneer voorraad gekoop en verkoop word. die boeke teen kosprys b) Koste van verkope moet bereken en opgeteken word elke opgeteken. keer wanneer goedere verkoop word. c) Wanneer voorraad gekoop is, word Handelsvoorraad met die kosprys gedebiteer (die bate vermeerder). Deurlopende d) Wanneer voorraad verkoop is, word die Handelsvoorraadrekening met die kosprys gekrediteer (die bate verminder). e) Enige addisionele koste aangegaan wanneer goedere aangekoop word, word in die Handelsvoorraadrekening gedebiteer (bv. vraggeld op aankope). f) Hierdie stelsel is beter vir die interne beheer van voorraad. a) Ondernemings sal besluit om hierdie stelsel te gebruik wanneer dit nie uitvoerbaar is om koste van verkope te bereken elke keer wat goedere verkoop word nie. b) Die aankoop van voorraad word in ’n nominale rekening, Aankope (’n uitgawerekening), opgeteken. c) Addisionele uitgawes aangegaan wanneer voorraad aangekoop is (bv. vraggeld op aankope), word afsonderlik Periodieke opgeteken in ’n nominale rekening, Vraggeld op aankope (’n uitgawerekening). d) Koste van verkope word dus net periodies bereken deur die volgende formule te gebruik: Beginvoorraad + Aankope + Vraggeld op aankope + Invoerfooie + Doeanebelasting – Eindvoorraad = Koste van verkope © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 99 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk 6.2 Voorraadwaardasie- metodes Die besigheid mag nie van ’n Besigheid kan besluit watter van die volgende twee voorraadwaardasie- voorraadwaardasie-metode metodes om te gebruik om hulle voorraad te waardeer: verander nie. Metode Belangrike punte a) Dit is die eenvoudigste vorm van voorraadbevestiging, waar aan elke item ’n spesifieke kosprys toegeken is. b) Hierdie stelsel is relevant wanneer groot kommoditeite verkoop word en elkeen sy eie kosprys het, bv. voertuie, masjinerie, ens. c) Dit beteken dat die stelsel vereis dat die kosprys identifiseer moet word van elke kommoditeit wat verkoop is, of wanneer voorraadopname gedoen word. d) Spesifieke identifikasie is ’n meer Spesifieke arbeidsintensiewe metode van voorraadbestuur. Identifikasiemetode e) Elke item in voorraad moet opgeteken word teen die spesifieke prys waarteen dit oorspronklik aangekoop is. f) Die nadeel van die metode is dat die prys van bv. ’n voertuig gemanipuleer kan word. ’n Rooi Ford 1.6 is aan die begin van die jaar gekoop teen R100 000 en gedurende die jaar het die handelaar ’n wit Ford 1.6 teen ’n verhoogde kosprys van R130 000 gekoop. Die wins was gemanipuleer deur ’n kleiner wins as die werklike wins te toon. Handelaars kan die teenoorgetelde ook doen as hulle ’n hoër wins wil toon. EIEU a) Dit staan vir Eerste In Eerste Uit. b) Besighede wat goedere met ’n beperkte lewensduur verkoop (bv. melk of selfone) verkies dikwels om hierdie stelsel te gebruik. c) Dit beteken dat die oudste voorraad eerste verkoop word en dat die oorblywende voorraad altyd die mees onlangse voorraad aangekoop sal wees. d) Volgens hierdie metode sal die voorraad voorhande teen die nuutste pryse waardeer word. Geweegde a) Volgens hierdie stelsel sal die waarde van voorraad gemiddelde voorhande nie volgens die nuutste pryse waardeer word nie, aangesien alle pryse op voorraad aangekoop na ’n gemiddelde verwerk word. b) Geweegde gemiddelde word bereken deur die koste van voorraad beskikbaar vir verkope te deel deur die totale aantal eenhede beskikbaar vir verkope. c) Volgens hierdie metode sal die voorraad voorhande nie teen die nuutste pryse waardeer word nie. 100 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! hint Hoofstuk 6 e.g. Uitgewerkte voorbeeld 1 EG - worked examples Jy word voorsien met die inligting ten opsigte van Kima Appliances. Die volgende voorraad verskyn op hulle voorraadkaarte. examsdie templaat van die aantal voorraad aangekoop teen kosprys en die verkoopprys van al die verkoopte voorraad. Bestudeer INLIGTING Die items hieronder was in voorraad en sommige is verkoop: Januarie tot Desember 2014 LG Samsung Bosch Totale Datum Nr Kosprys Totaal Nr Kosprys Totaal Nr Kosprys Totaal voorraad- waarde activity Jan Beginvoorraad 2 @R1 000 R2 000 3 @R2 000 R6 000 4 @R3 000 R12 000 = R 20 000 ACTIVITIES boy April Aankope 3 @R1 and 200girl-leftR3 and600 2 @R2 100 R4 200 2 @R3 300 R6 600 = R 14 400 right of page Totale voorraadwaarde R 34 400 activity Nr Kosprys Verkoop- Nr Kosprys Verkoop- Nr Kosprys Verkoop- prys prys prys Jan tot Verkope 1 @R1 000 R2 000 3 @R2 000 R12 000 3 @R3 000 R18 000 = R 32 000 Des. Verkope 2 @R1 200 R4 800 1 @R3 300 R6 600 = R 11 400 Step by step comment comment Totale voorraadwaarde R 43 400 *GEVRA: Maak gebruik van die Spesifieke Identifikasie voorraadmetode om die volgende te bereken: 1. Aantal onverkoopte eenhede Jy moet die verkoopte voorraad afmerk 2. Waarde van onverkoopte eenhede om die voorraad voorhande te bereken. 3. Koste van verkope (Eindvoorraad) 4. Bruto wins Antwoorde: Uitgewerkte voorbeeld 1 1. Aantal onverkoopte eenhede: LG: 1 @ R1 000 (1 verkoop) LG: 1 @ R1 200 (2 verkoop) Samsung: 2 @ R2 100 Bosch: 1 @ R3 000 (3 verkoop) 1 @ R3 300 (1 verkoop) 6 onverkoopte eenhede 2. Waarde van onverkoopte eenhede: LG: 1 @ R1 000(1 verkoop) R 1 000 LG: 1 @R1 200 (2 verkoop) R 1 200 Samsung: 2 @R2 100 R 4 200 Bosch: 1 @R3 000 (3 verkoop) R 3 000 1 @R3 300 (1 verkoop) R 3 300 6 onverkoopte eenhede R12 700 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 101 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk Antwoorde: Uitgewerkte voorbeeld 1 vervolg (sien bladsy 101) 3. Koste van verkope (Goedere verkoop teen kosprys) LG: verkoop 1 @ R1 000 R 1 000 LG: verkoop 2 @R1 200 R 2 400 Samsung: verkoop 3 @R2 000 R 6 000 Bosch: verkoop 3 @R3 000 R 9 000 1 @R3 300 R 3 300 Koste van verkope van R21 700 10 verkoopte eenhede 4. Bruto wins: Verkope – Koste HINT! van verkope = Bruto wins wenk R43 400 – 21 700 = R21 700 v.b. Uitgewerkte voorbeeld 2 EG - worked examples Voorbeeld aangepas uit Maart 2011 NSS-vraestel eksamen Jy word voorsien van inligting oor Energy World vir die jaar geëindig 28 Februarie 2010. Hulle verkoop energiedrankies aan kleinhandelaars. Gevra Verwys na die inligting oor die energiedrankies en bereken die volgende: comment 1. Waarde nota van die eindvoorraad deur die EIEU- en geweegdegemiddelde-metode te gebruik.[14] 2. Koste van verkope deur die EIEU- en geweegdegemiddelde-metode te gebruik. [11] 3. Bruto wins deur die EIEU- en geweegdegemiddelde-metode te gebruik. [6] Inligting activity ACTIVITIES boy Bestuurder: Dirk Produk: Energiedrankies and girl-left and right of page Eenhede Rand Bedrag Verkope 2 720 R21,20 R57 664 Beginvoorraad activity 320 R9,00 R2 880 Aankope 4 800 R58 560 April 2008 1 100 R10,50 R11 550 Oktober 2009 2 500 R12,42 R31 050 Januarie 2010 Step by step1 200 R13,30 R15 960 Eindvoorraad 2 400 ? ? PAY SPECIAL ATTENTION NB NB 102 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 Antwoorde: Uitgewerkte voorbeeld 2 (sien bladsy 102) 1. Waarde van die eindvoorraad deur die EIEU- en geweegdegemiddelde-metode te gebruik: EIEU GEWEEGDE GEMIDDELDE (Jan 2010) 1 200 eenhede × R13,30 = R15 96033 Stap 1 Beginvoorraad = R2 8803 (Okt 2009) 1 200 eenhede × R12,42 = R14 90433 Aankope = R58 5603 Totale koste = R61 4403 2 400 eenhede (eindvoorraad) Geweegde gemiddelde = R61 440 ÷ (320 + 4 800 eenhede) = R30 864 = R61 4403 ÷ 5 1203 eenhede Die nuutste voorraad aangekoop, is wat oorbly = R123 per eenheid (eindvoorraad). Stap 2  2 4003 eenhede (eindvoorraad) × R12 = R28 800 Verduideliking van bogenoemde berekeninge • Die eindvoorraad is 2 400 eenhede. • Stap 1: Bereken die geweegde gemiddelde deur • Volgens die EIEU-metode sal die 1 200 die totale koste van voorraad aangekoop deur die eenhede wat in Januarie 2010 gekoop is, totale aantal eenhede aangekoop, te deel. en die 1 200 eenhede wat nog oor is van die • Stap 2: Gebruik die geweegde gemiddelde om die 2 500 eenhede wat in Oktober 2009 gekoop waarde van die eindvoorraad te bereken deur die is, die eindvoorraad van 2400 eenhede eenheidskoste met 2 400 te vermenigvuldig. verteenwoordig. [14] 2. Koste van verkope deur die EIEU- en geweegdegemiddelde-metode te gebruik: EIEU GEWEEGDE GEMIDDELDE 320 eenhede × R9 = R 2 8803 Stap 1: 3203 + 4 8003 – 2 4003 eenhede 1 100 eenhede × R10,50 = R11 5503 = 2 7203 eenhede verkoop 1 300 eenhede × R12,42 = R16 1463 Koste van verkope R30 5763 Stap 2:  2 720 eenhede verkoop × R12 OF (geweegde gemiddelde) Beginvoorraad R2 880 + Aankope R58 560 = R32 640 Koste van verkope – Eindvoorraad (R30 864) = Koste van verkope R30 576 Verduideliking van bogenoemde berekeninge • Volgens die EIEU-metode word die oudste • Stap 1: Bereken die aantal eenhede verkoop. voorraad eerste verkoop. Die 320 eenhede • Stap 2: Gebruik die geweegde gemiddelde om van beginvoorraad + die 1 100 eenhede wat die waarde van die voorraad wat verkoop is, in April 2008 gekoop is + 1 300 eenhede naamlik 2 720 eenhede, te bereken. van die 2 500 eenhede wat in Oktober 2009 gekoop is, sal dus die totaal van 2 720 eenhede wat verkoop is, uitmaak. [11] PAY SPECIAL ATTENTION NB Die koste van verkope is die kosprysNB van al die goedere wat verkoop is. HINT! hint © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 103 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde EG - worked examples

6 Hoofstuk 3. Bruto wins deur die EIEU- en geweegdegemiddelde-metode te gebruik: EIEU GEWEEGDE GEMIDDELDE Bruto wins = verkope – koste van verkope R57 6643− R30 576 = R27 088 R57 6643 − R32 640 = R25 024 Verduideliking van bogenoemde berekeninge Die verkoopsyfer is in die vraag gegee en is onder beide metodes dieselfde. Jy het die syfers vir koste van verkope in Vraag 2 hierbo bereken. Jy sal oplet dat die bruto winssyfer van die twee metodes verskil, aangesien die koste van verkope verskillend bereken is. [6] Metodes om eksamenvrae oor voorraadwaardasie te benader Leerders weet nie hoe om relevante inligting uit die voorraadwaardasievraag te onttrek en op te teken nie. Leerders weet gewoonlik hoe om bruto wins en koste van verkope, ens. te bereken, maar kan die kennis nie toepas op die gegewe inligting nie. Die volgende kan help om hierdie vraag in die eksamen maklik te maak: • Dit is belangrik dat jy die formaat van die HANDELSREKENING memoriseer deur die periodieke voorraadmetode te gebruik. • Dit maak nie saak hoe die vraag in die eksamen gevra word nie, na jy die handelsrekening met twee kolomme aan die debietkant en twee aan die kredietkant getrek het, moet jy net die beginvoorraad en die eindvoorraad en al die ander bedrae vind en dit op jou templaat aanteken. Berekenings DT HANDELSREKENING KT Bedrag Eenhede Bedrag Eenhede + Beginvoorraad Eindvoorraad = Koste van verkope (eenhede) + Aankope (netto) Verkope (netto) = bruto wins + Drakoste van aankope + Doeanegelde Totale bedrag en voorraadeenhede vir verkoop • Om al die vrae te beantwoord, moet jy die Handelsrekening trek met TWEE KOLOMME: EEN VIR DIE RANDBEDRAG EN EEN VIR DIE EENHEDE. 104 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 • Memoriseer dat Beginvoorraad –– plus netto aankope (aankope minus Krediteurskorting) –– plus drakoste van aankope –– plus doeanegelde –– minus eindvoorraad gelyk is aan KOSTE VAN VERKOPE. • Memoriseer dat Beginvoorraad –– plus netto aankope –– plus drakoste van aankope –– plus doeanegelde –– minus eindvoorraad –– minus netto verkope (verkope minus debiteuretoelatings) –– gelyk is aan BRUTO WINS. OF Verkope (netto) – Koste van verkope = Bruto wins. Teken al die syfers uit die vraaggegewe aan in die Handelsrekening en begin dan die vrae antwoord. Trek die volgende voor jy die vraag oor voorraadwaardasie aanpak ‘(Netto)’ herinner jou Voorraadwaardasie om terugsen- dings gaan oor berekening Verkope minus van ankope af te trek van die eindvoorraad!! terugsendings Aantal items in voorraad Dr. Handelsrekening Cr R eenh R eenh + Beginvoorraad R10 100 10 – Eindvoorraad ? 25 = Koste van verkope 10 + 90 – 25 = 75 + Aankope (netto) 1 330 90 – Verkope (netto) 3 000 75 = bruto wins @R12 480 40 @ 40 × 75 @R15 450 30 @R20 400 20 + Drakoste van aankope @ R2 p eenh × 90 180 + Doeanegelde @ 0,50c per eenh × 90 45 1 655 100 75 moet verkoop wees. Vergelyk dit Totale waarde van al Totale verkoopbare met die verkoopte eenhede om te die verkoopbare items eenhede is 10 + 90 = 100 bepaal of eenhede vermis word. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 105 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk Moontlike vrae: Leer ken en verstaan die formate Waarde van eindvoorraad: 25 eenhede: begin met onlangs aangekoopte EIEU voorraad. 20 × R20 = 400 5 × R15 = 75 25 × R2 = 50 Drakoste per aange- koopte eenheid 25 × R0,50 = 13 (12,50) Doeanegelde per eenheid Eindvoorraad = R538 Waarde van eindvoorraad: Bepaal die debietkantbedrag en eenhedekolom Geweegde gemiddelde se totale R1 655 ÷ 100 eenhede = R16,55 gemiddelde prys per eenheid Eindvoorraad is 25 × R16,55 = R413,75 (R414) Koste van verkope: Beginvoorraad + Aankope (netto) + Drakoste Memoriseer die formaat! van aankope + Doeanegelde – eindvoorraad = EIEU Koste van verkope 100 + 1 330 +180 + 45 – 538 = R1 117 (EIEU) Bruto wins: EIEU Verkope (netto) – koste van verkope = Bruto wins 3 000 – R1117 = R1 883 5. Opmerk: ken die formule 1883 × 100 = 168,58 % Bruto wins 100 1117 1 × =% Koste van verkope 1 Jy moet dikwels kan verduidelik waarom die winsopmerk van bv. 200% nie gehaal is nie. Redes kan seisoenale verkope en kontantkortings wees. Voorraadomsetkoers 1117 = Kote van verkope = times (100 + 538)/2 Gemiddelde voorraad 1117 = 3,5 keer 319 Die voorraad word 3,5 keer per jaar vervang. Period of stock on hand 319 × 365 = 104,24 dae Average stock × 365 = days 1117 1 Cost of sales 1 Voorraad is op die rak vir 104 dae voor dit verkoop word. Hierdie berekening help ’n besigheid om te bepaal wanneer voorraad bestel moet word. (NSS FEB/MAART 2009 Eksamenvraestel) Aktiwiteit 1 Voorraadwaardasie (35 punte; 20 minute) Jy word voorsien van inliging ten opsigte van Magic Soccer Balls Shop vir die jaar geëindig 28 Februarie 2009. Die besigheidseienaar is Peter Pule. Die besigheid gebruik die deurlopende voorraadstelsel en die EIEU- voorraadwaardasiemetode. 106 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 GEVRA: 2.1 Verduidelik wat die term ‘EIEU’ beteken. (2) 2.2 Die verkoopprys van sokkerballe het deur die jaar konstant gebly. Bereken die verkoopprys per sokkerbal. (3) 2.3 Die eienaar, Peter Pule, is daarvan bewus dat van die sokkerballe uit die voorraadstoor gesteel is gedurende April 2008. Geen inskrywing is gemaak nie. • (voorraad gesteel van die beginvoorraad @ R110) (5) • Watse inskrywing sal jy in die boeke doen om dit op te teken?(2) 2.4 Waardeer die beskikbare voorraad teen jaareinde volgens die EIEU-metode.(7) 2.5 Bereken die volgende: • Koste van verkope (5) • Bruto wins vir die jaar. (3) 2.6 Peter is onseker oor die tyd van sy volgende bestelling vir sokkerballe. • Hoe lank kan hy verwag dat die eindvoorraad voldoende sal wees? Toon syfers of ’n berekening om jou antwoord te ondersteun.(4) • Hoe sal jy Peter adviseer oor sy voorraadaankope? Voorsien twee aanbevelings. (4) INLIGTING: Rekeningkundige inskrywings in verband met sokkerballe: Besonderhede Datum Aantal balle Eenheidsprys Totaal Beginvoorraad 1 Maart 2008 750 R110 R 82 500 2 480 R 340 800 20 Mei 2008 800 R150 R 120 000 Aankope 25 Oktober 2008 1 200 R120 R 144 000 16 Desember 2008 480 R160 R 76 800 Eindvoorraad 28 Februarie 2009 1 100 ? ? 1 Maart 2008 tot Verkope 2 100 ? R 430 500 28 Februarie 2009 [35] ANTWOORD 2.1 Verduidelik wat die term ‘EIEU’ beteken. 2 2.2 Die verkoopprys van sokkerballe het deur die jaar konstant Kry al die inligting in die gebly. Bereken die verkoopprys per sokkerbal. Handels-voorraadrekening 3 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 107 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk Bereken die totale aantal 2.3 Bereken hoeveel balle vermis word. eenhede wat verkoop kan word minus die eindvoorraad en vergelyk dit met die aantal verkoopte eenhede. Watse inskrywing sal jy in die boeke doen om dit op te teken? 7 Die Eindvoorraad is die 2.4 Waardeer die beskikbare voorraad teen jaareinde volgens voorraad wat jy onlangs die EIEU-metode. aangekoop het. 7 Beginvoorraad + Aankope 2.5 Bereken die koste van verkope. (netto) + Drakoste van aankope + doeanegelde - eindvoorraad = koste van verkope (memoriseer die formule!) Gesteelde voorraad moet Bereken die bruto wins vir die jaar. in berekening gebring word wanneer jy die Koste van verkope bereken. 8 2.6 Hoe lank kan hy verwag dat die eindvoorraad voldoende sal wees? Toon syfers of ’n berekening om jou antwoord te Voorraadhoudingperiode ondersteun. of genoem Periode van beskikbare voorraad Hoe sal jy Peter adviseer oor sy voorraadaankope? Voorsien twee aanbevelings. 8 TOTALE PUNTE 35 108 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 (NSS FEB/MAART 2009 Eksamenvraestel) Berekeninge vir Aktiwiteit 1 1. Trek die Handelsrekening Moontlike formaat vir al die 2. Teken die syfers uit die vraag in die handelsrekening op berekenings 3. Moet jy bereken volgens die EIEU- of geweegde gemiddelde-metode? 4. Indien Geweegde gemiddelde-metode: bereken die Rand- en eenhedetotale aan die einde en deel om die gemiddelde prys te bepaal ten einde die voorraad se eindwaarde te bereken 5. Indien EIEU: bepaal die aantal voorraadeenhede en watter voorraad laaste aangekoop is 6. Indien EIEU: bereken die drakoste van aankope per eenheid wat bygetel moet word by die eindvoorraadwaarde per eenheid. Handelsrekening vir berekeningsdoeleindes R Eenhede R Eenhede + Beginvoorraad @ 82 500 750 – Eindvoorraad 151 200 1 100 = Koste van verkope R110 @160 750 + 2 480 – 1 100 76 800 480 @120 = 2 130 eenhede 74 400 620 veronderstelde EIEU verkope Aankope (netto) 340 800 2 480 – Verkope 430 500 2 100 = bruto wins + (netto) @R150 120 000 800 R430 500 @R120 144 000 1 200 ÷ 2 100 = @R160 76 800 480 R205 + Drakoste van aankope @R + Doeanegelde@ Totale eenhede 423 300 3 130 teen kosprys wat verkoop kan word. Voorraad gesteel? Ja, volgens die voorraad moet 2 130 verkoop wees, maar Verkope toon slegs 2 100 is verkoop. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 109 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk Die volgende is deel van jou rofwerk en moontlike berekenings 2.1 Eerste In Eerste Uit 2.2 erkope per eenheid: R430 500 ÷ 2 100 eenhede = R205 2.3 A. Beginvoorraadeenhede: 750 Aangekoopte eenhede: + 2 480 Eindvoorraadeenhede: – (1 100) Dit is gelyk aan die 2 130 eenhede wat verkoop moes wees, maar die werklike verkope was 2 100 eenhede. Dus 2 130 – 2 100 = 30 gesteelde sokkerballe B. Debiteer vermiste voorraad en krediteer aankope 2.4 1 100 voorraad beskikbaar: 480 eenhede × R160 = R76 800 1 100 – 480 = 620 eenhede × R120 = R 74 400 Waarde van eindvoorraad = R151 200 2.5 Koste van verkope : 82 500 + 340 800 – 151 200 – (30 × 110 = 3 300) = 268 800 Bruto wins: 430 500 – 268 800 = 161 700 2.6 Periode van beskikbare voorraad verhouding: (Hierdie vrae word meestal in die eksamen gevra. Ken dus die formule! Sien Oplossings vir hierdie aktiwiteit.) ANTWOORD VRAAG 2 2.1 Verduidelik wat die term ‘EIEU’ beteken. Eerste In Eerste Uit33 OF Die oudste voorraad sokkerballe word eerste verkoop. 2 2.2 Die verkoopprys van sokkerballe het deur die jaar konstant gebly. Bereken die verkoopprys per sokkerbal. 3 3 3 R430 500/2 100 balle = R205 elk 3 2.3 Bereken hoeveel balle vermis word. Totale aantal balle beskikbaar = 750 3 + 2 480 3 – 1 100 3 = 2 130 balle Aantal verkoop = 2 100 balle 3 Aantal gesteel = 30 balle 3 Watse inskrywing sal jy in die boeke doen om dit op te teken? 3 Debiteer Handelsvoorraadverskil/Verlies weens diefstal R3 300 3 Krediteer Handelsvoorraad R3 300 7 2.4 Waardeer die beskikbare voorraad teen jaareinde volgens die EIEU-metode. 3 480 balle teen R160 3 = R 76 800 3 3 620 balle teen R120 3 = R 74 400 3 TOTAAL = R151 200 3 7 110 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 2.5 Bereken koste van verkope Beginvoorraad R 82 500 3 Aankope 340 800 3 Gesteel – 3 300 3 Eindvoorraad – 151 200 3 Koste van verkope R268 800 3 Bereken bruto wins vir die jaar. Verkope R430 500 3 Koste van verkope –268 800 3 Bruto wins 161 700 3 8 2.6 Hoe lank kan hy verwag dat die eindvoorraad voldoende sal wees? Toon syfers of ’n berekening om jou antwoord te ondersteun. Eindvoorraad × 365 = dae Enige geldige Koste van verkope 1 bewyse voorsien, bv. 33 Syfers 33 151 200 × 365 = 205 dae/6,7 maande 268 800 1 Gemiddeld word 175 balle per maand verkoop – voorraad genoeg vir 6,3 maande OF Koste van verkope vir die jaar is R268 800 (R22 400) – finale voorraad is R151 200 – voorraad kan vir 6,8 maande voldoende wees Hoe sal jy Peter adviseer oor sy voorraadaankope? Voorsien twee aanbevelings. Enige twee geldige aanbevelings, bv. 33 33 • Koop kleiner hoeveelhede meer dikwels aan. • Bestel slegs wanneer die minimum voorraadvlak (herbestelvlak) bereik word. • Voorraadhouding is te veel. 8 (NSS NOVEMBER 2009 eksamenvraestel) Aktiwiteit 2 Voorraadwaardasie en -kontrole (40 punte; 24 minute) Jy word voorsien van inligting in verband met Banyana Handelaars, waarvan David Hambeck die eienaar is, vir die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2009. Die besigheid is in Johannesburg geleë. David koop en verkoop sokkerballe en -truie. Die besigheid gebruik die periodieke voorraadstelsel. Die sokkerballe word gekoop van Suid-Afrikaanse vervaardigers, en die verskillende klubs en lande se sokkertruie word van oorsee af ingevoer. David neem verkoopspersone in diens om elke voorraaditem te kontroleer: • James kontroleer en verkoop die sokkerballe • Cyril kontroleer en verkoop die sokkertruie © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 111 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk David het op die volgende rekeningkundige beleide besluit vir voorraad- waardasie: • Sokkerballe – Geweegde gemiddelde-metode • Sokkertruie – Eerste In Eerste Uit-metode (EIEU) GEVRA: 2. .1 Hoewel sy besigheid goed vaar, oorweeg David dit om die besigheid te sluit en sy kapitaal in vaste eiendom te belê Noem TWEE aspekte wat David moet oorweeg voor hy finaal besluit. (4) 2.2 David vermoed dat ’n aantal sokkerballe gesteel is. Bereken hoeveel sokkerballe gesteel is. (5) 2.3 Gebruik die toepaslike inligting om die eindvoorraadwaarde te bereken van: • Sokkerballe (gebruik die Geweegde gemiddelde-metode) • Sokkertruie (gebruik die EIEU-metode) (6) Show your workings to earn part-marks. (5) 2.4 Bereken die volgende vir sokkertruie (jy kan ’n Handelsrekening trek om die bedrae te bereken): • Koste van verkope • Opmerk % op kosprys • Voorraadomsetkoers 2.5 As David besluit om sy besigheid voort te sit, watse advies sal jy hom gee? Noem TWEE aanbevelings en haal finansiële aanwysers of spesifieke inligting uit die vraag aan om jou antwoord te ondersteun. (6) INLIGTING: 1. Voorrade: Die voorrade Sokkerballe Sokkertruie is soos volg waardeer aan Aantal Per Totale Aantal Per Totale die begin en eenhede eenheid waarde eenhede eenheid waarde einde van die finansiële jaar: Datum 01/03/08 1 200 R120 R144 000 520 R320 R166 400 28/02/09 900 ? ? 250 ? ? 2. Aankope: Gedurende die finansiële jaar geëindig 28 Februarie 2009, is die volgende voorraaditems aangekoop: Sokkerballe Sokkertruie Datum van aankope Aantal Per Totale Aantal Per Totale eenhede eenh. waarde eenhede eenh. waarde 31/03/08 1 300 R120 R156 000 400 R200 R 80 000 30/06/08 900 R150 R135 000 600 R225 R135 000 30/09/08 1 000 R175 R175 000 1 400 R255 R357 000 02/01/09 200 R180 R 36 000 100 R300 R 30 000 Totale 3 400 R502 000 2 500 R602 000 112 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 3. Drakoste van aankope: Gedurende die jaar het die besigheid R30 200 aan vervoerkoste van sokkerballe na die besigheid toe betaal. Die prys van die truie het vervoerkoste ingesluit. 4. Verkope: Items Besonderhede Totaal Sokkerballe 3 500 eenhede teen R320 elk R1 120 000 Sokkertruie 2 770 eenhede teen R400 elk R1 108 000 5. Finansiële aanwysers: Items Opmerk % op kosprys Voorraadomsetkoers Sokkerballe 48,5% 3,9 keer p.j. Sokkertruie ? ? [40] Berekenings vir Vraag 9 • Trek die Handelsrekening • Teken die syfers uit die vraag in die Handelsrekening op. • Moet jy bereken volgens die EIEU-of die geweegde gemiddelde- metode? • Indien Geweegde gemiddelde-metode: bereken die Rand- en eenhedetotale aan die einde en deel om die gemiddelde prys te bepaal ten einde die voorraad se eindwaarde te bereken. • Indien EIEU: bepaal die aantal voorraadeenhede en watter voorraad laaste aangekoop is. • Indien EIEU: bereken die drakoste van aankope per eenheid wat bygetel moet word by die eindvoorraadwaarde per eenheid. ANTWOORDBLAD 2.1 Hoewel sy besigheid goed vaar, oorweeg David dit om die besigheid te sluit en sy kapitaal in vaste eiendom te belê Noem TWEE aspekte wat David moet oorweeg voor hy finaal besluit. 4 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 113 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk 2.2 Bereken hoeveel sokkerballe gesteel is. 5 2.3 Bereken die eindvoorraadwaarde van die sokkerballe met gebruik van die geweegde gemiddelde-metode: 11 114 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 2.4 Bereken die volgende vir sokkertruie (jy kan ’n Handels- rekening trek om die bedrae te bereken): Bereken die koste van verkope: Bereken die opmerk % op kosprys: Bereken die voorraadomsetkoers: 14 2.5 As David besluit om sy besigheid voort te sit, watse advies sal jy hom gee? Noem TWEE aanbevelings en haal finansiële aanwysers of spesifieke inligting uit die vraag aan om jou antwoord te ondersteun. 6 TOTALE PUNTE 40 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 115 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk Berekeninge vir Aktiwiteit 2 SOKKERBALLE Handelsrekening GEWEEGDE GEMIDDELDE R Eenhede R Eenhede + Beginvoorraad @R 144 000 1 200 – Eindvoorraad 132 300 900 = Koste van verkope 900 × R147 Eenhede 1 200 + 3 400 – 900 = 3 700 (EENHEDE VERONDERSTELDE VERKOPE) Aankope (netto) 502 000 3 400 – Verkope 1 120 000 3 500 = bruto wins + (netto) @R320 @R120 156 000 1 300 @R150 135 000 900 @R175 175 000 1 000 @R180 36 000 200 + Drakoste van 30 200 aankope@R + Doeanegelde @ R Totale eenhede teen 676 200 ÷ 4 600 = R147 geweegde gemiddelde per eenheid kosprys wat verkoop kan word 3 700 – 3 500 = 200 gesteel Berekeninge vir Aktiwiteit 2 SOKKERTRUIE Handelsrekening EIEU R Eenhede R Eenhede + Beginvoorraad @R 166 400 520 – Eindvoorraad 68 250 250 = Koste van verkope eenhede @R300 × 100 30 000 100 @R255 × 150 38 250 150 Aankope (netto) 602 000 2 500 – Verkope 1 108 000 2 772 = bruto wins + (netto) @R200 80 000 400 @R400 × @R225 135 000 600 2 772 @R255 357 000 1 400 @R300 30 000 100 + Drakoste van – – aankope @R + Doeanegelde @ – – Totale eenhede teen 768 400 3 020 kosprys wat verkoop kan word 116 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 6 Antwoorde vir Aktiwiteit 2 VRAAG 2 2.1 Hoewel sy besigheid goed vaar, oorweeg David dit om die besigheid te sluit en sy kapitaal in vaste eiendom te belê Noem TWEE aspekte wat David moet oorweeg voor hy finaal besluit. Goeie antwoord = 2 punte; Swak antwoord = 1 punt; Verkeerd = 0 33 33 Enige twee geldige aspekte, bv. Sokker Wêreldbekertoernooi spoedig in SA – hou die besigheid tot dan aan die gang. Eiendomspryse nie tans goed nie – wag tot dit begin opswaai. Finansiële implikasies vir die besigheid, toekomstige moontlikhede. Implikasies vir personeel – aflegging. 4 2.2 Bereken hoeveel sokkerballe gesteel is. 1 200 3 + 3 400 3 – 3 500 3 – 900 3 = 200 3 5 2.3 Bereken die eindvoorraadwaarde van die sokkerballe met gebruik van die geweegde gemiddelde-metode: Voorraad aan begin van jaar R144 000 1 200 Aankope deur die jaar R502 000 3 400 Drakoste van aankope R 30 200 – R676 200 3 ÷ 4 600 3= R147 = 900 3 × 147 3 = R132 300 3 Bereken die eindvoorraadwaarde van die sokkertruie met die EIEU-metode: 100 × R300 = R30 000 33 150 × R255 = R38 250 33 250 R68 250 3 11 2.4 Bereken die volgende vir sokkertruie (jy mag ’n Handels- rekening trek om die bedrae te bereken): Bereken die koste van verkope: Beginvoorraad3 166 400 Aankope 3 602 000 Minus eindvoorraad 3 (68 250) Koste van verkope 3 700 150 Bereken opmerk % op kosprys: = (1 108 000 3 – 700 150 3) × 100 700 150 3 1 © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 6 VOORRAAD 117 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

6 Hoofstuk OR 407 850 × 100 700 150 1 = 58,3 % 33 Bereken voorraadomsetkoers: Koste van verkope Gemiddelde voorraad = 7 00 150 3 (68 250 3+ 166 400 3) / 2 = 700 150 = 5,97 keer 33 Doen weer 117 325 14 vrae 1–3 op papier, vir ekstra 2.5 As David besluit om sy besigheid voort te sit, watse advies oefening. sal jy hom gee? Noem TWEE aanbevelings en haal finansiële aanwysers of spesifieke inligting uit die vraag aan om jou antwoord te ondersteun. Goeie antwoord = 2 punte; Bevredigende antwoord = 1 punt; Verkeerd = 0 Toepaslike finansiële aanwyser/syfers = 1 elk Enige geldige twee aanbevelings 333 333 • Implementeer fermer beheermaatreëls oor sokkerballe – 200 balle is gesteel. • Die besigheid dra baie voorraad, spesifiek sokkerballe – 900 in voorraad teen jaareinde. • Verkoopprys moet aangepas word as aankoopprys styg. • Die voorraadomsetkoers van sokkerballe moet vinniger wees – 3,9 keer per jaar. 6 Hieronder is ’n lys van voorgestelde vrae uit vorige eksamenvraestelle vir ekstra oefening: Onderwerp Vraestel Vraag EIEU en Geweegde gemiddelde Februarie/Maart 2010 2 Geweegdegemiddelde-berekeninge November 2010 1.2 EIEU-berekeninge Februarie/Maart 2012 1.2 Voorraadbevestiging November 2013 6.2 Hou aan! 118 HOOFSTUK 6 VOORRAAD  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 7 Belasting op Toegevoegde Waarde (BTW) Belasting op Toegevoegde Waarde (BTW) is die belasting gehef op goedere en dienste Gebruik jou verskaf teen die huidige koers (standaardkoers) van 14%. BTW is ’n belangrike deel van sakpas-notas om die inkomste wat die staat genereer om die staat se uitgawes te dek. hierdie begrippe oor BTW te leer. Sien bladsy x vir meer inligting. Wie moet as ’n BTW-handelaar registreer? ’n Persoon of besigheid wat goedere of dienste verskaf, kan as ’n BTW- handelaar registreer. Alle besighede met ’n omset van meer as R1 miljoen moet as ’n BTW- handelaar registreer. Dit is VERPLIGTE REGISTRASIE. Besighede met ’n omset van minder as R1 miljoen kan registreer indien hulle wil. Dit is VRYWILLIGE REGISTRASIE. Die voordele om as ’n BTW-handelaar te registreer Die besigheid kan die bedrag wat hulle vir BTW op goedere en dienste betaal het (BTW-inset), terugeis. Items waarop BTW nie gehef word nie Nulkoers-items: Dit is items teen 0% gehef, maar dit kan enige tyd deur die staat verander word. Voorbeelde is vars vrugte en groente, bruinbrood, melk, mielies, rys, lensies en kookolie. BTW-vrygestelde items: Dit is items waarop geen BTW gehef word nie. Voorbeelde is rente, eiendomsbelasting, uitvoerdienste, opvoedkundige dienste en kindersorgdienste. BTW-inset BTW-inset is die BTW deur ’n besigheid betaal met die aankoop van goedere en dienste (kan van SAID teruggeis word). BTW-uitset BTW-uitset is die BTW deur die besigheid ingevorder met die verkoop van alle goedere en dienste (moet aan SAID oorbetaal word). © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 7 BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW) 119 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

7 Hoofstuk 7.1 BTW-berekeninge PAY SPECIAL ATTENTION NBvoorbeeld 2 op bladsy 72) BTW-uitset – BTW-inset = bedrag betaalbaar aan SAID (sien NB BTW-inklusiewe berekeninge: Wanneer BTW in ’n bedrag ingesluit is, Die volgende berekeninge is (sien voorbeeld 1) word BTW bereken as die baie belangrik. LEER HULLE HINT! bedrag × 14 GOED! 114 hint BTW-eksklusiewe berekeninge Wanneer BTW uitgesluit is (BTW e.g. (sien voorbeeld 1) eksklusief), word BTW bereken as die EG - worked examples HINT! bedrag × 14 wenk 100 exams v.b. Uitgewerkte EG - worked examples voorbeeld 1: Trendy Verskaffers Trendy Verskaffers gebruik ’n vaste winsopslag van 40% op kosprys. Die eksamen activity onderneming is geregistreer as ’n BTW-handelaar. Die huidige koers is 14%. Bereken die volgende: ACTIVITIES boy and girl-left and 1. BTW deur Trendy Verskaffers op een rok belas.  [3] right of page 2. Verkoopprys van een rok, BTW-eksklusief. [6] comment nota 3. BTW aan die klant op een rok belas.  activity [3] 4. BTW deur Trendy Verskaffers belas op een paar jeans.  [3] 5. Verkoopprys van een paar tekkies, BTW-inklusief. [9] Inligting activity ACTIVITIES boy Step by step comment comment and girl-left and Die volgende items is gedurende die maand van Trendy Verskaffers gekoop. right of page 100 rokke @ R285 elk (BTW-inklusief) activity 80 paar jeans @ R180 elk (BTW-eksklusief) 60 paar tekkies @ R110 per paar (BTW-eksklusief) Antwoorde: uitgewerkte Step by step voorbeeld 1 1. BTW deur Trendy Verskaffers op een rok belas: [3] 14 PAY SPECIAL ATTENTION Onthou R285 NB3 × 3 = R35 3 NB 114 Inklusief = 14 ÷ 114 2. Verkoopprys van een rok, BTW uitgesluit: Kosprys = R285 3 – R35 (BTW) = R250 Onthou Verkoopprys = R250 × 140 3 = R350 100 [6] Prysopslag = 40% op kosprys 120 HOOFSTUK 7 BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW)  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 7 Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 1 (vervolg) 3. BTW aan die klant op een rok belas: Onthou Verkoopprys = R350 (soos in vraag 2 hierbo bereken) Eksklusief = 14 ÷ 100 BTW gehef = R350 × 14 3 = R49 100 [3] 4. BTW deur Trendy Verskaffers belas op een paar jeans: R1803 × 14 3 = R25,203 Onthou 100 [3] Eksklusief = 14 ÷ 100 5. Verkoopprys van een paar tekkies, BTW-inklusief: Kosprys = R110 Verkoopprys = R1103 × 1403 = R1543 (eksklusief) 100 BTW = R154 3 × 14 3 = R21,56 100 BTW-inklusiewe bedrag = R154 + R21,56 = R175,56  [9] Doen weer vraag 1– 5 op papier, vir ekstra oefening. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 7 BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW) 121 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

HINT! 7 Hoofstuk wenk v.b. Uitgewerkte EG - worked examples voorbeeld 2 Mizi Winkels is vir BTW geregistreer. Mia Mizi is die eksamen eienaar van die besigheid. Bereken die bedrag BTW wat aan SAID vir die periode geëindig 28 Februarie 2011 oorbetaal sal word. [17] Inligting vir die periode geëindig 28 Februarie 2011 comment notaverkope (kontant en krediet) (BTW-inklusief) a) Totale R60 000 b) Nuwe rekenaar gekoop (vir kantoorgebruik) (BTW-inklusief) R12 000 c) Handelsvoorraad aangekoop (BTW-eksklusief) R20 000 d) Kredietnotas aan klante uitgereik (BTW-inklusief) R 1 500 activity ACTIVITIES boy and girl-left and right of page Antwoorde: uitgewerkte voorbeeld 2 activity BTW-uitset BTW-inset a) Totale verkope: 60 0003 × 14 3 R7 368,423 Doen weer 114 hierdie vraag op papier, vir ekstra Step by step b) Nuwe rekenaar gekoop: 12 000 3 × 14 3 R1 473,683 oefening. 114 PAY SPECIAL ATTENTION R2 8003 NB c) Handelsvoorraad aangekoop: NB 20 0003 × 14 3 100 d) Kredietnotas uitgereik: 1 5003 × 14 3 R184,213 114 R7 368,423 R4 457,893 BTW aan SAID betaalbaar: R7 368,42 − R4 457,89 = R2 910,53 Totale BTW-uitset – totale BTW-inset = BTW betaalbaar aan SAID [17] 122 HOOFSTUK 7 BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW)  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 7 7.2 BTW-kontrolerekening Daar is verskillende formate vir voltooiing van die Inset- en Uitset-BTW- rekenings, maar die korrekte inligting moet in die BTW-kontrolerekening getoon word. Dit is onwaarskynlik dat jy gevra sal word om die Inset- of Uitset-BTW-rekening in die eksamen te doen. Die BTW-kontrolerekening sal eerder gevra word. Leerders moet in staat wees om die BTW-kontrolerekening met al die relevante transaksies te voltooi sonder om die Inset-BTW-kontrolerekening en die Uitset-BTW-kontrolerekening te voltooi. Formaat van moontlike inskrywings in die BTW-kontrolerekening ALGEMENE GROOTBOEK Dt. BTW-KONTROLEREKENING (LL) B Kt. 2014 DAJ 56 2014 KOJ 4 200 Mei 3 Debiteurekontrole Mei 1 Bank 8 Korting toegestaan (eis AJ 2 Debiteurekontrole DJ 1 400 BTW van toegestaande 8 kortingbedrag terug) 12 Oninbare skuld AJ 28 9 Korting toegestaan AJ 8 (kanselleer BTW-eis) 4 Bank KBJ 700 10 Trekkings AJ 126 6 Krediteurekontrole KJ 280 11 Donasies AJ 42 5 Kleinkas KKJ 21 7 Krediteurekontrole KBJ 98 31 Saldo o/d 4 781 5 874 5 874 2014 1 Saldo a/b 4 781 Junie • BTW-kontrolerekening kan ’n debiet- of kredietsaldo hê. Bedrag verskuldig aan SAID • ’n Debietsaldo beteken SAID skuld die besigheid geld en dat jou Inset-BTW meer was as jou Uitset-BTW. • ’n Kredietsaldo beteken dat die besigheid geld aan SAID skuld. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 7 BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW) 123 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Skematiese illustrasie van hoe al die inskrywings van die Uitset-BTW-rekening en Inset-BTW-rekening aangeteken word in die BTW-kontrolerekening. DT UITSET-BTW-REKENING ( ) B KT DT. INSET BTW KONTROLE B KT 2014 31 Debiteure- DAJ 56 2014 31 Bank CRJ 4 200 7 Hoofstuk 2014 31 Bank KBJ 700 2014 31 Krditeure- LBJ 98 May kontrole May May May kontrole  Korting GJ 8 Krditeure- DJ 1 400 Krditeure- KBJ 280 toegestaan kontrole (eis BTW van kontrole toegestaande- Kleinkas KBJ 21 kortingbedrag terug) Oninbare GJ 28 Korting GJ 8 skulde toegestaan • Die Inset-BTW-rekening is ’n lopende bate. (kanselleer die BTW-eis) • Dit is die bedrag wat SAID aan besigheid verskuldig is. BTW-kontrole Trekkings GJ 126 • Die Inset-BTW-rekening neem toe op die debietkant. Donasies GJ 42 Die Uitset-BTW-rekening is ’n lopende las. • Dit is die bedrag verskuldig aan SAID. • Die rekening neem toe op die kredietkant. DT BTW KONTROLEREKENING ( ) B KT 2014 31 Debiteurekontrole DAJ 56 2014 31 Bank KOJ 4 200 124 HOOFSTUK 7 BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW)  Mei Mei Korting toegestaan AJ 8 Debiteurekontrole DJ 1 400 (eis BTW van toegestaande kortingbedrag terug) Oninbare skulde AJ 28 Korting toegestaan AJ 8 (kanselleer die BTW-eis) Bank KBJ 700 Trekkings AJ 126 Krediteurekontrole KJ 280 Donasies AJ 42 Kleinkas KKL 21 Krediteurekontrole KBJ 98 Saldo o/d 4 781 5 874 5 874 2014 1 Saldo a/b 4 781 Jun Maak seker dat jy al die moontlike transaksies ken en hoe die transaksies in die BTW-kontrolerekening aangeteken word. © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 7 HOOFSTUK 7 BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW) 125 Slotsom van die BTW-kontrolerekening met al die moontlike inskrywings Neem in ag dat die BTW-KONTROLEREKENING gedoen word om vas te stel of die bedrag wat namens SAID ingesamel is, meer is as die bedrag van SAID geëis. Kanselleer die Uitset-BTW • BTW-BEDRAG INGESAMEL IS UITSET-BTW Kontantverkope: Samel geëis wanneer goedere • BTW-BEDRAG GEËIS IS INSET-BTW Uitset-BTW namens SAID teruggestuur word deur in debiteure Kredietverkope: Samel Uitset-BTW namens SAID SAID laat ’n besigheid in toe om die BTW-deel DR BTW-KONTROLEREKENING ( ) B KR van korting toegestaan wanneer ’n debiteur sy Debiteurekontrole DAJ 56 Bank KOJ 4 200 rekening betyds betaal, Kanselleer die bedrag Korting toegestaan AJ 8 Debiteurekontrole DJ 1 400 terug te eis: Kanselleer geëis op die VT-tjek: (eis BTW van toegestaande Uitset-BTW Uitset-BTW kortingbedrag terug) Wanneer ’n besigheid Oninbare skulde AJ 28 Korting toegestaan GJ 8 Moet BTW hef wanneer oninbare skulde het, laat (kanselleer die BTW-eis) die eienaar voorraad vir SAID jou toe om die BTW- eie gebruik neem: Samel deel van oninbare skulde Bank KBJ 700 Trekkings AJ 126 Uitset-BTW namens SAID terug te eis: Kanselleer in Uitset-BTW Krediteurekontrole KJ 280 Donasies AJ 42 Eis die BTW wanneer Kleinkas KKJ 21 Krediteurekontrole KBJ 98 BTW gehef op goedere gekoop en voor voorraaddonasie: Samel Saldo o/d 4 781 betaal is: Eis Inset-BTW Uitset-BTW in Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde terug 5 874 5 874 © Departement van Basiese Onderwys 2014 Eis die BTW wanneer Saldo a/b 4 781 goedere op krediet Eis die BTW wanneer Kanselleer die BTW gekoop word: Eis Inset- goedere met kleinkasgeld wanneer goedere BTW terug gekoop word: Eis Inset- teruggestuur word na die BTW terug leweransier: Kanselleer Inset-BTW

7 Hoofstuk Hieronder is ’n lys van voorgestelde vrae uit vorige eksamenvraestelle vir ekstra oefening: Onderwerp Vraestel Vraag Berekeninge deur Algemene November 2010 1.3 Grootboek-rekeninge te gebruik Begrippe en berekeninge Februarie/Maart 2012 1.1 Hou aan! 126 HOOFSTUK 7 BELASTING OP TOEGEVOEGDE WAARDE (BTW)  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 8 Vaste bates 8.1. Inleiding tot vaste bates • Alle vaste bates wat ’n besigheid koop, is nie bedoel vir herverkoop nie, maar om aangewend te word in die besigheidsproses om wins te help genereer. • Vaste bates word opgeteken teen die prys waarteen die bate aangekoop word, die KOSPRYS (AARB-beginsel, ook genoem Historiese koste). • Afsonderlike rekords van die aankoop van elke vaste bate word in ’n bateregister gehou. • Volledige besonderhede van elke bate word in die bateregister opgeteken. Die jaarlikse waardevermindering word bereken en ook in die bategister opgeteken en te alle tye op datum gehou. • Vaste bates depresieer teen kosprys/reguitlynmetode, of teen drawaarde/afnemende saldo/of sogenaamde boekwaardemetode. • Vir interne beheerdoeleindes word die bates en registers gereeld gemoniteer. • Aan die einde van elke finansiële jaar word waardevermindering op die relevante vaste bates afgeskryf. Enige waardevermindering op bates wat gedurende die finasiële jaar verkoop is, word deel van die waardevermindering bedrag wat in die Inkomstestaat aangetoon word. • Wanneer die bate verkoop word, word die bate opgedateer: bykomende waardevermindering bereken, aan wie dit verkoop is en afgesluit omdat die bate nie meer aan die besigheid behoort nie. • Al die tersaaklike vaste bates aan die einde van die finansiële jaar. Waardeverminderingwaarde van bates wat in die loop van die finansiële jaar verkoop is, is deel van die waardevermindering wat in die Inkomstestaat aangetoon word. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 8 VASTE BATE S 127 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

8 Hoofstuk PAY SPECIAL ATTENTION 8.2. Bateregister NB NB Gevra: Voltooi die volgende HINT! bateregisters. hint Inligting: Kosprys – opgehoopte e.g. Voorbeeld EG - worked examples waardevermindering = boekwaarde/DRAWAARDE Voertuig aangekoop: Kosprys R80 000 Toerusting: exams Kosprys R20 000 Transaksie: Vaste bates kan A. Waardevermindering op voertuie moet teen 20% p.j. op die kosprys bereken net depresieer tot die vaste word. bate die afskryfwaarde van B. Waardevermindering op toerusting moet teen 10% p.j. van die drawaarde bereken R1 bereik, daarom kan die DRAWAARDE van ’n vaste word. bate nie minder as R1 wees nie activity A. WAARDEVERMINDERING TEEN ACTIVITIES KOSPRYS boy and girl-left and Schie Handelaars right of page Nr 1 activity Bateregister Algemene grootboekrekening: Voertuigrekening (B6) Item: Toyota-afleweringsvoertuig, 3 liter Datum aangekoop: 1 Maart 2009 Gekoop van: Toyota Witrivier Step by step comment Kosprys: commentR80 000 Persentasie waardevermindering: 20% per jaar teen kosprys/ reguitlynmetode Besonderhede van waardevermindering Besonderhede Jaarlike waarde- Opgehoopte Boekwaarde vermindering- waarde- ook bekend as berekenings vermindering “Drawaarde” Einde eerste jaar Einde tweede jaar Einde derde jaar Einde vyfde jaar Einde sesde jaar 128 HOOFSTUK 8 VASTE BATES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 8 B. Waardevermindering TEEN DRAWAARDE Schie Handelaars Nr 2 Bateregister Algemene grootboekrekening: Toerusting (B7) Item: Kantoorrekenaar Datum aangekoop: 1 Maart 2009 Gekoop van: DARRYN MEUBILEERDERS Kosprys: R20 000 Persentasie: 10% per jaar teen drawaarde/boekwaarde of afnemende waarde Besonderhede van waardevermindering Besonderhede Jaarlike waarde- Opgehoopte Boekwaarde vermindering- waarde- ook bekend as berekenings vermindering “Drawaarde Einde eerste jaar Einde tweede jaar Einde derde jaar Einde vierde jaar Einde vyfde jaar 8.3 Reswaarde/of sogenaamde afskryfwaarde van R1 inleiding Aan die einde van elke finansiële jaar word die bateregister opdateer deur die waardevermindering van al die vaste bates te bereken. Die totale waardevermindering word dan opgeteken in die Algemene Joernaal as die waardevermindering vir die jaar. Waardevermindering is ’n wettige manier om die netto wins te verminder sodat minder belasting betaalbaar is. Wanneer ’n vaste bate egter die einde van die waardeverminderingtydperk bereik het, kan geen waardevermindering meer bereken word nie. Waardevermindering kan slegs bereken word tot die bate ’n drawaarde van R1 bereik het. (Kosprys – opgehoopte waardevermindering = drawaarde) © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 8 VASTE BATE S 129 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

8 Hoofstuk 1. Die R1-afskryfwaarde is van toepassing wanneer ’n bate PAY SPECIAL ATTENTION NB gedepresieerNB het. ’n Voertuig met ’n drawaarde van R1 kan nie in die volgende jaar depresieer nie. Neem kennis van die (kosprys minus opgehoopte waardevermindering = drawaarde) volgende scenarios. R100 000 – R99 000 = R1 HINT! hint DT VOERTUIE KT DT OPGEHOOPTE KT WAARDEVERMINDERING OP VOERTUIE Saldo a/b 100 000 Saldo a/b 99 999 e.g. EG - worked examples 2. Wanneer ’n bate wat ’n drawaarde van R1 het verkoop word, moet die kosprys en die totale opgehoopte waardevermindering van die voertuig afgesluit word na die Bateverkoperekening. exams BATEVERKOPE Voertuig 100 000 Opgehoopte waarde- 99 999 Wins op verkoop van bate 39 999 vermindering 40 000 PAY SPECIAL ATTENTION Bank NB 139 999 NB 139 999 activity Weens die afskryfwaarde van ACTIVITIES boy R1 is die wins R39 999 and girl-left and right of page HINT! In praktyk is die activity afskryfwaardebeginsel NIE hint 3. Wanneer ’n bate egter verkoop word wat NOG NIE die afskryfwaarde van R1 bereik het nie maar binnekort sal bereik, word die afskryf- toepasbaar wanneer ’n vaste waardebeginsel (drawaarde van R1) nie in praktyk toegepas nie. bate verkoop word wat nog nie sy R1-drawaarde bereik het nie. Step by step e.g. Voorbeeld: comment comment EG - worked examples Voertuig is verkoop vir R40 000 kontant. Kosprys van voertuig; exams R100 000 Opgehoopte waardevermindering: R 90 000 Drawaarde: = R 10 000 Waardevermindering word bereken teen 20% van Kosprys • Bykomende waardevermindering: R100 000 × 20% = R20 000 • Die drawaarde is reeds R10 000 en dit beteken dat die waardevermindering slegs R10 activity 000 kan wees. • ’n Vaste bate kan nie vir minder ACTIVITIES as die kosprys boy van die voertuig gedepresieer word nie. (En nie R9 999 nie!) and girl-left and right of page Bateverkope Voertuig activity 100 000 Opgehoopte 100 000 Wins op 40 000 waardevermindering 40 000 verkoop van Bank bate 140 000 140 000 Step by step comment comment Omdat die beginsel van R1 nie toegepas is nie, is die wins R40 000. 130 HOOFSTUK 8 VASTE BATES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 8 8.4 Nota tot die Balansstaat en Bateverkope 1. Ken die formaat en die stappe om te volg wanneer ’n bate verkoop word. 2. Ken die grootboekrekeninge betrokke by berekening van • Bykomende waardevermindering wanneer ’n bate verkoop word; • Waardevermindering van al die vaste bates aan die einde van die finansiële jaar (behalwe grond en geboue) • Voltooiing van Nota 3 tot die Balansstaat Nota 3 tot die Balansstaat: Eiendom, fabriek en toerusting Grond en Voertuie Toerusting Totaal Daar is geboue verskillende formate Kosprys 60 000 van Nota 3, hoewel – Opgehoopte waardevermindering (20 000) hulle dieselfde inskrywings = Drawaarde op laaste dag van die 40 000 het. Maak seker dat jy die format van ’n goedgekeurde vorige jaar handbook gebruik. Bewegings: + Byvoegings teen kosprys 30 000 – Vervreemdings teen drawaarde (5 000) (boekwaarde) – Waardevermindering vir die jaar (15 000) = Drawaarde laaste dag van die 50 000 huidige jaar Kosprys 85 000 – Opgehoopte waardevermindering op (35 000) jaareinde = Drawaarde op laaste dag van 50 000 huidige jaar Stappe om te volg wanneer ’n vaste bate vervreem word 1. Vind die kosprys van die vaste bate wat verkoop is en verskuif/dra oor na die Bateverkope-rekening. 2. Bereken die bykomende waardevermindering van die vaste bate wat verkoop is. 3. Verskuif/dra oor die totale waardevermindering van die verkoopte vaste bate na die Bateverkope-rekening. 4. Teken die verkoopprys van die vaste bate in die Bateverkope- rekening op. 5. Bereken die wins of verlies op die verkoopte bate. 6. Aan die einde van die jaar, teken die waardevermindering van die oor-blywende en nuwe bates op soos aan die einde van die finansiële jaar. Algemene Grootboekrekeninge • Bestudeer die volgende Algemene Grootboekrekeninge • Maak seker dat jy al die grootboekrekenings goed verstaan. • Die inskrywings is voorbeelde van alle moontlike transaksies in die toepaslike grootboekrekeninge wanneer vaste bates gekoop of verkoop word. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 8 VASTE BATE S 131 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

8 Hoofstuk • Die prosedure aan die einde van die finansiële jaar word ook geïllustreer. Algemene Grootboek van Star Handelaars DT VOERTUIE (VB) B1 KT 2013 2013 1 Mrt 1 Saldo o/d 180 000 Des 31 Bateverkope AJ 100 000 2014 Mei 10 Krediteurekontrole KJ 150 000 Feb 28 Saldo o/d 280 000 Okt 10 Bank KBJ 380 000 380 000 2014 Mrt 1 Saldo a/b 280 000 DR OPGEHOOPTE Waardevermindering VAN VOERTUIE (–B) B2 KT 2013 Bateverkope (20 000 3 2013 Des 31 + 5 000) AJ 25 000 Mrt 1 Saldo a/b 60 000 Waardevermindering 2 Balans o/d 40 000 Des 31 (bykomend) A/J 5 000 65 000 65 000 2014 Saldo (Opgehoopte afskryf- Feb 28 Saldo o/d 50 000 waarde van res van voertuie) a/b 40 000 2014 6 Feb 28 Waardevermindering (jaareinde) A/J 10 000 50 000 50 000 Mar 1 Saldo a/b 50 000 DT Bateverkope (berekening) B3 CT 2013 1 2013 Opgehoopte waarde- 3 Des 31 Voertuie A/J 100 000 Des 31 vermindering van voertuie A/J 25 000 Wins met verkoop van 5 4 bate A/J 5 000 ◊ Debiteurekontrole A/J 80 000 105 000 105 000 NOTA: Debiteurekontrole – wanneer ’n voertuig op krediet verkoop is Bank – wanneer ’n voertuig vir kontant verkoop is PAY SPECIAL ATTENTION NBby ’n tweedehandse Krediteurekontrole – wanneer ’n voertuig NB Bateverkopes-rekening handelaar ingeruil is moet afgesluit word. Die Onttrekking – wanneer die eienaar ’n voertuig vir eie Bateverkopesrekening gebruik neem sal nooit ’n balans hê nie omdat die verskil of Donasie – wanneer ’n voertuig as donasie geskenk is HINT! ’n wins, of ’n verlies op die verkoopte bate sal wees. hint DT Waardevermindering (u) N KT Opgehoopte Wins en verlies 2013 waardevermindering van 2014 (waardevermindering vir die Des 31 voertuie (bykomend) Opgehoopte waarde- A/J e.g. EG - worked 28 2 5 000 Feb examples hele jaar) A/J 35 000 2014 vermindering van voertuie Feb 28 (jaareinde) A/J 6 10 000 Opgehoopte waarde- vermindering van toerusting A/J exams20 000 35 000 35 000 DT WINS MET VERKOOP VAN BATE (1) N KT 2013 2014 Des 31 Wins-en-verliesrekening A/J 5 000 Feb 28 Bateverkope A/J 5 5 000 DT VERLIES OP activity VERKOOP VAN BATE (u) N KT 2013 2014 ACTIVITIES boy Des 31 Bateverkoe A/J 0 Des Wins-en-verliesrekening and girl-left and A/J 0 right of page activity 132 HOOFSTUK 8 VASTE BATES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 8 Voorbeeld 2 van nota 3 in die Finansiële state GEVRA: Voltooi Nota 3 tot die Balansstaat INLIGTING: Gebruik die formaat en voltooi Nota 3 van die finansiële state Naam van besigheid __________________________ Balansstaat soos op __________________________ Notas BATES Nie-lopende bates Eiendom, fabriek en toerusting 3 NOTAS TOT DIE BALANSSTAAT 3. Eiendom, fabriek en toerusting Voertuie Kosprys Opgehoopte waardevermindering Drawaarde op laaste dag van vorige jaar Bewegings: Byvoegings teen kosprys Vervreemding teen drawaarde (boekwaarde) Waardevermindering vir die jaar Drawaarde op laaste dag van huidige jaar Kosprys Opgehoopte waardevermindering Drawaarde op laaste dag van huidige jaar © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 8 VASTE BATE S 133 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

8 Hoofstuk Memorandum van voorbeeld 1 Berekening van waardevermindering en kosprys en drawaarde VAN SCHIE HANDELAARS NR 1 Bateregister Persentasie waardevermindering: 20% per jaar teen kosprys/ reguitlynmetode Besonderhede van waardevermindering Besonder- Jaarlike waarde- Opgehoopte Boekwaarde, ook hede vermindering- waarde- “Drawaarde” berekenings vermindering Einde van eerste 80 000 × 20% = jaar 16 000 16 000 64 000 (80 000 – 16 000) Einde van tweede 80 000 × 20% = (80 000 – 32 000) jaar 16 000 32 000 48 000 Einde van 80 000 × 20% = derde jaar 16 000 48 000 32 000 Einde van vierde 80 000 × 20% = Kan nie R16 000 jaar 16 000 64 000 16 000 depresieer nie weens die Einde van 80 000 × 20% = (64 000 + 15 999) (80 000 – 79 999) waardevermindering van R1. vyfde jaar 16 000 15 999 79 999 R1 Kan daarom net depresieer tot R15 999 VAN SCHIE HANDELAARS NR 2 Bateregister Persentasie waardevermindering: 10% per jaar teen drawaarde/ boekwaarde of sogenaamde afnemende waarde Besonderhede van waardevermindering Besonder- Jaarlike Opgehoopte Boekwaarde, ook hede waardevermindering- waarde- “Drawaarde” berekenings vermindering Kosprys R20 000 Einde van eerste 20 000 × 10% × 6/12 = jaar 1 000 1 000 19 000 Einde van tweede (2 000 + 1 900) (20 000 – 2 900) jaar 19 000 × 10% = 1 900 2 900 17 100 Einde van derde jaar 17 100 × 10% = 1 710 4 610 15 390 Einde van vierde jaar 15 390 × 10% = 1 539 6 149 13 851 Einde van 13 851 × 10% = vyfde jaar 1 385.10 7 534.10 12 465.90 134 HOOFSTUK 8 VASTE BATES  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Hoofstuk 8 Memorandum van voorbeeld 2 GEVRA: Voltooi die Nota tot die finansiële state deur die gegewe grootboek- rekeninge te gebruik Naam van besigheid __________________________ Balansstaat soos op __________________________ Notas BATES Nie-lopende bates 230 000 Eiendom, fabriek en toerusting (teen drawaarde) 3 230 000 NOTAS TOT DIE BALANSSTAAT 3. Eiendom, fabriek en toerusting Voertuie Kosprys 180 000 Opgehoopte waardevermindering (60 000) Drawaarde soos op laaste dag van vorige jaar 120 000 Bewegings: Byvoegings teen kosprys (150 000 + 50 000) 200 000 Vervreemdings teen drawaarde (100 000 – 25 000) (75 000) Waardevermindering vir die jaar (5 000 + 10 000) (15 000) Drawaarde op laaste dag van huidige jaar 230 000 Kosprys 280 000 Opgehoopte waardevermindering (50 000) Drawaarde op laaste dag van huidige jaar 230 000 Gaan jou antwoord na! Dit moet dieselfde wees. © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 8 VASTE BATE S 135 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

SKEMATIESE ILLUSTRASIE VAN VASTE BATES IN ’N BESIGHEID BATEREGISTERS ALGEMENE GROOTBOEKREKENINGE BALANSSTAAT Waardevermindering TEEN KOSPRYS VOERTUIE BATES Saldo a/b 100 000 Bateverkope A/J 1 30 000 Nie-bedryfsbates 8 Hoofstuk BATEREGISTER VAN VERKOOPTE VOERTUIG Krediteurekontrole K/J 50 000 Saldo o/d 120 000 Vaste bates teen kosprys 76 120 Kosprys: R30 000 Waardevermindering: 20% van Kosprys 150 000 150 000 Datum Waardevermindering Opg. Afsk. Opg W. Krediteurekontrole K/J 120 000 NOTAS TOT DIE BALANSSTAAT  30 000 × 20% × 8/12 = Toe- 28 Feb’10 4000 4 000 26 000 Nota 3: VASTE BATES Voertuie rusting Totaal 30 000 × 20% × 12/12 = 28 Feb’11 6000 10 000 20 000 OPGEHOOPTE Waardevermindering VAN VOERTUIG (-A) Kosprys 100 000 10 000 110 000 30 000 × 20% × 6/12 = – Opgehoopte 1 Sep’11 3000 2 13 000 17 000 Bateverkope 3 13 000 Saldo a/b 40 000 waardevermindering (40 000) (3 600) 43 600 136 HOOFSTUK 8 VASTE BATES  (10 000 + 3 000) Waardevermindering 2 3 000 = Drawaarde aan begin 60 000 6 400 66 400 BATEREGISTER VAN OORBLYWENDE VOERTUIG Saldo o/d 49 000 Waardevermindering 19 000 Bewegings: Kosprys R70 000 Opgehoopte waardevermindering: R30 000 (14000+5000) + Byvoegings teen kosprys 50 000 - 50 000 – Vervreemdings teen Datum Waardevermindering Opg. Afsk. Opg W. 62 000 62 000 drawaarde (17 000) - (17 000) 70 000 × 20% × 12/12 = – Waardevermindering 2 28 Feb’12 14000 6 44 000 26 000 Saldo a/b 49 000 + 6 (22 000) (1 280) (23 280) = Drawaarde aan einde 71 000 5 120 76 120 BATEREGISTER VAN OORBLYWENDE NUWE VOERTUIG Bateverkope Kosprys aan einde 120 000 10 000 130 000 – Opgehoopte Kosprys: R50 000 gekoop 6 maande gelede Voertuig A/ 1 30 000 Opgehoopte depre. 3 13 000 waardevermindering (49 000) (4 880) (53 880) Datum Waardevermindering Opg. Afsk. Opg W. Wins verkoop van bate 5 1 000 Bank 4 18 000 = Drawaarde aan einde 71 000 5 120 76 120 50 000 × 20% × 6/12 = 28 Feb’12 5 000 6 5 000 45 000 31 000 31 000 Ken die stappe goed om ’n vaste bate te vervreem: Waardevermindering TEEN DRAWAARDE Waardevermindering Stap 1 Dra die kosprys oor na Bateverkope Opg dep: W 2 3 000 Wins en verlies 23 280 Stap 2 Bereken bykomende waardevermindering Dra die totale waardevermindering oor na BATEREGISTER VAN REKENAAR/TOERUSTING Opg dep: W 6 19 000 Stap 3 Bateverkope Kosprys: R10 000 Waardevermindering: 20% van Kosprys Opg dep: Ekw 6 1 280 Stap 4 Teken die verkoopprys op in Bateverkope Datum Waardevermindering Opg. Afsk. Opg W. 23 280 23 280 a Kontant Bank 10 000 × 20% × 12/12 28 Feb’10 = 2000 2 000 8 000 Op krediet Debiteurekontrole 8 000 × 20% × 12/12 = 28 Feb’11 1600 3 600 6 400 WINS MET VERKOOP VAN BATE Inruil Kredireurekontrole 6 400 × 20% × 12/12 = 28 Feb’12 1280 6 4 880 5 120 Wins en verlies 1 000 Bate vervreemding 5 1 000 Deur eienaar Onttrekkings Donasie Donasie WINS-EN-VERLIESREKENING (F2) N Stap 5 Bereken die wins of verlies op verkoopte bate Waardevermindering 26 280 Handelsrekening xxxx AAN DIE EINDE VAN DIE JAAR © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde Wins op verkoop 1 000 Stap 6 Bereken die waardevermindering van alle ou oorblywende en die nuwe vaste bates.

Hoofstuk 8 Jy’s daar, baie geluk! © Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 8 VASTE BATE S 137 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Bylaag Bylaag: Vorige Graad 12 eksamenvraestelle Die 2014 Rekeningkunde-eksamens het ’n nuwe formaat in ooreenstemming met KABV. Die Departement van Basiese Onderwys het ’n voorbeeld van die Rekeningkunde vraestel, antwoordboek en merkmemoranda aangebied. 1. Voordat jy die vraestelle aanpak, fotokopieer eers albei antwoordboeke sodat jy hulle meer as een keer kan gebruik. Onthou, as jy sukses in Rekeningkunde wil behaal, moet jy oefen, oefen, oefen! 2. Beantwoord die vrae in die Rekeningkundevraestel van 2012. Skryf jou antwoorde in die antwoordboek van 2012. Neem dan ’n blaaskans voordat jy die Rekeningkundevraestel van 2010 aanpak (maak seker jy gebruik die antwoordboek van 2010 vir jou antwoorde). 3. Beskou die vraestelle as die ware Jakob – berei jouself voor asof jy die regte eksamen gaan skryf en maak seker jy het penne, potlode, uitveër en ’n sakrekenaar byderhand. Hou die horlosie dop sodat jy elke vraestel binne die toegelate tyd van 3 uur voltooi. 4. Die doel van hierdie oefening is om jou kennis te toets – moenie jouself kul deur na die antwoorde te kyk voordat jy elke vraestel klaargemaak het nie. 5. Gebruik die memorandums om jou antwoorde na te sien. Let op waar jy die verkeerde antwoorde gegee het – dit is die afdelings van die kurrikulum waaraan jy meer aandag moet gee. Raadpleeg jou handboeke en die relevante hoofstukke in hierdie studiegids, en bestee tyd om weer die afdelings waar jy die laagste punte behaal het, te leer. 6. Wanneer jy voel jy het jou kennis genoegsaam verbeter in dié areas waar jy met jou eerste poging swak gevaar het, kan jy weer deur elke vraestel werk (gebruik die fotostate wat jy vroeër van die antwoordboeke gemaak het). Vergelyk jou werk met die memorandum om te sien of jy hierdie keer beter gevaar het. 7. Ons herhaal: As jy sukses in Rekeningkunde wil behaal, moet jy oefen, oefen, oefen! Doen hierdie oefening so dikwels moontlik sodat jy die eindeksamen kan kafdraf! 138 BYLAAG  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 2 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies sorgvuldig deur en volg dit noukeurig. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. 'n Spesiale ANTWOORDEBOEK word verskaf waarin ALLE vrae beantwoord moet word. 3. Toon bewerkings om deelpunte te verdien. 4. Jy mag 'n nieprogrammeerbare sakrekenaar gebruik. © Departement van Basiese Onderwys 2014 5. Jy mag 'n donker potlood of blou/swart ink gebruik om die vrae te beantwoord. Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde NOTA AAN ONDERWYSERS Hierdie Modelvraestel is bedoel om aan onderwysers en leerders 'n begrip te gee van die standaard en formaat van vrae wat as geldig beskou word vir die graad 12-NSS- Rekeningkunde-eksamen (KABV) vanaf 2014. Onderwysers word ook verwys na: • Die Eksamenriglyne vir verdere inligting oor struktuur en standaarde wat vereis word • Die Ontledingsraamwerke vir bewys van die nakoming van die gewigstoekenning van die inhoud, kognitiewe vlakke en vlakke van uitdaging NUWE KABV-INHOUD Die volgende vrae bevat nuwe inhoud volgens die KABV: • VRAAG 2 dek Krediteure-rekonsiliasie; die opstel daarvan is 'n graad 11-onderwerp wat in graad 12 geëksamineer mag word • VRAAG 3 dek 'n Maatskappykontantbegroting en sluit die terugkoop van aandele in • VRAAG 4 fokus op die terugkoop van aandele en die gevolg daarvan op die Balansstaat, Notas en toepaslike finansiële aanwysers • VRAAG 5 is 'n standaard-kontantvloei- en -vertolkingsvraag wat aspekte oor die terugkoop van aandele insluit DUBBELE TOETSING Dit is nie aanbevole praktyk om in eksamenvraestelle 'dubbele toetsing' van onderwerpe regoor vrae toe te pas nie. Aangesien die onderwerp oor die terugkoop van aandele kommer of vrae by onderwysers oor die aanvaarbare hantering van die onderwerp kan laat ontstaan, is hierdie onderwerp in verskeie kontekste in hierdie Modelvraestel herhaal. Verwys na die Eksamenriglyne vir verdere navrae. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 139 Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 3 DBE/2014 Rekeningkunde 4 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model VRAAG 1: VERVAARDIGING (40 punte; 25 minute) 6. Gebruik die inligting in die tabel hieronder as 'n gids wanneer jy die vraestel 140 BYLAAG  beantwoord. Probeer om NIE daarvan af te wyk NIE. 1.1 ACE SAKREKENAARS VRAAG 1: 40 punte; 25 minute Hierdie besigheid vervaardig een soort basiese skoolsakrekenaar. Die  Hoofonderwerp van die vraag: Hierdie vraag integreer: besigheid gebruik die periodieke voorraadstelsel. Bestuursrekeningkunde Produksiekostestaat GEVRA: Ontleding en vertolking van eenheidskoste en Vervaardiging gelykbreekpunt 1.1.1 Dui die kosterekeninge aan wat deur die volgende in 'n Bestuur van hulpbronne vervaardigingsonderneming geraak sal word: Interne beheer en interne oudit Etiek (a) Huur betaal vir fabrieksgeboue (b) Oortyd betaal aan fabriekswerkers VRAAG 2: 30 punte; 20 minute (c) Kommissie betaal aan verkoopspersoneel Hoofonderwerp van die vraag: Hierdie vraag integreer: (d) Koste van grondstowwe wat in die produksieproses gebruik Finansiële rekeningkunde word Versoening van 'n Krediteuregrootboekrekening met 'n (e) Salaris van interne ouditeur (5) Krediteure-versoening Krediteurerekeningstaat Bestuur van hulpbronne 1.1.2 Stel die Produksiekostestaat vir die jaar geëindig Interne beheer en interne oudit 28 Februarie 2013 op. (10) VRAAG 3: 50 punte; 30 minute 1.1.3 30 000 sakrekenaars is gedurende die finansiële jaar vervaardig. Hoofonderwerp van die vraag: Hierdie vraag integreer: Bereken die koste van produksie per eenheid. (3) Bestuursrekeningkunde INLIGTING: Ontleed en vertolk 'n kontantbegroting Kontantbegroting Bestuur van hulpbronne Inligting geneem uit die finansiële rekords op 28 Februarie 2013: Interne beheer en interne oudit R VRAAG 4: 50 punte; 30 minute Administrasiekoste 485 000 Hoofonderwerp van die vraag: Hierdie vraag integreer: Direkte materiaal-/Grondstofkoste 1 161 000 Finansiële rekeningkunde Fabrieksbokoste 810 000 Aandeelhouersbelang-afdeling in die Balansstaat en Terugkoop van aandele Verkoops- en verspreidingskoste 245 000 Notas Ontleding en vertolking: Netto batewaarde Direkte arbeidskoste ? Primêre koste 1 797 000 VRAAG 5: 70 punte; 40 minute Totale koste van produksie van klaarprodukte 2 460 000 Hoofonderwerp van die vraag: Hierdie vraag integreer: Goedere-in-bewerking (1 Maart 2012) 102 000 Finansiële rekeningkunde Goedere-in-bewerking (28 Februarie 2013) ? Kontantvloeistaat Klaarproduktevoorraad (1 Maart 2012) 202 800 Kontantvloei en vertolking van Ontleding en vertolking van finansiële inligting Klaarproduktevoorraad (28 Februarie 2013) 500 200 inligting. Onafhanklike ouditeursverslag Verkope (26 500 sakrekenaars teen R130 elk) 3 445 000 Interne beheer Koste van verkope ? Etiek en professionele liggaam VRAAG 6: 60 punte; 35 minute Hoofonderwerp van die vraag: Hierdie vraag integreer: Finansiële rekeningkunde Opstel van Inkomstestaat Inkomstestaat, vaste bates en Bestuur van hulpbronne voorrade Bateverkoperekening Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Voorraadwaardasie: EIEU en geweegde gemiddelde Internebeheer-probleemoplossing Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 5 DBE/2014 Rekeningkunde 6 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 1.2 MALOMA MELKERY VRAAG 2: KREDITEURE-VERSOENING EN INTERNE BEHEER (30 punte; 20 minute) Jy word voorsien van inligting vir die jaar geëindig 28 Februarie 2013. Die Organic Handelaars koop en verkoop organiese produkte. 'n Rekeningstaat wat op eienaar van hierdie melkery is Mark Maloma. Die onderneming verkoop 28 Julie 2013 van 'n krediteur, Aqua Groothandelaars, ontvang is, toon 'n ander bedrag gegeurde melk in bottels. verskuldig deur Organic Handelaars as die bedrag in die Krediteuregrootboek van Organic Handelaars. INLIGTING: GEVRA: Die getal eenhede geproduseer en verkoop het van 420 000 bottels in 2012 tot 540 000 bottels in 2013 toegeneem. 2.1 Maak 'n lys van die veranderinge aan Aqua Groothandelaars se rekening in die Krediteuregrootboek, wat die boekhouer moet boekstaaf om die foute of weglatings reg te stel. Gee 'n kort beskrywing in die Besonderhede-kolom en © Departement van Basiese Onderwys 2014 Die volgende syfers is op die 2013 finansiële jaar van toepassing: toon die veranderinge in die saldo's in die Bedrag-kolom. (12) TOTAAL PER EENHEID 2.2 Stel 'n Krediteure-rekonsiliasiestaat vir Aqua Groothandelaars vir Julie 2013 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde Verkope (540 000 x R6,60) R3 564 000 R6,60 op. (10) Veranderlike koste R1 458 000 R2,70 Vaste koste R972 000 R1,80 2.3 Die eienaar van Organic Handelaars is ongelukkig oor die foute wat voorgekom het en onakkurate rekords in hul boeke tot gevolg gehad het. 1.2.1 Bereken die gelykbreekpunt en lewer kommentaar op die vlak van Verduidelik kortliks TWEE maatreëls wat Organic Handelaars kan produksie vir die jaar. (7) implementeer om goeie beheer oor hul krediteure te kan volhou en om te voorkom dat dit in die toekoms weer gebeur. (4) 1.2.2 Ten spyte van die feit dat die fabriekswerkers 'n 10%- loonverhoging gekry het, het die direktemateriaalkoste met 50 sent 2.4 Organic Handelaars ondervind kontantprobleme en is tans in 'n posisie waar per eenheid gedaal. Wat kon die verskil veroorsaak het? Watter hulle hul krediteure nie betyds kan betaal nie. Aqua Groothandelaars het aan hulle 'n kredietlimiet van R40 000 toegestaan. Al hul huidige krediteure vereis opmerking sal jy aan Mark maak in verband met die beheer van dat hulle binne 30 dae betaal word en hulle laat hul klante kredietterme van hierdie item? (3) 60 dae toe. Stel TWEE maniere voor waarop die likiditeitsposisie kan verbeter. (4) 1.2.3 Die vaste koste per eenheid het van R1,90 in 2012 tot R1,80 in 2013 afgeneem. Behoort Mark hiermee tevrede te wees? Watter INLIGTING: opmerking sal jy aan Mark maak in verband met die beheer van hierdie item? Verskaf syfers om jou antwoord te staaf. (4) KREDITEUREGROOTBOEK VAN ORGANIC HANDELAARS 1.2.4 Jy is die interne ouditeur en jy het opgemerk dat die onderneming KG4. AQUA GROOTHANDELAARS bottels gebruik wat by Apex Produkte gekoop is as houers vir die Debiet Krediet Saldo gegeurde melk. Die kontrak met Apex Produkte is deur die 2013 Krediet kantoorbestuurder, Alex Fynn, onderteken. Terwyl jy een aand laat Julie 1 Saldo oorgedra 17 680 gewerk het, het jy opgemerk dat Apex Produkte 'n skootrekenaar Julie 6 Tjek 6321 16 796 884 by mnr. Fynn afgelewer het. Korting 884 NUL Julie 8 Faktuur 2590 17 932 17 932 • Sal jy hieroor bekommerd wees? Gee 'n rede vir jou antwoord. Julie 10 Debietnota 89 593 17 339 • Verduidelik watter stappe jy as interne ouditeur sal doen. Noem Julie 14 Faktuur 2810 25 490 42 829 DRIE punte. (8) Julie 16 Joernaalbewys 450 1 800 41 029 Julie 17 Debietnota 102 1 482 39 457 Julie 19 Faktuur 1067 420 39 967 Julie 22 Tjek 6410 18 000 11 967 40 Julie 29 Faktuur 3056 32 604 44 571 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 141 Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 7 DBE/2014 Rekeningkunde 8 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model Rekeningstaat ontvang van Aqua Groothandelaars: VRAAG 3: KONTANTBEGROTING (50 punte; 30 minute) 142 BYLAAG  Aqua Groothandelaars As die rekenmeester van Blossom Handelaars Bpk. is jy besig om die  Posbus 453; Stellenbosch 7599; Tel: 021 851 5679 Kontantbegroting vir die drie maande geëindig 30 September 2013, wat aan die Organic Handelaars Datum van rekeningstaat: 25 Julie 2013 direkteure voorgelê sal word, te hersien. Posbus 219 Kredietlimiet: R40 000 GEVRA: Stellenberg, 7550 Debiet Krediet Bedrag 3.1 Verduidelik aan die aandeelhouers wat die hoofverskil tussen 'n 2013 geprojekteerde inkomstestaat en 'n Kontantbegroting is. (2) Julie 1 Saldo oorgedra 17 680 Julie 6 Kwitansie 1436 16 796 884 3.2 Noem TWEE items wat in 'ander bedryfsuitgawes' ingesluit kan wees. (2) Julie 8 Faktuur 2590 17 932 18 816 3.3 Voltooi die Debiteure-invorderingsskedule vir Julie en Augustus 2013. (8) Julie 10 Kredietnota 1038 539 18 277 Julie 10 Kredietnota 1042 3 900 14 377 3.4 Bereken die volgende: Julie 16 Faktuur 2810 25 904 40 281 Julie 17 Debietnota 102 1 482 38 799 3.4.1 Die % toename in verkope in September 2013 (3) Julie 19 Kredietnota 141 420 38 379 3.4.2 Die huurinkomstebedrag vir September 2013. Let daarop dat die Julie 22 Tjek 6410 18 000 20 379 maatskappy vir 'n 12%-toename in huur vanaf 1 September 2013 Korting 900 19 479 begroot. (2) ADDISIONELE INLIGTING: 3.4.3 Die totale verkope vir Augustus 2013 (4) 1. Aqua Groothandelaars het die korting, soos deur Organic Handelaars op 6 Julie 3.4.4 Die bedrag wat gedurende September aan krediteure betaal sal geëis, verwerp en aangedui dat die betaling te laat ontvang is om vir die korting word (4) te kwalifiseer. 3.4.5 Die bedrag wat in September 2013 vir tussentydse dividende betaal 2. Daar is 'n geskil oor die goedere teruggestuur deur Organic Handelaars soos sal word (4) per debietnota DN 89. Die fout is deur Organic Handelaars gemaak. Aqua Groothandelaars se kredietnota KN 1038 is korrek. 3.4.6 Wat die terugkoop van aandele die maatskappy in September 2013 sal kos (3) 3. Aqua Groothandelaars het kredietnota 1042 op 10 Julie getoon. Dit verwys egter na een van hulle ander klante, Orgo Winkels, en nie na Organic Handelaars nie. 3.4.7 Die rente wat vir September 2013 ontvang sal word (4) 4. Faktuur 2810 is korrek deur Organic Handelaars geboekstaaf. 3.5 In Augustus is daar 'n bedrag wat vir inkomstebelasting betaal sal word. 5. Aqua Groothandelaars het goedere op skuld by Organic Handelaars gekoop. 3.5.1 Wat word deur hierdie bedrag verteenwoordig, aangesien die Die boekhouer is opdrag gegee om hul debietsaldo van R1 800 in die finansiële jaareinde van hierdie maatskappy jaarliks aan die einde Debiteuregrootboek na die Aqua Groothandelaarsrekening in die van Februarie is? (2) Krediteuregrootboek oor te dra. Sy het egter die inskrywing verkeerd gedoen (verwys na Joernaalbewys 450). Aqua Groothandelaars het ook vergeet om 3.5.2 Hoe sal hierdie bedrag bereken word? (2) hierdie transaksie te boekstaaf. 3.6 Die aandeelhouers is ongelukkig met die manier waarop die invordering van 6. Kredietnota 141 vir R420 ontvang van Aqua Groothandelaars is foutiewelik as debiteure hanteer is. Faktuur 141 in die Krediteuregrootboek geboekstaaf. 3.6.1 Verduidelik waarom jy glo dat die aandeelhouers so voel rakende 7. Organic Handelaars het vergeet om hul korting op 22 Julie te eis. Daar was ook die invordering van debiteure. (2) op 22 Julie 'n aftrekfout van R10 000 in die Krediteuregrootboekrekening. 3.6.2 Stel TWEE maatreëls voor wat ingestel kan word om die situasie te 8. Let daarop dat Aqua Groothandelaars se rekeningstaat op 25 Julie 2013 verbeter. (2) voorberei is. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief 30 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 9 DBE/2014 Rekeningkunde 10 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 3.7 Aan die einde van Junie is die volgende bedrae geïdentifiseer. Die direkteure BLOSSOM HANDELAARS BPK. het jou gevra om aan hulle te verduidelik hoekom die begrote en werklike KONTANTBEGROTING VIR DRIE MAANDE GEËINDIG 30 SEPTEMBER 2013 bedrae van sekere items so beduidend verskil. Verduidelik wat jy aan hulle sal sê oor elk van die volgende items. Verduidelik EEN punt van raad in elke 2013 2013 2013 geval. JULIE AUGUSTUS SEPTEMBER ONTVANGSTE JUNIE 2013 Kontantverkope 1 200 000 1 200 000 1 440 000 Begroot Werklik Advertensies R5 200 R8 000 Invorderings van debiteure ? ? 804 800 Opleiding van werknemers R12 000 NUL Gewone aandelekapitaal (nuwe aandele) 400 000 Huurinkomste R8 500 R2 000 (6) Huurinkomste 8 500 8 500 ? © Departement van Basiese Onderwys 2014 Vaste deposito verval 375 000 INLIGTING: Rente op vaste deposito 4 500 4 500 ? Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde 1. Kredietverkope: 40% van alle verkope is op krediet. Diverse inkomste ? Debiteure word 30 dae gegee om hul skuld te vereffen. Neigings die afgelope jaar toon egter dat debiteure soos volg betaal: 1 893 300 2 339 000 2 635 700 • 40% in dieselfde maand van verkope, onderhewig aan 'n 5%-korting • 35% in die maand wat op die verkope volg, dit is 30 dae • 20% in die tweede maand wat op die verkope volg, dit is 60 dae • 5% van skulde word na 60 dae afgeskryf BETALINGS Aankoop van voorraad ? ? 300 000 2. Voorraadaankope: Betalings aan krediteure ? ? • Die onderneming werk op 'n vastevoorraadbasis waar voorraad wat binne 'n maand verkoop is, aan die einde van daardie maand vervang word. Direkteursfooie 6 000 6 000 6 000 • Die onderneming gebruik 'n winsopslag van 60% op kosprys. Salarisse en lone 520 000 520 000 520 000 • 80% van voorraad word op krediet aangekoop en krediteure word binne Ouditfooie 7 500 7 500 7 500 30 dae betaal. Inkomstebelasting 46 000 3. Vaste deposito: Advertensies 5 200 5 200 5 200 Die onderneming het drie vaste deposito's by Reliable Bank ter waarde van Dividende op gewone aandele ? R675 000 teen 'n rentekoers van 8,0%. Een van dié vaste deposito's, met 'n Terugkoop van aandele ? waarde van R375 000, verval in September. Ander bedryfsuitgawes ? ? ? 4. Aandele: • Die maatskappy het 250 000 uitgereikte aandele en die gemagtigde 1 758 700 1 804 700 2 835 200 aandelekapitaal het 'n saldo van R1 500 000. • Die maatskappy beplan om 'n verdere 40 000 aandele gedurende Augustus 2013 teen 'n prys van R10,00 per aandeel uit te reik. Surplus (tekort) 134 600 534 300 (199 500) • Een van die aandeelhouers is vroeër die jaar oorlede. Hierdie aandeelhouer besit 55 000 aandele. Daar is besluit om die aandele Beginbanksaldo (28 000) 106 600 640 900 gedurende September 2013 uit die boedel terug te koop teen 'n prys van Eindbanksaldo 106 600 640 900 441 400 R15,50 elk. 5. Dividende: 50 Teen die einde van September sal 'n tussentydse dividend van 40 sent per aandeel op aandele in besit aan die einde van September betaal word. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 143 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 11 DBE/2014 Rekeningkunde 12 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model VRAAG 4: TERUGKOOP VAN AANDELE EN VERTOLKING 144 BYLAAG  (50 punte; 30 minute) Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Prospect Beperk vir die jaar geëindig 31 Maart 2013. Die HUB, Ronnie Phosa, besit 150 000 aandele in die maatskappy,  saam met sy kinders. Waar verduidelikings of kommentaar gevra word, word daar van jou verwag om syfers of finansiële aanwysers aan te haal om jou verduidelikings te staaf. GEVRA: HOU HIERDIE BLADSY BLANKO. 4.1 Aandeelhouersbelang-gedeelte van die Balansstaat op 31 Maart 2013. (6) 4.2 Notas tot: • Gewone aandelekapitaal (13) • Behoue inkomste (15) 4.3 Bereken die netto batewaarde per aandeel op 31 Maart 2013 na die terugkoop van die aandele by die Gaptu-familie. (4) 4.4 Die Gaptu-familie was gretig om hul aandele te verkoop aangesien hulle ongelukkig was met die lae uitbetaalbeleid wat die direkteure gevolg het met die besluite oor dividende. Na jou mening, is hulle klagtes geldig, of nie? Verduidelik. (4) 4.5 Is die Gaptu-familie 'n billike waarde vir hul aandele aangebied? Verduidelik. (3) 4.6 Na jou mening, sal die terugkoop van die aandele by die Gaptu-familie tot voordeel van die oorblywende aandeelhouers wees, of nie? Verduidelik. (5) INLIGTING: 1. Die gewone aandelekapitaal op 1 April 2012 bestaan uit: • 250 000 gewone aandele uitgereik gedurende die 2010 finansiële jaar teen R5,00 per aandeel • 150 000 gewone aandele uitgereik gedurende die 2011 finansiële jaar teen R7,00 per aandeel. 2. Behoue inkomste op 1 April 2012 beloop R1 960 000. 3. Die volgende veranderinge aan die aandelekapitaal het gedurende die 2013 finansiële jaar plaasgevind: • Op 1 Oktober 2012 is 100 000 nuwe, gewone aandele uitgereik teen R9,00 per aandeel. Hierdie aandeelhouers is nie geregtig op tussentydse dividende nie. • Op 31 Maart 2013 het die direkteure besluit om 220 000 gewone aandele by lede van die Gaptu-familie, wat nie verder daarin belangstel om aandeelhouers te wees nie, terug te koop. Hierdie aandeelhouers het oorspronklik die meeste van hul aandele op die JSE teen verskillende pryse en op verskillende tye aangekoop. Die terugkoopprys was R10,70 per aandeel. Hierdie aandeelhouers is geregtig op alle dividende vir die 2013 finansiële jaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 13 DBE/2014 Rekeningkunde 14 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 4. Addisionele inligting vir die afgelope twee finansiële jaar: VRAAG 5: KONTANTVLOEI EN VERTOLKING (70 punte; 40 minute) Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Bellco Beperk vir die jaar geëindig FINANSIËLE JAAR GEËINDIG: 31 Augustus 2013. 31 Maart 31 Maart 2013 2012 5.1 'n Maatskappy se gepubliseerde jaarverslag bestaan uit vyf hoofdele. Netto inkomste na belasting R1 600 000 R2 200 000 Gewone aandeelhouersbelang teen Kies 'n beskrywing uit KOLOM B wat by 'n komponent in KOLOM A pas. ? R4 260 000 Skryf slegs die letter (A–E) langs die vraagnommer (5.1.1–5.1.5) in die jaareinde Getal uitgereikte aandele teen 400 000 ANTWOORDEBOEK neer. ? jaareinde aandele KOLOM A KOLOM B Markprys per aandeel op die JSE 1 040 sent 1 040 sent (Komponente van die jaarverslag) (Beskrywing) © Departement van Basiese Onderwys 2014 Netto batewaarde per aandeel ? 1 065 sent 5.1.1 Inkomstestaat A 'n skriftelike, verbale verduideliking Verdienste per aandeel 356,6 sent 488,9 sent van die bedrywighede van die Tussentydse dividende 70 sent 90 sent 5.1.2 Balansstaat maatskappy gedurende 'n Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde Finale dividende 102 sent 140 sent finansiële jaar 5.1.3 Kontantvloeistaat B toon aan of die aandeelhouers op 5.1.4 Direkteursverslag die finansiële state kan staatmaak, 50 of nie 5.1.5 Onafhanklike ouditeursverslag C toon die wins/verlies van die maatskappy aan D toon die invloed van die bedryfs-, finansiële en beleggingsaktiwiteite op die kontanthulpbronne aan E toon die netto waarde van die maatskappy aan (5 x 1) (5) 5.2 Voltooi die Kontantvloeistaat vir die jaar. Toon bewerkings tussen hakies. (22) 5.3 Bereken die volgende finansiële aanwysers vir 2013: 5.3.1 Vuurproefverhouding (4) 5.3.2 % opbrengs op gemiddelde aandeelhouersbelang (4) 5.3.3 Skuld-eienaarsbelang-verhouding (3) 5.3.4 % opbrengs op gemiddelde kapitaal aangewend (gebruik netto inkomste voor belasting) (4) 5.4 Die direkteure is tevrede dat die bedryfsdoeltreffendheid van die onderneming verbeter het. Haal aan en verduidelik TWEE finansiële aanwysers om hul mening te staaf. (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 145 Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 15 DBE/2014 Rekeningkunde 16 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model 5.5 Volgens die Maatskappywet (Wet 61 van 1973) mag die direkteure slegs 2. Uittreksels uit die Inkomstestaat en Notas vir die jaar geëindig aandele terugkoop indien die likiditeit van die onderneming aanvaarbaar is. Haal 31 Augustus 2013: aan en verduidelik DRIE finansiële aanwysers wat bewys lewer dat hulle aan die 146 BYLAAG  Wet voldoen het. (6) Waardevermindering R1 010 000  5.6 Die direkteure wil volgende jaar nog 'n tak in 'n ander omgewing vestig. Hulle sal Bedryfswins 3 062 000 R1,5 miljoen benodig om dit te finansier. Een van die direkteure het voorgestel Rente-uitgawe 462 000 dat hulle hierdie uitbreiding moet finansier deur lenings te verhoog in plaas Netto wins voor belasting 2 600 000 daarvan om nuwe aandele uit te reik. Netto wins na belasting 1 820 000 • Haal aan en verduidelik TWEE finansiële aanwysers om sy mening te staaf. Tussentydse dividende betaal 770 000 • Verduidelik TWEE ander faktore, met raad, wat die direkteure moet oorweeg Finale dividende verklaar 921 600 voordat hulle met hierdie uitbreiding voortgaan. (10) 3. Aandele uitgereik en teruggekoop: 5.7 Verwys na die uittreksel van die onafhanklike ouditeursverslag onder Inligting 6: • 1 000 000 gewone aandele is teen die einde van die vorige finansiële jaar, • Verduidelik in jou eie woorde hoekom dit vir die onafhanklike ouditeure nodig 31 Augustus 2012, uitgereik. is om interne beheer in die afdeling oor Direkteure se Verantwoordelikheid te • 400 000 gewone aandele is op 1 September 2012 uitgereik. noem. (2) • 120 000 gewone aandele is op 28 Februarie 2013 uit die boedel van 'n • In die afdeling oor Onafhanklike Ouditeur se Verantwoordelikheid noem hulle afgestorwe aandeelhouer teruggekoop. Die aandele is teen R2,60 hoër as iets oor 'etiese vereistes'. Gee 'n praktiese voorbeeld hiervan. (2) die gemiddelde uitreikprys teruggekoop. • Is hul finale mening goed, of nie? Verduidelik. (2) • Hoekom is dit vir die onafhanklike ouditeur nodig om die kwalifikasie GR (SA) 4. Veranderinge aan vaste bates: agter sy naam te hê? Verduidelik. (2) Nuwe voertuie en toerusting is gedurende die jaar vir R880 000 aangekoop. Ongebruikte voertuie is gedurende die jaar teen boekwaarde verkoop. INLIGTING: 5. Finansiële aanwysers vir die afgelope twee jaar: 1. Uittreksel uit die Balansstaat vir die jaar geëindig 31 Augustus: 2013 2012 Vaste bates 12 138 000 12 357 000 2013 2012 Beleggings (4% p.j.) 250 000 600 000 Solvensieverhouding 3,3 : 1 2,1 : 1 Bedryfsbates 3 465 000 3 200 000 Bedryfsverhouding 1,9 : 1 1,5 : 1 Handelsvoorraad 1 720 000 2 250 000 Vuurproefverhouding ? 0,4 : 1 SAID (Inkomstebelasting) 65 000 0 Omsetsnelheid van voorraad 8,7 keer 6,6 keer Handels- en ander ontvangbare bedrae (SAID uitgesluit) 1 140 000 940 000 % opbrengs op gemiddelde Kontant en kontantekwivalente 540 000 10 000 ? 15,6% aandeelhouersbelang Netto batewaarde per aandeel 860,3 sent 859,5 sent TOTALE BATES 15 853 000 16 157 000 Verdienste per aandeel 135,8 sent 114,2 sent Dividende per aandeel 127 sent 30 sent Aandeelhouersbelang 11 011 400 8 595 000 Skuld-eienaarsbelang-verhouding ? 0,6 : 1 Aandelekapitaal 8 960 000 6 360 000 % opbrengs op gemiddelde kapitaal ? 12,4% Behoue inkomste 2 051 400 2 235 000 aangewend Lening by Unity Bank (11% p.j.) 3 000 000 5 400 000 % bruto wins op koste van verkope 62,2% 58,3% Bedryfslaste 1 841 600 2 162 000 % bedryfsuitgawes op verkope 37,9% 44,5% Handels- en ander betaalbare bedrae (SAID en % bedryfswins op verkope 10,1% 7,3% aandeelhouers uitgesluit) 920 000 1 260 000 SAID (inkomstebelasting) 0 72 000 Aandeelhouers vir dividende 921 600 620 000 Oortrokke bankrekening 0 210 000 TOTALE EKWITEIT EN LASTE 15 853 000 16 157 000 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 17 DBE/2014 Rekeningkunde 18 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model VRAAG 6: INKOMSTESTAAT, VASTE BATES EN VOORRAAD 6. Uittreksel uit die onafhanklike ouditeursverslag. Let daarop dat hierdie (60 punte; 35 minute) NIE 'n volledige verslag is NIE. 6.1 KLOOF REKENAARS (EDMS.) BPK. VERSLAG VAN DIE ONAFHANKLIKE OUDITEUR Jy word voorsien van inligting met betrekking tot Kloof Rekenaars (Edms.) Ons het die jaarlikse finansiële state van Bellco Beperk geoudit ... soos Bpk. vir die jaar geëindig 30 Junie 2013. aangetoon op bladsy 52 tot 64. GEVRA: Direkteure se Verantwoordelikheid vir die Finansiële State 6.1.1 Verwys na Aansuiwerings en Addisionele Inligting 5. Bereken die wins/verlies met die verkoop van die kantoorrekenaars op Die direkteure van die maatskappy is verantwoordelik vir die opstel en 31 Maart 2013. (6) © Departement van Basiese Onderwys 2014 redelike voorlegging van hierdie finansiële state in ooreenstemming met die Internasionale Finansiële Verslagdoeningstandaarde en die vereistes van die 6.1.2 Verwys na Aansuiwerings en Addisionele Inligting 6. Bereken die Maatskappywet van Suid Afrika, en vir sodanige interne beheer soos wat die waarde van die voorraad voorhande van die: Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde direkteure bepaal het noodsaaklik te wees om hulle in staat te stel om • Hypa-skootrekenaars, volgens die spesifieke identifikasiemetode (3) finansiële state op te stel wat vry is van wesenlike verdraaiing, of dit deur • ABX-drukkers, volgens die EIEU-metode (5) bedrog of foute is. • Silvo-drukkerspapier, volgens die geweegdegemiddelde-metode. (5) Onafhanklike Ouditeur se Verantwoordelikheid 6.1.3 Stel die Inkomstestaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2013 op. (32) Ons verantwoordelikheid is om 'n mening uit te spreek oor die finansiële state INLIGTING: gegrond op ons oudit. (a) Items geneem uit die Vooraansuiweringsproefbalans op 30 Junie 2013: Ons het ons oudit uitgevoer volgens die Internasionale Standaarde vir Balansstaatrekeninge-afdeling Debiet Krediet Ouditering. Hierdie standaarde vereis dat ons voldoen aan etiese vereistes en Grond en geboue 930 000 dat ons die oudit beplan en uitvoer om 'n redelike versekering te kry dat die Toerusting 510 100 finansiële state vry van wesenlike verdraaiing is. Opgelope waardevermindering op toerusting 231 000 Handelsvoorraad 281 000 Mening Lening van Hoofweg Kredietverleners (13% p.j.) 300 000 SAID (voorlopige belasting) 194 000 Na ons mening weerspieël die jaarlikse finansiële state 'n redelike weergawe, Debiteurekontrole 32 000 in alle wesenlike opsigte, van die finansiële posisie van Bellco Beperk soos Voorsiening vir oninbare skulde 2 000 op 31 Augustus 2013, en sy finansiële vertoning en kontantvloei vir die 52 weke wat tot gevolg het dat dit in ooreenstemming is met Internasionale Nominalerekeninge-afdeling Finansiële Verslagdoeningstandaarde en die vereistes van die Verkope 3 700 000 Maatskappywet van Suid-Afrika. Koste van verkope 2 100 000 Personeeluitgawes (salarisse, lone en MSANE & CHARTER kommissie) 180 000 Direkteur: MPJ Msane Direkteursvergoeding 120 000 Geregistreerde Ouditeur; Geoktrooieerde Rekenmeester (SA) Kommissie-inkomste 36 000 15 September 2013 Rente op lening 29 000 Diverse uitgawes (insluitende verpakkingsmateriaal) 45 000 70 Bateverkope 7 000 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 147 Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 19 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model (b) Aansuiwerings en addisionele inligting: 148 BYLAAG  1. Kommissie-inkomste van R2 350 is aan die onderneming verskuldig. 2. Verpakkingsmateriaal van R1 700 is voorhande aan die einde van die  jaar. Verpakkingsmateriaal is ingesluit by Diverse uitgawes. 3. Een van die twee direkteure is sy fooie vir 6 maande betaal. Die fooie is halfpad gedurende die finansiële jaar met 10% verhoog. Voorsien vir die verskuldigde fooie. Beide direkteure verdien dieselfde jaarlikse fooie. 4. Rente teen 13% p.j. is op die lening verskuldig. Hierdie rente word nie gekapitaliseer nie. Die lening is etlike jare gelede aangegaan. 'n Betaling van R100 000 is op 31 Desember 2012 gedoen. Dit is behoorlik geboekstaaf. 5. Toerusting bestaan uit: Kosprys op Opgelope Waardever- 30 Junie 2013 waardever- minderingkoers mindering op 1 Julie 2012 Algemene 20% op toerusting 418 000 183 000 verminderende- saldo-metode Kantoorrekenaars 92 100 48 000 33⅓% op kosprys R510 10 R23 000 LET WEL: Een van die kantoorrekenaars is op 31 Maart 2013 verkoop. Die verkoopprys is teen die Bateverkope- rekening gekrediteer, maar geen ander inskrywing is gemaak nie. Die kosprys van hierdie rekenaar was R18 600 en die opgelope waardevermindering aan die begin van die jaar was R9 400. Waardevermindering moet teen die koerse hierbo afgeskryf word. 6. Die onderneming gebruik die deurlopende voorraadstelsel. Voorraadrekords toon: Item Waardasie- Voorraad Waarde op metode voorhande op 30 Junie 2013 30 Junie 2013 Spesifieke Hypa- identifikasie: 20 rekenaars ? skootrekenaars R10 500 elk ABX-drukkers EIEU 46 drukkers ? Silvo- Geweegde 600 riem ? drukkerspapier gemiddeld Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 21 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model GEVRA: • Verduidelik EEN probleem met betrekking tot elke verkoopspersoon. Verskaf syfers om jou verduideliking te staaf. (6) • Watter raad sal jy aan die direkteure gee met betrekking tot die plan om hierdie verkoopspersone in diens te neem? (3) INLIGTING: Naam van verkoopspersoon: GUGU MANNY JIM © Departement van Basiese Onderwys 2014 Getal skootrekenaars geneem uit die voorraad aan die begin van die 20 20 20 maand Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde Getal skootrekenaars vir kontant 9 16 11 verkoop Getal rekenaars teruggegee aan voorraad aan die einde van die 11 4 8 maand Korting aan klante toegestaan R0 R8 000 R5 000 Kontant van verkope deur elke verkoopspersoon in die bankrekening R148 500 R207 000 R193 000 gedeponeer Bruto wins verdien voor korting en R54 000 R90 000 R72 000 ander uitgawes Basiese salaris R7 000 R7 000 R7 000 Kommissie aan elke R14 850 R25 200 R17 850 verkoopspersoon betaal Vervoertoelaag geëis (R2,00 per km) R3 000 R1 000 R1 000 60 GROOTTOTAAL: 300 BYLAAG 149 Kopiereg voorbehou Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 2 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek VRAAG 1 1.1.1 Dui die kosterekeninge aan wat deur die volgende in 'n 150 BYLAAG  vervaardigingsonderneming geraak sal word:  Besonderhede: Kosterekening geraak: (a) Huur betaal vir fabrieksgeboue (b) Oortyd betaal aan fabriekswerkers (c) Kommissie betaal aan verkoopspersoneel (d) Koste van grondstowwe wat in die produksieproses gebruik word (e) Salaris van interne ouditeur 5 1.1.2 ACE SAKREKENAARS Produksiekostestaat vir die jaar geëindig 28 Februarie 2013 10 1.1.3 Bereken die koste van produksie per eenheid. 3 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 3 DBE/2014 Rekeningkunde 4 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek 1.2.1 Bereken die gelykbreekpunt vir die jaar. 1.2.4 Met betrekking tot die gebeure rakende die kantoorbestuurder, Alex Fynn: Sal jy hieroor bekommerd wees? Gee 'n rede vir jou antwoord. Lewer kommentaar op die vlak van produksie vir die jaar. Verduidelik watter stappe jy as interne ouditeur sal doen. Noem DRIE © Departement van Basiese Onderwys 2014 punte. 7 1.2.2 Ten spyte van die feit dat die fabriekswerkers 'n 10%-loonverhoging Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde gekry het, het die direktemateriaalkoste met 50 sent per eenheid gedaal. Wat kon die verskil veroorsaak het? 8 40 Watter opmerking sal jy aan Mark maak in verband met die beheer van hierdie item? 3 1.2.3 Die vaste koste per eenheid het van R1,90 in 2012 tot R1,80 in 2013 afgeneem. Behoort Mark hiermee tevrede te wees? JA/NEE Watter opmerking sal jy aan Mark maak in verband met die beheer van hierdie item? Verskaf syfers om jou antwoord te staaf. 4 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 151 Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 5 DBE/2014 Rekeningkunde 6 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek VRAAG 2 2.3 Die eienaar van Organic Handelaars is ongelukkig met die foute wat 152 BYLAAG  voorgekom het en onakkurate rekords in hul boeke tot gevolg gehad 2.1 Maak 'n lys van die veranderinge aan Aqua Groothandelaars se rekening het. Verduidelik kortliks TWEE maatreëls wat Organic Handelaars kan in die Krediteuregrootboek, wat die boekhouer moet boekstaaf om die implementeer om goeie beheer oor hul krediteure te kan volhou en om  foute of weglatings reg te stel. Gee 'n kort beskrywing in die te voorkom dat dit in die toekoms weer gebeur. Besonderhede-kolom en toon die veranderinge in die saldo's in die Bedrag-kolom. Besonderhede Bedrag Vooraansuiweringsaldo in Krediteuregrootboek 4 2.4 Organic Handelaars ondervind kontantprobleme en is tans in 'n posisie waar hulle hul krediteure nie betyds kan betaal nie. Aqua Groothandelaars het aan hulle 'n kredietlimiet van R40 000 toegestaan. Al hul huidige krediteure vereis dat hulle binne 30 dae betaal word en hulle laat hul klante kredietterme van 60 dae toe. Stel TWEE maniere Korrekte saldo voor waarop die likiditeitsposisie kan verbeter. 12 2.2 Krediteure-rekonsiliasiestaat vir Aqua Groothandelaars op 31 Julie 2013 Besonderhede Bedrag Saldo volgens rekeningstaat ontvang van Aqua Groothandelaars 4 30 Korrekte saldo 10 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 7 DBE/2014 Rekeningkunde 8 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek VRAAG 3 3.4.1 Bereken die % toename in verkope in September 2013. 3.1 Verduidelik aan die aandeelhouers wat die hoofverskil tussen 'n geprojekteerde inkomstestaat en 'n Kontantbegroting is. 3 3.4.2 Bereken die huurinkomstebedrag vir September 2013. Let daarop dat die maatskappy vir 'n 12%-toename in huur vanaf 1 September 2013 begroot. © Departement van Basiese Onderwys 2014 2 3.4.3 Bereken die totale verkope vir Augustus 2013. Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde 2 3.2 Noem TWEE items wat in 'ander bedryfsuitgawes' ingesluit kan wees. 4 3.4.4 Bereken die bedrag wat gedurende September aan krediteure betaal sal 2 word. 3.3 Debiteure-invorderingskedule vir Julie en Augustus 2013 Julie- Augustus- Kredietverkope invorderings invorderings 4 Mei R660 000 3.4.5 Bereken die bedrag wat in September 2013 vir tussentydse dividende Junie R680 000 betaal sal word. Julie R800 000 Augustus R800 000 4 3.4.6 Bereken wat die terugkoop van aandele die maatskappy in TOTAAL September 2013 sal kos. 8 3 3.4.7 Bereken die rente wat vir September 2013 ontvang sal word. 4 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 153 Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 9 DBE/2014 Rekeningkunde 10 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek VRAAG 4 3.5.1 Wat word deur hierdie bedrag verteenwoordig, aangesien die finansiële jaareinde van hierdie maatskappy jaarliks aan die einde van Februarie 4.1 PROSPECT BEPERK 154 BYLAAG   is? UITTREKSEL VAN DIE BALANSSTAAT OP 31 MAART 2013 Nota 2 3.5.2 Hoe sal hierdie bedrag bereken word? 6 2 4.2 NOTAS TOT DIE FINANSIËLE STATE 3.6.1 Verduidelik waarom jy glo dat die aandeelhouers so voel rakende die Nota 7. GEWONE AANDELEKAPITAAL invordering van debiteure. UITGEREIK 2 13 3.6.2 Stel TWEE maatreëls voor wat ingestel kan word om die situasie te verbeter. Nota 8. BEHOUE INKOMSTE Saldo aan begin van jaar 2 3.7 Verduidelik wat jy aan die direkteure sal sê oor elk van die volgende items. Verduidelik EEN punt van raad in elke geval. OPMERKING AAN RAAD DIREKTEURE Saldo aan einde van jaar 15 Advertensie 4.3 Netto batewaarde per aandeel op 31 Maart 2013 na die terugkoop van aandele. Opleiding van personeel Huurinkomste 4 6 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 11 DBE/2014 Rekeningkunde 12 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek VRAAG 5 4.4 Na jou mening, is die klagtes van die Gaptu-familie rakende die dividende geldig, of nie? Verduidelik. 5.1 5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4 5.1.5 © Departement van Basiese Onderwys 2014 4 5 5.2 BELLCO BEPERK 4.5 Is die Gaptu-familie 'n billike waarde vir hul aandele aangebied? Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde KONTANTVLOEISTAAT VIR DIE JAAR GEËINDIG 31 AUGUSTUS 2013 Verduidelik. Kontantgevolge van bedryfsaktiwiteite 1 293 000 Kontant gegenereer van bedryfsaktiwiteite 4 062 000 Rente betaal (462 000) Kontantgevolge van beleggingsaktiwiteite Aankoop van vaste bate (880 000) 3 4.6 Na jou mening, sal die terugkoop van die aandele by die Gaptu-familie tot voordeel van die oorblywende aandeelhouers wees, of nie? Kontantgevolge van finansieringsaktiwiteite Verduidelik. Terugbetaling van lening (2 400 000) Netto verandering in kontant & kontantekwivalente Kontant & kontantekwivalente aan begin van jaar kontant & kontantekwivalente aan einde van jaar 540 000 22 5 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 155 Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 13 DBE/2014 Rekeningkunde 14 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek 5.3.1 Berekening van vuurproefverhouding 5.5 Volgens die Maatskappywet (Wet 61 van 1973) mag die direkteure slegs 156 BYLAAG  aandele terugkoop indien die likiditeit van die onderneming aanvaarbaar is. Haal aan en verduidelik DRIE finansiële aanwysers wat bewys dat hulle aan die Wet voldoen het.  4 5.3.2 Berekening van % opbrengs op gemiddelde aandeelhouersbelang 6 5.6 Een van die direkteure het voorgestel dat hulle hierdie uitbreiding moet finansier deur lenings te verhoog in plaas daarvan om nuwe aandele uit te reik. 4 Haal aan en verduidelik TWEE finansiële aanwysers om sy mening te staaf. 5.3.3 Berekening van skuld-eienaarsbelang-verhouding 3 Verduidelik TWEE ander faktore, met raad, wat die direkteure moet oorweeg voordat hulle met hierdie uitbreiding voortgaan. 5.3.4 Berekening van % opbrengs op gemiddelde kapitaal aangewend (gebruik netto inkomste voor belasting) Faktor Raad 4 10 5.4 Die direkteure is tevrede dat die bedryfsdoeltreffendheid van die onderneming verbeter het. Haal aan en verduidelik TWEE finansiële aanwysers om hul mening te staaf. 4 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Rekeningkunde 15 DBE/2014 Rekeningkunde 16 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek VRAAG 6 5.7 Verduidelik in jou eie woorde hoekom dit vir die onafhanklike ouditeure nodig is om interne beheer in die afdeling oor Direkteure se Verantwoordelikheid te noem. 6.1.1 Bereken die wins/verlies met die verkoop van die kantoorrekenaars op 31 Maart 2013: In die afdeling oor Onafhanklike Ouditeur se Verantwoordelikheid noem © Departement van Basiese Onderwys 2014 hulle iets oor 'etiese vereistes'. Gee 'n praktiese voorbeeld hiervan. 6 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde 6.1.2 Bereken die waarde van voorraad voorhande van die: Hypa-SKOOTrekenaars, volgens die spesifieke identifikasiemetode: Is hul finale mening goed, of nie? Verduidelik. ABX-drukkers, volgens die EIEU-metode: Hoekom is dit vir die onafhanklike ouditeur nodig om die kwalifikasie GR (SA) agter sy naam te hê? Verduidelik. Silvo-drukkerspapier, volgens die geweegdegemiddelde-metode: 8 70 13 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 157 Bylaag

Bylaag Rekeningkunde 17 DBE/2014 Rekeningkunde 18 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek NSS – Graad 12 Model – Antwoordeboek 6.1.3 KLOOF REKENAARS (EDMS.) BPK. 6.2 Verduidelik EEN probleem met betrekking tot elke verkoopspersoon. 158 BYLAAG  Inkomstestaat vir die jaar geëindig 30 Junie 2013 Verskaf syfers om jou verduideliking te staaf. Verduideliking van probleem (met syfer(s))  Verkope 3 700 000 Koste van verkope (2 100 000) GUGU Bruto wins 1 600 000 Ander inkomste MANNY Bedryfsuitgawes Personeeluitgawes 180 000 JIM 6 Watter raad sal jy aan die direkteure gee met betrekking tot die plan om hierdie verkoopspersone in diens te neem? 3 32 60 GROOTTOTAAL: 300 Kopiereg voorbehou Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Bylaag © Departement van Basiese Onderwys 2014 BYLAAG 159 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Joligasse wo 1eeiq “piom 6jone6 swioyao} alp ul of} alje 8} sesnpesoidiepuey aylII1q ep JOYOsIOA UB 6a1 y!lepep Jip [a1S ‘S| @PUBOP|OAUO s|ge.}EeWIE|O.JUOY OUJO}U! eBlUD USIpPU] & uuK4 “suW us} epando ISSIP Oy|]JUOOW JIA PlOM Jeayoddea6 BulWeuapuo sip UeA JeeUaIa @Ip UBE Alle) SIP JOO ‘IU PIOM JeySIeA alu BuIUOYSIAA Eyl|sedeq) U, Se Us JeeUeyaxjooys elp UeA Bulpieenuee alp spuaye! UUAY “JU e1IEPUD & +(s1 sieyeysienjoyjog Jepue UeA asfid aip em us ‘s| sedebeo} plojeqdooyuee os playsiseq oip Jo) sepus} do yoy ueeBobyIn yesUoy oIp Jo ‘Uaya} 9} YeNNUOY SIP Wo Jay peyab Besab alp uuAy “UW Jo Ye0sIepPUO & qund abipjeB Jed eund eam, pp rr rar — repsoomue ajBemie/ vayund PINPISA ING WON “uaop es snaypno euseu! se Al eddeys sayem (AA “8219U0 SI }Ip ‘Jey Buenjuo apinpolg xedy ueA yuayseBdooywo u, yIWUOOW UUAY xely JEP AIG 1G “pacomjue nof 4A apad u, 885 ef gseam piowwoyag sooualy AI eg suuky Xely ‘“Jepinnyseqoojuey ep epueyes eineqeb lp jo} BuIy4e}eq JON npuesoWwe\ — [POW Z} PRED — SSN vlozaea v noyaquoon Baiaidoy VoL ‘epunyBuluyey Joligesse wo reelg joy waauabye ployuse Jad jues OQ} Jaw ajsoy ajsea aip uaisebuee saam 9} apaina} Wooyseq AY und 1 uarpien poomue epuebipainaquo » (000 bLLY) Ye0siapuo |P}SJ0A Bp JIA seped BIp JoOW AY 7 000 ZZ6H = 08H X 000 OFS :21804 9ISEA aIp SEM ELOZ UI 7 000 8624 = 06°14 X 000 OZP :91804 O1SEA oIp SEM ZL0Z UI “000 PZ 14 Jew WdsuEBA0} Jey 8} B}SEA BIeI0] “yeeys 9} proonque nof wo suajAs yeyssian UA}! aIpsory ueA Jaayaq alp jew pueqien u! yeew y1eW Uee AT jes Bupjewdo sae /aAN €S89M 9} apaiAg} doUUA!Y YIeY WOOysg “waeuabye €10Z U! O8'Le 39} ZLOZ O6'1Y UeA Joy pleyuse 10d a}SOy O}SEA / ‘Bipou uaipu! Buipiajdo ue Buveyuow anoyasjoa snap yeeypuey 400 48949q WO JoauJs 9} EWeEP YOOYag aliny ‘peob a1eq 9] Wa}! aIps eway a1psery UPA J994aq JIP JoW pUegJaA U YEE ye; Ue Af jes Bupaudo sayQeEM picomue abipayjonuo/ayyayaepe6 1A jund vez» p “yoy 1eje6do peob any Ay yepwo yuUAYsJeeNYS! SJeOyeIseyu! aIp se seaw yem BHulbowaa u, jowW Jey JeeAqowWeb NY WW JePWO yIUA;SIeEM ‘JeRYeYe e1eq JeeUOISHUN) siaxEM 2}9Y YERSIOOIAA |PJSIAA woy 32M “jeepeb pleyues Jed yues 0g ow a}soyjeeezeWe}y4e1/p ap yoy ay Auyeb: BulBoysenuoo]-% 01 u, SieyJemSyoLgey ep yep 319} eIp UeA exAds UBL A HeewW [es SUM 21806 eleq U, BulWeUepuo alp Jep UExa}eq IP uaisebuee seem 3} apasAa} YOOYag sseeuale aiq *» (OEZ 6rZ) JUNdyeauqyA|eb ap se seew aleq si (sieNoq 000 0000rS) elsynpold ueA yeIA (und u9e) seeueuuoy ‘(qund u9e) eIsynpo1d you (gO) JuNdyORIq4A}96 ueA s1a4ks yhjOBIE\ “aee[ a1p 4|A a1synposd UeA yeIA aIp do see}UaWWOY 48M27 LA ose o2'Z — 09'9 Lez 6h JO OZ BZ = 000 26 s pr “seel o1p JIA jundyeesqyA/06 o1p Uexe10g WUNpUBJOWOW\ ~ |POWN ZL PREID ~ SSN rhozraga € noyequoon Bassidoy eal 7 rae | epunyBujueyoy © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde 160 BYLAAG

Rekeningkunde 6 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Memorandum 2.3 Die eienaar van Organic Handelaars is ongelukkig met die foute wat voorgekom het en onakkurate rekords in hul boeke tot gevolg gehad het. Verduidelik kortliks TWEE maatreëls wat Organic Handelaars kan implementeer om goeie beheer oor hul krediteure te kan volhou en om te voorkom dat dit in die toekoms weer gebeur. Enige TWEE geldige maatreëls    • Verdeling van pligte: Die taak wat deur een werknemer uitgevoer word, dien as 'n kontrole vir 'n ander werknemer, bv. die persoon wat die betalings doen, is nie dieselfde persoon wat die boekstawing of bestel van voorraad doen nie © Departement van Basiese Onderwys 2014 • Akkurate dokumentasie: Verseker dat alle dokumente korrek geboekstaaf is en kontroleer die inskrywing teenoor die brondokument • Hou aan om gereelde rekonsiliasie met krediteure-rekeningstate te doen. Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde Hierdie proses is bedoel om as kontrolemaatreël te dien om foute soos hierdie uit te wys. 4 2.4 Organic Handelaars ondervind kontantprobleme en is tans in 'n posisie waar hulle hul krediteure nie betyds kan betaal nie. Aqua Groothandelaars het aan hulle 'n kredietlimiet van R40 000 toegestaan. Al hul huidige krediteure vereis dat hulle binne 30 dae betaal word en hulle laat hul klante kredietterme van 60 dae toe. Stel TWEE maniere voor waarop die likiditeitsposisie kan verbeter. TWEE geldige punte   • Hy moet langer tydperke met sy krediteure onderhandel. • Vind ander verskaffers wat langer krediettydperke toelaat. • Onderhandel vir 'n hoër kredietlimiet met sy krediteure. • Moedig kliënte aan om gouer te betaal, bv. kortings vir betalings wat betyds is. 4 30 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief BYLAAG 161 Bylaag

Joligasse wo 1ee}g noyeqioon Balaidoy yeuoy j9ep uae Bumemeg 000 ZH = A ZL + * %BX » 000 OE “piom jes Bueajuo ¢10z aquiajdas JIA jem auad alp Uayasag] Lye yauioy jeep uee Buryemeg OOS ZSBUY = » OS'SLY X 4 000 SS “soy [eS E10Z saquiajdag Addeysyeew ap ajepuee uen dooyGnie; ap jem uexaieg] g'p'e ya110y j9ep use Buremeg [OOO PEN = IAS A OP X A / 000 SEZ “piom jes jee}9q aspfquassny 4A €10z Jaquiaydag ul em Beipaq aip uayaiag | s'p'e ost 000 000 LY = %08 x OOF x 000 000 z yaus0y Joep u9e Buyomag [A A y , “piom les Jee}eq euneype.y Ue Jequiaydes epueinpeb yem Beipeq eip ueyaieg | y'y'e yau0} Joep ues Bupwomeg TF 000 000 ZY = » ODL X 4 09 + » 000 002 b “ehoz smisnBny 41a edoysen 91210) 1p uexe10eg | Eye AA 02S BY = %ZL + 00S B “yoolBaq €10z Jaquiajdag | yeuea anny ul aweuacy+%z_ u, 4A Addeysyeew aip yep doseep 37] “¢L0z 4aquiaydag 41a Bespaqayswoyuunny aip uayaiag | z'7'e yauoy jsep use Bumiemeg [A] %OZ = 4 7 000 002 | oor x 7 000 Ove “EL0Z 4equiaydeg ul edoyseA Ul aUIeUaD} Y aIP Uaxe10g re winpuesoWyy — JaPOW ZL. PEI ~ SSN pyloziaaa @ epunyBulueyoy Joligesse wo 1eeIg noyequoon Bassidoy 8 000 ozz 000 rz9 @/2}0) epieq Bupemeg aIVLOL 000 poe A 0g se apyaselp ualpuy 000 0084 snmsn6ny 000 082 » 000 pOE 4+ 000 0084 aune 000 9€1 » 000 8€z » 000 0894 elune 000 zel » 000 0994 191A. ‘sBurepioaur ‘sBupepsoaur -snjsn6ny -oune adoysanjalpary €L0z snysnBny ue anf 4A ajnpeysBurepsoaul-oinayiqeq ee (4 wooo, ° JOJEM UP HEISUIYAIA © sBuysejog amyruq « saysoyeqhng « Jeevayewsburyyedion @pPJOOMYUL ayIIUOOY\ y- 7 swoy abipja6 33ML e61uR "seam uey yN|sebu! ,semebyInsyupeg Jepue, UI JEM SW}! FAML WEON ze z “sBuljeyeq ua aysGuenjuo abyswoyao} J89}4a/01d BujosBaqjuejuoy aIq « “@LOY9} JO aSsn|dinsjuejUOy a61jswu0y90} J90}49/O1d BuNosBaqjuejUoy 9IG * /p BujosBaqqueyuoy 41A BuDyjepinpien, “@\SWOyU ua samebiin abyswoya0} sea}yelod yeeysayswoyul apssayjefoidab aiq « “SAl|IOA US S]SUIM J8E]YelOud JeE}SE}SWOYU! epsse}jeloideB aq « / Yeeyse}swoyu! epsee}yelosdeb 41a Buryyepinpse, “$1 BunosBaqjuejzuoy u, us jJee}Ssazswoyu! aps9e}yafo1deb U, UaSSN} [b{S19Ajooy }eM Ssonoyjsepuee sip uee YHapPINpsIA, ve WUNPUBJOWOW\ ~ |POWN ZL PREID ~ SSN ZL rhozraga epunyBu1ueyoy © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde 162 BYLAAG

Bylaag © Departement van Basiese Onderwys 2014 BYLAAG 163 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Joliqasse wo eeig noyaqioon Baseldoy, 0p 98 Z P/E 000 096 8 P/E (000 009 z | 000 009 OOF 698 Z oor E88 z (000 008 6 000 008 6 oor ez) ia 009 169 F oor ezt Puen | OOP Lsoz PIO | | 000 OrrE HUES | 000 0968 PIO 000 009 z | 000 082 oooseze pre _| ooo zie yuea | | od a9e9 pre _| 000 Ove HUES ‘ONTTaGYaA "ALSWOMNI 3NOH3E WWLidVHTAGNVV SNOMAD (S| zeeqecauee sBurnksysul abipja6 emeneusayie jep doseep J0}) ayeummyesBuversueuy JIA SBUDUOMOR, 000 8€1 ZI = 000 010 | ~ T0068 ~ 000 088 + 000 LSE ZI -SeIEG a18eA 47” BupLoMogE 22 [000 ors € deel UeA pula uee oyua/eAmya}UEJUOY B JUEIUOH (000 002) 4” deel UeA UIBaq Ue BJUB|EAIMYa}UEIUOY @ JULIUOY 000 Or A Biupyieneq 1eajOHUON 2]U9] 2AIMYSIUEIUOY *B JUEJUOY UI BuLLePUEIEA ONEN [26jon@Bjuejuoy sapun sew yoay9) (000 oor z) 9 Bujug] uen Buyjeyoqhnie, (000 zt 1) 09°6 x 000 Ozt DAD 4O 000 Z1€ + 000 Ovg elepuee Ue dooy6nie, 000 OF E A Ay yjeua64n ajapuee do sbueiqdQ tooo zn Bunamag 12e/aiu0y aveympyesBupalsueuy uen a6jona6juEjuoy (000 ase 77 9 Tealen Bulbbo}g (000 68 A ABH | yeuoy jeep uez sayeq aISeA UeN doowien aip do sbuaiqdo (000 088) seqeq ajsen uen doowuey Tool BUpIOMeq TORTOHUOY. nyesBu/BBejaq uen eBjonebjueyuoy (000 216) * Zz (000 $9 + A000 Z/ + A000 082) l2e1eq BunsejeqeiswWoyU| (000 06€ 1)» (A000 022 + “000 029) IeeIeq epuay {000 29%) Teejeq a1uay 000 290 F ‘aqeymmpesyupaq yn 1ee1euabeb juE|uoy 000 £62 1 SUSUMIeS|Aupaq UA OBjOASBjUEIUOH 102 SNISNONV FE SIGNIFI NWP JIC UIA LVVLSISOTAINVINOX yuadaa OOT138 zs $ Aa ss wv ves 7a ers va ye) Ms SOVVYA WNPUBIOWEW — |EPOW Z| PEEID - SSN vloz/aga a ‘apunyBulueyey ua9} seef -6|A apyjasalp Ajq SuIM alp pom JeEAUEE Sy Igesse Wo 1eeIg qWeS p'LLS = 000 08Z + 000 009 LY = Nos WA (000 009 14 noyequoon Bassidoy ‘6 LLY = B9PUeE 000 00S + 000 046 SY = NOS MEN 000 026 $4 = 000 O24 ZH + 000 002 £4 = Nos yO alu yay purnabsee|d alu 000 02z UeA dooyBruay aip sy :sBunemeg “gy Addeysjeew 1p uen oyayp4es}{upeq a1p do Bupjyemyn aBysua u, les yg ‘dooyBnia) aip ueA Bjore6 se 000 PSE ZH JAW JOPUILUIOA POM WOM aqund Zz winwsyeW :8aN do “gy jeepuee sed epuapiaip us sfudajapuee ip do Bunyemyin emanisod u, YOO Jes 1G “EL0Z U! JUas g‘gGE Jew BuIyAjabien ul (g[@puee Jepu UeA BjoneB se) S8OM URS H'LJG Wd Alp [es ‘eel a@puehjon W 9'Ly Uae} Aj apyjeselp a}sUIM sip yep PlOM Waeushuee SY « “seam 6'LLY SHels MEN IP nos ‘alu yey pulAshseejd alu dooyGnie} sip sy « “ay asr ap do sfud aip do Buppamyin amaiisod u, 41/UAySIeeM BS B1PJ9IH ‘si Addeysjeew aip ul ajapuee 990 0gz sfejs nou seep jepwio jeapuee sod 16'Z1.4 30} WeeuaBbs0} MEN SIP Jey ejopuee aip uen dooyBnie} 1p EN & eqund g winwisyeyy :ep 0 = Janno ‘| = Yemg ‘z/¢ = puabipainag ‘¢/p = pe0g ‘elund g = pioomue apuay2)syy “MHOPINPIOA Zau jo ‘seam sienoyjeepuee epuamAjqi0o Ip UA |2aP100A 30} aymuey-nydes Aq ajepuee uea dooyGnie} aip jes ‘Buruew nof en “sAidylouin apjappiwab aip se J9aw OC‘ PY S! ue Asp eip do shud ‘SB JOO JUSS OE SI OZ'OLY UA peiqebuee shud aig ‘er 0 = Jeyno, ‘) = Yemgypuebipeineg ‘z = peog ‘end ¢ = pioomue epueye)syin “yH@PINPIEA, épeiqabuee ajepuee jny 4A apseem ayiiiiq u, ajwes-nydep ap s| “alu S88M Nos INN\saq ay!|aPoOMUeIEA ‘alu Jem apuepialp goy eu ya0s do yapinp S| allIWEJ-Mdeg aq ‘Buljayy!MqWUO abyswoye0} 410 Brie} a}sum noy aINH “(jUes G'ggp UA e\sUAIPIEA U, UA JUas Opzues g‘9GE UA a]sUaIpI9A U, UBA JUaS Z/| “AQ) Jeel dam) adojabye Alp |ee|aqUN eySUAIPIAA eIp UeA %OG se JepulW joy Addeys}eew 9Iq “9aN 0 =sonnog ‘1 = Yems ‘2 = puebipaineg ‘¢ = peog ‘ound = pioomue epueyersyr) “yNepInpse, Zelu Jo ‘ipje6 epuepiaip eIp epusyes omiwues-njdedg oip uea seybepj eip si ‘Buluow nof en WUNPUJOWOW\ ~ |POWN ZL PREID ~ SSN rhozraga M4 vey epunyBujueyoy © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde 164 BYLAAG

Bylaag © Departement van Basiese Onderwys 2014 BYLAAG 165 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Joligasse wo 1eeiq noyaquoon Baiaidoy eb laa 4 00g 9 O0rZzH= 009 xX O00r9r2 Z s Z repojaw-apjappiwabapBeamab alp suabjon ‘saidedsiay4nIg 000 6 Ors Lz OvS 9Eu = (O14 X ZL) + (OLBU X HE) - ro, zo, repojewr- 31g ep SueBjoa ‘siey4nJp-XaV 000 6814 = 00S OLY x SL A A A repojowaiseyyNnuSp! ayayiseds aip suabjoA ‘sueeusyasjooys-edAYH 1@1p UA @PUBYJOOA PEIIOOA URA epseeM aIp Uexe1eg | Z"1'9 9 A OSP ZY = SUI 000 ZY = shiddooyan 0S¢ bu = doowien ueA winjep use} apieeMe0q ONEN 7 009 814 = sfidsoy 7/090 PLY = 0S9 PY + OO 6Y = Suyepulmuenapseem adojabdQ AA 0S9 PH = ZL/6X 009 BL X SKE = Jee! obipiny Jin Guepuluusnspseenn *€b0z HEEW LE do sseeuayasoojuey aip ueA dooysaa aip you Salaa/sulm aip Uaya9g a: 9 OVVHA npuesoWwey\ — [POW Z} PREID- SSN vlozaea ob ‘epunyBuluyey Joligesse wo 1eeIg noyequoon Bassidoy OL pA “s1 Byyejeu Ay se sees uey Bise6 e1p ul eddeys sigulldissip Ue epoysBeipeb 6s MOIVS Jnep si puigeb ‘Buimebyem ue essesoidyipno aysjnnu eip Joo si Biyje6ul pe06 ue lajado pso6 ineypno eip yep 8e6 9} Huueyesian aip siese| aIP WO “MHepINpssA Zey 9} Weeu As 12,6e (ys) YD @ISEXYITEMY OIP WO Hipou sneypno ey! yUeUYJeUO aIP JIA YIP S| WOYeOH AP Jy soemab We0UeB Ip Nos ‘sem waaiqoid u, Jeep sy “Be|sienyipno episasiyljemye6uo U, SI Iq “er “yHapInpse, Zelu jo ‘pao Buruew eyeuy pny s} AA” Upno aip ue Busonyin lp ul pleypAmabao} ‘(atu same] Addeysyeew ip JIA aysusip Jepue siu Uey ‘elu Seem INEeypNo u, ue Janoyjsapuee u, alu uey) eaBuejaq epuasjog usab ‘aq ‘puoomjue abipja6 abiuy “‘ueAJely pjeeqiooa aserpjesd U, 205 ,S91S/019A asane, J00 Se! a1INY WOU Pleyy!]apsooMyUesaA eS INAPNO ey! 4UeYJeUO 400 Buyjapye a!p ul AA» M@PJOOMJUEISA JOONSIY SI alIny os Addeysyeew ep innjseq eunepjauiq “si Jeeqnoujeq ‘s1 weeueb lasjaysnoyyeoq aip uer jem BHun6ijul alp yep Je4@SJ9A 8} WO US WOYOOA 9} Boupag ua ajnoy Wo seam yaid UL ¥!YOOYSg JeoW Jasja}si8ayaq SUJ9}U! 91Q ‘0 = songs jund 1 = yyeyeepe6 ‘4je ejuNd Z = epsoomjue afe05 “WOU 8} PIOy#apsoomjULsaA, eS ainayjesiq 400 Buyjepye alp ul saeyeq eusezu; wo s! Bipou @1NE}}PNO ey!}HULYJEUO AIP JIA 31P WOYBOY @psooM ae Nof UI y!!EPINPIEA “Ls WUNpUBJOWAW\ ~ |POWN ZL PREID ~ SSN gt rhozraga epunyBu1ueyoy © Departement van Basiese Onderwys 2014 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde 166 BYLAAG

Bylaag © Departement van Basiese Onderwys 2014 BYLAAG 167 Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

168 BYLAAG  © Departement van Basiese Onderwys 2014  Mind the Gap KABV Graad 12 Rekeningkunde

Die Mind the Gap studiegidsreeks help jou om die sprong te maak deur hard te studeer om sukses in die Graad 12 eksamen te behaal. Hierdie publikasie is nie te koop nie. © Kopiereg Departement van Basiese Onderwys www.education.gov.za Inbelsentrum 0800 202 933