GRAAD
Geo g r a fi e
STU D I E G I D S 12
Skip to contentStudy guide %20June%202025%20Question%20Paper--a52dca5e-efc4-4060-84c3-24f7269a2a79/v1-a9ef6866fc707402ff5a/card.webp)
%202024%20Possible%20Answers_hlayiso.com_--e19dd834-ffaf-4fe6-a8a4-9ee8f8597c29/v1-cd443ecc5afd789f654b/card.webp)
View all
MTG Geography Afr
Grade 12 Geography study guide (Afrikaans), 195 pages. Read online or get the free PDF download.
Publisher: Mind the Gap
Geography · Grade 12 · Afrikaans. Study guide, 195 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Geography
- Grade
- Grade 12
- Language
- Afrikaans
- Document type
- Study guide
- Publisher
- Mind the Gap
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 195
- File size
- 44.2 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 195
Document textSearch extracted text and jump to a page.
We AW A AW WA SD ||
© Departement van Basiese Onderwys 2014
GRAAD
Geografie 12
STUDIEGIDS
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Hierdie publikasie is nie in die handel beskikbaar nie en mag nie verhandel word nie.
Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids Geografie
ISBN 978-1-4315-1931-6
Dié publikasie is gepubliseer met ’n Creative Commons Attribution NonCommercial ShareAlike-lisensie. Jy kan die
inhoud gebruik, modifiseer, oplaai en aflaai, en ook met ander deel maar slegs met toepaslike erkenning van die
Departement van Basiese Onderwys, die outeurs en die bydraers. As jy enige aanpassings van die inhoud maak, moet
die Departement van Basiese Onderwys daarvan in kennis gestel word. Die inhoud mag nie verkoop of vir kommersiële
doeleindes aangewend word nie. Besoek die webwerf http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/ vir meer
inligting oor die lisensievoorwaardes.
Copyright © Departement van Basiese Onderwys
Strubenstraat 222
Pretoria
Suid-Afrika
Navrae: Dr Patricia Watson
Epos: watson.p@dbe.gov.za
Tel: 012 357 4502
http://www.education.gov.za
Inbelsentrum: 0800202933
Eerste uitgawe 2012 Hersiene Nasionale Kurrikulumverklaring (HNKV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids Geografie
ISBN 9780-621-40913-0
Tweede uitgawe 2014 Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (KABV) Mind the Gap Graad 12 Studiegids
Geografie: ISBN 978-1-4315-1931-6
Mind the Gap span
Reeks-redakteur: Dr Patricia Watson
Produksiekoördineerders vir die KABV-uitgawe: Lisa Treffry-Goatley and Radha Pillay
Skrywers: Julian, Alkasater Richard Brown, Gail Davidson, Mpho Chuene, Gail Davidson, Ivy Hughes, Portia January,
Cedric Kruger, Xolisa Luthi, Johannes Matlaupe Mashitoa, Mosebestsi Mofokeng, Selvia Singh, Ireen Turpin
Expert readers: Anthony Blignaut, Allison Lamb, Steven Marokane, Tsakane Mongwe, Vincent Pillay, Pule Rakgoathe,
Muofhe Thenga
Vakkundige lesers: Anthony Blignaut, Portia January, Allison Lamb, Steven Marokane, Joe Mashitoa, Tsakane Mongwe,
Vincent Pillay, Pule Rakgoathe, Muofhe Thenga
Redakteurs: Renee Ferreira, Julia Grey
Vertalers: Johan Steenkamp and Portia January
Proefleser: Jenny de Wet
Ontwerpers: Alicia Arntzen, Philisiwe Nkosi, Michele Dean, Nomalizo Ngwenya
Study skills: Margarita Karnasopoulos
Illustreerders: Michele Dean, Kenneth Kunene, Vusi Malindi, Bié Venter
Omslagillustrasie: Alastair Findlay
Werkswinkelondersteuning op perseel: Wayne Cussons
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Ministeriële voorwoord
Die Departement van Basiese Onderwys is verheug om die tweede uitgawe
van die Mind the Gap-studiegidsreeks vir Graad 12-leerders bekend te
stel. Die studiegidse is ’n voortsetting van die Departement van Basiese
Onderwys se innoverende en toegewyde poging om die akademiese
prestasie van Graad 12-kandidate in die Nasionale Senior Sertfikaat-
(NSS) eksamen te verbeter.
Die studiegidse is geskryf deur ’n span vakkundiges wat bestaan
uit onderwysers, eksaminators, moderators, vakadviseurs en
vakkoördineerders. Navorsing wat in 2012 begin het, toon dat die Mind
the Gap-reeks sonder twyfel ’n positiewe bydrae tot prestasieverbetering
gelewer het. Dit is my vurige wens dat die Mind the Gap-studiegidse sal Matsie Angelina Motshekga, LP
verseker dat geen leerder agtergelaat word nie, veral in die lig daarvan dat Minister van Basiese Onderwys
ons vooruitstreef tydens die viering van 20 jaar van demokrasie.
Die tweede uitgawe van Mind the Gap is in ooreenstemming met
die 2014 Kurrikulum en Assesseringbeleidsverklaring (KABV). Dit
beteken die skrywers het die Nasionale Beleid van toepassing op die
program, bevordering en protokol vir assessering van die Nasionale
Kurrikulumverklaring vir Graad 12 in 2014 in ag geneem.
Die Mind the Gap-studiegidsreeks spruit deels voort uit die 2013 Nasionale
Diagnostiese verslag oor leerderprestasie en is ook gebaseer op die 2014
Graad 12-eksamineringsriglyne. Elk van die Mind the Gap-studiegidse
verskaf omskrywings van basiese terminologie, eenvoudige verduidelikings
en voorbeelde van tipiese vrae wat leerders in die eksamen kan verwag.
Voorgestelde antwoorde is ook ingesluit om leerders te help om beter te
verstaan. Leerders word ook verwys na spesifieke vrae in vorige nasionale
eksamenvraestelle en eksamenmemorandums wat op die Departement
se webwerf, www.education.gov.za, beskikbaar is.
Die KABV-uitgawes sluit in Rekeningkunde, Ekonomie, Geografie,
Lewenswetenskappe, Wiskunde, Wiskunde-Geletterdheid en Fisiese
Wetenskappe. Die reeks is in Engels en Afrikaans gepubliseer. Daar is
ook nege Engels Eerste Addisionele Taal-studiegidse. Dit sluit in EFAL
Paper 1 (Language); EFAL Paper 3 (Writing) en ’n studiegids vir elk van die
voorgeskrewe litaratuurstudies vir Graad 12.
Die studiegidse is doelmatig saamgestel om leerders wat onderpresteer as
gevolg van te min blootstelling aan die inhoudvereiste van die kurrikulum
te ondersteun, en om die gaping tussen slaag en druip te oorkom deur
leemtes in die leerders se kennis van algemene konsepte te oorbrug,
sodat leerders kan slaag.
Al wat nou nodig is, is dat ons Graad 12-leerders soveel moontlik tyd
gebruik om toegewyd voor te berei vir die eksamens. Leerders, maak
ons trots – studeer hard. Ons wens julle alle sterkte toe met julle Graad
12-eksamens.
__________________________
Matsie Angelina Motshekga, LP
Minister van Basiese Onderwys
Mai 2014
© Departement van Basiese Onderwys 2014
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Inhoud
Beste Graad 12-leerder...................................................................................................... vi
Hoe om hierdie studiegids te gebruik ............................................................................ viii
Top 10 studiewenke . .......................................................................................................... ix
Sleutelwoorde wat jou help om vrae te beantwoord ................................................... xiv
Studietegnieke wat jou help om te leer . .......................................................................... x
Vir die eksamendag … ...................................................................................................... xiii
Leerder se kontrolelys ....................................................................................................... xv
Hoofstuk 1: Klimaat en weer ..................................................................... 1
Sleutelkonsepte . ................................................................................................................. 2
1.1 Inleiding ................................................................................................................. 3
1.1.1 Sinoptiese weerkaart-interpretasie.............................................................3
1.1.2 Globale lugsirkulasie....................................................................................6
1.2 Siklone ................................................................................................................... 6
1.2.1 Middelbreedtesiklone ................................................................................ 6
1.2.2 Tropiese siklone .......................................................................................... 8
1.2.3 Kenmerke van middelbreedte- en tropiese siklone ................................. 9
1.3 Faktore wat die Suid-Afrikaanse klimaat beïnvloed . ....................................... 11
1.3.1 Die invloed van die oseane en seestrome op Suid-Afrika
se klimaat. ................................................................................................ 11
1.3.2 Die plato se invloed op Suid-Afrika se klimaat ...................................... 13
1.3.3 Die invloed van die subtropiese hoogdrukgordel op Suid-Afrika
se klimaat . ............................................................................................... 13
1.4 Plaaslike klimaat (vallei- en stadsklimaat)........................................................ 16
1.4.1 Anabatiese en katabiese winde ............................................................. 16
1.4.2 Aspek . ...................................................................................................... 17
1.4.3 Stadsklimate ............................................................................................ 19
Hoofstuk 2: Geomorfologie ......................................................................21
Sleutelkonsepte . ............................................................................................................... 21
Fluviale geomorfologie . .................................................................................................. 23
2.1 Grondwater ......................................................................................................... 24
2.2 Riviere ................................................................................................................. 26
2.2.1 Riviertipes ................................................................................................ 26
2.2.2 Dreineerbekkens ..................................................................................... 29
2.2.3 Rivierstadia .............................................................................................. 32
2.2.4 Rivierprofiele ............................................................................................ 33
2.2.5 Verjonging en stroomroof . ...................................................................... 35
2.2.6 Bestuur van opvanggebiede en riviere .................................................. 38
Hoofstuk 3: Landelike en stedelike nedersetting .................................. 40
Sleutelkonsepte . ............................................................................................................... 41
3.1 Nedersettingstudie . ........................................................................................... 42
3.1.1 Funksie ..................................................................................................... 42
3.1.2 Grootte en kompleksiteit . ....................................................................... 43
3.2 Landelike nedersettings .................................................................................... 44
3.2.1 Redes vir die ligging van landelike nedersettings ................................. 46
3.2.2 Landelik-stedelik migrasie ...................................................................... 48
3.3 Stedelike nedersettings ..................................................................................... 51
3.3.1 Redes vir die lokaliteit van stedelike nedersettings . ............................ 51
3.3.2 Tipes stedelike nedersettings . ............................................................... 52
3.3.3 Struktuur van ’n stedelike gebied .......................................................... 55
3.3.4 Stedelike probleme.................................................................................. 66
3.3.5 Ekonomiese, maatskaplike en omgewingsongeregtigheid . ................. 67
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Hoofstuk 4: Ekonomiese geografie van Suid-Afrika ............................. 77
Sleutelkonsepte . .............................................................................................................. 78
4.1 Primêre ekonomiese aktiwiteite . ...................................................................... 80
4.1.1 Landbou in Suid-Afrika . .......................................................................... 81
4.1.2 Mynbou in Suid-Afrika ............................................................................. 84
4.2 Sekondêre ekonomiese aktiwiteite . ................................................................. 85
4.2.1 Nywerheidsontwikkeling in Suid-Afrika .................................................. 86
4.3 Tersiêre ekonomiese aktiwiteite . ...................................................................... 90
4.3.1 Die informele sektor in Suid-Afrika . ....................................................... 90
4.4 Kwaternêre ekonomiese aktiwiteite . ................................................................ 91
4.5 Verstaan grafieke en tabelle . ............................................................................ 93
Hoofstuk 5: Kaartwerk ........................................................................... 100
5.1 Inleiding ............................................................................................................ 100
4.5.1 Verstaan grafieke . ................................................................................... 93
4.5.2 Verstaan tabelle . ..................................................................................... 97
5.2 ’n Paar basiese kaartwerkkonsepte ............................................................... 101
5.3 Kaartwerkberekenings . ................................................................................... 103
5.3.1 Inleiding tot kaartwerkberekenings . .................................................... 103
5.3.2 Kaartwerkberekenings: afstand, oppervlakte en gradient.................. 104
5.3.3 Kaartwerkberekenings: Ware peiling; magnetiese deklinasie;
magnetiese peiling; ligging; kaartverwysing; vertikale oordrywing..... 111
5.4 Toepassing van teorie op ’n topografiese kaart of ’n ortofoto. ...................... 133
5.4.1 Klimatologie ........................................................................................... 133
5.4.2 Geomorfologie ....................................................................................... 135
5.5 Geografiese inligtingstelsels . .......................................................................... 136
Bylaag: Voorbeeld-eksamenvraestelle...................................................139
© ©
Departement
Departement
van of
Basiese
Basic Onderwys
Education 2014
Beste Graad 12-leerder
Hierdie Mind the Gap-studiegids is ontwerp om jou met jou voorbereiding
vir die eindeksamen in KABV Geografie te help.
Hierdie studiegids dek NIE die totale KABV-kurrikulum nie, maar fokus op
die kernkonsepte van elk van die kennisareas en wys jou in watter areas
jy maklik punte kan verdien.
Jy moet deur die studiegids werk om jou kennis te verbeter, jou swakpunte
te identifiseer en jou eie foute te korrigeer. Om ’n goeie slaagsyfer te
verseker, beveel ons aan dat jy jou handboek en klasnotas gebruik om self
deur die ander aspekte van die kurrikulum te werk.
Ons is oortuig dat hierdie studiegids jou sal help om goed voor te berei
sodat jy die einde van die jaar sal slaag.
Oorsig van die KABV Graad
12-eksamen
Vraestel 1 (Teorie-eksamen) Vraestel 2 (Kaartwerkeksamen)
• Vraestel 1 bestaan uit vier vrae • Vraag 1 – Veelvuldige keuse
wat elk 75 punte tel. Dit word van (kaartwerkberekenings en
jou verwag om slegs drie vrae te interpretasie): Lees die vrae
beantwoord. Maak seker dat jy nie noukeurig om agtelosige foute te
’n vraag herhaal nie. vermy (15 punte).
• Lees al die vrae oor ’n onderwerp • Vraag 2 – Kaartwerkvaardighede
noukeurig deur, insluitende en -berekenings: Skryf die formule Met Geografie
verwysings na die diagramme in vir elke berekening neer en toon weet jy altyd waar
die bylae, voor jy begin om die al die bewerkingstappe omdat jy jou bevind!
onderafdelings van die vraag punte vir die stappe toegeken
te beantwoord. Let op leidrade word (20 punte).
(wenke) wat jou kan help om die • Vraag 3 – Interpretasie van die
vrae te beantwoord. kaart deur toepassing van jou
• Gebruik ’n pen met blou ink om teoretiese kennis: Bestudeer die
jou antwoorde neer te skryf. kaart noukeurig, veral die blokke
Diagramme moet slegs met ’n wat in die vraag voorkom (bv. D3),
potlood geteken word. vir leidrade wat jou kan help om die
• Beantwoord altyd die vrae vraag te beantwoord (25 punte).
puntsgewys waar moontlik, • Vraag 4 – GIS-kennis: Bestudeer
behalwe wanneer van jou verwag die kaart noukeurig, insluitende
word om ’n paragraaf te skryf, die verwysingsleutel, om vrae
byvoorbeeld wanneer die vraag vra: in die afdeling te beantwoord
“Skryf ’n paragraaf van nie meer as (15 punte).
12 reëls nie ...”
Mind
© the Gapvan Basiese Onderwys 2014
Departement INLEIDING vii
INTRODUCTION
Mind the
Life Sciences KABVGraad 12 Geografie
Gap CAPS
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Hoe om hierdie studiegids
Kyk uit vir
hierdie ikone in te gebruik
die studiegids.
Hierdie studiegids dek slegs sekere aspekte van die verskillende temas
van die Graad 12 Geografie-kurrikulum. Hierdie aspekte word aangebied in
dieselfde volgorde soos dit deur die jaar onderrig word. Die geselekteerde
aspekte van elke tema word soos volg aangebied:
• ’n Verduideliking van terme en konsepte
• Uitgewerkte voorbeelde om te verduidelik en te demonstreer
• Aktiwiteite met vrae wat jy moet beantwoord HINT!
wenk
HINT!
wenk
• Antwoorde wat jou in staat stel om jou werk te kontroleer.
Wenke om jou te help om ’n
Skenk spesiale
PAY SPECIAL ATTENTION HINT!
v.b. EG - worked examples
NB v.b.
NB
wenk konsep
EG - worked te onthou of om jou
examples Uitgewerkte voorbeelde
aandag
te lei om probleme op te los
eksamen
Stapsgewyse eksamen Verwys jou na vorige Aktiwiteite met vrae wat
HINT!
instruksies
v.b. EG - worked examples
eksamenvraestelle jy moet beantwoord
hint
beginnota
eksamen
’n nota •
Hoofstuk-organogram word aan die
comment
comment
van elke afdeling vir jou
e.g. EG - worked examples
voorsien sodat jy jou denke kan fokus en ’n oorsig van elke afdeling kan hê.
• ’n Sleutelkonseptetabel met definisies, wat jy uit die hoof moet ken, is in
comment die studiegids
nota ingesluit. activity Jy kan maklike punte verdien deuractivity die definisies
exams ACTIVITIES boy
korrek neer te skryf. ACTIVITIES boy
and girl-left and
and girl-left and
right of page
• ’n Kontrolelys gebaseer op die eksamenriglyne vir Geografie word op
right of page
bladsy xv tot xviii gegee om jou vordering te monitor. Wanneer activityjy die
activity
activity
konsep bemeester het en die vrae metandselfvertroue kan beantwoord,
ACTIVITIES boy
and girl-left
right of page
activity maak ’n regmerkie in die laaste kolom.
• Die aktiwiteite is op tipiese
ACTIVITIES boy activity eksamenvrae gebaseer. Maak die Step by step
Step by step
antwoorde toe en beantwoord eers die vraag op jou eie. Kontroleer dan
and girl-left and
right of page
activity jou antwoorde.PAY SPECIAL
Beloon jouself vir die dinge wat
ATTENTION NBjy reg doen. As jy enige
PAY SPECIAL ATTENTION
NB
NB
verkeerde antwoorde het,Stepmaak NB
seker dat jy verstaan waarom dit verkeerd
by step
is voordat jy met die volgende afdeling aangaan. Skenk veral aandag aan
Gebruik jou studiegids
die wyse waarop PAY die bewerkings in die uitgewerkte voorbeelde gedoen
as ’n werkboek. Maak
SPECIAL ATTENTION
NB
comment NB
Step by step
notas, teken prente en lig word.
comment
Dit is die beste manier waarop jy maksimum punte kan verdien.
belangrike konsepte met • Vorige eksamenvraestelle is in die studiegids ingesluit. Kontroleer
’n glanspen uit. jou antwoorde deur weer jou notas en die eksamenmemorandum te
raadpleeg. Vorige eksamenvraestelle is baie nuttig om jou te help met
jou voorbereiding en maak jou minder angstig oor die eksamen. Besoek
die webwerf www.education.gov.za om nog eksamenvraestelle af te laai.
viii INLEIDING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
© ©
Departement
Departement
van of
Basiese
Basic Onderwys
Education 2014
Top 10 studiewenke
1. Hou al die skryfbehoeftes wat jy nodig het om te studeer, soos Hierdie wenke
penne, potlode, glanspenne en papier, ensovoorts, byderhand.
kan jou help om
makliker te leer.
2. Wees positief. Maak seker dat jou brein die inligting vaslê deur
jouself voortdurend te herinner hoe belangrik dit is om die werk te
onthou en die punte te kry.
3. Stap nou en dan buite rond. ’n Verandering van omgewing sal jou
leervermoë stimuleer. Jy sal verbaas wees hoeveel meer jy inneem
nadat jy ’n bietjie vars lug geskep het.
4. Deel jou leertyd in hanteerbare eenhede op. As jy probeer om
alles op een slag te leer, sal dit net jou brein moeg, ongefokus en
angstig maak.
5. Hou jou studietye kort maar effektief, en beloon jouself met kort,
konstruktiewe ruspouses.
6. Verduidelik aan enigeen wat bereid is om te luister, die konsepte
wat jy geleer het. Dit kan dalk aan die begin vreemd voel, maar dit
is beslis die moeite werd om jou hersieningsnotas hardop te lees.
7. Prente en verskillende kleure help jou brein om te leer. Gebruik dit
oral waar jy kan.
8. Volstaan met die leerareas wat jy goed ken, en fokus jou breinkrag
op die afdelings wat jy sukkel om te onthou.
9. Herhaling is die sleutel om die werk wat jy ken, te onthou. Hou die
pas vol en moenie opgee nie.
10. Slaap elke nag ten minste 8 uur lank, eet gesond en drink baie
water – dit is alles belangrike dinge wat jy kan doen om jou brein
te ondersteun. Voorbereiding vir die eksamen is amper soos harde
fisiese oefening, en daarom moet jy fisies voorbereid wees.
Mind
© the Gapvan Basiese Onderwys 2014
Departement INLEIDING ix
INTRODUCTION
Mind the
Life Sciences KABVGraad 12 Geografie
Gap CAPS
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Studietegnieke wat jou help
om te leer
Hierdie studiegids maak gebruik van drie studietegnieke wat jy ook kan
gebruik om die materiaal te bemeester:
1. Sakpas-notas
2. Geheuerympies
3. Breinkaarte
Sakpas-notas
Sakpas-notas is ’n Ken nou
uitstekende manier om al dié een!
die kernkonsepte in die Volgende ...
studiegids te leer. Sakpas-
notas is maklik om te maak
en hulle pas in
jou broek-, hemp- of
baadjiesak sodat jy hulle
orals saam met jou kan dra:
1. Vou ’n blanko vel papier
in die helfte. Vou dit
weer in die helfte, en
weer.
2. Vou die papier oop. Dit is
nou in agt dele verdeel.
1. Vou ’n A4–papier in 3. Sny of skeur die stroke
8 vierkante. langs die gevoude lyne.
4. Skryf die naam van die
konsep op die een kant.
5. Skryf die betekenis of
verduideliking van die
ASPEK
konsep op die ander
kant.
6. Gebruik verskillende
kleure en prente om jou
te help onthou.
2. Skryf die naam van 7. Neem jou sakpas-notas
die konsep op die een orals met jou saam en
kant van ’n vierkant. haal hulle uit wanneer jy
ook al ’n kans kry.
8. Soos wat jy leer, plaas jy
Die rigting v die notas in drie hopies:
a
die hellingfrn • Ek ken dit goed.
ont
• Amper daar.
• Moet nog meer leer
en oefen.
3. Skryf die definisie 9. Hoe meer jy die notas
van die konsep op uithaal en daarna kyk,
die agterkant van die hoe beter sal jy die
vierkant. konsepte onthou.
x INLEIDING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
© ©
Departement
Departement
van of
Basiese
Basic Onderwys
Education 2014
Geheuerympies
’n Geheuerympie is ’n nuttige tegniek om inligting wat moeilik is om
te onthou, in jou geheue vas te lê. Hieronder is ’n voorbeeld van ’n
geheuerympie wat die woord KARTERING gebruik en waar elke letter vir
iets anders staan:
K – Kry positiewe denke Sukses in
Geografie benodig
kartering
A – Aanvaar jy moet studeer vaardighede.
R – Rig jou aandag
T – Te min kennis is gevaarlik
E – Eksamen toets my kennis
R – Regte antwoorde verdien punte
I – Inligting is belangrik
N – Nog ’n bietjie studeer, en ek is gereed!
G – Geografie is koning!
Geheuerympies kodeer inligting, wat dit makliker maak om te onthou.
Hoe meer kreatief jy is en hoe meer jou ‘kodes’ jou aan bekende dinge
herinner, hoe makliker gaan jy die werk onthou.
In hierdie gids is daar voorbeelde van geheue-rympies. Laat hulle jou
inspireer om jou eie geheuerympies te skep.
Geografie bring ons almal terug Aarde toe!
Mind
© the Gapvan Basiese Onderwys 2014
Departement INLEIDING xi
INTRODUCTION
Mind the
Life Sciences KABVGraad 12 Geografie
Gap CAPS
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Breinkaarte
Hierdie studiegids bevat verskeie breinkaarte (ook genoem geheuekaarte)
wat die werk in sommige afdelings opsom.
Kyk na die prente van ’n neuron (’n breinsel) en ’n breinkaart:
Figuur 1: ’n Neuron of breinsel
Figuur 2: Reëls vir ’n breinkaart
Breinkaarte werk omdat dit inligting aanbied op dieselfde wyse as waarop
ons brein die inligting ‘sien’.
Wanneer jy die breinkaarte in hierdie studiegids leer, kan jy prente vir elke
vertakking byvoeg om jou te help om die inhoud te onthou.
Ontwikkel jou eie breinkaarte soos wat jy elke afdeling voltooi.
Hoe om jou eie breinkaart te ontwikkel:
1. Draai jou papier dwars sodat jou breinkaart in alle rigtings kan
Deur breinkaarte uitsprei.
te gebruik, maak
dit jou notas meer 2. Besluit op ’n beskrywende naam vir die breinkaart wat die inligting
interessant en wat jy daarop gaan plaas bondig saamvat.
makliker om te 3. Skryf die naam in die middel en teken ’n sirkel, borrel of prent
onthou.
rondom die naam.
4. Skryf net sleutelwoorde op die sytakke neer, nie volsinne nie. Hou dit
kort en kragtig.
5. Elke tak moet ’n ander idee toon. Gebruik ’n ander kleur pen vir elke
idee. Verbind die inligting wat saamhoort. Dit sal jou help om die
konsepte in te skerp en te verstaan.
6. Voeg gerus prente by; dit maak nie saak as jy nie goed kan teken nie.
xii INLEIDING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
© ©
Departement
Departement
van of
Basiese
Basic Onderwys
Education 2014
Vir die eksamendag … Onthou om
jou sakrekenaar
saam te neem vir
1. Sorg dat jy al die skryfbehoeftes vir jou eksamen byderhand het, die kaartwerk-
byvoorbeeld pen, potlood, uitveër, liniaal, gradeboog, passer en eksamen!
sakrekenaar (met vars batterye). Bring ook jou ID-dokument en
eksamentoelatingsbrief.
2. Wees betyds, arriveer ten minste ’n uur voordat die eksamen
begin by die eksamenlokaal.
3. Gaan toilet toe voordat jy die eksamenlokaal binnegaan. Jy wil
nie waardevolle tyd verloor deur gedurende die eksamen die
lokaal te moet verlaat nie.
4. Gebruik die tien minute leestyd om die instruksies noukeurig
deur te lees. Dit help jou om die inligting in jou brein te ‘ontsluit’.
Begin met die maklikste vraag om jou denkprosesse aan die
gang te sit. In die kaartwerk-eksamen kan jy hierdie tydgleuf
gebruik om die kaart noukeurig te bestudeer.
5. Breek die vraag in kleiner dele op om seker te maak jy verstaan
presies wat gevra word. As jy die vraag nie behoorlik beantwoord
nie, sal jy nie punte daarvoor kry nie. Kyk na die sleutelwoorde in
die vraag vir riglyne oor hoe jy dit moet beantwoord. Sien bladsy
ix van die studiegids vir ’n lys sleutelwoorde.
6. Probeer om al die vrae te beantwoord. Elke vraag het sekere
maklike punte; maak dus seker jy doen ten minste ’n deel van
elke vraag in die eksamen.
7. Moenie paniekerig raak nie, selfs al lyk die vraag aanvanklik
moeilik. Dit sal wel verband hou met iets wat jy geleer het. Vind
die verband.
8. Bestuur jou tyd versigtig. Moenie tyd mors met vrae waaroor jy
STERKTE!
onseker is nie. Beweeg aan en kom terug as die
tyd dit toelaat.
9. Kyk na hoeveel punte aan elke antwoord
toegeken word. Die regmerkies in hierdie
studiegids se antwoorde gee jou ’n riglyn van hoe
punte toegeken word. Moet nie meer of minder
inligting gee as wat vereis word nie.
10. Skryf groot en duidelik. Jy sal meer punte kry as
die nasiener jou antwoord maklik kan lees.
As jy dit kan droom, dan kan jy dit doen!
Walt Disney
Mind
© the Gapvan Basiese Onderwys 2014
Departement INLEIDING xiii
INTRODUCTION
Mind the
Life Sciences KABVGraad 12 Geografie
Gap CAPS
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Sleutelwoorde wat jou help
om vrae te beantwoord
Dit is belangrik om die aksiewoorde (die woorde wat jou sê wat om te doen)
te identifiseer en te begryp sodat jy presies weet wat die eksaminator
verwag. Gebruik die verduidelikings in die tabel as riglyn wanneer jy vrae
beantwoord.
Vraagwoord Wat van jou verwag word
Analiseer Onderskei; ondersoek en interpreteer krities; positiewe en negatiewe; voor- en nadele
Annoteer Voeg verduidelikende notas by ’n illustrasie, kaart of skets
Beredeneer Verskaf redes om ’n stelling te steun of te weerlê
Beskryf Lys die hoofkenmerke van iets; gee ’n oorsig van (let op dat ’n skets of kaart deel kan wees van
’n beskrywing)
Bespreek Verskaf die redes vir jou stelling; noem die vir- en teenopsies en kom tot ’n gevolgtrekking
Definieer Sê kernagtig en duidelik wat iets beteken
Demonstreer Wys of maak duidelik; illustreer of verduidelik; bewys deur redenering en voorbeelde (let op dat
jy ’n voorbeeld kan gee)
Evalueer Spreek ’n opinie uit met voorbeelde van hoe goed/sleg, negatief/positief, suksesvol/
onsuksesvol iets is
Gee Stel van feite sonder bespreking of verduideliking (let op dat jy gevra kan word om ’n ‘rede te
verskaf’)
Identifiseer Noem ’n kenmerk van die bronmateriaal
Interpreteer Gee ’n verduideliking van, sê wat die betekenis is
Klassifiseer Plaas aspekte met soortgelyke kenmerke in dieselfde groep; rangskik na gelang van tipe of soort
Kontrasteer Beklemtoon verskille tussen aspekte, gebeure of probleme
Lewer Gee jou opinie gebaseer op feite
kommentaar
Verduidelik Maak dit wat jy aanbied duidelik, interpreteer dit en gee besonderhede. Verskaf redes vir
opinie- of resultaatverskille.
Vergelyk Lys ooreenkomste en verskille
Verklaar Verduidelik die oorsaak van; verduidelik
HINT! hoekom; verskaf redes vir
wenk
Omkring die
aksiewoord en
onderstreep enige ander
belangrike sleutelwoorde in
die vraag. Hierdie woorde
v.b. Voorbeelde van sleutelwoorde
EG - worked examples
sê jou presies wat
gevra word.
1. Skets ’n lengteprofiel van ’n rivier (van oorsprong tot riviermond)
eksamen
en dui die boloop, middelloop en onderloop aan. (1 × 4 = 4)
2. Noem twee eienskappe van ’n rivier se boloop. (2 × 2 = 4)
3. Beskryf ’n rivier se onderloop. (2 × 2 = 4)
4. Beskryf een verskil van ’n rivierkanaal in die boloop en
comment
die onderloop.
nota (2 × 2 = 4)
[16]
activity ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
xiv INLEIDING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
activity
© ©
Departement
Departement
van of
Basiese
Basic Onderwys
Education 2014
Leerder se kontrolelys
Gebruik hierdie kontrolelys wanneer jy vir die eksamen voorberei. Die regmerkies (3) dui aan watter
aspekte van die kurrikulum in die studiegids gedek word. Die sterretjies (*) dui aan dat jy jou handboek
en klasnotas moet raadpleeg.
Inhoud van die kurrikulum Gedek in Ek verstaan Ek
studiegids nie verstaan
KLIMAAT EN WEER
1. Middelbreedte- Algemene kenmerke 3
siklone
Vormingsgebiede van middelbreedtesiklone 3
Ontwikkelingstadiums *
Kouefronttoestande 3
Warmfronttoestande *
Okklusiefronte *
Identifisering op sinoptiese kaarte en op 3
satellietbeelde
2. Tropiese siklone Algemene kenmerke 3
Faktore wat tropiese siklone veroorsaak 3
Vormingsgebiede van tropiese siklone 3
Vormingstadiums *
Geassosieerde weersomstandighede *
Identifisering op sinoptiese kaarte en op 3
satellietbeelde
Uitwerking op menslike aktiwiteite en die *
omgewing
Moontlike voorsorgmaatreëls en bestuur *
van die gevolge
3. Subtropiese Faktore wat Suid-Afrika se klimaat beïnvloed 3
antisiklone en
Ligging van die Hoëdrukstelsels *
geassosieerde
weersomstandighede Algemene kenmerke van die *
Hoëdrukstelsels
Antisikloniese sirkulasie *
Bewegende ontwrigtings: Middelbreedte- *
en Tropiese siklone, Lyndonderstorms,
Bergwinde
Lees en interpretering van satellietbeelde en *
sinoptiese weerkaarte
Mind
© the Gapvan Basiese Onderwys 2014
Departement INLEIDING xv
INTRODUCTION
Mind the
Life Sciences KABVGraad 12 Geografie
Gap CAPS
© Departement van Basiese Onderwys 2014
4. Valleiklimate Hellingaspek 3
Anabatiese winde 3
Katabatiese winde 3
Rypsones 3
Inversielae 3
Uitwerking op menslik aktiwiteite
(Nedersettings en Boerdery) 3
5. Stadsklimate Redes vir verskille in landelike en
stadsklimate 3
Stedelike hitte-eilande 3
Besoedelingskoepel 3
Maniere om die hitte-eilanduitwerkings te
verminder 3
GEOMORFOLOGIE
Suid-Afrika se dreineringstelsels
1. Dreineerbekkens 3
2. Dreineerpatrone 3
3. Dreineerdigtheid 3
4. Riviertipes 3
6. Rivierafvoer Hidrografieke 3
Laminêre vloei 3
Turbulente vloei 3
7. Rivierprofiele Dwarsprofiel 3
Lengteprofiel
8. Fluviale landvorme 3
9. Riviergradering 3
10. Verjonging Redes 3
Landvorme
11. Rivierrowery/stroomroof 3
12. Bestuur van 3
opvanggebiede en riviere
LANDELIKE NEDERSETTING EN STEDELIKE NEDERSETTING
1. Nedersettingstudie Nedersettingkonsep
Lokaliteit en standplaas 3
2. Nedersettingstudie Patrone
Grootte
Kompleksiteit
Funksies 3
3. Landelike nedersetting
3.1 Ligging en standplaas van
die landelike nedersettings 3
3.2 Klassifikasie van Landelike Patrone
Nedersettings Vorme 3
4. Grondgebruik in landelike
gebied 3
5. Landelike
nedersettingkwessies 3
xvi INLEIDING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
© ©
Departement
Departement
van of
Basiese
Basic Onderwys
Education 2014
5.1 Landelik-stedelik migrasie 3
5.2 Landelike ontvolking en
die gevolge daarvan op
landelike gebiede *
5.3 Maniere om landelike
ontvolking te bekamp 3
5.4 Maatskaplike
geregtigheidskwessies in
landelike gebiede 3
STEDELIKE NEDERSETTING
6. Oorsprong van stedelike
nedersettings *
7. Ligging en standplaas van
stedelike nedersettings 3
8. Klassifikasie van stedelike
gebiede 3
8.1 Funksie Sentrale plekke 3
Handel en vervoer
Gespesialiseerde dorpe of stede
9. Stedelike hiërargie 3
10. Stedelike strukture en
patrone 3
11. Grondgebruiksones 3
12. Morfologiese struktuur
van ’n stad 3
13. Modelle van stadstrukture 3
14. Stedelike nedersettings-
kwessies
14.1 Probleme van stedelike
nedersettings 3
15. Ekonomiese, maatskaplike
en omgewings-
ongeregtigheid 3
EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA
1. Ekonomiese struktuur 3
1.1 Ekonomiese sektore Primêre
Sekondêre
Tersiêre
Kwaternêre 3
1.2 Bydrae van die
ekonomiese sektore 3
2. Landbou/Boerdery 3
2.1 Die rol van klein- en Belangrikheid van landbou
grootskaalse boere 3
2.2 Hoofprodukte *
2.3 Faktore wat landbou in Bevorder/bevoordeel
Suid-Afrika beïnvloed Strem/verhinder/beperk 3
2.4 Voedselsekerheid en
-onsekerheid 3
3. Mynbou 3
Mind
© the Gapvan Basiese Onderwys 2014
Departement INLEIDING xvii
INTRODUCTION
Mind the
Life Sciences KABVGraad 12 Geografie
Gap CAPS
© Departement van Basiese Onderwys 2014
3.1 Bydrae van mynbou/rol
van mynbou 3
3.2 Faktore wat mynbou in Bevorder/bevoordeel
Suid-Afrika beïnvloed Strem/verhinder/beperk 3
4. Sekondêre en Tersiêre
sektore 3
4.1 Bydrae van Sekondêre en Sekondêre sektor
Tersiêre sektore 3
Tipes nywerhede *
Faktore wat Bevorder/bevoordeel
Nywerheidsontwikkeling Strem/verhinder/beperk
en hulle lidding beïnvloed 3
Suid-Afrika se Gauteng (PWV)
nywerheidsgebiede Enthekwini (Durban-Pinetown)
Nelson Mandela-metro (Port Elizabeth-
Uitenhage)
Suid-wes Kaap 3
Strategieë vir Ná-apartheid industriële ontwikkeling
nywerheidsontwikkeling Ruimtelike Ontwikkelingsinisiatiewe
Nywerheidsontwikkelingsones 3
Informele sektor Kenmerke 3
Redes vir Ontwikkeling 3
Uitdagings vir informele sektor 3
5. Kwaternêre ekonomiese
aktiwiteite 3
GEOGRAFIESE VAARDIGHEDE EN TEGNIEKE
1. Kaartwerktegnieke 3
2. Toepassing 3
Foto’s
3. Foto’s gebruik in
kaartwerk *
4. Toepassing 3
5. GIS 3
xviii INLEIDING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
Klimaat en weer
In hierdie hoofstuk word sekondêre (streeks-) en tersiêre (plaaslike)
sirkulasies of weerpatrone behandel. Hierdie kennis sal jou in staat stel
om weerpatrone en die mikroklimaat van stede en valleie in die eksamen
te analiseer.
Klimaat en weer
Sekondêre
Tersiêre sirkulasie
sirkulasie
SA-klimaat Sinoptiese Globale lug- Siklone Plaaslike
(1.3) weerkaart sirkulasie (1.2) klimaat
(1.1.1) (1.1.2) (1.4)
Oseane en Middelbreedte- Anabatiese en
seestrome siklone (1.2.1) katabatiese
(1.3.1) winde (1.4.1)
Tropiese
siklone (1.2.2) Aspek (1.4.2)
Plato (1.3.2)
Stadsklimate
(1.4.3)
Subtropiese Kenmerke van
hoëdrukgor- siklone (1.2.3)
del (1.3.3)
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 1
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
Sleutelkonsepte
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NBvoorkom, verstaan en ken,
As jy die definisies wat in hierdie hoofstuk
sal jy in staat wees om meeste van die vrae te beantwoord wat in die
finale eksamen gevra word oor die klimaat- en weer- (klimatologie) afdeling. Gebruik jou
sakpas-notas om die konsepte goed te ken (sien bladsy x vir die metode om hulle te maak).
Illustrasies toegevoeg tot die
HINT!sakpas-notas sal jou help om die konsepte beter te onthou.
hint
Konsep Definisie
Anabatiese winde e.g. EG - worked examples
Warm winde wat bedags al langs die vallei bergop waai.
Antisikloon (hoogdruk) Ontstaan as gevolg van dalende lug. Lug beweeg antikloksgewys, divergeer
(uitwaarts)exams
en daal in die suidelike hemisfeer, bv. die Suid-Atlantiese, Suid-Indiese
en Kalahari-Hoogdruksel.
Aspek Die rigting van die hellingfront.
Bergwinde Warm, droë winde wat vanaf Suid-Afrika se binneland na die kusgebiede waai.
Hitte-eiland Hoër temperature activity
in stedelike gebiede as in die omringende landelike gebiede. ’n
Hitte-eiland ontstaan weens vele oorsake,ACTIVITIES
ingesluit
boy besoedeling.
and girl-left and
right of page
Intertropiese ’n Gebied langs die ewenaar waar die tropiese oostewinde van die hemisfere
Konvergensiesone (ITKS) mekaar ontmoet. activity
Inversielaag Sone waar dalende koue lug die stygende warm lug ontmoet. ’n Atmosferiese laag
waarin temperatuur met hoogte toeneem.
Step by step comment comment
Katabatiese winde Koel winde wat snags al langs die vallei afwaarts waai.
Klimaatverandering Langtermyn veranderinge in die globale klimaat wat ongewone en ekstreme
(sterker) weertoestande veroorsaak.
Polêre oostewinde Winde wat vanaf die pool na die subpolêre laagdrukgordels waai (90° tot 60°).
Sikloon (laagdruk) Ontstaan as gevolg van stygende lug. Lugbeweging is kloksgewys, konvergeer
(inwaarts) en styg in die suidelike hemisfeer, bv. kuslaagdrukstelsel, tropiese
sikloon en middelbreedtesikloon.
Temperatuur inversie Temperatuur wat met hoogte toeneem.
Termiese gordel Warmer temperatuursone bo die valleibodem.
Tropiese oostewinde/ Winde wat van die subtropiese hoogdrukgordels na die ekwatoriale laagdrukgordel
passaatwinde waai (0° tot 30°).
Westewinde Winde wat van die subtropiese hoogdrukgordels na die subpolêre laagdrukgordels
waai (30° tot 60°).
2 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
1.1 Inleiding
Ons gaan ons nou stoespits op die Suid-Afrikaanse klimaat, middelbreedte-
en tropiese siklone. Eerstens moet ons egter sinoptiese weerkaarte
verstaan.
1.1.1 Sinoptiese weerkaart-
interpretasie PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
Jy moet ’n sinoptiese weerkaart kan interpreteer om weerpatrone
en -verskynsels beter te verstaan. ’n Sinoptiese weerkaart toon
weertoestande en -verskynsels (temperatuur, reënneerslag, windspoed Vrae oor sinoptiese
en rigting, atmosferiese druk en wolkbedekking) oor ’n groot gebied op ’n weerkaarte kom gereeld voor
HINT!
gegewe tydstip volgens wêreldwye waarnemings geneem op dieselfde tyd in die eksamen.
(van weerstasies, vliegtuie, weerballonne en hint
satelliete).
’n Sinoptiese weerkaart bevat lyne wat isobare genoem word:
• Die lyne verbind punte van gelyke druk (die druk is dieselfde al langs
een isobaarlyn). e.g. EG - worked examples
• Die druk word gemeet in hektopascal (hPa).
• Die isobare vorm patrone (patrone gevorm deur baie isobare).
Figuur 1.1.1A en B toon ’n laagdruk- en hoogdruksel.
exams
Let op dat die
druklesing afneem nader
aan die laagdrukmiddel
en toeneem nader aan
die hoogdrukmiddel.
activity
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
Figuur 1.1.1A: Laagdruksel soos Figuur 1.1.1B: Hoogdruksel soos
dit aangetoon word op ’n dit aangetoon word op ’n sinoptiese
sinoptiese weerkaart weerkaart
activity
Figuur 1.1.1C op bladsy 4 toon ’n eenvoudige weerstasie. Dit beskryf die
weer van ’n spesifieke plek wat op die sinoptiese weerkaart voorkom.
Jy kan in die eksamen gevra word om die weer van ’n spesifieke
Step by stepplek wat comment comment
op die sinoptiese weerkaart voorkom, te beskryf met verwysing na die
weerstasie. Jy sal die volgende weerelemente moet toelig:
• Wolkbedekking
• Windrigting
• Windspoed
• Lugtemperatuur
• Doupunttemperatuur
• Neerslag (enige vorm van water wat uit die lug val, bv. reën, hael,
sneeu en ys)
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 3
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
Onthou die Let op die volgende weertoestande vir hierdie
kompaspunte om weerstasie:
die windrigting
te bepaal. Windspoed 15 knope
Windrigting NW
Lugtemperatuur 27°C
Neerslag reën
Doupunttemperatuur 24°C
Wolkbedekking betrokke
Figuur 1.1.1C: ’n Weerstasievoorbeeld
Wolkbedekking Windspoed Neerslag
oop 5 knope reën
PAY SPECIAL ATTENTION
motreën
NB NB reënbuie
10 knope sneeu
¾ wolke
Maak seker dat jy die hael
weersimbole soos getoon in 15 knope mis
Figuur 1.1.1D (links) ken. Dit
HINT! betrokke mistig
sal jouhint
help om ’n vraag soos 20 knope
donderstorms
hierdie te beantwoord. donderstorms met hael
e.g. EG - worked examples
Figuur 1.1.1D: Weersimbole wat op ’n sinoptiese kaart gebruik word
exams
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB Wanneer jy vrae gebaseer op ’n sinoptiese weerkaart in die
eksamen moet beantwoord, sal óf ’n somer sinoptiese kaart
(sien Figuur 1.1.1E op bladsy 8), óf ’n winter sinoptiese kaart
(sien Figuur 1.1.1F op bladsy 5) voorsien word. Maak seker dat jy weet op watter
HINT! eienskappe op die gegewe kaart jy moet let.
hint activity
ACTIVITIES boy
Somer sinoptiese
and girl-left and kaart
right of page
Figuur 1.1.1E op bladsy 8 toon ’n tipiese somer sinoptiese weerkaart van
e.g. activity
EG - worked examples Suid-Afrika. Die eienskappe van ’n somer sinoptiese kaart waarop jy moet
let, is:
1. Tropiese sikloon (soek die simbool op die sinoptiese kaart)
2. Laagdruk oor die land (sien die laagdruksel in Figuur 1.1.1E)
exams 3. Die datum
Step by step comment comment
4. Suid-Indiese Hoogdruksel geleë suidoos van Suid-Afrika (sien die
hoogdruksel in Figuur 1.1.1E)
5. Algemene hoë temperature oor die land
activity
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
activity
4 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
Let op die hoë
temperature by dié Tropiese
weerstasie sikloon
Weerstasie
Temperatuur: 28°C
Doupunttemperatuur:
23°C
Windrigting: NO
Windspoed: 20 knope
Wolkbedekking: Betrokke
Neerslag: Reën
Laagdruk
Datum Suid-Indiese
Hoogdruk
Figuur 1.1.1E: ’n Tipiese somer sinoptiese weerkaart van Suid-Afrika
Winter sinoptiese weerkaart
Figuur 1.1.1F hieronder toon ’n tipiese winter sinoptiese weerkaart van
Suid-Afrika. Die eienskappe van ’n winter sinoptiese weerkaart waarop jy
moet let, is:
1. Koue fronte wat oor die land beweeg
2. Dominante Kalahari-Hoogdruk oor die land (soek ’n groot
hoogdruksel oor die land)
3. Die datum
4. Die Suid-Indiese en Suid-Atlantiese Hoogdruksel is nader aan die
land en verder noord
5. Algemene lae temperature oor die land
koue front
lae temperatuur oop lug
Weerstasie
Temperatuur: 11°C
Doupunttemperatuur: 6°C
Windrigting: N
Windspoed: 10 knope
11
Wolkbedekking: Betrokke •
6
Gough
Neerslag: Reën
Datum
Figuur 1.1.1F: ’n Tipiese winter sinoptiese weerkaart van Suid-Afrika
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 5
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
1.1.2 Globale lugsirkulasie
Dit is winde wat oor groot gebiede van die Aarde voorkom. Ons onderskei
drie globale windstelsels:
PAY SPECIAL ATTENTION
NB • Die tropieseNB oostewinde
• Die westewinde
• Die polêre oostewinde
Oefen om uit geheue
Figuur 1.1.2 te skets en al ’n Krag, genaamd Coriolis-krag, laat winde in die suidelike hemisfeer na
die byskrifte in te skryf. HINT! links en in die noordelike hemisfeer na regs beweeg.
hint Die drie-sel groepering, drukgordels en globale winde vorm gesamentlik
die globale lugsirkulasie, soos geïllustreer in Figuur 1.1.2.
e.g. Poolsel
EG - worked examples
Polêre hoogdruk
Ferrel-sel Polêre oostewinde
exams Subpolêre laagdruk
Westewinde Subtropiese hoogdruk
Hadley-sel
Tropiese oostewinde
Ekwatoriale laagdruk Intertropiese
konvergensiesone
activity Tropiese oostewinde
Hadley-sel ACTIVITIES boy Subtropiese hoogdruk
Westewinde
and girl-left and
right of page
Subpolêre laagdruk
activity
Ferrel-sel
Polêre oostewinde
Poolsel Polêre hoogdruk
Step by step Figuur 1.1.2: comment
comment Globale lugsirkulasie
1.2 Siklone
1.2.1 Middelbreedtesiklone
In hierdie afdeling gaan ons middelbreedtesiklone se besondere
aspekte bespreek. Ons sal fokus op die dwarsprofiel van ’n volwasse
middelbreedtesikloon en die weer wat deur die koue front veroorsaak
word. Kennis oor hierdie afdeling word gereeld getoets omdat Suid-Afrika
meestal beïnvloed word deur koue fronte wat oor die land beweeg.
Figuur 1.2.1A hieronder toon ’n dwarsprofiel van ’n middelbreedtesikloon.
Jy moet die skets kan teken en die byskrifte korrek invoeg uit ’n sinoptiese
voorstelling soos getoon in Figuur 1.2.3A (sien bladsy 10, tabel 1.1).
6 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
Algemene beweging Oefen om
van stelsel Figuur 1.2.1A te
skets en die byskrifte korrek
Cumulonimbus te plaas. Jy moet in staat
Koue
front wees om die weer te beskryf
wat gepaardgaan met
’n middelbreedte-
Warm sikloon.
Warm sektor front
0°C
0°C Koue, digte lug beweeg Koue, digte lug
Warm lug styg beweeg weg
onder warm lug in
2 1 koue lug uit
bo
A B
Figuur 1.2.1A Dwarsprofiel van A tot B van ’n volwasse middelbreedtesikloon
(volgens die sinoptiese voorstelling soos getoon in Figuur 1.2.3A).
Die koue front van ’n middelbreedtesikloon wat na Suid-Afrika beweeg,
beïnvloed ons weer die meeste (sien Figuur 1.2.1C op bladsy 8. Soek na inligting
oor die weertoestand
Weer voor die koue front (sien punt 1 in Figuur 1.2.A hierbo): wat geassosieer word met die
• Koel temperature warm front en warm sektor.
• Baie lae druk Jy sal dan beter voorbereid
wees vir die eksamen
• Betrokke toestande, cumulonimbuswolke
en die onderwerp
• Donderstorms beter verstaan.
Weer agter die koue front (sien punt 2 in Figuur 1.2.1A hierbo):
• Koue temperature
• Hoogdruk
• Deels bewolkte toestande, cumuluswolke
• Ligte reën
Let op dat wanneer ’n middelbreedtesikloon van wes na oos beweeg, ons
die warm lugmassa voor die koue front eerste ervaar en daarna die lug
agter die koue front. Figuur 1.2.1A hierbo toon dit aan namate van punt 1
na punt 2 beweeg word.
Figuur 1.2.1B (hieronder) toon die weertoestand voor en ná die koue front.
Baie lae druk Hoogdruk
Gedeeltelik
Betrokke Cumulo- Cumulus bewolk
nimbus
Koud
Ligte reën
Voor die koue front Die koue front Agter die koue front
Figuur 1.2.1B: Weertoestande voor en ná die koue front
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 7
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
Wolke langs
die koue front
Wolke langs
die warm front
Figure 1.2.1C Satellietbeeld van ’n middelbreedtesikloon
1.2.5 Tropiese siklone
Maak seker
dat jy Figuur 1.19 ’n Tropiese sikloon is ’n tipe laagdrukstelsel wat gewoonlik in die
kan skets en die trope ontwikkel. Dit gaan gepaard met donderstorms en lugsirkulasie
korrekte byskrifte naby die Aarde se oppervlak, kloksgewys in die suidelike hemisfeer en
kan invoeg. antikloksgewys in die noordelike hemisfeer. In Amerika word tropiese siklone
orkane genoem, in China en Japan tifone en Willy-willies in Australië. In
die seisoen waarin tropiese siklone voorkom, word hulle alfabeties be
naam, byvoorbeeld ‘Alfred’ dui aan dat dit die eerste tropiese sikloon in
daardie seisoen is.
Ons gaan die besondere aspekte van ’n tropiese sikloon bespreek aan die
hand van ’n dwarsprofiel van ’n volwasse tropiese sikloon.
Die volgende is nodig om ’n tropiese sikloon te laat ontstaan:
• temperatuur van 27°C of hoër
• Coriolis-krag
• genoegsame vog
Dalende lug • minder funksie
Figuur 1.2.2A hieronder
Cumulonimbus toon ’n dwarsprofiel van ’n
Cumulonimbus
tropiese sikloon. Jy moet
die skets kan teken en die
Oog byskrifte korrek invoeg uit
’n sinoptiese voorstelling
soos getoon in Figuur 1.2.3A
Cumulus Laagdruk (sien bladsy 9, tabel 1.1).
Donderstorms
A B
Figuur 1.2.2A: Dwarsprofiel van A tot B van ’n tropiese sikloon (sinoptiese
voorstelling in Figuur 1.2.3B op bladsy 10, Tabel 1.10)
8 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
1.2.3 Kenmerke van middelbreedte-
en tropiese siklone
Jy moet die
kenmerke van elke
1. Multikeuse vrae sikloon ken. Die
Voorbeeld: kenmerke word tipies
in die eksamen op een
’n Ander naam vir ’n middelbreedtesikloon is:
van drie maniere
1. Gematigde sikloon gevra.
2. Tropiese storm
3. Tifoon
4. Tropiese sikloon
(Die korrekte antwoord is onderstreep)
2. Kort antwoord vrae
Voorbeeld:
Noem twee kenmerke van ’n tropiese sikloon.
Antwoord:
1. Vergesel van donderstorms
2. Oog in die middelpunt
3. Skets ’n dwarsprofiel van A tot B
Sien Figuur 1.2.3A en 1.2.3B vir voorbeelde.
Tabel 1.1 hieronder vergelyk die kenmerke van middelbreedte- en tropiese
siklone.
KENMERKE
Middelbreedtesikloon Tropiese sikloon
Ander name Frontale depressie, gematigde sikloon, buite Orkaan, tifoon, Willy-willies (alfabeties
tropiese sikloon benaam aan die begin van elke seisoen)
Formasie 40-60°N en S ± 5°N en S
Voorkoms 30-60°N en S Oor tropiese oseane 5-30°N en S
Beweging Wes na oos Oos na wes
Seisoen Regdeur die jaar in albei hemisfere; Mid- tot laat somer, vroeë herfs
beïnvloed Suid-Afrika in die winter
Identifiserings- Warm front, warm sektor, koue front, koue Stormagtige weer in die vorteks; die oog is ’n
kenmerke sektor kalm, intense laagdrukgebied
Weer Weer geassosieer met ’n koue front: betrokke, Warm tot baie warm, stormagtige winde;
lae temperature, sterk wind, swaar reën intense donderstorm aktiwiteit
Gebiede Westelike kusgebiede van vastelande in die Oostelike kusgebiede van vastelande in
beïnvloed gematigde breedtegrade tropiese breedtegrade
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 9
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
Sinoptiese Koue front Warm front
NW
aanduiding van Koue Warm
die siklone op sektor sektor
’n weerkaart
A B
A B
SW
Figuur 1.2.3A: Sinoptiese voorstelling van ’n Figuur 1.2.3B: Sinoptiese voorstelling van ’n
middelbreedtesikloon tropiese sikloon
Tabel 1.1: Kenmerke van middelbreedte- en tropiese siklone
Let op hoe
die wolke
kloksgewys
’n spiraal-
patroon
vorm
Figure 1.2.3C Satellietbeeld en ’n sinoptiese weerkaart op dieselfde dag
10 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
1.3 Faktore wat die Suid-
Afrikaanse klimaat beïnvloed
Drie faktore wat die grootste invloed op Suid-Afrika se klimaat uitoefen:
• Suid-Afrika is grootliks omring met oseane en seestrome.
• Suid-Afrika is grotendeels op ’n plato geleë.
• Suid-Afrika is blootgestel aan die subtropiese hoogdrukgordel.
Hierdie drie faktore veroorsaak die tipiese weer wat ons elke seisoen
ondervind. Kom ons analiseer die besonderhede van elke faktor.
1.3.1 Die invloed van die oseaan Die warm
en seestrome op Suid-Afrika se Agulhasstroom vloei
langs die suidkus. Dit is egter
klimaat nie nodig om te weet hoe
dit die landsklimaat
Suid-Afrika is tot ’n groot mate omring met oseane. Die oseane beïnvloed beïnvloed nie.
die kus- en binnelandtemperature soos volg:
• Waterverwarming vind stadig plaas en so ook afkoeling.
• Dit bring gematigde temperature langs die kuslyn mee (daar is nie
groot verskil tussen minimum en maksimum temperature nie) – ook
bekend as seeklimaat (maritieme klimaat).
• Dit veroorsaak dat binnelandse temperature ekstreem is (die
minimum en maksimum temperature verskil baie) – ook bekend as
vastelandklimaat (kontinentale klimaat).
Die wintertemperatuur in Johannesburg, byvoorbeeld, is maksimum 25°C
en minimum 1°C (klimaat uiterstes), terwyl die maksimum temperatuur in
Durban 25°C en die minimum 15°C is (gematig).
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 11
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
Seestrome beïnvloed ook temperature en reënval:
• Die seestrome aan ons oos- en weskus beïnvloed Suid-Afrika se
klimaat die meeste.
• Die warm Mosambiekstroom vloei langs ons ooskus.
• Die koue Benguelastroom vloei langs ons weskus.
• Die warm Mosambiekstroom veroorsaak hoë temperature en meer
reën op die ooskus.
• Die koue Benguelastroom veroorsaak lae temperature en minder
reën op die weskus.
Die seestrome se invloed bring mee dat temperature aan die ooskus hoër
is as aan die weskus. Figuur 1.3.1A toon die seestrome wat Suid-Afrika se
klimaat beïnvloed en die voortspruitende minimum temperature.
Vind uit wat die
rede is vir die winterreën °C
in die Suidwes-Kaap om jou <7,5
goed vir die eksamen voor te 7,5–10
berei en om ’n beter begrip 10–15
van die onderwerp >15
te verkry.
Bloemfontein
Port Nolloth (koud)
Durban
am
b
(w iek
ar st
m roo
) m
os
M
Kaapstad
(warm)
Agulhasstroom
Figuur 1.3.1A: Die drie seestrome en hulle invloed op minimum temperature
°C
Figuur 1.3.1B (links) toon die seestrome
<20 wat Suid-Afrika se klimaat beïnvloed en die
20–22,5 voortspruitende maksimum temperature.
22,5–27,5
>27,5
Figuur 1.3.1C toon die seisoene waarin
reënval in Suid-Afrika ontvang word. Die
swart pyl toon aan hoë reënval van oos na
wes oor die land verminder, hoofsaaklik
as gevolg van die Mosambiek- en
Port Nolloth
Bloemfontein
Benguelastroom.
• Die ooskus het ’n hoër reënval omdat
Durban
dit regdeur die jaar daar reën.
Benguela
• Die weskus is ’n dor (woestyn-) gebied
)
m
(war
oud)
stroom (k
om
tro
ks
bie
waar dit baie min reën.
os
am
M
Kaapstad
(warm)
Agulhasstroom
Figuur 1.3.1B: Die drie seestrome en hulle invloed op
maksimum temperature
12 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
Somerreën
Winterreën
Reën regdeur die jaar
Dor gebiede
Baie droog
Pretoria
Johannesburg
l
Vaa
Oranje
n
ledo
Bloemfontein Ca
e
Bengu
reenval neem af van oos wes
e
Oranj Durban
m (kou
(w
lastroo
arm
)
m
stroo
d)
iek
Oos-Londen mb
Kaapstad Port Elizabeth
sa
Mo
Agulhasstroom (warm)
Figuur 1.3.1C: Reënvalseisoene in Suid-Afrika
1.3.2 Die plato se invloed op
Suid-Afrika se klimaat
Suid-Afrika is grootliks op ’n plato (’n plat gebied met ’n Platorand (eskarp)
hoë hoogte) geleë.
Figuur 1.13 hieronder is ’n dwarssnit van Suid-Afrika van Plato
wes na oos wat die reliëf (landskap) van die land aantoon.
Hoe hoër mens gaan, hoe koeler word dit. Die temperatuur
Weskus Ooskus
by plekke op die plato (hoë hoogte) sal daarom laer
temperature hê as plekke op ’n laer hoogte. Figuur 1.3.2A: Dwarssnit van Suid-Afrika van wes na
oos wat die reliëf van die land aantoon
In die Laeveld (Mpumalanga) word hoër temperature
ondervind as in die Hoëveld (Gauteng en Vrystaat).
1.3.3 Die invloed van die
subtropiese hoogdrukgordel op
Suid-Afrika se klimaat
Suid-Afrika word deur drie hoogdrukselle beïnvloed:
• Suid-Atlantiese Hoogdruk (SAHD)
• Suid-Indiese Hoogdruk (SIHD)
• Kalahari-Hoogdruk (KHD)
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 13
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
Figuur 1.3.3A hieronder toon die posisie van die drie hoogdrukselle oor en
Vind uit hoekom
om Suid-Afrika.
die Kalahari-Hoogdruk
veroorsaak dat die plato
net somerreënval kry om
jou goed voor te berei vir die
eksamen en ’n beter begrip
van die onderwerp
te verkry.
KHD
SAHD SIHD
Figuur 1.3.3A: Die posisie van die drie hoogdrukselle oor en om Suid-Afrika
• Die Suid-Atlantiese Hoogdruk veroorsaak koel, droë winde wat na
die Suidwes-Kaap waai.
• Die Suid-Indiese Hoogdruk veroorsaak warm, vogtige winde wat na
die ooskus waai.
• Die Kalahari-Hoogdruk oefen die grootste invloed uit op Suid-Afrika
se klimaat:
–– Dit is die oorsaak van algemene oop lug en warm temperature
omdat die lug daal en droog is (in die winter).
–– Die gevolg is dat net somerreën op die plato val.
Aktiwiteit 1
Bestudeer die sinoptiese kaart in Figuur 1.3.3B hieronder en beantwoord
die vraag wat volg.
Figuur 1.3.3B: Sinoptiese weerkaart
14 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
1. Benoem die hoogdrukselle aangedui as A en B. (2 × 2 = 4)
2. Noem TWEE aspekte uit die kaart wat bewys dat dit ’n
somerkaart is. (2 × 2 = 4)
3. Identifiseer die laagdruksel aangedui as E. (1 × 2 = 2)
4. Die letter G dui ’n middelbreedtesikloon aan.
a) Benoem die fronte aangedui as F en H. (2 × 2 = 4)
b) In watter rigting beweeg hierdie sikloon gewoonlik? (1 × 2 = 2)
c) Beskryf hoe front F Kaapstad se weer sal beïnvloed. (3 × 2 = 6)
5. Verwys na die sikloon genaamd Cathy.
a) Watter tipe sikloon is Cathy? (1 × 2 = 2)
b) Hoeveel siklone het voorgekom in hierdie seisoen, Cathy
ingesluit? (1 × 2 = 2)
c) In watter rigting beweeg hierdie sikloon? (1 × 2 = 2)
d) Noem TWEE toestande wat teenwoordig moet wees vir die
vorming van die sikloon. (2 × 2 = 4)
6. Met verwysing na die weerstasie aangedui as D, beskryf die weer in
terme van: wolkbedekking, windspoed, windrigting, lugtemperatuur
en doupunttemperatuur. (4 × 2 = 8)
[40]
Antwoorde: aktiwiteit 1.2
1. A – Suid-Atlantiese Hoogdruk33
B – Suid-Indiese Hoogdruk33(4)
2. ’n Tropiese sikloon kan op die kaart gesien word.33
Middelbreedtesiklone kom suid van Suid-Afrika voor.33
Die Suid-Indiese en Suid-Atlantiese Hoogdruk is suid van Suid-
Afrika. 33
’n Laagdruksel word gesien oor die sentrale deel van Suid-Afrika.
33 Hoë temperatuur by D.
Die datum: 30/01/201033 (enige 2) (4)
3. Kuslaagdruk33(2)
4. a) F – Koue front 33; H – Warm front 33(4)
b) In ’n oostelike rigting/van wes na oos33(2)
c) Temperature sal afneem33; druk sal toeneem33;
cumulonimbuswolke en donderstorms sal voorkom33(6)
5. a) Tropiese sikloon33(2)
b) Drie 33(2)
c) Westelik/ van oos na wes33(2)
d) Temperatuur moet hoër wees as 27°C33; humiditeit
(vogtigheid) moet hoog wees33; ligte en veranderlike winde
moet waai33; die atmosfeer moet onstabiel wees33; ’n
wye laagdrukgebied met geslote isobare moet teenwoordig
wees33; dit moet tussen 5°S en 25°S (Coriolis-krag is
nodig) wees33; lae oppervlakwrywing33 (enige 2) (4)
6. Wolkbedekking: Oop lug33; Windspoed: 10 knope33;
Windrigting: SSO33; Lugtemperatuur: 22°C3;
Doupunttemperatuur: 15 °C3(8)
[40]
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 15
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
Anabaties
1.4 Plaaslike klimaat
beteken ‘hellingstygend
(opwaarts)’ en katabaties
‘hellingdalend
(vallei- en stadsklimaat)
(afwaarts)’. Valleiklimaat vind op ’n plaaslike skaal plaas en duur vir ’n paar uur. Ons
gaan in hierdie afdeling fokus op:
• Anabatiese en katabatiese winde
• Aspek
1.4.1 Anabatiese en katabatiese
winde
Die valleistruktuur en die verwarming en afkoeling wat daagliks plaasvind
veroorsaak dat anabatiese en katabatiese winde ontstaan. Dit word
geïllustreer in Figuur 1.4.1A en 1.4.1B.
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB Jy kan in die eksamen gevra word hoe anabatiese of katabatiese
winde in ’n vallei vorm deur ’n sketsvoorstelling, of byskrifte korrek in
te voeg, of die proses te beskryf. Oefen om Figuur 1.4.1A en 1.4.1B te
skets en te benoem.
HINT!
hint Anabatiese winde (bedags) Katabatiese winde (snags)
e.g. EG - worked examples
Die hellings
en die lug warm termiese gordel
Die hellings en
die lug daarbo
daarbo word koel snags af
gedurende die
dag verwarm Die koeler,
exams digter lug
Die warm, wat teen die
minder digte hellings afdaal,
lug wat teen die is katabatiese
hellings opstyg, winde
is anabatiese
winde
activity
Lugvloei
Figuur 1.4.1A: Anabatiese windeACTIVITIES boy Figuur 1.4.1B: Katabatiese winde
and girl-left and
right of page
activity Uitwerking van anabatiese winde op nedersettings
• Anabatiese winde verwyder besoedeling uit die vallei.
Uitwerking van katabatiese winde op nedersettings
Step by step comment winde keer besoedeling vas in die vallei.
commentKatabatiese
•
• Katabatiese winde veroorsaak koue temperature in die vallei.
Katabatiese winde lei snags in die vallei tot die ontwikkeling van ’n
inversielaag (’n warmer temperatuursone bo die valleibodem) en ’n rypsone
(valleibodemgebied met baie koue temperatuur waar ryp voorkom). Dit
word in Figuur 1.4.1C geïllustreer.
16 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
PAY SPECIAL ATTENTION
NB
Koue, katabatiese
winde daal snags in Jy kan in die eksamen gevra
die vallei af word om ’n termiese gordel
A HINT!
en ’n rypsone te skets, te
hint
benoem en te beskryf hoe dit
Die warm lug bo in valleie gevorm word. Leer
die valleibodem
word gedwing om om Figuur 1.4.1C oor te teken
B op te styg en ’n
inversiesone word
e.g.
en te benoem. EG - worked examples
sodoende halfpad
Koue lug versamel op die valleibodem teen die vallei op
en ’n rypsone word gevorm gevorm
exams
Figuur 1.4.1C: Temperatuurinversielaag en vorming van ’n rypsone in ’n vallei
Figuur 1.4.1D hieronder illustreer die uitwerking van ’n inversielaag op
besoedeling in ’n vallei
activity
ACTIVITIES bo
and girl-left an
right of page
Inversielaag/warm Warm
termiese gordel lug activity
Koue
lug
Step by step comment
Figuur 1.4.1D: Die uitwerking van ’n inversielaag op besoedeling in ’n vallei
Uitwerking van die warm termiese belt op menslike
nedersettings en boerdery
• Mense bou huise halfpad teen ’n valleihelling op om in die warmer
termiese gordel (punt A op Figuur 1.4.1C) te wees.
• Gewasse wat warm, rypvrye toestande benodig, word in die termiese
gordel (punt A op Figuur 1.4.1C) verbou, bv. suikerriet.
Uitwerking van rypsones op menslike nedersettings en
boerdery
• Gewasse wat koue toestande (soos ryp) kan verdra, kan op die
valleibodem verbou word, bv. aartappels (punt B op Figuur 1.4.1C).
• Besoedeling word snags vasgevang in die koue lug onder die
inversielaag, soos geïllustreer in Figuur 1.4.1D.
1.4.2 Aspek
Aspek verwys na die frontrigting van ’n helling. Dit bepaal of sonstrale
die valleihelling direk of indirek (teen ’n hoek) tref. Ons gaan fokus op die
invloed van aspek op die temperature van noord- en suidwaartsgerigte
hellings in die suidelike hemisfeer.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 17
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB Jy kan in die eksamen gevra word om die invloed van aspek
op temperatuur van ’n noord- of suidwaartsgerigte helling in
die suidelike hemisfeer te skets, byskrifte in te voeg, of dit te beskryf. Oefen om
Figuur 1.4.2A te skets met die korrekte byskrifte.
HINT!
hint Ons gaan die uitwerking van sonstrale se invalshoek op hellingtemperature
in die suidelike hemisfeer ondersoek:
• Noordwaartsgerigte hellings is warmer omdat hulle direkte sonstrale
e.g. EG - worked examples
ontvang.
• Suidwaartsgerigte hellings is koeler omdat hulle indirekte sonstrale
ontvang.
exams Figuur 1.4.2A illustreer hoe aspek die temperature van noord- en
suidwaartsgerigte hellings in die suidelike hemisfeer beïnvloed.
activity
Noordwaartsgerigte
helling ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page Suidwaartsgerigte
helling
activity
• Indirekte (teen ’n hoek)
• Direkte sonstrale
sonstrale
• Verwarm ’nStepkleiner comment
by step comment • Verwarm ’n groter
oppervlak
oppervlakgebied
• Helling is dus warmer
• Helling is dus koeler
Figuur 1.4.2A: Die invloed van aspek op die temperature van noord- en suidwaartsgerigte hellings in die suidelike
hemisfeer
Aktiwiteit 2
Warm lug Figuur 1.4.2B (links) illustreer valleiklimate. Bestudeer die diagram en
A styg beantwoord die volgende vrae:
1. Benoem die valleiwinde gemerk A en B. (2 × 2 = 4)
2. Noem EEN voordeel van die wind gemerk A. (1 × 2 = 2)
Koue lug
3. Benoem die laag gemerk C. (1 × 2 = 2)
B daal 4. Verduidelik die wind gemerk B se uitwerking op:
C a) Boerdery in die vallei. (2 × 2 = 4)
b) Industrieë in die vallei. (2 × 2 = 4)
[16]
Figuur 1.4.2B: Valleiklimate Antwoorde: aktiwiteit 2
1. A – Anabatiese wind/hellingstygende wind 33
B – Katabatiese wind/hellingdalende wind / swaartekragwind33(4)
2. Dit kan besoedeling uit die vallei verwyder. 33(2)
3. Inversielaag/termiese gordel 33(2)
18 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 1
Antwoorde: aktiwiteit 2 (vervolg)
4. a) Winde bring koue lug in die vallei in. 33
Die winde lei tot die vorming van ’n rypsone. 33
Ryp kan die gewasse doodmaak. 33(4)
b) Koue toestande bemoeilik werkomstandighede in ’n industrie. 33
Besoedeling deur die industrie word in die vallei vasgekeer.
33(4)
[16]
1.4.3 Stadsklimate
Stedelike gebiede (stede) ondervind ’n klimaat wat verskil van dié van
omliggende landelike gebiede. ’n Hitte-eiland kan as gevolg daarvan oor
’n stad ontstaan. In hierdie afdeling gaan ons fokus op die aanleidende
oorsake van ’n hitte-eiland. ’n Hitte-eiland vorm omdat ’n stad warmer
temperature as die omliggende landelike gebiede ervaar.
In die eksamen kan jy gevra word hoe die temperatuur verander namate
jy nader aan die middestad beweeg. Figuur 1.4.3A hieronder illustreer hoe
die temperatuur verhoog hoe nader jy aan die middestad (ook die Sentrale
Sakekern, of SSK, genoem) is. Let ook op die laer temperature oor die park.
28
27
Temperatuur (°C)
26
25
24
23
Landelik Voorstedelik Industriële SSK Stedelik Park Voorstedelik
residensieel gebied residensieel residensieel
Figuur 1.4.3A: ’n Stedelike hitte-eilandprofiel
Temperatuurprofiel
Lugvloei
Besoedeling Besoedelingkoepel
Lug-
temperatuur
Stedelik Voorstedelik Landelik
Besoedelingkoepels het ’n vertikale voorkoms Gedurende die nag is die
gedurende die dag. besoedelingkoepel nader aan die grondvlak.
Figuur1.4.3B: Besoedelingkoepel: ’n Besoedelingkoepel is ’n besoedelingslaag wat oor die stad vasgevang is.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER 19
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1 Hoofstuk
Tabel 1.2 hieronder bevat ’n lys van faktore wat hoër temperature in ’n
stad veroorsaak.
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
Faktore wat ’n hitte-eiland laat vorm Verduideliking
Jy kan in die eksamen gevra Kunsmatige (mensgemaakte) Oppervlakke, soos teer, absorbeer
word wat veroorsaak dat ’n oppervlakke meer hitte.
stad warmer is. HINT!
Oppervlakgrootte (geboukante Meer hitte word deur die groter
hint vergroot die oppervlakgrootte) oppervlakgrootte geabsorbeer.
Besoedeling Meer fabrieke en voertuie lei tot meer
besoedeling wat hitte vasvang.
e.g. EG - worked examples
Kunsmatige hittebronne (nie sonhitte Fabrieke, voertuie en lugversorgers
nie, mensgemaakte bronne) stel hitte aan die lug vry.
Tabel 1.2: Faktore wat ’n hitte-eiland veroorsaak
exams
Volhoubare maniere om die uitwerkings van ’n stedelike
hitte-eiland te verminder
• Bevorder groen gordels (beplan en vestig meer parke of
ontspanningsareas met bome en plante).
activity • Verhoog plantegroei deur daktuine te plant.
• Plant op geboue se dakke.
ACTIVITIES boy
• Nuwe
and geboue moet nie met materiaal soos glas of enige
girl-left and
right of page
reflekterende materiaal gebou word nie.
activity • Die hoogte van geboue moet beperk word.
• Stel wetgewing in wat fabrieke dwing om die hoeveelheid
besoedeling wat hulle veroorsaak, te verminder.
• Verbeter openbare vervoer en moedig mense aan om daarvan
gebruik te maak.
Step by step
• Moedig
comment comment na die werk of skool aan.
saamryklubs
Hou aan!
20 HOOFSTUK 1 KLIMAAT EN WEER © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 2
Geomorfologie
Geomorfologie is die studie
van die landvorms wat
op Aarde voorkom en die As jy hierdie definisies
prosesse wat dit geskep het. ken en begryp, sal jy in staat
Hierdie hoofstuk bespreek wees om meeste van die vrae wat
in die Geomorfologie-afdeling van
fluviale geomorfologie. die finale eksamen gevra word, te
Die onderstaande beantwoord. Gebruik sakpas-notas
sleutelkonseptabel dek om die sleutelkonsepte goed te
fluviale geomorfologie. leer ken. Dit kan maklike
punte beteken!
Sleutelkonsepte
Konsep Definisie
Afloop/plaatvloei Reënwater wat oor die aardoppervlak vloei na ’n rivier, ’n meer of die see
Afsetting Neerlê op die rivierbodem van sediment wat deur die rivier vervoer word
Basisvlak Die laagste vlak waartoe ’n rivier kan erodeer
Basisvloei Vloei van grondwater in dieselfde rigting as die riviervloei
Deurvloei Grondwater wat deur die grond sypel weens swaartekrag
Dreineerbekken ’n Gebied gedreineer deur ’n rivierstelsel
Erosie Verwydering van grond en verwering van rots deur wind, water of ys
Fluviale hidrografieke Toon rivierafvoer op ’n spesifieke tyd by ’n plek in die rivier
Grondwater/korswater Water ondergronds opgegaar in grond en gesteentes
Infiltrering/perkulering Die proses waardeur water in grond of gesteentes insypel
Kondensasie Wanneer waterdamp doupunttemperatuur bereik en druppeltjies word
Kronkelrivier/meander ’n Reeks ingekerfde kronkels in die rivierloop op pad na die vloedvlakte
Neerslag Enige vorm van water uit die lug (bv. reën hael, sneeu)
Onderskepping Plantegroei se blare, stingels en takke verhoed dat reëndruppels op die grond
val
Rivier/stroomkanaal Water wat afdraand in ’n kanaal vloei
Rivierafvoer Die volume water wat op ’n gegewe tyd verby ’n punt vloei
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 21
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
2 Hoofstuk
Konsep Definisie
Rivierbron/-boloop Waar ’n rivier begin, gewoonlik hoog in bergagtige gebiede
Riviermond Waar ’n rivier eindig, gewoonlik wanneer dit die see bereik
Seisoenale/periodiese/ Rivier wat slegs in die reënseisoen vloei
niestandhoudende rivier
Standhoudende/ Rivier wat deur die jaar vloei
permanente rivier
Stroomkanaal Die rivierbed waarin die water vloei
Stroomroof Een rivier onderskep ’n ander rivier se water
Sytak ’n Kleiner rivier wat in ’n groter een invloei
Terugsnydende erosie Wanneer ’n rivier na die oorsprong toe erodeer
Transpirasie Waterdamp wat deur plante se blare vrygestel word
Verdamping Wanneer water in vloeibare vorm omvorm na waterdamp
Verjonging Rivier verkry hernieude energie en erodeer afwaarts
Vloedspits Die hoogste watervloei
Waterskeiding Hoogliggende gebied tussen dreineerkomme
Watertafel Die boonste vlak van waterversadiging in die grond (die grond kan nie meer
water hou nie)
22 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 2
Fluviale geomorfologie
Hierdie hoofstuk handel oor die beweging van water op die aardoppervlak.
Die term fluviaal verwys na die bewegingaksie van lopende water.
Fluviale geomorfologie
Dreineringstelsels van Suid-Afrika
Grondwater (2.1) Watertafel
Afloop en infiltrering
Rivierafvoer
Riviertipes (2.2.1)
Riviere (2.2)
Rivierstadia (2.2.3)
Vloeihidrografieke
Dreineringskomme
(2.2.2)
Middelloop Onderste
Boloop
loop
Rivierstelsels
Rivierprofiele (2.2.4)
Dreineer- Dreineer- Bestuur van
patrone digtheid opvanggebiede
en riviere
(2.2.6)
Stroomroof en verjonging
(2.2.5)
Verjonging Stroomroof
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 23
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
2 Hoofstuk
2.1 Grondwater
Grondwater is water wat onder die aardoppervlak opgaar. Wanneer
reënneerslag op die aardoppervlak val, vloei dit óf oor die oppervlak
(afloopwater), óf dit word in die grondwatervoorraad geabsorbeer
(infiltrasie). Hierdie afdeling handel oor die werking van infiltrasie, afloop
en grondwaterstelsels wat lei tot riviervorming. Verwys na Figuur 2.1A
hieronder van die watersiklus (jy het dit in Graad 11 bestudeer).
Neerslag Kondensasie
Vervoer
Oppervlak-
afloop Verdamping
(plaatvloed)
Infiltrasie
Stroom-
Oseaan
vloei
Watertafel Rivierafvoer
Grondwater
Gesteente
Figuur 2.1A: Die watersiklus
Grondwater word aangevul wanneer water in die grond in filtreer. Drie
belangrike faktore maak dit moontlik:
1. Voldoende deurdringbare grond of gesteente sodat watersypeling
daardeur moontlik is.
2. Genoeg tyd vir die oppervlakwater om in die grond geabsorbeer te
word. Dit word beïnvloed deur die hellingsteilte en die tipe reën.
3. Plantegroei, wat die spoed van waterafloop vertraag en infiltrasie
kan makliker plaasvind.
24 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 2
Stel vas hoe die drie faktore afloopwater beïnvloed deur Tabel 2.1 hieronder
te bestudeer.
PAY SPECIAL ATTENTION
Faktor InvloedNB
op grondwater NB
Deurdringbare gesteente Meer infiltrasie, minder afloop en meer
grondwater Afloop- en infiltrasie-
Ondeurdringbare gesteente Minder infiltrasie, meer afloop en minder faktore is dieselfde as
grondwater HINT! dreineerdigtheidfaktore.
Meer tyd hint
Meer infiltrasie, minder afloop en meer
grondwater
Minder tyd Minder infiltrasie, meer afloop en minder
grondwater
Meer plantegroei e.g. EG - worked examples
Meer infiltrasie, minder afloop en meer
grondwater
Minder plantegroei Minder infiltrasie, meer afloop en minder
grondwater
exams
Tabel 2.1: Faktore wat waterafloop en infiltrasie beïnvloed
Figuur 2.1B hieronder illustreer die invloed van gesteentetipe, tyd en
plantegroei op grondwater. Die diagram toon die volume grondwater
se uitwerking op die watertafelvlak, die vlak waaronder die grond
waterversadig is.
activity
PAY SPECIAL ATTENTION
Neerslag
ACTIVITIES boy
and girl-left and
NB
right of page
In die eksamen kan jy ’n
activity
Vogverlies diagram kry en gevra word
weens
transpirasie en om die aspek of faktor teHINT!
verdamping hintwat waterafloop of
identifiseer
infiltrasie beïnvloed het.
Step by step comment comment
Afloopverlies
weens Infiltrasie
oppervlakvloei Grondlaag e.g. EG - worked examples
Stroomafloop
Watertafel
exams
Grondwater
Basisvloei
Figuur 2.1B: Faktore wat grondwater en waterbeweging op die oppervlak
beïnvloed
activity
ACTIVITIE
and girl-l
Aktiwiteit 2.1 right of p
activity
1. Noem drie belangrike faktore wat die infiltrering van water in die
grond in moontlik maak. (3 × 2 = 6)
2. Beskryf hoe grondwatervoorraad aangevul word. (1 × 2 = 2)
3. Hoekom is dit belangrik dat grondwater bestuur (na omgesien) word? Step by step com
(1 × 2 = 2)
[10]
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 25
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
2 Hoofstuk
AL ATTENTION Antwoorde: aktiwiteit 2.1
NB 1. Poreuse gesteente33, tyd vir water om te infiltreer33 meer
plantegroei.33(6)
In Vraestel 2 kan jy gevra 2. Grondwatervoorraad word deur neerslag aangevul.33(2)
word om die riviertipes te 3. Suid-Afrika het ’n watertekort .33
identifiseer.
Om te verseker dat ons volhoubare watervoorsiening het. 33(2)
[10]
ed examples
2.2 Riviere
Meer afloop vind plaas wanneer infiltrasie minder is. Die afloop begin as
plaatvloei, maar vloei gou in stroomkanale, bekend as kanaalvloei.
In die bestudering van riviere ondersoek ons verskillende aspekte:
• Riviertipes
• Rivierafvoer
• Dreineerkomme
• Stadia en profiele van riviere
ACTIVITIES boy
2.2.1 Riviertipes
and girl-left and
right of page
Die watertafel verwys na die boonste vlak van die waterversadigde deel
van die grond. Die watertafelvlak verander tydens elke seisoen. Die
gevolg daarvan is verskillende tipes riviere. Rivierklassifikasie hang af van
wanneer (of as) die rivier in die watertafel indring.
Ons onderskei drie riviertipes:
• Permanente riviere vloei regdeur die jaar en die watertafel is altyd
p comment comment hoër as die rivierbedding.
• Periodiese riviere vloei net in die reënseisoen. Die watertafel is slegs
in die reënseisoen hoër as die rivierbedding.
• Episodiese riviere vloei slegs ná swaar reënval wanneer afloopwater
in die rivier vloei. Die watertafel is altyd laer as die rivierbedding.
Permanente rivier Periodiese rivier Episodiese rivier
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
In die eksamen kan jy ’n
diagram van ’n rivier se
dwarsprofiel kry en gevraHINT!
word hint
om die tipe rivier te
identifiseer. Oefen om die
verskillende riviertipes te SLEUTEL:
identifiseer deur Figuur Watertafel (reënseisoen)
e.g. EG - worked examples
2.2.1A te skets en korrek te Watertafel (droë seisoen)
benoem.
Figuur 2.2.1A: Dwarsprofiel van die drie verskillende riviertipes
exams
activity
26 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
ACTIVITIES boy
and girl-left and Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
right of page
Hoofstuk 2
Rivierafvoer Hierdie afedeling
Die volume water wat in ’n rivier afvloei, kan baie aspekte van ’n rivier (Rivierafvoer) is van
blootlê. Een manier om die afvoer te bestudeer, is deur middel van ’n Graad 10. Alhoewel
dit mag in die
vloeihidrografiek. Graad 12 eksamen
voorkom.
Wanneer afloopwater (plaatvloei) in ’n rivier vloei, neem die volume water
in die rivier toe. ’n Hidrografiek noteer hoe vinnig die watervlak styg (tyd)
en hoe hoog die watervlak word (vloedspits).
’n Vloeihidrografiek kombineer twee grafieke:
• ’n Staafgrafiek wat die neerslaghoeveelheid aantoon
• ’n Lyngrafiek wat aantoon hoe die watervlak toeneem en oor tyd
afneem
Figuur 2.2.1B hieronder illustreer ’n voorbeeld van ’n vloeihidrografiek.
Bestudeer die grafiek en lees dan die uiteensetting langsaan.
Uiteensetting van die elemente in Figuur 2.2.1B
(links):
1. Die lyngrafiek toon die rivier se volume oor tyd aan.
Die horisontale as verteenwoordig die tyd in ure en die
vertikale as die afvoer gemeet in kubieke meter per
sekonde (m3/sek).
2. Die stygende segment toon die waterstygingtempo in
5 die rivier aan. Dit is steil as vinnige infiltrasie plaasvind.
As infiltrasie stadig plaasvind, is dit minder steil omdat
die water langer neem om die rivier te bereik.
• In stedelike gebiede is dit ’n vinnig stygende
segment omdat die water vinnig by die rivier
Afvoer (kubieke meter per sekond) →
2 uitkom.
• In gebiede met natuurlike plantegroei vind
infiltrasie plaas en die stygende segment is
minder steil.
3. Die dalende segment toon die tempo waarteen
3
die vloedafloop afneem. Dit kan minder steil as die
stygende segment wees.
7 • In stedelike gebiede is die tempo van die
dalende segment vinnig omdat minder water tot
50 mm die basisvloei toegevoeg is weens laer infiltrasie.
Reënval (in millimeter)
• In natuurlike gebiede is die tempo stadiger
40 mm omdat water deur infiltrasie tot die basisvloei
4 toegevoeg word.
1 30 mm 4. Die staafgrafiek toon die volume reënval (neerslag)
wat oor tyd in die dreineerkom val. Dit word op die
6 20 mm vertikale as aangedui in millimeters (mm).
5. Aflooptydperk (ook genoem tydvertraging) is die
10 mm
tydperk van die swaarste neerslag af tot die hoogste
volume water in die rivier (vloedspits). Dit word
Tyd (ure/dae) → bereken deur die tydverskil vas te stel tussen die
Figuur 2.2.1B: Die verskillende elemente van ’n vloeihidrografiek swaarste neerslag en die vloedspits van die rivier.
6. Basisvloei is die grondwater wat toegevoeg word tot
die rivierafvoer.
7. Die vloedspits is die hoogste punt op die lyngrafiek.
By hierdie punt bereik die rivier sy grootste volume.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 27
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
2 Hoofstuk
Die vloeihidrografiek in Figuur 2.2.1B kan soos volg vertolk word:
Die kurwe van die lyngrafiek dui die toename in die rivier se volume (afvoer)
aan. As die kurwe steil is, is die afloopwater meer as die infiltrasie. As die
kurwe geleidelik styg, is die infiltrasie meer as die afloop. Die grafiek in
Figuur 2.2.1B is steil, dus is die afloop meer as die infiltrasie.
Die hoogste punt op die lyngrafiek is die vloedspits. Dit word bereik
wanneer die rivier die grootste volume water het. Die verskil in tyd van dit
gereën het tot die vloedspits bereik word, word die aflooptydperk genoem.
Die aflooptydperk word beïnvloed deur die afloopvolume en hoeveel
infiltrasie plaasvind. Groter afloop bring ’n korter aflooptydperk mee en
meer infiltrasie ’n langer aflooptydperk.
AL ATTENTION
Die volgende faktore beïnvloed die tydvertraging:
NB
• Plantegroei-omvang (digter plantegroei verminder afloop en
veroorsaak ’n langer aflooptydperk).
In die eksamen kan jy gevra • Hellingsteilte (’n steiler helling verhoog afloop en veroorsaak ’n korter
word om die invloed op die aflooptydperk).
aflooptydperk e bepaal van ’n
• Hoeveelheid reënval (baie reën verhoog afloop en veroorsaak ’n
gebied met digte plantegroei
korter aflooptydperk).
(natuurlike opvanggebied) wat
• Tipe reënval (swaar reën verhoog afloop en veroorsaak ’n korter
’n stedelike opvanggebied
aflooptydperk).
(toegeboude gebied) word.
ed examples
Figuur 2.2.1C hieronder illustreer die verskil in afloopperiode tussen ’n
natuurlike opvanggebied en ’n stedelike opvanggebied.
Rivierafvoer
Natuurlike
opvanggebied
Stedelike opvanggebied
ACTIVITIES boy Tyd
and girl-left and
right of page Figuur 2.2.1C: Vloeihidrografieke en die invloed van die tipe gebiedoppervlak
wat om die rivier voorkom
PAY SPECIAL ATTENTION
NB Ons kan die vloeihidrografiek
NB in Figuur 2.2.1C soos volg interpreteer:
• Die lyngrafiek van die stedelike opvanggebied is baie steiler as die
lyngrafiek van die natuurlike opvanggebied omdat meer afloop en
Bestudeer Tabel 2.2 (regs)
minder infiltrasie in die stedelike gebied voorkom.
p en maakcomment
comment seker dat jy weet
• Die rede is dat die stedelike opvanggebied minder plantegroei het
wat die verskil tussen ’nHINT!
wat meer afloop moontlik maak.
hint
natuurlike opvanggebied en
Natuurlike opvanggebied Stedelike opvanggebied
’n stedelike opvanggebied
(meer plantegroei) (minder plantegroei)
is, sodat jy vloeihidrografieke
kan vertolk in die eksamen. Meer infiltrasie Minder infiltrasie
e.g.
Onthou dat ‘opvanggebied’
EG - worked examples
Minder afloop Meer afloop
verwys na die gebied Langer aflooptydperk Korter aflooptydperk
waarvandaan reënval na ’n Laer vloedspits Hoër vloedspits
rivier, meer of opgaardam toe
vloei. exams Tabel 2.2: Die verskil tussen natuurlike en stedelike opvanggebiede
Die hoeveelheid afloop op die oppervlak lei tot die ontstaan van riviere,
wat gesamentlik ’n rivierstelsel in ’n dreineerkom vorm.
28 HOOFSTUKactivity
2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
ACTIVITIES boy Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
and girl-left and
Hoofstuk 2
Vloeikenmerke
Die aard van die landskap waaroor die riviere vloei, bepaal hoe die water
in die rivierstelsels vloei. Figuur 2.2.1D (regs) toon die twee tipes vloei,
naamlik laminêre vloei en turbulente vloei.
’n Gelyk en egalige rivierbedding lei tot laminêre vloei en is meer doeltreffend.
Minder beskikbare energie word gebruik om wrywing te oorkom (aangetref
Laminêr
by onderloop van rivier).
’n Ongelyke en steil rivierbedding lei tot turbulente watervloei. ’n Ongelyk,
rotsagtige bedding veroorsaak onegalige watervloei. Dit vergroot die
wrywingsoppervlak. Hierdie tipe vloei is baie ondoeltreffend (aangetref by
boloop van rivier).
2.2.2 Dreineerbekkens Turbulent
’n Dreineerbekken is ’n
gebied wat deur ’n rivierstelsel Oorsprong Figuur 2.2.1D: Turbulente en
laminêre vloei
gedreineer word. Jy moet
die verskillende dele van ’n Sytakke
dreineerbekken ken om die
ander aspekte, soos ’n rivier
se oorsprong, riviermond, PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
waterskeiding en sytakke te
begryp. Figuur 2.2.2A (regs)
illustreer die verskillende dele Bestudeer Figuur 2.2.2A
van ’n dreineerbekken. goed om in staat te wees
Riviermond
HINT! om byskrifte in te voeg op
Waterskeiding
’n Rivier vloei nie maar net hint ’n soortgelyke skets in ’n
vanself nie. Dit is deel van ’n Figuur 2.2.2A: Die verskillende dele van ’n eksamenvraag.
rivierstelsel (’n hoofrivier en al dreineerbekken
die sytakke).
e.g. EG - worked examples
Ons gaan nou twee aspekte van rivierstelsels bespreek: dreineerdigtheid
en dreineerpatrone.
Dreineerdigtheid exams NB
PAY SPECIAL ATTENTION
Dreineerdigtheid dui aan hoeveel strome daar in ’n dreineerbekken is.
Dreineerdigtheid word beïnvloed deur dieselfde faktore as wat betrokke is
Jy kan in die eksamen gevra
by afloop en infiltrasie: word om redes te verskaf
• Meer infiltrasie laat minder riviere voorkom en is die rede vir ’n lae waarom ’n gebied ’n hoëHINT!
of
dreineerdigtheid. lae hint
dreineerdigtheid het.
• Meer afloop laat meer riviere voorkom en is die rede vir ’n hoë
activity
dreineerdigtheid.
(i) boy
ACTIVITIES (ii)
and girl-left and
Figuur 2.2.2B (i) (regs) illustreer ’n lae dreineerdigtheid en Figuur 2.2.23Bright of page
(ii) ’n hoë dreineerdigtheid. e.g. EG - worked examples
activity
Interpretasie van Figuur 2.2.2B (i):
Dreineerbekken (i) het minder sytakke en daarom ’n lae dreineerdigtheid. exams
Redes vir ’n lae dreineerdigtheid is:
• Sagte reënval wat meer infiltrasie moontlik maak. Step by step comment comment
• Skotige (matige) hellings laat meer infiltrasie toe.
• Digte plantegroei verhoog infiltrasie. Figuur 2.2.2B: Lae
• Grond bly wateronversadig weens min reën en infiltrasie is hoog. dreineerdigtheid (A) en hoë
dreineerdigtheid (B)
activity
ACTIVITIE
and girl-l
right of p
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 29
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
activity
2 Hoofstuk
Interpretasie van Figuur 2.2.2B (ii):
Voltooi Aktiwiteit Dreineerbekken B het meer sytakke en daarom ’n hoë dreineerdigtheid.
2.2 en maak seker
jy verstaan die konsepte Redes vir hoë dreineerdigtheid is:
wat jy tot dusver • Swaar reënval lei tot meer afloop.
in hierdie hoofstuk • Steil hellings veroorsaak meer afloop.
geleer het. • Min plantegroeibedekking lei tot meer afloop.
• Baie reën lei tot waterversadiging van die grond en meer afloop vind
plaas.
Aktiwiteit 2.2
Beantwoord die vrae met verwysing na Figuur 2.2.2C (regs) wat die
dreineringsbekkens A en B, asook die vloeihidrografiek met lyngrafieke D
en E ná ’n reëntydperk illustreer:
1. Die riviere in dreineringsbekken A vloei regdeur
A B die jaar. As watter tipe rivier word dit
geklassifiseer? (1 × 2 = 2)
2. Lyngrafiek D in die vloeihidrografiek toon drei-
neringsbekken A se afloop ná ’n reëntydperk aan.
a) Definieer die term ‘aflooptydperk’. (1 × 2 = 2)
b) Hoe sal die aflooptydperk verander as massa-
ontbossing plaasvind in dreineringsbekken A
E
waar D aangeteken is? (1 × 2 = 2)
c) Motiveer jou antwoord vir b). (2 × 2 = 4)
D
Q d) Noem ’n ander moontlik oorsakende faktor wat
dieselfde uitwerking op die aflooptydperk soos
gemeld in vraag b) sou kon hê. (1 × 2 = 2)
Figuur 2.2.2C: Dreineringsbekkens en
vloeihidrografiek 3. a) B
enoem die dreineerdigtheid van
dreineringsbekken B. (1 × 2 = 2)
b) Beskryf DRIE moontlike oorsake vir dreineringsbekken B se
dreineerdigtheid. (3 × 2 = 6)
[20]
Antwoorde: aktiwiteit 2.2
1. Permanente rivier33(2)
2. a) Die verskil in tyd van wanneer dit gereën het tot die
voorkoms van vloedspitsafloop33(2)
b) Aflooptydperk sal korter wees33(2)
c) Plantegroei is minder33, daarom is die afloop meer33(4)
d) Steil hellings33/Swaar reënval33/Baie reën33 (enige 1) (2)
3. a) Hoë dreineerdigtheid.33(2)
b) Swaar reën veroorsaak meer afloop.33
Steil hellings veroorsaak meer afloop.33
Min plantegroei veroorsaak meer afloop.33
Baie reën lei tot waterversadiging van die grond en die afloop
is dan meer.33 (enige 3) (6)
[20]
30 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 2
Dreineerpatrone Figuur 2.2.2 D, E
In ’n rivierstelsel vloei individuele strome op die oppervlak in stroomkanale. en F som die belangrikste
Die kanale sny in die rotsgesteentes in waar die gesteentes die maklikste aspekte op wat jy oor
geërodeer kan word. Die kanale vorm patrone bekend as dreineerpatrone. dreineerpatrone
moet leer.
Figuur 2.2.2D, E, F hieronder illustreer drie tipes dreineerpatrone.
ECIAL ATTENTION
NB In die eksamen kan jy gevra word om die dreineerpatroon te
identifiseer, die patroon te beskryf (hoe dit lyk), of die oorsake
vir die patroonvorming te verduidelik. Indien jy gevra word om die oorsake vir die
patroonvorm te verduidelik, kan dit van jou verwag word om die onderliggende
rotsstruktuur in die gebied te benoem.
Naam: Dendrities
Beskrywing: Die sytakke lyk soos boomtakke en sluit teen ’n skerp
orked examples hoek by die hoofrivier aan.
Verduideliking: Dit kom voor waar die onderliggende rotsgesteente
homogene (gelyke) weerstand het, naamlik horisontale (plat)
sedimentêre, massiewe stollings- of metamorfiese gesteente.
Figuur 2.2.2D: Dendritiese patroon
Naam: Tralie
Beskrywing: Parallelle (ewewydiglopende) strome met kort sytakke
wat reghoekig (90°) aansluit.
Verduideliking: Kom voor waar die oppervlakgesteente wisselende
weerstand (harde en sagte lae) bied, of waar sedimentêre
gesteente gevou is.
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
Figuur 2.2.2E: Traliepatroon
Naam: Straal
Beskrywing: Strome vloei uitwaarts van ’n hoër sentrale punt
(koepel of vulkaan) af.
Verduideliking: Strome vloei afdraand en weg van die hoogste
sentrale punt af.
step comment comment
Figuur 2.2.3F: Straalpatroon
Aktiwiteit 2.3
Identifiseer en beskryf kortliks die dreineerpatrone in Figuur 2.2.2G
hieronder. (3 × 4 = 12)
[12]
A B C
Figuur 2.2.2G: Dreineerpatrone
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 31
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
2 Hoofstuk
Antwoorde: aktiwiteit 2.3
A Dendrities: Die sytakke lyk soos boomtakke en sluit teen ’n skerp
hoek by die hoofrivier aan.3333(4)
B Tralie: Parallelle strome met kort sytakke wat reghoekig (90°) by
die hoofrivier aansluit.3333(4)
C Straal: Strome vloei uitwaarts van ’n hoë sentrale punt (koepel of
vulkaan) af.3333(4)
[12]
2.2.3 Rivierstadia
Terwyl ’n rivier van die oorsprong (berge) af na die see (riviermond) vloei,
verander die mate van erosie en afsetting. Dit verander die rivier se
voorkoms van die oorsprong af tot by die monding:
• In die boloop erodeer die rivier vertikaal (na onder) en kerf steil
valleie uit.
• In die middelloop kom laterale (sydelingse) erosie en geringe
afsetting voor. Die laterale erosie vind oneweredig op die rivieroewers
plaas. Dit veroorsaak dat die rivier begin kronkel (buiging van kant
tot kant).
• Wanneer die rivier sy onderloop bereik, begin die rivier die
geërodeerde materiaal (sediment) op die vloedvlakte afsit. ’n
Vloedvlakte is ’n breë gebied langs die rivierloop.
• Vloedvlaktes word deur die rivier se sydelingse (laterale) erodering
gevorm. Die kronkels kan in die onderloop afgesny word wanneer die
rivier reguit vloei en dan ontstaan ’n hoefystermeer(U-vormige meer).
Figuur 2.2.3A (sien bladsy 33) illustreer die rivierstadia in bo-aansig.
Figuur 2.2.3B (sien bladsy 33) illustreer die rivierstadia in skuinsaansig.
Tabel 2.3 (sien bladsy 33) som die eienskappe van ’n rivier in elke
stadium op.
PAY SPECIAL ATTENTION
NB Jy kan in die eksamen gevra word om die rivierstadium van ’n
bo-aansig, skuinsaansig of dwarsprofieldiagram te identifiseer. Jy
kan ook gevra word om ’n rivier te skets in bo-aansig, of ’n dwarsprofieldiagram van
’n rivier in ’n spesifieke stadium. Leer ken dus die kenmerkende eienskappe van elke
stadium. Dit is ook nuttigHINT!
vir identifisering van ’n rivierstadium op ’n topografiese kaart.
hint
e.g. EG - worked examples
EXAM
exam TIP
tip
ACTIVITIES boy
activity and girl-left and
right of page activity
32 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 2
Boloop Middelloop Onderloop
Hoefystermeer
Meander
Vloedvlakte
Figuur 2.2.3A: Bo-aansig van boloop
Figuur 2.2.3B: Skuinsaansig van boloop
Tipiese eienskappe van elke stadium
• Steil, V-vormige vallei • Oop, geleidelike valleihelling met • Wye, plat vloedvlakte
• Smal kanaal vloedvlakte • Wye vallei
• Watervalle • Breër kanaal • Baie breë kanaal
• Ravyne (steil, smal vallei) • Meanders (glyhellings en • Hoefystermere
hanginkerwing)
Tabel 2.3: Tipiese eienskappe van elke stadium van ’n rivier
’n Dwarsprofiel
2.2.4 Rivierprofiele van elke stadium
kan gesien word in
Wanneer mens ’n rivier van die kant beskou (profielaansig), kan jy dit uit die volgende afdeling
oor rivierprofiele.
twee aansigte bestudeer:
• Lengteprofiel: Die rivierprofiel van die oorsprong af tot by die
riviermond.
• Dwarsprofiel: Die profiel van die een kant van die riviervallei af na
die ander kant, deur die rivierkanaal.
Figuur 2.2.4A en 2.2.4 (i) tot (iii) op die volgende bladsy illustreer die
profiele van ’n rivier. Die diagramme is geskets as dwarsprofielaansigte. ’n
Dwarsprofiel kan geskets word as ’n lengteprofiel en ’n dwarsprofiel.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 33
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
2 Hoofstuk
Oorsprong
Riviermond
Figuur 2.2.4A: Dwarssnitaansig van ’n lengteprofiel
(i) Dwarsprofiel van (ii) Dwarsprofiel van (iii)Dwarsprofiel van
boloop middelloop onderloop
Figuur 2.2.4B: Dwarsprofiele van verskillende rivierstadia
Aktiwiteit 2.4
1. Skets ’n lengteprofiel van ’n rivier (van oorsprong tot riviermond) en
dui die boloop, middelloop en onderloop aan. (1 × 4 = 4)
2. Noem twee eienskappe van ’n rivier se boloop. (2 × 2 = 4)
3. Beskryf ’n rivier se onderloop. (2 × 2 = 4)
4. Beskryf een verskil van ’n rivierkanaal in die boloop en die
onderloop. (2 × 2 = 4)
[16]
Antwoorde: aktiwiteit 2.4
1.
Oorsprong
Boloop
Middelloop
Onderloop
Riviermond
(4)
2. Steil V-vormige vallei33
Smal kanaal33
Ineengeskakelde spore33
Watervalle33
Ravyne33 (enige 2) (4)
3. Wye, plat vloedvlakte33
Wye vallei33
Baie breë kanaal33
Hoefystermere33 (enige 2) (4)
4. Boloop het ’n smal kanaal33
Onderloop het ’n breë kanaal33(4)
[16]
34 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 2
2.2.5 Verjonging en stroomroof
’n Rivier se lengteprofiel het ’n konkawe vorm. Veranderings in ’n rivier se
lengteprofiel kan plaasvind weens twee prosesse:
• Verjonging: Ons gaan fokus op die oorsake van verjonging en die
veranderings wat dit meebring aan die dwarsprofiele van elke
rivierstadium.
• Stroomroof: Ons gaan fokus op die eienskappe wat voorkom as
gevolg van stroomroof.
Verjonging
’n Rivier ondergaan verjonging wanneer die rivier meer energie verkry. Die
rivier het meer energie om afwaarts en lateraal (sydelings) te erodeer.
Die oorsake van verjonging is:
• ’n Toename in stroomvolume voorsien meer energie aan die rivier.
• ’n Daling van die seevlak weens stygende landmassa veroorsaak dat die
lengteprofiel steiler word en dit voorsien meer energie aan die rivier.
Ons gaan nou die veranderings in ’n rivier se dwarsprofiele weens
verjonging bekyk:
• Boloop: Die vallei word steiler en meer V-vormig. Dit word in Figuur
2.2.5B (onder regs) geïllustreer.
Figuur 2.2.5A: Skuinsaansig van Figuur 2.2.5B: Skuinsaansig van
’n riviervallei in die boloop voor ’n riviervallei in die boloop nadat
verjonging plaasgevind het. verjonging plaasgevind het.
Oudste vloedvlakte
Terras Tweede oudste vloedvlakte
Rivier
Vloedvlakte-terras
Noord bedek met slik
Suid
Figuur 2.2.5C: Dwarsprofiel van ’n Figuur 2.2.5D: Dwarsprofiel van ’n riviervallei in die onderloop nadat
riviervallei in die middelloop nadat verjonging plaasgevind het.
verjonging plaasgevind het.
• Middelloop: Afwaartse erosie • Onderloop: Afwaartse en laterale (sydelingse) erosie vorm ’n
veroorsaak die vorming van tweede vallei. In hierdie rivierstadium kom vloedvlaktes voor
’n tweede U-vormige vallei. en die valleie het ’n trapsgewyse (terrasvormige) voorkoms.
Die gevolg is ’n vallei in ’n Dit word in Figuur 2.2.5D (regs) geïllustreer. Meanders wat
vallei en word in Figuur 2.2.5C daar kan wees, word afwaarts geërodeer (inkerwing) en
(links) geïllustreer. meanders met steil hellings word gevorm.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 35
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
2 Hoofstuk
Oorsprong Aandag gaan nou gegee word aan die
veranderinge in ’n rivier se lengteprofiel as
gevolg van verjonging:
Die konkawe vorm van ’n lengteprofiel word
’n gegradeerde profiel genoem. Wanneer
verjonging plaasvind, kom ’n skielike val in
die profiel voor wat veroorsaak dat die profiel
Riviermond
nie meer konkaaf is nie. Die profiel is dan ’n
Figuur 2.2.5E: Gegradeerde lengteprofiel van ’n rivier voor ongegradeerde profiel. Die skielike val word
verjonging ’n knakpunt-waterval genoem. Verjonging kan
meermale plaasvind in ’n rivier se lengteprofiel
Bron
en knakpunt-watervalle vorm by verskillende
Knakpunt-waterval plekke. Figuur 2.2.5E (links) illustreer ’n rivier
se konkawe (gegradeerde) lengteprofiel voor
Knakpunt-waterval verjonging plaasgevind het. Figuur 2.2.5F
Knakpunt-watervalle en ingekerfde (links) illustreer ’n rivier se ongegradeerde
valleiseksies kerf terugwaarts stroomop (niekonkawe) lengteprofiel ná verjonging.
Figuur 2.2.6F: Ongegradeerde lengteprofiel van ’n rivier ná Die rivier wil die konkawe vorm herwin en
verjonging sal oor tyd die knakpunt-watervalle erodeer
sodat hulle minder sigbaar word.
’n Gegradeerde
profiel hetPAY
nie ’n ATTENTION
SPECIAL
NB
knakpunt nie, dit is ’n NB Jy kan in die eksamen gevra word om te sê of verjonging
egalige, konkawe helling. plaasgevind het. Onthou dat knakpunt-watervalle tydens verjonging
’n Ongegradeerde profiel vorm. Ná verjonging erodeer knakpunt-watervalle en die profiel word weer glad
het een of meer (gegradeer).
knakpunte.
HINT!
hint
Stroomroof
’n Rivier verjong wanneer dit meer energie verkry. ’n Rivier met meer energie
lei tot meer erosie, veral terugkerwende erosie. Terugkerwende erosie is
e.g. EG - worked examples
wanneer die rivier by sy oorsprong terugwaarts na die waterskeiding toe
erodeer. Die terugkerwende erosie lei uiteindelik daartoe dat die rivier
’n ander rivier se water onderskep (roof). Stroomroof word somtyds ook
exams rivierrowery genoem, omdat een rivier ’n ander se water ‘steel’.
Terugkerwende erosie vind plaas wanneer ’n rivier meer energie verkry.
Redes vir die toename in energie is:
• ’n Rivier wat teen ’n steiler helling (gradiënt) vloei, vloei vinniger.
• ’n Rivier met ’n groter volume vloei vinniger.
activity • ’n Rivier wat oor minder weerstandbiedende gesteente vloei, vloei
ACTIVITIES boy
vinniger.
and girl-left and
Jy kan op Figuur 2.2.5G en H (bladsy 37) sien hoe rivier A terugwaarts
right of page
erodeer (terugkerwende erosie) na rivier B toe. Rivier A ‘roof’ bykomende
activity
water van rivier B. Rivier A word so verjong.
Bestudeer Figuur 2.2.5I en J (bladsy 37) wat stroomroof illustreer en let op
die verskillende kenmerke wat vorm as gevolg van stroomroof.
Step by step comment comment
36 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 2
Wanneer stroomroof plaasgevind het, is verskeie kenmerke opsigtelik in
die dreineerbekken. PAY SPECIAL ATTENTION
NB
Rivier B Rivier B
Jy kan in die eksamen gevra
word om die kenmerke van
HINT!
stroomroof op ’n skets te
Rivier A Rivier A
hintof jy kan gevra
identifiseer,
word om die kenmerke in
detail te beskryf. Gebruik
Figuur 2.2.5G: Skuinsaansig van die Figuur 2.2.5H: Skuinsaansig van die
Sakpas-notas as hulp om EG die
gebied voor stroomroof gebied ná stroomroof
e.g.
kenmerke van stroomroof wat
- worked examples
Geroofde rivier in Tabel 2.4 genoem word, te
Geroofde rivier Rivier B Rivier B leer ken.
Verarmde
stroom exams
Roof-
elmboog Windsaal
Roofrivier
Roofrivier Terugkerwende
Rivier A erosie
Rivier A
Figuur 2.2.5I: Bo-aansig van die Figuur 2.2.5J: Bo-aansig van die activity
gebied voor stroomroof gebied ná stroomroof ACTIVITIE
and girl-l
Bestudeer Figuur 2.2.5 I en J en B (hierbo) en let op die verskillende right of p
kenmerke wat as gevolg van stroomroof gevorm het.
activity
Kenmerk Verduideliking
Roofrivier Die energieke stroom wat terugkerf en die water van ’n ander rivier onderskep (roof).
Geroofde rivier Die rivier waarvan die water onderskep (geroof) is deur die roofrivier. Step by step com
Verarmde stroom Die rivier wat sy bronwater verloor het as gevolg van stroomroof. Dit word ook ’n onthoofde
stroom genoem.
Roofelmboog Die skerp draai waar ’n verandering in vloeirigting voorkom.
Windsaal Die gebied tussen die roofelmboog en die verarmde stroom waar die water ophou vloei het
en droë gruisafsettings ontbloot is.
HINT!
Waterval Dit kan vorm waar die geroofde rivier in die roofrivier invloei.
wenk
Tabel 2.4: Kenmerke van stroomroof
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
Voorbeeld van ’n
v.b. EG - worked examples
stroomroofbeskrywing Jy kan in die eksamen gevra
word om te beskryf hoe
HINT!
Stroomroof vind plaas wanneer die energieke rivier (roofrivier) terugkerf en die water stroomroof plaasvind. Leer
eksamen hint (roof). Die geroofde
van ’n ander rivier (geroofde rivier/onthoofde rivier) onderskep die beskrywing in die raampie
rivier word ’n verarmde stroom en ’n windsaal vorm (waar watervloei heeltemal gestop (links).
het). ’n Roofelmboog vorm by die onderskeppingsarea. Soms vorm ’n waterval by die
roofelmboog. Die roofrivier verjong.
comment nota
e.g. EG - worked examples
exams
activity
© Departement van Basiese Onderwys 2014 ACTIVITIES boy
and girl-left and
HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 37
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie right of page
2 Hoofstuk
Aktiwiteit 2.5
Figuur 2.2.5K (regs) illustreer
’n gebied se bo-aansig voor Waterskeiding
stroomroof plaasgevind het.
Skets die riviere nadat Terugkerwende
erosie
stroomroof plaasgevind het.
Benoem die gevolglike
Rivier A
kenmerke van stroomroof op
jou skets. [6]
River B
Figuur 2.2.5K
Antwoord: aktiwiteit 2.5
Geroofde rivier3
Waterval3
Roofrivier3
Roofelmboog3
Windsaal3
Verarmde
stroom3
Figuur 2.2.5L [6]
2.2.6 Bestuur van opvanggebiede
en riviere
Die belangrikheid daarvan om
dreineerkomme en opvanggebiede
te bestuur
• Suid-Afrika is nie ’n waterryke land nie.
• Ons rivierstelsels is hulpbronne.
• Riviere word gedeel, soos enige ander natuurlike hulpbronne.
• Water is noodsaaklik vir ons oorlewing en welsyn, asook vir
maatskaplike en ekonomiese ontwikkeling.
• Water-hulpbronne word gebruik vir landbou, nywerhede,
huishoudelike gebruik, hidroëlektriese krag en ontspanning.
• Rivierstelsels is deel van die watersiklus.
• Alle watermassas is verbind.
• Die manier waarop ons die grond gebruik, het ’n dramatiese
Dit kan as ’n uitwerking op die watersiklus.
gevallestudie • Ons rivierstelsels is ’n habitat en funksioneer as ekosisteme.
geëksamineer word. • ’n Rivier verbind baie ekosisteme in ’n opvanggebied.
38 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 2
Menslike invloed op dreineerkomme en
opvanggebiede
• Opvullingsterreine, mynbou en landbou besoedel grondwater.
• Nywerhede en rioolwerke stort afvalwater in riviere.
• Waterafloop uit landbougebiede bevat kunsmis en plaagdoders wat
riviere besoedel.
• Huishoudelike gebruik van rivierwater deur informele nedersettings
besoedel en bevuil riviere
• Boorgate verminder die hoeveelheid grondwater wat riviere voed.
• Uitheemse plantegroei verbruik groot hoeveelhede water in ’n
riviersone baie vinnig.
• Oorbeweiding en verwydering van plantegroei verminder grondwater
en bevorder afloop.
• Damme verander die vloei van riviere.
• Dreinering van vleilande verhoog vloedgevaar.
• Vloedbeheermetodes beperk rivierlope.
Aktiwiteit 2.6
Gebruik die topografiese kaart van Nelspruit 2530BD aan die einde van
hierdie studiegids om die volgende vrae te beantwoord.
1. Die kontoerinterval van hierdie topografiese kaart is...
A. 1 000 meter B. 50 000 meter
C. 25 meter D. 20 meter
2. Die Krokodilrivier is ’n...
A. Periodiese rivier B. Eksotiese rivier
C. Permanente rivier D. Seisoenale rivier
(2 × 2 = 4)
[4]
Antwoorde: aktiwiteit 2.6
1. D 33
2. C 33
[4]
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 2 GEOMORFOLOGIE 39
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Landelike en stedelike
nedersetting
Nedersettinggeografie is die studie van waar mense woon en hoekom
hulle daar woon.
Nedersettingstudie
Grootte en kompleksiteit (3.1.2) Nedersettingstudie (3.1)
Plaasopstal, landelike gehuggie,
dorpie, dorp, stad, metropool,
konurbasie, megalopool Funksie (3.1.1)
Landelik – enkelfunksioneel (3.2) Stedelik – multifunksioneel (3.3)
Grond- Redes vir Landelik- Ekonomiese,
Patrone Stedelike
gebruik ligging stedelik Redes vir Tipes stedelike Stedelike
(3.2.1B) nedersettings- maatskaplike
(3.2.1A) (3.2.2) migrasie (3.2.3) ligging nedersettings gebiedstruktuur
kwessies en omgewings-
(3.3.1) (3.3.2) (3.3.3)
(3.3.4) ongeregtigheid
Standplaas Stoot- en (3.3.5)
Verspreid
(3.2.2A) trekfaktore Stedelike
Stand-
Sentrale plek
(3.2.3A) plaas profiel
Kern Ligging (3.3.2A)
(3.3.1A) (3.3.3A)
(3.2.2B)
Strategieë
vir landelike Handel en Stedelike
gebiede vervoer straatpatrone
(3.2.3B) (3.3.2B) (3.3.3B)
Gespesiali- Stedelike
seerd grondge-
As jy die sleutel- (3.3.2C) bruiksones
konsepte op die volgende (3.3.3C)
bladsy ken en verstaan, sal jy Grond-
meeste van die vrae oor die gebruik-
Nedersetting-afdeling in die modelle
eksamen kan beantwoord. Maak (3.3.3D)
sakpas-notas (soos uiteengesit
op bladsy x in die inleiding)
en gebruik dit om die
konsepte te leer ken.
40 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Sleutelkonsepte
Konsep Definisie
Aansluitingsdorp/-stad Waar twee hoofvervoerroetes ontmoet – paaie of spoorlyne
Agenda 21 (lokaal) ’n Aksieplan of proses om volhoubare ontwikkeling te verseker deur:
• Plaaslike gemeenskappe te betrek by alle besluitneming
• Plaaslike bronne doeltreffend te gebruik
• Inheemse kennis te gebruik
• Plaaslike gemeenskappe te ontwikkel en lewenskwaliteit te verhoog in samehang
met bewaringstrategieë
Dorpvorms Landelike dorpe word geklassifiseer as lineêr, rond/vierkantig of kruispad
Drempelbevolking Die minimum aantal mense benodig om ’n nedersetting of funksie te onderhou of
winsgewend te maak
Droëpuntnedersetting ’n Nedersetting in ’n nat gebied met oorstrominggevaar is weg van die waterbron
geplaas
Enkelfunksioneel Geklassifiseer as landelik omdat dit hoofsaaklik primêre aktiwiteite het
Funksie Verwys na aktiwiteite (primêre, sekondêre en tersiêre) wat in nedersettings plaasvind
Gespesialiseerde dorp/ ’n Dorp of stad met een oorheersende funksie
stad
Grondgebruiksones Gebied in ’n stedelike grondgebied met ’n spesifieke doel of funksie
Handel- en Dorp of stad by of op vervoerroetes geleë
vervoerdorp/-stad
Hiërargie Rangorde van plekke van dorpies tot megapool, of rangorde van funksies of ordes in
’n stadskern
Informele nedersetting ’n Informele of onbeplande gebied wat beset word deur mense wat nie toegang tot
formele behuising het nie en blyplekke oprig op oop grond, gewoonlik aan die buiterand
van ’n dorp. Blyplekke word gebou van karton, sinkplate, plastiek, hout of enige ander
geskikte materiaal. Dit word soms ’n plakkersdorp of blikkiesdorp genoem
Invloedsfeer Die maksimum gebiedgrootte wat deur ’n nedersetting of funksie bedien word
Kern-/trospatroon Geboue is naby mekaar geleë
Landelike ontvolking Die getalafname van mense woonagtig in landelike gebiede weens
gemeenskapveroudering omdat jong mense stede toe verhuis
Landelik–stad migrasie Mense trek van landelike omgewings na stede opsoek na beter geleenthede
Ligging Die nedersetting in verhouding tot die omgewing
Minimum diensgebied Die minimum grootte gebied benodig vir ’n nedersetting, diens of funksie
Multifunksioneel Geklassifiseer as stedelik weens sekondêre en tersiêre aktiwiteite
Natpuntnedersetting ’n Nedersetting in ’n droë gebied wat naby ’n waterbron geleë is
Nedersetting ’n Groep mense wat daagliks in ’n gebied met geboue, kommunikasienetwerke en
infrastrukture woon
Nedersettingpatroon Verwys na ’n nedersetting waarvan die patroon kern verspreid is
Poortdorp/-stad ’n Dorp of stad geleë by ’n deurgangspunt oor of deur ’n natuurlike versperring, bv. by
’n bergpas
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 41
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Konsep Definisie
Reikwydte Die langste afstand wat mense bereid is om te reis na ’n nedersetting vir ’n funksie
Sentraleplekdorp/-stad Voorsien stedelike dienste aan omringende landelike gebied
Slaapdorp/-stad ’n Nedersetting wat meesal woongebied is omdat inwoners in ’n nabygeleë stad werk
Standplaas Die werklike grondgebied waarop ’n nedersetting geleë is
Stedelike groei ’n Stedelike gebied se inwonertal neem natuurlik (geboortes minus sterftes) en as
gevolg van landelik-stad migrasie toe
Stedelike profiel Die syaansig van die buitelyne van die dorp of stad en die verskillende
grondgebruiksones
Stedelike uitbreiding Die stedelike gebied (werklike grondgebied) brei oor tyd uit, bv. meer nuwe geboue en
infrastruktuur
Stootfaktore Probleme wat in ’n gebied ondervind word en mense laat wegtrek
(negatiewe faktore)
Tipes dorpe / stede Daar is drie hooftipes dorpe/stede:
• Sentraleplekdorp/-stad
• Handel- en vervoerdorpe/-stede
–– Vragverbrekingspuntdorpe/-stede
–– Aansluitingsdorpe/-stede
–– Poortdorpe/-stede
• Gespesialiseerde dorpe/stede
Tipes nedersettings Na gelang van hulle funksie as landelik of stedelik geklassifiseer
Trekfaktore (positiewe Die aantrekkingsfaktore wat mense graag daarheen laat trek
faktore)
Verspreide patroon/ Geboue is ver van mekaar gerangskik
geïsoleerde patroon
Verstedeliking Die toenemende aantal mense wat in stedelike gebiede woon
Verstedelikingskoers Die tempo waarteen verstedeliking plaasvind
Vragverbrekings- Waar een soort vervoer deur ’n ander vervang is, bv. ’n hawe of hawestad
puntdorp/-stad
3.1 Nedersettingstudie
Nedersettings word geklassifiseer volgens funksie, of grootte en
kompleksiteit.
3.1.1 Funksie
• Landelike nedersettings is hoofsaaklik enkelfunksioneel (hulle het
net een funksie) en slegs primêre ekonomiese aktiwiteite vind plaas,
bv. landbou, vissery, mynbou of bosbou.
• Stedelike nedersettings is multifunksioneel (hulle het baie funksies),
bv. sekondêre aktiwiteite (fabrieke/vervaardiging) en tersiêre
aktiwiteite (dienste).
42 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
3.1.2 Grootte en kompleksiteit
• Nedersettings word geklassifiseer van die kleinste tot die grootste.
• ’n Plaasopstal, plaasdorpie en dorp is landelike nedersettings.
• ’n Stad, metropool, konurbasie en megalopool is stedelike
nedersettings.
Bestudeer Figuur 3.1.2 hieronder om die verskille in grootte en kompleksiteit
van landelike en stedelike nedersettings te verstaan.
Plaasopstal
’n Enkelplaas en buitegeboue
ò
Landelik
Plaasdorpie
’n Los groepering van ’n paar plaasopstalle
ò
Dorpie
’n Digter groepering van verskeie plaasopstalle
ò
Dorp
’n Digbewoonde stedelike gebied, bv. Harrismith of Beaufort-Wes
ò
Stad
’n Groot dorp waar baie mense woon en werk, bv. Oos-Londen,
Bloemfontein
ò
Stedelik
Metropool
’n Hoofstad in ’n gebied wat omring word van afhanklike dorpe, bv.
Kaapstad, Durban, Port Elizabeth
ò
Konurbasie
’n Groot stedelike gebied gevorm deur groei en vereniging van
’n aantal stede en dorpe, bv. Witwatersrand PAY SPECIAL ATTENTION
NB
ò
Dit is belangrik dat jy neder-
Megalopool settings kan klassifiseer
’n Reuse stedelike kompleks gevorm wanneer ’n aantal konurbasies volgens hulle funksie, grootte
HINT!
saamsmelt, bv. Boston, New York en Washington (Bonywash) en hint
kompleksiteit, en patroon.
Figuur 3.1.2: Grootte en kompleksiteit van nedersettings
e.g. EG - worked examples
© Departement van Basiese Onderwys 2014 exams
HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 43
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Aktiwiteit 3.1
Voltooi die tabel om jou begrip van die klassifikasie van nedersettings as
landelik of stedelik te illustreer.
Landelik Stedelik
Funksie (aktiwiteit) (1 × 2 = 2) (1 × 2 = 2)
Grootte en kompleksiteit (kleinste
tot grootste nedersettings) (3) (5)
[12]
Antwoorde: aktiwiteit 3.1
Landelik Stedelik
Funksie (aktiwiteit) Enkelfunksioneel Multifunksioneel
(primêre (sekondêre en tersiêre
aktiwiteite)33(2) aktiwiteite)33(2)
Grootte en kompleksiteit Plaasopstal, Dorp3, stad3,
(kleinste tot grootste plaasdorpie en metropool3, konurbasie3,
nedersettings) dorp333 (3) megalopool3(5)
[12]
Jy moet
weet hoe om vee-
en gewasboerdery
op ’n kaart te
3.2 Landelike nedersettings
identifiseer Landelike nedersettings is die kleinste nedersettings wat enkelfunksioneel
is. Hulle sluit plaasopstalle, plaasdorpies of dorpies in waar primêre
aktiwiteite (landbou, vissery, bosbou of mynbou) plaasvind. Figuur 3.2.1A
illustreer ’n landelike nedersetting.
Grondgebruik in landelike nedersettings
Landbou is die grootste grondgebruiker in Suid-Afrika. Ongeveer 12,1%
van die grond word gebruik vir kommersiële en bestaansverbouing van
gewasse.
Hoewel landelike gemeenskappe op primêre ekonomiese aktiwiteite
(boerdery en bosbou) fokus, kan die grond in die nedersettings op ’n aantal
ander maniere gebruik word.
In bestaansboerdery word die grond gebruik om gewasse te verbou en
vee te onderhou as voedselbronne vir die gesin wat op die plaas woon.
Die doelwit is nie om die goedere te verkoop nie, maar om dit te verbruik.
Kommersiële boerdery word bedryf waar die grond gebruik word vir gewas-
verbouing en veeteelt wat dan as voedselbronne aan ander markte verkoop
word. Die hoofdoelwit van hierdie landelike grondgebruik is om inkomste vir
die boere te skep. Kommersiële boerdery kan óf intensief, óf ekstensief wees.
Kommersiële boerdery kan verdeel word in:
• Veeboerdery: Diere, byvoorbeeld beeste, hoenders, skape, varke.
• Gewasboerdery: Verbouing van die grond, byvoorbeeld mielies,
koring, vrugte, groente.
• Gemengde boerdery: ’n Kombinasie van vee- en gewasboerdery.
44 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Stel jou voor jy
woon in hierdie
verskillende
nedersetting-patrone om
jou te help
om die voor- en nadele
daarvan te onthou.
Jy kan in die eksamen gevra word om die
nedersettingpatroon (kern- of verspreide patroon) te
identifiseer. Leer ken Figuur 3.3A en 3.3B hieronder om LW!
die vraag te kan beantwoord.
Figuur 3.2.1A: ’n Landelike nedersetting
Stel jou
voor jy woon in
Landelike nedersettingpatrone hierdie verskillende
’n Landelike nedersettingpatroon dui aan of die plaasopstalle gegroepeer nedersettingpatrone om
jou te help om die voor-
is, of nie. Twee landelike nedersettingpatrone word onderskei: en nadele daarvan
• Kernpatroon: Plaasopstalle is naby mekaar gerangskik. te onthou.
Figuur 3.2B (links onder) illustreer ’n kernpatroon. Hierdie
geboue is landelik en kan dus nie geklassifiseer word as
groter as ’n gehug of plaasdorp nie.
• Verspreide patroon: Plaasopstalle is ver van mekaar af geleë.
Figuur 3.2C (regs onder) illustreer ’n verspreide patroon.
Dit kan slegs ’n geïsoleerde plaasopstal wees – een plaashuis,
stalle of store of krale, en omringende veld.
PAY SPECIAL ATTENTION
NB Jy kan in die eksamen gevra wordNB om die nedersettingpatroon
(kern- of verspreide patroon) te identifiseer. Leer ken Figuur 3.2B
en 3.2C hieronder om die vraag te kan beantwoord.
HINT!
hint
e.g. EG - worked examples
Sleutel:exams
■ = geboue Sleutel: ■ = geboue
Figuur 3.2B: Landelike kernpatroon Figuur 3.2C: Landelike verspreide
patroon
Kernpatroon landelike nedersetting
activity
ACTIVITIES boy
and girl-left and
© Departement van Basiese Onderwys 2014 right of page HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 45
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
activity
3 Hoofstuk
Voordele Nadele
Jy kan in die
eksamen gevra word • Meer interaksie met mense • Nie voldoende privaatheid nie
wat is die voordele of nadele • Veiliger omdat daar meer • Argumente kan ontstaan omdat
verbonde daaraan om in ’n mense is saamgestem moet word oor
kern- of verspreide neder- • Kan deel in idees om probleemoplossing
setting te woon. Bestudeer
probleme op te los • Moet winste verdeel
Tabel 3.1 (regs) om jou te
help om hierdie vraag • Kan gereedskap- en • Kan nie gereedskap en werktuie gebruik
te beantwoord. werktuigkoste deel net wanneer jy wil nie
Verspreide patroon landelike nedersetting
Voordele Nadele
• Meer privaatheid • Nie voldoende interaksie met mense nie
• Selfbesluitneming • Kan onveilig wees, ver van ander mense
• Deel nie wins nie af
• Beter gebruik van gereedskap • Moet alle koste self betaal
en werktuie • Probleemoplossing kan moeiliker wees
Tabel 3.1: Voor- en nadele van woon in ’n kern- of verspreide patroon landelike
nedersetting
Wanneer jy hierdie voor- en nadele bestudeer, onthou dat:
• Wat vir ’n kernpatroon voordelig is, sal vir ’n verspreide patroon nadelig
wees.
• Wat vir ’n verspreide patroon nadelig is, sal vir ’n kernpatroon voordelig wees.
3.2.1 Redes vir die ligging van
landelike nedersettings
Die plek waar ’n nedersetting voorkom, word die lokaliteit genoem. Ons
gaan die lokaliteit bespreek onder die hoofde standplaas en ligging.
• Standplaas van ’n landelike nedersetting verwys na die spesifieke
stuk grond waarop die nedersetting geleë is.
• Ligging van ’n nedersetting verwys na die posisie van die
nedersetting in verhouding tot die omliggende omgewing.
Figuur 3.2.2A hieronder illustreer die verhouding tussen die standplaas en
die ligging van ’n nedersetting.
Ligging
Standplaas
x
Ligging Ligging
Ligging
Figuur 3.2.1A: Standplaas en ligging van ’n nedersetting
46 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Standplaas van ’n landelike nedersetting Die laaste twee
Die volgende faktore word oorweeg by die keuse van ’n standplaas vir ’n faktore is tans nie
meer so van belang
landelike nedersetting:
soos vroeër nie.
• Beskikbaarheid van water
• Bewerkbare (vrugbare) grond
• Beweibare grond; drakrag van grond
• Boumateriaal
• Brandstof, soos hout
Ligging van ’n landelike nedersetting
Die volgende faktore word oorweeg met die keuse van die ligging van ’n
landelike nedersetting:
• Bokant die vloedlyn weg van ’n rivier
• Teen die noordgerigte helling vir warmer temperature
• In die termiese gordel vir warmer nagtemperature
• Langs ’n pad vir toeganklikheid
PECIAL ATTENTION
NB Jy kan in die eksamen gevra word om faktore te identifiseer wat
die keuse van ’n spesifieke nedersetting op ’n skets beïnvloed. As
’n sleutel verskaf word in dié tipe vraag, bestudeer dit aandagtig om die vraag te kan
beantwoord. Leer ken die bostaande inligting ten einde die vraag te kan beantwoord.
Aktiwiteit 3.2 Oefen die
worked examples toepassing van jou
Bestudeer die twee landelike nedersettings geïllustreer in Figuur 3.2.1B verworwe kennis oor
standplaas en ligging van
en 3.2.1C en voltooi die tabel. landelike nedersettings
deur Aktiwiteit 3.2
SLEUTEL
te voltooi.
Plaasopstal
Hut
Bewerkte landery
Weiland
Pad
y Voetpad
ACTIVITIES boy Rivier
and girl-left and
right of page
Figuur 3.2.1B Figuur 3.2.1C
y
Figuur 3.5A Figuur 3.5B
Funksie (1 × 2 = 2) (1 × 2 = 2)
y step comment
Nedersettingpatroon
comment (1 × 2 = 2) (1 × 2 = 2)
Faktore wat standplaas (1 × 2 = 2) (1 × 2 = 2)
beïnvloed
Faktore wat ligging (1 × 2 = 2) (1 × 2 = 2)
beïnvloed
[16]
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 47
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Antwoorde: aktiwiteit 3.2
Figuur 3.2.2B Figuur 3.2.2C
Funksie Landelik / Landelik / enkelfunksioneel
enkelfunksioneel33 33
(2) (2)
Nedersetting- Kernpatroon33 (2) Verspreide / geïsoleerde33(2)
patroon
Faktore wat Bewerkbare grond33 Bewerkbare grond33
Maak seker standplaas Drinkwater33 Drinkwater33
dat jy die verskil beïnvloed
(enige 1) (2) Beweibare grond33
tussen trek-
en stootfaktore (enige 1) (2)
begryp. Faktore Weg van water33 Weg van water33
wat ligging Droëpunt- Droëpunt-nedersetting33
beïnvloed nedersetting33 Naby ’n pad vir vervoer33
(enige 1) (2) (enige 1) (2)
[16]
3.2.2 Landelik-stedelik migrasie
Namate lande ontwikkel en stedelike gebiede uitbrei, verhuis al meer
mense van die landelike gebiede na stedelike gebiede. Die beweging van
mense van ’n landelike gebied na ’n stedelike gebied, word landelik-stad
migrasie genoem.
In hierdie afdeling bekyk ons die faktore wat mense noop om die landelike
gebiede te verlaat (stootfaktore) en na stedelike gebiede te gaan
(trekfaktore). Ons gaan ook vasstel wat regerings doen om mense in
landelike gebiede te probeer behou.
Stoot- en trekfaktore wat mense landelike
gebiede laat verlaat
Tabel 3.2 hieronder som die faktore op waarom mense landelike gebiede
wil verlaat en na stedelike gebiede gaan.
Stootfaktore Trekfaktore
Onthou: hulle noop jou om landelike Onthou: hulle wil jou na stedelike
gebiede te verlaat. Hulle stoot jou weg. gebiede toe laat gaan. Hulle trek jou
daarheen.
Natuurrampe, soos droogtes of vloede, het ’n groter Natuurrampe het ’n kleiner uitwerking en meer
uitwerking in landelike gebiede. hulp word ontvang van die owerhede in stedelike
gebiede gedurende droogtes of vloede.
Landelike gebiede se gebrek aan fasiliteite, bv. minder Beter en meer toeganklike onderrig- en mediese
skole, kolleges of universiteite, en minder klinieke en fasiliteite in stedelike gebiede.
hospitale.
Landelike gebiede se gebrek aan dienste, bv. water, Beter toegang tot dienste in stedelike gebiede, bv.
elektrisiteit en vervoer. water, elektrisiteit en vervoer.
48 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Tekort aan werksgeleenthede in landelike gebiede – min Meer werksgeleenthede en ’n groter verskeidenheid
poste en ’n klein verskeidenheid is beskikbaar. poste is in stedelike gebiede beskikbaar.
Gebrek aan behuising in landelike gebiede. Meer en beter behuising beskikbaar in stedelike
gebiede.
Gebrek aan ontspanningfasiliteite, vermaak en sosiale Meer ontspanningfasiliteite, vermaak en sosiale
interaksie in landelike gebiede. interaksie in stedelike gebiede.
Armoede in landelike gebiede wat verbetering van mense Beter lewensomstandighede is moontlik in
se lewenskwaliteit beperk. stedelike gebiede.
Tabel 3.2: Stoot- en trekfaktore
Owerheidstrategieë om mense in landelike
gebiede te behou
Migrasie van landelike gebiede na stedelike gebiede skep baie probleme
in die landelike en stedelike gebiede. Die regering het daarom verskillende
oplossings of strategieë (planne) in werking begin stel om mense in
landelike gebiede te behou en om mense aan te moedig om terug te keer
na landelike gebiede. Agenda 21 is ’n breë strategie om landelike gebiede
te ontwikkel. Dit sluit sommige basiese idees in soos volg:
• Voor ’n oplossing geïmplementeer kan word, is dit belangrik om
samesprekings met die plaaslike bevolking te voer en hulle voorstelle
te hoor oor hoe om die gebied te verbeter.
• Oplossings moet die vaardighede en talente van die plaaslike
bevolking kan benut.
• Basiese behoeftes (voedsel, skuiling, klere en skoon, lopende water)
moet bevredig word alvorens ontwikkeling kan plaasvind.
• Verbeter dienste (soos elektrisiteit- en padvoorsiening) en fasiliteite
(soos hospitale en skole) om mense te oorreed om in die gebied te bly.
• Benut plaaslike arbeid en lei mense op sodat hulle hul nuutverworwe
vaardighede kan aanwend vir ’n inkomste in die gebied wanneer vir
die basiese behoeftes voorsien word.
• Verbeter voedselvoorsiening deur boere te onderrig in doeltreffender
boerderymetodes en beter benutting van gereedskap en saad.
• Trek sekondêre aktiwiteite, soos fabrieke, aan na landelike gebiede.
Moedig die industrieë aan om plaaslike roumateriaal en vaardighede
te benut en sodoende werksgeleenthede vir die plaaslike
gemeenskap te skep.
Landelike ontvolking affekteer nie net landelike gebiede nie, maar ook
klein dorpies. Baie mense verlaat klein dorpies en verhuis na die stede
toe. Hieronder volg basiese idees om te oorweeg wanneer klein dorpies
verbeter moet word:
• Bou beter paaie na en van die klein dorpies.
• Verbeter die fasiliteite in die klein dorpies.
• Stadsrade moet hulle dorpe adverteer om toeriste te lok of mense
aan te moedig om daar te kom woon, byvoorbeeld:
–– Bou aftreehuise en bied dienste spesifiek vir ouer mense aan. Dit
moet afgetredenes uitnooi om in die klein dorpe te kom woon.
–– Ontwikkel ’n vakansieoord, of lok mense om naweke daar te kom
deurbring.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 49
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
primêre ekonomiese aktiwiteit
Opsomming van landelike nedersettings
50 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
3.3 Stedelike nedersettings
Stedelike nedersettings is dorpe of stede waar sekondêre en tersiêre
aktiwiteite plaasvind. Al meer mense leef in stedelike gebiede, dus word
die dorpe deurentyd groter en meer kompleks. Figuur 3.3.1 hieronder
illustreer ’n stedelike nedersetting.
Figuur 3.3A: ’n Stedelike nedersetting
3.3.1 Redes vir die lokaliteit van
stedelike nedersettings
Lokaliteit is waar ’n nedersetting geleë is of voorkom.
Standplaas van ’n stedelike nedersetting
Die volgende faktore word in aanmerking geneem wanneerPAY’nSPECIALstandplaas
ATTENTION
vir ’n stedelike nedersetting oorweeg word: NB NB
• Beskikbaarheid van water: Tans nie meer so van belang nie,
aangesien water met pypleidings oor lang afstande voorsien kan word. Jy kan in die eksamen gevra
• Grond: Mense verkies om op grond te bou wat goed dreineer sodat word om faktore op ’n skets
water kan deursypel. Kleigrond bemoeilik bouery omdatHINT!
water op dié te identifiseer wat die keuse
tipe grond versamel. hint van ’n spesifieke nedersetting
• Gesteentestruktuur: Dit is beter om op standplase te bou wat ver van beïnvloed. As ’n sleutel in dié
sinkgate, verskuiwingslyne en vulkane geleë is. tipe vraag gegee word, moet
• Reliëf: Standplase met matige hellings word verkies, omdat boukoste jy dit noukeurig bestudeer
daar laer is. e.g. EG - worked examples
omdat dit help om die vraag
• Vervoer en handel: Ontwikkeling vind dikwels plaas by ’n rivierkruising. te beantwoord. Bestudeer die
• Menslike faktore: Standplase met historiese, kulturele of sosiale inligting (links) vir hulp met
waarde trek mense aan om daar te woon. beantwoording van dié vraag.
exams
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 51
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
3.3.2 Tipes stedelike nedersettings
Stedelike nedersettings word geklassifiseer volgens hulle funksie (die
hoofrede waarom hulle daar is). Daar is drie hooftipes stedelike gebiede:
• Sentrale plekke
• Handel- en vervoerdorpe of -stede
• Gespesialiseerde dorpe of stede
Tabel 3.3 som die drie tipes stedelike gebiede op.
1. Sentrale plekke
Klein dorpe wat stedelike goedere en dienste aan omliggende landelike gebiede voorsien
Lae orde goedere/dienste Hoë orde goedere/dienste
• Dikwels benodig (brood, melk, dokter) • Benodig nie of minder dikwels (bv. TV,
• Kleiner drempelbevolking gesondheidspa)
• Verskeie besighede/dienste • Groter drempelbevolking
• Min besighede/dienste
2. Handel- / vervoerdorpe of -stede
Ontwikkel waar vervoerroetes ontmoet
Vragverbrekingspunte Kruising Poort
Vervoer verander, bv. van see na Kruising van twee hoofvervoerroetes Toegangspunt by natuurlike
land versperring (bv. bergpas)
Voorbeeld: De Aar (Touwsrivier) Voorbeeld: De Doorns (Hexrivier Pas)
Voorbeeld: Durban
3. Gespesialiseerde dorpe of stede
Ontwikkel as gevolg van een hooffunksie in die gebied
Mynbou Onderwys Industrieel Oord Slaapdorp / pendel
Voorbeeld: Voorbeeld: Voorbeeld: Voorbeeld: Voorbeeld:
Welkom Grahamstad Secunda Margate Soweto
Tabel 3.3: Die drie tipes stedelike gebiede
Gebruik die woord MOOIS om jou te help
om die verskillende tipes gespesialiseerde
dorpe of stede te onthou:
Skep vir jouself
M – Mynbou ’n geheuerympie om
O – Oord die feite oor die drie tipes
stedelike gebiede te onthou
O – Onderwys (sien bladsy xi in die inleiding
I – Industrieel om meer te leer oor
geheuerympies).
S – Slaapdorp/pendel
52 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Sentrale plekke
Sentrale plekke is klein dorpe wat stedelike dienste aan die omliggende
landelike gebiede lewer. Daar is besighede wat basiese goedere verkoop
of basiese dienste voorsien aan mense wat op die plase in die gebied
woon en werk. Goedere of dienste kan as lae of hoë orde geklassifiseer
word. Bestudeer Tabel 3.4 hieronder om die verskille tussen lae en hoë
orde goedere of dienste te leer ken.
Lae orde goedere/dienste Hoë orde goedere/dienste
Definisie ’n Funksie of goedere wat jy benodig ’n Funksie of goedere wat jy minder dikwels koop
of dikwels koop of nie gereeld benodig nie
Voorbeelde Lae orde goedere: brood, melk, petrol Hoë orde goedere: televisie, ontwerperskoene
Lae orde dienste: dokters, Hoë orde dienste: spesialis dokters,
werktuigkundiges gesondheidspa’s
Drempelbevolking Kleiner aantal mense Groter aantal mense
Aantal besighede Baie – mense wil lae orde goedere en Min – mense benodig nie dikwels hoë orde
of dienste dienste gereeld koop goedere en dienste nie
Tabel 3.4: Lae en hoë orde goedere of dienste
Maak seker dat jy
• Drempelbevolking: Die aantal mense wat ’n funksie moet bedien hierdie drie definisies
ten einde winsgewend te wees, of die aantal mense wat nodig is om in verband met sentrale
’n funksie of dorp te ondersteun. Drempelbevolking verwys na die plekke ken. Dit is
maklike punte!
aantal klante wat ’n besigheid of diens moet hê om winsgewend te
wees.
• Reikwydte: Die afstand wat ’n verbruiker bereid sou wees om te reis
ten einde spesifieke dienste of goedere te bekom. Reikwydte verwys
na hoe ver ’n verbruiker sal reis om ’n spesifieke produk te koop of
’n spesifieke diens te bekom.
• Invloedsfeer of bedieningsgebied: Die gebied wat deur ’n besigheid
bedien word wat spesifieke goedere of dienste verkoop. Dit is die
gebied waar mense woon en goedere by ’n spesifieke besigheid
koop, of ’n spesifieke diens gebruik.
Pas jou
Aktiwiteit 3.3 verworwe kennis
toe deur Aktiwiteit
3.3 te doen.
1. Brei die blanko skets in Figuur 3.3.2A hieronder uit en gebruik die
volgende terme om ’n sleutel by die skets te voeg:
a) Drempelbevolking (1 × 2 = 2)
b) Reikwydte (1 × 2 = 2)
c) Invloedsfeer (1 × 2 = 2)
Figuur 3.3.2A
2. Skryf definisies neer om aan te toon dat jy die terme in 1 a), b) en c)
verstaan. (3 × 2 = 6)
[12]
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 53
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Antwoorde: aktiwiteit 3.3
1.
SLEUTEL:
Nedersetting of funksie33
Invloedsfeer33
Reikwydte33
Drempelbevolking33
Figuur 3.3.2B (6)
2. a) Die minimum aantal mense benodig om ’n nedersetting of
funksie te onderhou33(2)
b) Die maksimum afstand wat mense bereid sal wees om te reis
na ’n nedersetting of funksie33(2)
c) Die maksimum grootte gebied wat bedien word deur ’n
nedersetting of funksie33(2)
[12]
Handel- en vervoerdorpe of -stede
Dit is dorpe wat ontstaan het by ’n punt waar vervoerroetes ontmoet.
Maklike toegang tot handel en vervoer is die rede waarom mense hulle
daar vestig.
Daar is drie tipes handel- en vervoerstede:
• Vragverbrekingsdorpe of -stede: Hulle ontstaan by ’n punt waar die
tipe vervoer verander. Dit is meesal by ’n hawe waar vervoer van see
na land verander.
• Aansluitingdorpe of -stede: Hulle ontstaan by ’n kruising van twee
hoofvervoerroetes, bv. ’n spoorlynkruising.
• Poortdorpe of -stede: Hulle ontstaan by ’n toegangspunt deur of oor
’n natuurlike versperring, bv. by ’n bergpas.
Gespesialiseerde dorpe of stede
PAY SPECIAL ATTENTION
NB Jy kan in die eksamen gevra wordNB om die tipe handel- en
vervoerstad op ’n skets te identifiseer. As ’n sleutel voorsien word,
bestudeer dit noukeurig omdat dit jou kan help om die vraag te beantwoord. Bestudeer
die inligting hieronder om hierdie vraag te kan beantwoord.
HINT!
hint
Dit is dorpe of stede wat ontwikkel het omrede een hoof- of dominante
funksie wat in die gebied plaasvind. As die funksie ophou, kan die dorp
of stad gevaar loop om ’n spookdorp te word (’n verlate dorp). Voorbeelde
van e.g.
EG - worked examples
gespesialiseerde dorpe is:
• Mynboudorpe of -stede, bv. Welkom
• Onderwysdorpe of -stede, bv. Grahamstad
• Industriële
exams dorpe of stede, bv. Secunda, Sasolburg
• Oorddorpe of -stede, bv. Margate
• Slaap- of pendeldorpe of -stede, bv. Soweto
54 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
activity Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
ACTIVITIES boy
Hoofstuk 3
3.3.3 Struktuur van ’n stedelike
gebied
Die studie van ’n stedelike gebied fokus op die volgende drie aspekte:
• Stedelike profiel
• Stedelike straatpatrone
• Stedelike grondgebruiksones
Stedelike profiel
’n Stedelike profiel is ’n syaansig van die stedelike gebied, soos om van
die kant af na ’n persoon se gesig te kyk. Ons noem die syaansig ’n profiel.
’n Profiel word gesien in dwarssnitsketse.
Figuur 3.3.3A hieronder illustreer ’n stedelike dwarsprofiel.
Voorstedelike SSK Voorstedelike Industriële
kantoorkompleks
inkoopsentrum sone
Hoë inkomste
woongebied Stedelike
randgebied
Lae inkomste Oorgangsone
behuising / informele
nedersetting
Figuur 3.3.3A: ’n Stedelike profiel
Ons let op die hoogte, geboudigtheid en grondwaarde tydens bestudering
van ’n stedelike profiel.
• Die stad gesien van die middelpunt na die buitewyke toe
Die geboue se hoogte neem af hoe verder jy weg van die stadkern
af gaan. Die digtheid (hoeveel geboue in ’n gebied is) verminder
ook hoe verder jy van die stadkern af gaan. Die rede vir die afname
van gebouhoogte en digtheid is dat die grondwaarde verminder hoe
verder jy van die stadkern af gaan.
• Die stad gesien van die buitewyke af na die middelpunt toe
Gebouhoogte neem toe hoe nader jy aan die stadkern kom. Die
digtheid neem ook toe hoe nader jy aan die stadkern kom.
• Grondwaarde
Die waarde van grond in die stadkern is baie hoog omdat die aanvraag
so hoog is (baie mense besef die waarde en wil daar woon en werk).
Die grondwaarde neem af hoe verder jy van die stadkern af gaan. Die
digtheid en hoogte van geboue in die stadkern is die hoogste omrede
die hoë grondwaarde. Die grond moet optimaal deur mense gebruik
word. Dit is waarom daar baie toringgeboue in die stadkern is. Die hoë
grondwaarde van die stadkern is die rede waarom sekere funksies in
die buitewyke voorkom, soos fabrieke, nywerhede en woongebiede
(huise). Fabrieke en nywerhede is dikwels in spesifieke gebiede,
bekend as industriële of kantoorkomplekse, gevestig. Huise kom in
residensiële voorstedelike gebiede voor.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 55
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Figuur 3.3.3B hieronder illustreer die stedelike profiel en hoe die
grondwaarde afneem van die sentrale sakekern (SSK) af na die buitewyke
van die stedelike gebied.
SSK (sentrale
sakekern): Hoogste
Voorstedelike kantoorkompleks Voorstedelike
geboue; duurste Stedelike buiterand:
(ook bekend as verwyderde inkoopsentrum: Groot
grond; middelpunt Aan buiterand van
besigheiddistrik): Doelontwerpte inkoopsentrums in
van sake-aktiwiteite; beboude gebiede;
kantore in voorstede; parkering residensiële voorstede;
toeganklik vir almal kleinhoewes;
beskikbaar; vreedsame ruim parkering
omgewing beskikbaar; vermaak en gholfbane;
kleinhandelwinkels perdryfasiliteite;
kwekerye;
begraafplase, grond
nie so duur
Hoë inkomste Lae koste behuising/ Oorgangsone: Rondom Industriële sone:
woongebied: Groot, informele nedersetting: SSK; ou geboue, Fabrieke (swaar en ligte
duur wonings; Woongebied; hoë gewoonlik vervalle; industrie); buite die
swembaddens; digtheid; basiese gemengde grondgebruik, stad; raserig en vuil;
tennisbane; groot dienste nie altyd bv. pakhuise en industrie; moet naby vervoerroetes
grondareas beskikbaar mate van herontwikkeling wees
Figuur 3.3.3B: Stedelike profiel illustreer afname van grondwaarde van die SSK af na die buitewyke van die
stedelike gebied
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB In die eksamen kan jy gevra word om te beskryf hoe die
geboudigtheid en geboue kan verander hoe verder jy van die SSK
gaan. Jy kan ook gevra word waarom die hoogte en digtheid verander. Bestudeer die
Pas jou begrip
van stedelike profiele bostaande inligting om hierdie vraag te beantwoord.
toe deur Aktiwiteit
HINT!
hint 3.4 te doen.
Aktiwiteit 3.4
e.g. EG - worked examples
1. Trek ’n lyngrafiek op die profiel geïllustreer in Figuur 3.3.3A om
aan te toon hoe grondwaarde verander hoe nader jy aan die
SSK gaan. (1 × 2 = 2)
exams 2. Hoe verander geboudigtheid hoe nader jy aan die stadkern
gaan? (1 × 2 = 2)
3. Verduidelik jou antwoord op vraag 2. (2 × 2 = 4)
4. Hoekom sal ’n kantoorkompleks weg van die Sentrale
Sakekern ontwikkel word? (2 × 2 = 4)
[12]
activity
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
activity
Step by step comment comment
56 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Antwoorde: aktiwiteit 3.4
1.
Grondwaarde
Stedelike profiel
Figuur 3.3.3C
2. Die geboudigtheid neem toe.33(2)
3. Die grond is baie duur in die SSK, daarom word baie geboue
digter teen mekaar gebou op kleiner lappies grond.33(4)
4. Grondwaarde is laer33 / Minder verkeersdrukte33 /
Nader aan klante33 / Minder geraas33 / Meer
parkeerruimte33 (enige 2) (4)
[12]
Stedelike straatpatrone
’n Stedelike nedersetting se struktuur kan van bo bestudeer word deur te
kyk na die patrone wat die strate in die stedelike nedersetting vorm. Die
uitleg of rangskikking van die paaie word die straatpatroon genoem. In
hierdie afdeling fokus ons op vier straatpatrone:
• Rooster
• Straal- of webvormig
• Beplande onreëlmatig
• Onbeplande onreëlmatig
Bestudeer Figuur 3.3.3D tot G (hieronder en op bladsy 58) om die vier
straatpatrone te verstaan.
Roosterstraatpatroon
• Die strate kruis reghoekig en vorm vierkantige blokke.
• Aangetref in die SSK en ouer stede
Voordele van die roosterstraatpatroon
• Maklik om jou weg te vind (kan nie verdwaal nie)
• Grond kan maklik verdeel word
• Kan omskep word in eenrigtingstrate om verkeersdrukte te
verlig
• Korter reisafstand
• Min grondvermorsing
Nadele van die roosterstraatpatroon
Figuur 3.3.3D: Roosterstraatpatroon
• Verkeersdrukte omdat verkeer by elke kruising stop
• Meer ongelukke weens meer kruisings
• Eenselwige (vervelige) voorstaduitleg
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 57
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NBom die straatpatroon
Jy kan in Vraestel 1 of 2 gevra word
te identifiseer en te noem wat die voordele en nadele van die
straatpatroon is. Jy kan ook gevra word om te sê hoe oud die nedersetting is gebaseer
op die straatpatroon in die nedersetting.
HINT!
Straalstraatpatroon hint
• Die paaie sprei uit van ’n sentrale punt af, soortgelyk aan ’n
spinneweb.
• Aangetref in baie ou stede, soos Parys in Frankryk en Kimberley
e.g. EG - worked examples
in Suid-Afrika. Dit word ook aangetref in meer onlangs beplande
stede, soos Sasolburg in Suid-Afrika.
Voordele van die straalstraatpatroon
• Verkeer vloei beter
exams
• Alle strate lei na ’n sentrale punt in die dorp, bv. ’n kerk,
monument of dorpsplein, ens.
Nadele van die straalstraatpatroon
• Verkeersopeenhoping is algemeen omdat alle strate na die
middelpunt lei
• Verkeersvloei is stadiger omdat daar nie kortpaaie is nie
• Ruimte word vermors activity Figuur 3.3.3E: Straalstraatpatroon
Beplande onreëlmatige straatpatroon ACTIVITIES boy
and girl-left and
• Die strate het min kruisings en is baie geboë. right of page
• Aangetref in moderne stede en nuutuitgelegde voorstede
activity
Voordele van beplande onreëlmatige straatpatroon
• Verbeter verkeersvloei
• Strate is stiller omdat daar minder kruisings en deurverkeer is
• Interessante voorstaduitleg weens onverwagte draaie van die
strate Step by step comment comment
• Aangepas by die natuurlike topografie
Nadele van die beplande onreëlmatige straatpatroon
• Kan maklik verdwaal
Figuur 3.3.3F: Beplande onreëlmatige
• Kan nie maklik onderverdeel of uitgebrei word nie
straatpatroon
Onbeplande onreëlmatige straatpatroon
• Geen duidelike ontwerp of beplanning van die strate nie.
• Tipies van informele nedersettings
Voordele van die onbeplande onreëlmatige straatpatroon
• Enig in sy soort (uniek) patroon
Nadele van die onbeplande onreëlmatige straatpatroon
• Verkeersdrukte
• Onbeplan/geen orde
• Kan maklik verdwaal
Figuur 3.3.3G: Onbeplande onreëlmatige
straatpatroon
Stedelike
straatpatrone sal
Stedelike grondgebruiksones
getoets word in Aktiwiteit ’n Stedelike gebied se struktuur kan bestudeer word
3.5 op bladsy 63 in die volgens die verskillende grondgebruiksones in ’n stad. ’n
kaartwerk interpretasie Grondgebruiksone in ’n gebied het kenmerke wat sy funksie
van ’n nedersetting
gebaseer op die
definieer. Byvoorbeeld, ’n grondgebruiksone bestaan uit huise
Nelspruitkaart. en woonstelle, ontspanningsareas, skole en winkels. Hierdie
kenmerke dui aan dat mense in die gebied woon. Nog ’n
voorbeeld is ’n industriële gebied wat bestaan uit baie groot
geboue (fabrieke), hoofvervoerroetes en min oop, groen areas.
58 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Kyk of jy
voorbeelde van
Die foto’s en ortofoto’s in Figuur 3.3.3H (i)–(xiv) hierdie grond-
hieronder toon verskillende grondgebruiksones gebruiksones kan sien
en hulle kenmerke. ’n Ortofoto is ’n lugfoto wat in die gebied waar
geometries aangepas is sodat die skaal eenvormig jy woon.
is en geen visuele verwringing voorkom nie. Onthou
dat ‘lug’ hier bedoel ‘van bo gesien’.
Beskrywing Foto Ortofoto
Sentrale Sakekern
(SSK)
• In die stadkern
• Hoogste grondwaardes
• Mees toeganklikste
• Hoogste gebouedigtheid
• Hoogste geboue
(i) (ii)
Oorgangsone
• Sone van gemengde en
veranderende grondgebruik,
bv. woongebiede word
kommersieel
• Dikwels ’n vervalsone
• Eienaars onderhou nie die
gebied of geboue nie
• Werkersklas inwoners
woon hier in hoë-digtheid
woonstelle of klein huise
(iii)
Ligte nywerheidsone
• Dikwels naby die SSK of
in beplande industriële
komplekse (gebiede waar
die owerheid beplan om krag
en vervoer aan fabrieke te
voorsien)
• Aangetref naby padvervoer
omdat roumateriaal dikwels
makliker op dié manier
vervoer word
• Min geraas en lugbesoedeling
word deur hierdie nywerhede
veroorsaak (iv) (v)
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 59
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Beskrywing Foto Ortofoto
Swaar nywerheid
• Aangetref in die buitewyke
van die stad waar grond die
goedkoopste is
• Naby hoof pad- en
spoornetwerke vir vervoer van
roumateriale en vervaardigde
produkte
• Lae-inkomste behuising is
dikwels naby geleë
• Baie lug- en geraasbesoedeling
• Moet op gelyk grond naby ’n
waterbron geleë wees (vi)
Middel- tot hoë-
inkomste woongebied/
vooraanstaande
woongebied
• Aangetref weg van die SSK
• Het dikwels ’n goeie uitsig
• Meenthuise en groot huise
• Groter eiendomme omdat
meer ruimte beskikbaar is
• Goeie dienste en fasiliteite,
ontspanningsareas ingesluit
(vii) (viii)
Lae-inkomste
woongebiede/
werkersklas
woongebiede
• Geboue baie naby mekaar
• Naby die besigheidgebied
• Minder fasiliteite en swak
dienste
• Klein blokke
• Geboue lyk eenders
(ix)
Informele nedersettings
• Aangetref aan die
stadsrandgebied
• Geen dienstevoorsiening
(geen paaie, sanitasie, water,
elektrisiteit of skole nie)
• Hoë vlakke van armoede
• Hoë misdaadkoers
• Huise word met plastiek,
hout, sinkplaat, ens. opgerig
• Ongesonde omstandighede
• Baie digte behuising met
onbeplande straatpatrone (x)
60 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Beskrywing Foto Ortofoto
Groen gordel/
ontspanning
• Geen geboue in die gebied
nie
• Word gebruik as openbare
tuine, parke en sportvelde
• Daar is baie bome en
grasperke
• Dra by tot skoon lug in
stedelike gebiede
• Kalmeer die verkeer en
verlaag geraasvlakke
(xi) (xii)
Stadsrandgebied
• Gemengde grondgebruik
met stedelike en landelike
funksies
• Stedelike funksies, soos
stortterreine, lughawens,
begraafplase en gholfbane
• Grondgebruik begin verander
van landelik na stedelik
namate die stad uitbrei
• Groot eiendomme omdat
grond hier dikwels goedkoper
is
• Minder ontwikkelde areas
• Kleinhoewes en plasies (xiii) (xiv)
Figuur 3.3.3H: Stedelike grondgebruiksones
Grondgebruikmodelle
Grondgebruikmodelle is vereenvoudigde diagramme wat gebruik word om
die patroon van grondgebruikfunksies in ’n dorp of stad voor te stel. Hou in
gedagte dat dit ’n vereenvoudiging van die realiteit is, en dis onwaarskynlik
dat enige model goed by elke dorp of stad sal pas.
Die stedelike modelle hieronder is ’n paar voorbeelde van die stedelike
modelle op die oomblik in die wêreld gebruik word.
Hulle is:
• Multikern-model.
• Die moderne Amerikaanse Weste-stadsmodel.
• Die wêreldstadmodel.
• Suid-Afrikaanse stadsmodel.
Namate stede ontwikkel en oor tyd verander het, het mense
grondgebruikmodelle geskep wat die grondgebruikpatrone van die tyd
verteenwoordig het. Tans pas die meeste stede by die multikernmodel aan.
Stede van ontwikkelende lande het ’n ander patroon met stadsdele wat
goed ontwikkel en gedefinieer is ( byvoorbeeld, gebiede waar die koloniale
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 61
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
heersers gewoon het), en stadsdele wat onbeplan en onreëlmatig is
(byvoorbeeld, gebiede waar die inheemse bevolking gewoon het). Die
onreëlmatige stadsdele het weens landelik-stadmigrasie gegroei.
Suid-Afrikaanse stede het ’n totaal verskillende patroon as gevolg van
apartheidswetgewing soos die Groepsgebiedewet. Ons stede het ’n
multikernpatroon met ’n paar aanpassings – sien Figuur 3.3.3K.
Kern Woongebied
Nywerheid/Vervaardiging — Vervoerverbindings
handel
Lae-inkomste
woongebied
Ligte
nywerheid Randgebied
sake
SSK Middelinkomste distrik
woongebied
Hoë-inkomste
woongebied
Swaar nywerheid
Nywerheids- Residensiële
voorstad voorstad
Figuur 3.3.3I: Voorbeeld van die Amerikaans-Westerse Figuur 3.3.3J: multi-kern stadsmodel
stadsmodel
Industriële
park Hoofroetes
Hoë inkomste
wit gebied Middel-
inkomste
4 4 wit
Middelinkomste groeps-
On ief
gebied
ge ge r wit gebied
rie On
f 5 5
Randgebied
Randgebied
7 7
Mark 5 SSK
5 SSK
4 6 4 Bufferstrook
Laag Middel
wit wit Kleurling of
Laag Indiër privaat
Kleurling- en wit
1 Indiërdorpies
2 2
3 3 bu
el ffe
r
2 Winkel- 2 ust
sentrum rie
Afrika-dorpie
Ind
1 Kommersieel 2 Keurwoongebied-sektor
3 Middelklas-woongebied 4 Op die plek aanwassone
5 Ontwikkelde sone 6 Kernvorming Vrystaande
7 Randnedersettingsone informele
nedersettings
Figuur 3.3.3K: Voorbeeld van ’n Derde Wêreldse Figuur 3.3.3L: Voorbeeld van ’n apartheid-stadsmodel
stadsmodel (Latyns-Amerikaanse stad)
62 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Grondgebruiksones en kaartwerk interpretasie
Dit is belangrik dat jy weet hoe om grondgebruiksones op ’n topografiese kaart of lugfoto
te identifiseer. Die vraag word dikwels in die Kaartwerk-afdeling in die eksamen gevra
(Vraestel 2).
Sentrale Sakekern (SSK)
• In die stadkern
• Dit het ’n roosterstraatpatroon
• Vervoerroetes ontmoet hier
Werkersklas residensiële sone
• Naby SSK, of industriële gebied, of rioolsuiweringswerke, of spoorlyn
• Baie klein blokke (grys blokke op ’n kaart dui beboude gebiede aan)
Vooraanstaande residensiële gebiede
• In stadrandgebied geleë (nie naby fabrieke of rioolsuiweringswerke nie)
• Naby gholfbane of die see
• Groot, grys blokke
Swaar nywerhede
• In stadrandgebied geleë
• Langs hoofvervoerroetes (snelweg of spoorlyn)
• Naby ’n rivier
• Aangetoon met groot swart blokke op die kaart
ECIAL ATTENTION
NB In Vraestel 1 en Vraestel 2 kan jy gevra word om die
grondgebruiksones in die sketse, strokiesprente, foto’s en op ’n
topografiese kaart of ’n ortofoto (lugfoto) te identifiseer. Jy kan ook gevra word om die
kenmerke van die grondgebruiksone te beskryf. Bestudeer die inligting hierbo om die
vrae te kan beantwoord.
Aktiwiteit 3.5
rked examples
Hierdie aktiwiteit is ’n kaartwerk interpretasie van ’n nedersetting. Verwys
na die topografiese kaart 2530BD Nelspruit en die ortofoto-kaartuittreksel
aan die einde van hierdie studiegids en beantwoord die volgende vrae:
1. Nelspruit/Mbombela is die hoofstad van watter Suid-Afrikaanse
provinsie? (1 × 2 = 2)
2. a) Watter faktore beïnvloed Nelspruit/Mbombela se
standplaas? (4 × 2 = 8)
b) Bespreek die ligging van Nelspruit/Mbombela. (3 × 2 = 6)
3. a) Identifiseer die nedersettingpatroon in blok C2.
ACTIVITIES boy
and girl-left and Verskaf ’n rede om jou antwoord te staaf. (2 × 2 = 4)
right of page
b) Wat is die vorm van die nedersetting in blok B3?
Hoekom dink jy het hierdie vorm ontwikkel? (2 × 2 = 4)
4. Klassifiseer die tipe boerdery in blok C3 so volledig moontlik
en verduidelik jou antwoord. (3 × 2 = 6)
5. a) Wat is anders aan die plaas Friedenheim in blok C5? (1 × 2 = 2)
step comment comment
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 63
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
b) Hoe kan die plaas help om landelik-stad migrasie te
keer? (1 × 2 = 2)
6. As watter tipe stad sal Nelspruit/Mbombela geklassifiseer
word? Verduidelik jou antwoord. (2 × 2 = 4)
7. a) Gee die blokverwysing van die grondgebruiksone
bekend as die SSK. (1 × 2 = 2)
b) Skets ’n eenvoudige dwarsprofiel om die stedelike
profiel van die grondgebruiksone ter sprake in vraag a)
te illustreer. (2 × 2 = 4)
c) Watter tipe straatpatroon word in hierdie sone aangetref?
Noem twee voordele en twee nadele van hierdie
straatpatroon. (5 × 2 = 10)
8. West Acres is ’n voorbeeld van ’n hoë-inkomste woongebied.
Noem twee redes van die kaart af om die stelling te staaf.(2 × 2 = 4)
Bestudeer die ortofoto aan die einde van die studiegids.
9. Watter landgebruik word aangetref by A, B, C en D? (4 × 2 = 8)
10. Die inwoners van West Acres reis nie graag na Nelspruit/
Mbombela se stadkern om inkopies te doen nie, omdat
daar te veel verkeersdrukte is. Waar sal jy voorstel moet
’n nuwe inkoopsentrum gebou word? Verduidelik jou keuse
van die standplaas om op te bou. (3 × 2 = 6)
[70]
Antwoorde: aktiwiteit 3.5
1. Nelspruit/Mbombela is die hoofstad van die Mpumalanga-
provinsie.33(2)
2. a) Ontleding van die standplaas van Nelspruit/Mbombela:
• Naby die rivierwater33
• Bewerkbare grond in die riviervallei33
• Moontlik boumateriaal uit die omliggende heuwels33
• Moontlike brandstof van die plantegroei teen die hange33
(8)
b) Bespreking van Nelspruit/Mbombela se ligging:
i) Topografie: Dit is op die valleibodem, dus maklik om
te vestig3/Poortstad tussen die berge3
ii) Gradiënt: Die stad is op gelyk grond gebou ter wille
van die groot geboue3/Woongebiede is meer teen
die hange geleë3
iii) Rivier: Geboue weg van die vloedlyn af3
iv) Vervoer: By die hoofroete (N4) na Mosambiek3/
Aansluiting na oos-wes en noord-suid3/
Deel van die Maputo-korridor3 (enige 3 feite) (6)
3. a) Blok C2 is ’n kernnedersettingpatroon.33
Die geboue is naby mekaar.33(4)
b) Die nedersetting in blok B3 het ’n lineêre vorm.33
Dit is langs ’n pad geleë / op ’n kontoerlyn sodat dit
maklik is om op dieselfde hoogte bo seespieël te bou.33(4)
64 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Antwoorde: aktiwiteit 3.5 (vervolg)
4. Die tipe boerdery in blok C3 is kommersiële boerdery.33
Die plaas is groot33/Die boer bly op sy plaas en het
maksimum beheer33/Die plaas is naby ’n pad vir maklike
vervoer.33 (enige 3 feite) (6)
5. a) Die plaas Friedenheim in blok C5 is ’n eksperimentele plaas.
Dit het ’n navorsing-/onderrigfunksie.33(2)
b) Die plaas kan help om landelik-stad migrasie te keer omdat:
Dit werk verskaf aan mense wat in die gebied bly en mense
kan terug na die gebied migreer33/Dit ondersteun Agenda 21
en stel mense in staat om meer onafhanklik te word of om ’n
inkomste te verdien.33 (1 feit) (2)
6. Nelspruit/Mbombela kan geklassifiseer word as enige van die
volgende:
Sentrale plek – daar is heelwat boerdery in die gebied en Nelspruit
voorsien stedelike dienste aan die omliggende landelike gebied,
bv. mark vir plaasprodukte, skole vir landelike kinders om by te
woon.3333
Handel- en vervoerstad – dis geleë waar twee hoofroetes
ontmoet.3333
Poortstad – dis geleë in die vallei tussen berge.3333(enige 1) (4)
7. a) Die grondgebruiksone bekend as die SSK is in blok E4 op die
kaart.3(2)
b) Eenvoudige dwarsprofielskets om die stedelike profiel van
hierdie grondgebruiksone te illustreer:
NW SO
N4-hoofweg
Figuur 3.3.3M(4)
c) Hierdie sone het ’n roosterstraatpatroon.33
Voordele (enige 2) Nadele (enige 2)
• Maklik om jou weg te vind (kan • Verkeersdrukte omdat verkeer by
nie verdwaal nie)33 elke kruising stop33
• Grond kan maklik verdeel • Meer ongelukke weens
word33 kruisings33
• Kan in eenrigtingstrate omskep • Swaar verkeer lei tot
word om verkeersdrukte te padwoede33
verlig33 • Meer besoedeling deur
• Korter reisafstande33 motors33
• Min grondvermorsing33 • Eenselwige (vervelige)
stadbeplanning33
(10)
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 65
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Antwoorde: aktiwiteit 3.5 (vervolg)
8. West Acres is ’n voorbeeld van ’n hoë-inkomste woongebied. Twee
duidelike redes op die kaart staaf die stelling:
–– Weg van die SSK33
–– Dit het groot blokke grond tussen die strate33
–– Beplande onreëlmatige straatpatroon33
–– Dit is op die warmer, noordgerigte helling, dus sal grond
duurder wees33
–– Weg van besoedeling en geraas33 (enige 2) (4)
Vrae gebaseer op die ortofoto:
9. Grondgebruik aangetref by A, B, C en D:
A = Vervoer (treinstasie)/Industrieel33
B = Kommersieel/Besigheid – SSK33
C = Residensieel33
D = Ontspanning/Skougrond33(8)
10. Die beste standplaas vir ’n inkoopsentrum vir die inwoners van
West Acres sal naby E op die ortofoto wees. Die redes is soos volg:
–– Die grond word nie vir ander doeleindes gebruik nie33
–– Dit is naby ’n pad sodat mense wat naby woon, maklik vervoer
kan bekom33
–– Dit is naby die voorstad West Acres33
–– Die grond is taamlik gelyk (soos aangedui deur die kontoere
wat ver van mekaar loop)33 (enige 3 redes) (6)
[70]
3.3.4 Stedelike probleme
Groei van ’n stedelike gebied en toename in mensegetalle in die gebied
laat sekere probleme ontstaan wat erger word namate die stad groei. Die
probleme is dikwels erger in die SSK.
In hierdie afdeling gaan ons fokus op die volgende drie stedelike probleme:
• Opeenhoping
Bestudeer
• Stedelike verval
Tabel 3.5 tot 3.7 om • Sentralisasie
die oorsake, uitwerking
en oplossings van Probleem: Verkeersdrukte (te veel motors op die pad)
toepassing op hierdie
drie stedelike probleme Oorsake Uitwerking Oplossing
te leer ken.
• Te veel pendelaars • Toenemende • Verbeter openbare
gebruik hulle eie lugbesoedeling vervoer
motors • Meer ongelukke • Saamryskemas
• Nie voldoende • Moedig sommige
• Verhoogde spanning
openbare vervoer nie besighede aan om
en meer gesond-
• Verouderde buite die SSK te
heidsprobleme;
straatbeplanning hervestig
padwoede
• Sinchroniseer
verkeersligte
Tabel 3.5: Stedelike verkeerdrukte: oorsake, uitwerking en oplossings
66 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Probleem: Stedelike verval (dele van die stad wat nie onderhou word nie of
oorbenut word)
Oorsake Uitwerking Oplossing
• SSK beweeg in • Krotbuurte ontstaan • Betrek inwoners
woongebiede in • Dienste en fasiliteite van krotbuurte om
• Te veel mense woon neem af hulle gebied netjies
in die stad • Toenemende te maak, help hulle
• Onbesette / leë besoedeling om eienaarskap van
geboue • Gebied word vuil geboue te bekom
en verwaarloos (nie • Verbeter en verhoog
onderhou nie) gehalte van dienste
en fasiliteite
Tabel 3.6: Stedelike verval: oorsake, uitwerking en oplossings
Probleem: Sentralisering (te veel mense migreer in ’n stad in, naby die kern)
Oorsake Uitwerking Oplossing
• Hoë aanvraag vir • Toenemende • Skuif sekere funksies
grond in ’n stad besoedeling uit die stad uit
• Te veel inwoners in • Meer gesondheids- (sentrifugale kragte)
’n stad probleme • Strenger beheer
• Toenemende vernieling oor sekere tipes
van omgewing besoedeling
• Oorbenutting van • Ontwikkel meer
bronne groengordels
• Te veel afval word
geproduseer
Tabel 3.7: Sentralisering: oorsake, uitwerking en oplossings
PAY SPECIAL ATTENTION
NB Jy kan in die eksamen gevra wordNB om die oorsake van, of
uitwerking op, of oplossings vir ’n stedelike probleem te noem. Jy
kan ook gevra word om die oorsake, of uitwerking, of oplossings in ’n paragraaf
te bespreek.
HINT!
hint
3.3.5 Ekonomiese, maatskaplike
en omgewingsongeregtigheid
e.g. word jy dikwels gevra om die invloed, uitwerking of
In Geografie
EG - worked examples
ongeregtigheid van sekere verskynsels te beskryf, te verduidelik, of te
bespreek. Om dit te kan doen, moet ons eers die betekenis van die terme
exams
verstaan.
• Ongeregtigheid: Ongelykheid, onregverdigheid, onbillikheid,
verkeerd, verdriet – beteken ’n optrede wat onverdiende seer
teweegbring. Ongeregtigheid het betrekking op enige optrede wat
onbillikheid teenoor iemand anders, of skending van iemand se reg
insluit.
activity van ongeregtigheid: gelykheid, billikheid en
• Die teenoorgestelde
geregtigheid. ACTIVITIES boy
and girl-left and
• Ekonomiese ongeregtigheid:right of page
Wanneer verskillende mense in ’n
samelewing verskillende inkomstevlakke het.
activity
• Maatskaplike ongeregtigheid: Die verdeling van voordele en nadele
in ’n gemeenskap.
Step by step comment comment
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 67
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
• Omgewingsongeregtigheid: Die onregverdige verspreiding van
omgewingsvoordele en -laste. Omgewingsgeregtigheid is die billike
behandeling en beduidende betrokkenheid van alle mense, ongeag
ras, kleur, nasionale afkoms, of inkomste met betrekking tot die
ontwikkeling, toepassing, en afdwing van omgewingswetgewing,
-regulasies en -beleide.
• Invloed: Die uitwerking of indruk van iets op ’n ander.
• Uitwerking: Iets wat teweeggebring word deur ’n oorsaak of
tussenpersoon; ’n resultaat of uitkoms.
Wanneer ’n vraag in Geografie verwys na ekonomiese, maatskaplike en
omgewingsfaktore, invloede of ongeregtighede, hou die term verband met
die volgende:
• Ekonomies: Hierdie term het te doen met geld verdien of geldverlies
deur besighede, lande en individue. Dit sluit in ekonomiese
aktiwiteite (primêr, sekondêr en tersiêr). Dit is gemoeid met die
mensgemaakte omgewing, die infrastruktuur en geboue.
• Maatskaplik: Hierdie term verwys na, of handel met mense,
demografiese faktore (geboortekoerse, sterftekoerse, inkomste,
geletterdheidsvlakke en indiensneming), en basiese behoeftes.
• Omgewing: Verwys na, of is geassosieer met die omgewing.
Die vraag in ’n toets of eksamen sal wees soos hieronder aangetoon word.
Moontlik antwoorde word verskaf.
Bespreek die ekonomiese, maatskaplike en omgewingsongeregtighede
van die volgende:
Of
Bespreek die ekonomiese, maatskaplike en omgewingsinvloed of
-uitwerking van die volgende:
1. Vloede (Middelbreedtesiklone, tropiese siklone, monsoens, La Nina)
2. Droogte (moeson, HD-selle, El Nino)
3. Globale verwarming
4. Waterskemas, bou van damme.
5. Mynbou.
6. Agteruitgangsone/Oorbevolking of verdringing.
7. Landelike ontvolking.
8. Globalisering/Verhoogde handel.
68 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Opsomming van landelike nedersettings
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 69
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Pas jou
kennis van die hele Aktiwiteit 3.6
nedersettingafdeling
toe in Aktiwiteit Verwys na Figuur 3.3.5A hieronder wat ’n nedersetting, tipies van die Suid-
3.6 en 3.7.
Afrikaanse stedelike landskap, illustreer. Dit toon lae-orde en hoë-orde
stedelike funksies of dienste.
Figuur 3.3.5A
1. a) Wat is ’n nedersetting? (1 × 2 = 2)
b) Is die nedersetting in Figuur 3.3.5A ’n landelike of
stedelike nedersetting? (1 × 2 = 2)
c) Gee een rede vir jou antwoord op vraag b) hierbo. (1 × 2 = 2)
2. a) Onderskei tussen ’n lae-orde en ’n hoë-orde funksie. (2 × 2 = 4)
b) Identifiseer een lae-orde en een hoë-orde funksie in
Figuur 3.3.5A. (1 × 2 = 2)
c) Verduidelik die betekenis van die term ‘invloedsfeer’ van ’n
funksie, of diens. (1 × 2 = 2)
d) Sal die bank, of die kafee, ’n groter invloedsfeer hê? (1 × 2 = 2)
e) Verduidelik jou antwoord op vraag d) hierbo. (2 × 2 = 4)
3. a) Die bakkery is ’n voorbeeld van ’n ligte nywerheid. Wat is ’n ligte
nywerheid? (1 × 2 = 2)
b) Die bakkery kan, anders as ’n swaar nywerheid, naby die
hospitaal wees. Verduidelik waarom die bakkery nie buite die
stad hoef te wees nie. (2 × 2 = 4)
c) Hoekom is ’n sentrale ligging vir die bakkery belangrik?(2 × 2 = 4)
4. a) Verduidelik, met verwysing na Figuur 3.3.5A, waarom baie
mense van die omliggende landelike gebiede na hierdie
nedersetting toe aangetrek word. (2 × 2 = 4)
b) Verduidelik waarom dit vir die geïllustreerde nedersetting
belangrik is om die toeloop van mense van die landelike
gebiede na hierdie nedersetting toe te verminder. (2 × 2 = 4)
[38]
70 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Antwoorde: aktiwiteit 3.6
1. a) ’n Nedersetting is ’n groepering van mense, geboue,
kommunikasienetwerke en aktiwiteite wat as ’n enkel,
geïntegreerde sisteem op ’n gereelde daaglikse basis
funksioneer.33(2)
b) Dit is ’n stedelike nedersetting.33(2)
c) Dit is multifunksioneel33/Sekondêre en tersiêre funksies
vind plaas.33 (enige 1) (2)
2. a) Lae-orde funksie: Daagliks benodig; het ’n klein invloedsfeer;
klein reikafstand en drempelbevolking.33(2)
Hoë-orde funksie: Minder dikwels benodig; het ’n groter
invloedsfeer, groot reikwydte en drempelbevolking.33(2)
b) Lae-orde: Bakkery/Kafee/Meule.33
Hoë-orde: SABC/Hospitaal/Bank/Chem. Lab. Navorsing.33
(enige 1) (2)
c) Invloedsfeer is die gebied wat deur ’n funksie of diens bedien
word.33(2)
d) Hospitaal.33(2)
e) ’n Hospitaal het ’n hoë-orde funksie en mense is bereid om
ver te reis om die diens te benut.33(2)
’n Hospitaal bedien ’n groot drempelbevolking en daarom is ’n
groot invloedsfeer nodig.33(2)
3. a) ’n Ligte nywerheid is ’n nywerheid wat klein hoeveelhede
roumateriaal gebruik en min besoedeling veroorsaak.33(2)
b) Redes waarom die bakkery nie buite die stad geleë hoef te
wees nie:
• Min lugbesoedeling33
• Min geraasbesoedeling33
• Nie slegte reuke nie33
• Geen gevaarlike aktiwiteite nie33
• Benodig slegs ’n klein stukkie grond33 (enige 2) (4)
c) Redes waarom ’n sentrale ligging vir die bakkery belangrik is:
• Produkte is bederfbaar (kan sleg word)33
• Moet naby die verbruikers wees33
• Meer toeganklik33 (enige 2) (4)
4. a) Redes waarom mense na die nedersetting aangetrek word:
• Verskeidenheid dienste (hospitaal, bank, vervoer)33
• Werksgeleenthede in baie verskillende ekonomiese
aktiwiteite33
• Hoër verdienste in sekondêre en tersiêre sektore33
• Goeie infrastruktuur33
• Vermaak33 (enige 2) (4)
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 71
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Antwoorde: aktiwiteit 3.6 (vervolg)
b) Vertraging/verhindering van die landelik-stedelik migrasie
moet plaasvind, want dit kan:
–– Oorbevolking voorkom33
–– Verkeersdrukte verminder33
–– Druk op bronne verminder33
–– Werkloosheidkoers, veroorsaak deur te veel toestroming na die
stad, laat afneem33
–– Lae lewenstandaard verminder33
–– Oprigting van informele nedersettings verminder33
–– Moontlike toename in misdaad verhoed33
–– Stedelike verval voorkom33
–– Ontwikkeling van sosiale probleme voorkom33 (enige 2) (4)
[38]
Aktiwiteit 3.7
Verwys na Figuur 3.7 gebaseer op die Kaapse Skiereiland. Lees dan die
teks hieronder voor jy die volgende vrae beantwoord.
Die Kaapse Skiereiland strek van Kaap die Goeie Hoop en Kaappunt af noordwaarts na
Tafelberg en Kaapstad. Die grootste deel word beslaan deur indrukwekkende mooi berge,
ingesluit die welbekende Tafelberg wat bo die baai en die stad uittroon. Die westelike
en oostelike kuslyne is sierade met aantreklike residensiële en oordsentrums wat ’n
magneet is vir vakansiegangers.
(Vertaal en aangepas uit Traveller’s Guide to South Africa)
Vraag 1
Verwys na die wynplase in die Constantiagebied. ’n Wynlandgoed is ’n
voorbeeld van ’n geïsoleerde plaasopstal.
1.1 Definieer die term ‘geïsoleerde plaasopstal’. (1 × 2 = 2)
1.2 Noem twee ekonomiese voordele van dié nedersettingpatroon.
(2 × 2 = 4)
1.3 Beskryf twee nadele van dié nedersettingpatroon. (2 × 2 = 4)
1.4 Al drie ekonomiese aktiwiteite vind plaas op wynplase in
Suid-Afrika: primêre, sekondêre en tersiêre aktiwiteite.
Verduidelik die stellling in ’n kort paragraaf (nie meer as
12 reëls nie). (6 × 2 = 12)
[22]
Vraag 2
Bestudeer Kaapstad in die middel van Figuur 3.7 om die volgende vrae te
beantwoord.
2.1 Definieer die term ‘standplaas’. (1 × 2 = 2)
2.2 Watter twee faktore het die standplaasbesluit vir die
ontwikkeling van Kaapstad beïnvloed? (2 × 2 = 4)
2.3 Waarom is Kaapstad geklassifiseer as ’n vragver-
brekingspunt? (1 × 2 = 2)
72 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
Figuur 3.3.5A: Kaapse Skiereiland
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 73
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
2.4 a) Waarvoor staan die letters SSK? (1 × 2 = 2)
b) Identifiseer die straatpatroon van Kaapstad se SSK. (1 × 2 = 2)
c) Noem een voordeel en een nadeel van die straatpatroon.
(2 × 2 = 4)
d) Verwys na Figuur 3.7 en identifiseer een kenmerk van
die SSK-profiel. (1 × 2 = 2)
e) Verduidelik waarom die SSK die kenmerk geïdentifiseer
in vraag d) het. (2 × 2 = 4)
2.5 Watse bewys is daar dat Kaapstad se SSK die mees toeganklike
grondgebruiksone is? (1 × 2 = 2)
[24]
Vraag 3
Verwys na die residensiële gebiede van Seepunt en die Maleise
Kwartiere.
3.1 a) Klassifiseer die twee gebiede as lae- en hoë-inkomste gebiede
onderskeidelik. (2 × 2 = 4)
b) Verduidelik jou klassifikasie van Seepunt in vraag a) deur na
bewyse in Figuur 3.7 te verwys. (2 × 2 = 4)
3.2 Die oop ruimte rondom die Maleise Kwartiere kan migrante van
landelike gebiede aantrek.
a) Wat kan waarskynlik hier gebeur as gevolg van die migrasie?
(1 × 2 = 2)
b) Verduidelik die waarskynlikheid van hierdie moontlike gebeure.
(2 × 2 = 4)
c) Noem twee redes waarom die migrante die landelike gebied sal
verlaat. (2 × 2 = 4)
d) Watter probleem kan met die gebeure geassosieer word?
(2 × 2 = 4)
e) Jy is deel van ’n taakspan wat die regering saamgestel het
met die doel om voorstelle te maak oor hoe om die migrasie
van die landelike gebiede te verlangsaam, en om mense
terug te lok na klein dorpe. Bespreek sommige van jou
voorstelle in ’n kort paragraaf (nie meer as 12 reëls
nie). (6 × 2 = 12)
[34]
Vraag 4
4.1 Skryf die korrekte term vir die volgende frases neer:
a) ’n Nedersetting waar slegs primêre aktiwiteite voorkom.
(1 × 2 = 2)
b) ’n Stedelike nedersetting wat bestaan uit ’n hoofstad en
omliggende afhanklike dorpe. (1 × 2 = 2)
c) Die getalletoename van mense wat in ’n stedelike gebied woon.
(1 × 2 = 2)
d) ’n Hulpbron van die Aarde wat nie aangevul kan word nie.
(1 × 2 = 2)
e) Die ekonomiese sektor betrokke by toegang en verspreiding van
inligting. (1 × 2 = 2)
74 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 3
4.2 Pas die kolomme by mekaar. Skryf die letter van die term in Kolom A
langs die nommer van die korrekte frase in Kolom B.
Kolom A Kolom B
a) Aansluitingsdorp i) Planne om aan basiese behoeftes in alle
b) Vervalsone gebiede te voorsien
c) Sentrifugale ii) Landbougrond met ’n hoë dravermoë
kragte iii) Redes waarom mense ’n SSK of stad verlaat
d) Intensiewe iv) Planne om die randgebiede te verbeter
boerdery v) ’n Ou gebied in die SSK
e) Ruimtelike vi) ’n Dorp wat ontstaan waar twee riviere ontmoet
ontwikkelings- vii) ’n gebied rondom die SSK met gemengde
inisiatiewe funksies
viii) ’n Dorp wat ontstaan waar twee
hoofvervoerroetes ontmoet
(5 × 2 = 10)
[20]
Antwoorde: aktiwiteit 3.7
Vraag 1
1.1 ’n Individuele plaasopstal op sy eie stuk grond.33(2)
1.2 Deel nie wins nie33/Neem al die besluite33/
Gebruik werktuie effektief33/Minder reistyd vermors
na werkplek.33 (enige 2) (4)
1.3 Min sosiale interaksie33/Min hulp in moeilike tye33/
Geen deling van idees nie.33 (enige 2) (4)
1.4 Primêre aktiwiteite verwys na ontginning van grondstowwe
uit die Aarde. Verbouing van druiwe is ’n primêre aktiwiteit.3333
Sekondêre aktiwiteite verwys na die vervaardiging van finale
produkte uit grondstowwe. Wynmaak van druiwe is ’n sekondêre
aktiwiteit.3333
Tersiêre aktiwiteite verwys na voorsiening van dienste en
handel met goedere. Wynplase verkoop wyn/het restaurante en
wynproegeleenthede wat toeriste lok.3333(12)
[22]
Vraag 2
2.1 ’n Standplaas is die presiese stuk grond waarop ’n nedersetting
voorkom.33(2)
2.2 Beskikbare gelyk grond33/Natuurlike hawe verleen toegang tot
die see.33(4)
2.3 Die manier van vervoer verander by die hawe, bv. van die land na
die see.33(2)
2.4 a) Sentrale Sakekern.33(2)
b) Roosterstraatpatroon.33(2)
c) Voordeel: Maklik om jou weg te vind33/Kan maklik
uitbrei33/Kan maklik verdeel word.33 (enige 1) (1)
Nadeel: Veroorsaak verkeersopeenhoping33/Eenselwige
(vervelige) uitleg.33 (enige 1) (4)
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING 75
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3 Hoofstuk
Antwoorde: aktiwiteit 3.7 (vervolg)
d) Hoë geboue/Wolkekrabbers.33(2)
e) Grond is in aanvraag en pryse verhoog33 / Goedkoper om
opwaarts te bou.33 (enige 1) (4)
2.5 Alle vervoerroetes loop ineen in die SSK.33(2)
[24]
Vraag 3
3.1 a) Seepunt – hoë inkomste33; Maleise kwartiere – lae
inkomste33.(4)
b) Het seeuitsig wat grondwaarde verhoog33/Aan buiterand van
stad; inwoners kan vervoerkoste bekostig33. (enige 1) (4)
3.2 a) Informele nedersetting (plakkernedersetting).33(2)
b) Ongeskoolde migrante kan nie werk vind nie.33 Hulle kan nie
’n motor of huis bekostig nie.33(4)
c) Familiegrond nie groot genoeg om tussen kinders
te verdeel nie33/Lae opbrengs weens tradisionele
boerderymetodes33/Onvoldoende dienste en fasiliteite33/
Droogtes en vloede het groter impak33/Plaaswerkers
ontruim33 / Verlies aan werksgeleenthede weens
toenemende meganisasie33 (enige 2) (4)
d) Hoë werkloosheidskoers33/Sosiale probleme, soos geweld
en misdaad, meer algemeen33/Toename in afval en
besoedeling33/Waterverspreide siektes meer algemeen33/
Toenemende siekteverspreiding33 (enige 2) (4)
e) Moet met gemeenskap praat en hulle behoeftes bepaal33/
Stel die vaardighede en vermoëns in die gebied vas33/
Behoefte om ’n nywerheid in die gebied te vestig met
die plaaslike vaardighede en roumateriaal of produkte in
gedagte33 verbeter boerderymetodes van bestaansboere33/
Verander na kommersiële kontantgenererende gewasse33/
Klein dorpe adverteer hulle toeriste-aantreklikhede33/
Vind maniere om toeriste aan te trek, bv. lodges, kasino’s,
vakansieoorde, ens.33/Ontwikkel en bemark die dorp as ’n
pendel- of aftreedorp33/Dring by die regering aan om die dorp
se dienste en fasiliteite te onderhou33 (enige 6 feite; ingesluit
dié vir landelike en stedelike gebiede en dorpe) (12)
[34]
Vraag 4
4.1 a) Landelik
b) Metropool
c) Stedelike groei
d) Natuurlike, nie-aanvulbare (nie-herniebare) bron
e) Kwaternêre (10)
4.2 a) – viii) b) – vii)
c) – iii) d) – ii)
e) – iv) (10)
Hou aan! [20]
76 HOOFSTUK 3 LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTING © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Ekonomiese
Geografie van
Suid-Afrika
Hierdie hoofstuk dek Suid-Afrika se ekonomiese aktiwiteite, asook
voedselsekuriteit.
Ekonomiese
Geografie van Suid-
Afrika
Ekonomiese geografie
Ekonomiese aktiwiteite
Verstaan
Primêre aktiwiteite Sekondêre aktiwiteite Tersiêre aktiwiteite Kwaternêre
grafieke en
(4.1) (4.2) (4.3) aktiwiteite (4.4)
tabelle (4.5)
Landbou (4.1.1) Landbou (4.1.2) Nywerheidsontwikkeling Informele sektor (4.3.1) Verstaan Verstaan
(4.2.1) grafieke (4.5.1) tabelle (4.5.2)
Gunstige Gunstige Kenmerke
Faktore wat ligging
faktore faktore Voorbeeld
beïnvloed
van ’n
Belangrikheid
staafgrafiek
Ongunstige Ongunstige Gunstige faktore
faktore faktore Redes vir ontwikkeling
Voorbeeld
Ongunstige faktore van ’n
Belangrik- Belangrik- sirkelgrafiek
Probleme/uitdagings
heid heid
Hoofnywerheidsgebiede
Maatreëls vir verbetering
Voedsel- Invloed van informele sektor
sekerheid op die Nywerheids-ontwikkeling-
en omgewing strategieë
-onsekerheid
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 77
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
As jy al die
definisies van ekonomiese
geografie ken en verstaan, sal
jy meeste van die vrae in die
Ekonomiese Geografie-afdeling van die
finale eksamen kan beantwoord. Maak
sakpas-notas (sien instruksies op bladsy x
van hierdie studiegids) om jou te
help om die sleutelkonsepte te
Sleutelkonsepte memoriseer.
Konsep Definisie
Betalingsbalans ’n Land se finansiële staat wat die transaksies met die res van die wêreld
weerspieël
Bruto Binnelandse Produk Die totale waarde van goedere en dienste wat in een jaar binne ’n land se
(BBP) grense geproduseer word
Bruto Nasionale Produk (BNP) Die totale waarde van goedere en dienste wat in een jaar deur ’n land se
permanente inwoners geproduseer word (let op dat permanente inwoners
ook buitelands kan werk)
Buitelandse betaalmiddel Die geldeenheid wat deur ander lande aan Suid-Afrika betaal word, bv.
dollars en ponde, in ruil vir goedere en dienste
Desentralisasie Verskuiwing van nywerhede weg van oorgesentraliseerde gebiede
Ekonomiese aktiwiteite Aktiwiteite wat mense beoefen om in hulle behoeftes te voorsien
Formele sektor Geregistreerde besighede wat gelisensieer is om goedere te verkoop en
dienste te lewer
Geskoolde werker ’n Werker wat oor spesifieke vaardighede of gespesialiseerde kennis beskik
wat gewoonlik deur formele opleiding verwerf word
Globalisering Die wyse waarop lande regoor die wêreld se ekonomiese, sosiale, politieke
en kulturele aktiwiteite ineenskakel (saamwerk)
Gunstige handelsbalans Dit is wanneer die uitvoerwaarde meer is as die invoerwaarde
Halfgeskoolde werker ’n Werker wat roetinetake (eenvoudige take wat gereeld gedoen word)
uitvoer, iemand wat nie geskool of opgelei is om gespesialiseerde werk
(moeilike take wat spesiale opleiding vereis) te verrig nie
Handel Die vloei van goedere en dienste van vervaardigers na verbruikers regoor die
wêreld
Handelsbalans Die uitvoerwaarde minus die invoerwaarde
Handelsblok ’n Groep lande wat dieselfde markte of handelsooreenkomste het
Informele sektor Aktiwiteite van klein, ongeregistreerde besighede wat ongelisensieerd
goedere verkoop en dienste lewer, bv. kleinhandel, tydelike werk,
spazawinkels en straatsmouse
Infrastruktuur Voorsiening van vervoernetwerke (paaie, spoorweë) en dienste (elektrisiteit,
kommunikasie, water en rioolwerke)
Invoere Goedere en dienste wat van ander lande gekoop word
Kwaternêre aktiwiteite Aktiwiteite gerig op inligting en navorsing
Nywerheidsontwikkelingsone Nywerheidskomplekse of gebiede geïdentifiseer as ekonomiese groeipunte
(NOS) en nuwe beleggingsgeleenthede wat deur ontwikkelende lande gebruik word
om beleggings te lok, werksgeleenthede te skep en uitvoere te verhoog
Ongebonde nywerhede Nywerhede wat enige plek geleë kan wees en nie deur faktore soos
hulpbronne en vervoer beïnvloed word nie, bv. diamantverwerking en
vervaardiging van rekenaarskyfies
Ongeskoolde werker ’n Werker wat eenvoudige take (wat nie spesifieke vaardighede, opleiding of
vorige ervaring vereis nie) verrig, gewoonlik behels dit fisiese handearbeid
78 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Primêre aktiwiteite Aktiwiteite wat gerig is op ontginning van grondstowwe, bv. landbou (vee- en
gewasboerdery), bosbou, mynbou en vissery
Ruimtelike Programme gerig op verbetering van infrastruktuur en werwing van
Ontwikkelingsinisiatief (ROI) sakebeleggings in landelike gebiede wat voorheen onderontwikkel en
afgeskeep was
Sekondêre aktiwiteite Aktiwiteite wat grondstowwe prosesseer en daardeur goedere produseer, bv.
fabrieke en nywerhede
Sentralisasie Verskuiwing van nywerhede in kerngebiede in
Skakelnywerhede Nywerhede in die produksielyn tussen die grondstofhulpbron en die
verbruiker, bv. olieraffinaderye
Smous ’n Informele straathandelaar
Tersiêre aktiwiteite Aktiwiteite betrokke by voorsiening van dienste, bv. bankdienste, handel en
vervoer
Uitvoere Goedere en dienste wat aan die buiteland verkoop word
Voedselonsekerheid Wanneer alle mense nie genoeg voedsel het om hulle behoefte aan ’n
HINT!
gesonde en produktiewe lewe te bevredig nie
wenk
Voedselsekerheid Wanneer alle mense genoeg voedsel het om hulle behoefte aan ’n gesonde
en produktiewe lewe te bevredig
CIAL ATTENTION
v.b. EG - worked examples
NB Jy kan in die eksamen gevra word om jou begrip van die
terminologie te toets deur die sleutelkonsep te pas by die definisie
wat voorsien word. ’n Voorbeeld van dié tipe vraag word in Aktiwiteit 4.1 op bladsy 80
eksamen
gegee. Oefen deur die aktiwiteit te doen.
comment nota Pasop om nie die terme bruto binnelandse produk (BBP) en bruto
ked examples
nasionale produk (BNP) met mekaar te verwar nie.
BBP is die totale waarde
van goedere en dienste
binne Suid-Afrika se activity ACTIVITIES boy
grense in een jaar and girl-left and
geproduseer. right of page
activity
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page Step by step
BNP is die totale waarde
van goedere en dienste
PAY SPECIAL ATTENTION
NB
geproduseer deur ’n land
NB
se permanente inwoners in
tep comment
een jaar (al
comment woon en werk
hulle in ’n ander land).
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 79
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
Aktiwiteit 4.1
Kies ’n term in Kolom B wat pas by ’n stelling in Kolom A. Skryf slegs die
letter (A tot F) langs die vraagnommer (1 tot 5), bv. 6 – G.
Kolom A Kolom B
1. Verkryging van grondstowwe A. Bruto Binnelandse Produk
uit die aarde B. Tersiêre aktiwiteit
2. Totale waarde van goedere C. Bruto Nasionale Produk
en dienste deur ’n land se D. Primêre aktiwiteite
permanente inwoners in een E. Ekonomiese aktiwiteite
jaar geproduseer F. Sekondêre aktiwiteite
3. Voorsiening van dienste
4. Prosessering van
grondstowwe
5. Waarde van alle goedere en
dienste in een jaar in ’n land
geproduseer
[10]
Antwoorde: aktiwiteit 4.1
1. D (Primêre aktiwiteite)33(2)
2. C (Bruto Nasionale Produk)33(2)
3. B (Tersiêre aktiwiteite)33(2)
4. F (Sekondêre aktiwiteite)33(2)
5. A (Bruto Binnelandse Produk)33(2)
[10]
Ons fokus in die volgende afdeling op primêre, sekondêre en tersiêre
ekonomiese aktiwiteite. Die ekonomiese aktiwiteite is belangrik vir
die ekonomie en die land se ontwikkeling, en hulle is interafhanklik.
Primêre aktiwiteite stimuleer sekondêre aktiwiteite en dit stimuleer weer
werkskepping in die tersiêre sektor.
4.1 Primêre ekonomiese
aktiwiteite
Primêre ekonomiese aktiwiteite is gemoeid met ontginning (verwydering)
van grondstowwe uit die aarde, bv. landbou, vissery, bosbou en mynbou.
Ons fokus op landbou en mynbou aangesien dit die twee primêre aktiwiteite
is wat die meeste tot Suid-Afrika se ekonomie bydra.
80 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
4.1.1 Landbou in Suid-Afrika
In hierdie afdeling fokus ons op die faktore wat landbou bevorder of
strem. Verskillende landboutipes bestaan: gewasverbouing, veeboerdery
en gemengde boerdery (veeboerdery en gewasverbouing). Die woord
‘landbou’ verwys na alle tipes boerdery. Eerstens, gee aandag aan
Tabel 4.1 vir ’n verduideliking van die verskil tussen ’n kleinskaalboer en
’n grootskaalboer.
Kleinskaalboer Grootskaalboer
• Boere met beperkte hulpbronne Die moderne neiging is
• Geleentheidsboere, afgetrede boere en modeboere om optimale grootte as ’n
besigheidsonderneming te bereik,
• Diegene wat direk aan verbruikers verkoop – deur boeremarkte,
eerder as ’n eenheidsgrootte
SVAe, en ander bemarkingskanale wat nie deel is van die tradisionele,
geskik vir bestuur deur ’n enkel
groothandelketting nie
gesin
• Diegene wat groente of vrugte verbou en ook vee teel.
Tabel 4.1 Die verskille tussen ’n grootskaalboer en ’n kleinskaalboer
Faktore wat landbou bevorder
Hierdie faktore maak landbou meer produktief en winsgewend:
Gebruik die volgende
• ’n Hoë vraag (mark) na landbouprodukte lei daartoe dat boere hulle geheuerympie om jou die
gewasse makliker kan verkoop. Boere se wins styg wanneer hulle faktore wat landbou bevorder, te
teen ’n hoër prys aan buitelandse markte kan verkoop waar ’n vraag help onthou:
vir hulle gewasse of vee bestaan. V = Vrugbaarheid Ò Vollie
• Vrugbare riviervloedvlaktes stel boere in staat om meer gewasse te
V = Vraag Ò Verbou
produseer of beweiding te benut. Dit bevorder landbou en verhoog
R = Reën Ò Rooi
wins.
• Die oostelike deel van die land ontvang meer as 500 mm reën per T = Temperature Ò Tamaties
jaar. Dit maak produksie van meer gewasse moontlik en sorg vir
groener beweiding vir veeboerdery, dus meer wins.
• Die relatiewe hoë somertemperature bevorder gewasgroei en
verhoog gewasproduksie. Dit lei ook tot groener beweiding vir
veeboerdery.
• Beskikbaarheid van arbeid (werkers).
Faktore wat landbou strem (belemmer/
beperk)
Hierdie faktore bemoeilik landbou en lei tot laer produksie en minder Gebruik die volgende
winsgewendheid: geheuerympie om jou die
• Reënval op die plato is min en onreëlmatig en dit strem faktore wat landbou in Suid-
gewasproduksie en bied minder beskikbare weiding vir veeboerdery. Afrika strem, te help onthou:
• Gronderosie as gevolg van ondoeltreffende landboumetodes verhoog B = Belemmerings Ò Bennie
landboukoste en verminder wins. P = Prys Ò Petoors
• Natuurlike rampe, soos droogte, vloede en haelstorms, tref gewasse
G = Grond Ò Gee
en vee nadelig en verlaag produksie en wins.
G = Gesondheid Ò Graag
• MIV en VIGS het ’n negatiewe uitwerking op die gesondheid en
produktiwiteit van plaaswerkers. R = Reënval Ò Ronde
• Prysskommelings (wanneer pryse styg en daal) maak dit moeilik vir P = Peste Ò Presente
boere om winsgewend hulle boerdery te bedryf.
• Beheer van plae wat gewasse en vee aanval, is duur en lei tot ’n
afname in produktiwiteit en wins.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 81
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
Belangrikheid van landbou in Suid-Afrika
Landbou begunstig die ekonomie en mense soos volg:
• Landbou verskaf werksgeleenthede aan mense en verminder so
PAY SPECIAL ATTENTION
NB werkloosheid. NB
• Landbou voorsien die land van voedsel en minder voedsel hoef dus
Jy kan in die eksamen gevra ingevoer te word. Plaaslik geproduseerde voedsel is goedkoper as
word om die faktore te noem ingevoerde voedsel.
wat landbou bevorder of HINT! • Landbou-implemente is duur omdat meeste daarvan ingevoer word.
hint
strem. Jy kan ook gevra word Suid-Afrika het daarin geslaag om dié koste te verminder deur van
om die belangrikheid van die toerusting plaaslik te vervaardig, bv. besproeiingstelsels.
landbou vir Suid-Afrika te • Landbouprodukte moet na die mark vervoer word en dit lei tot
verduidelik. verbetering van die land se infrastruktuur (paaie, spoorweë en
e.g. EG - worked examples
kommunikasiestelsels).
AL ATTENTION
• Suid-Afrika se landbouprodukte word na ander lande uitgevoer en
NB buitelandse valuta (geld) word so verdien. Dit verbeter die land se
ekonomie.
exams
Jy kan in die eksamen
gevra word om die terme Voedselsekerheid en -onsekerheid
‘voedselsekerheid’ en Voedselsekerheid is wanneer alle mense genoeg voedsel het om in hulle
‘voedselonsekerheid’ te behoefte aan ’n gesonde en produktiewe lewe te voldoen. Sommige
definieer en die faktore te faktore (redes) waarom mense genoeg voedsel (voedselsekerheid) het, is:
noem wat voedselsekerheid • Kommersiële plase is in staat om weens gunstige klimaatsfaktore
activity
en -onsekerheid beïnvloed. genoeg voedsel te produseer.
ed examples
Bestudeer die inligting • ACTIVITIES
Mense boy
kan die voedsel koop. Boere het dus ’n mark.
and girl-left and
hiernaas om die vraag te • Die behoefte aan duur, ingevoerde voedsel word verminder omdat
right of page
beantwoord. voedsel plaaslik geproduseer word.
activity • Geneties gemodifiseerde gewasse is meer siekte-, plaag- en
Pas jou kennis
virusweerstandig en dus kan meer gewasse geproduseer word.
oor voedselsekerheid Voedselonsekerheid is wanneer nie alle mense genoeg voedsel het om
toe deur Aktiwiteit
4.2 op bladsy 98 Step by step in hulle behoefte aan ’n gesonde en produktiewe lewe te voldoen nie.
comment comment
te doen. Voedselonsekerheid raak veral arm mense waarvan baie in landelike
gebiede woon. Hulle probeer oorleef deur self voedsel te produseer.
Dit word bestaansboerdery genoem. Hierdie tipe landbou voorsien net
ACTIVITIES boy
voedsel aan die eie gesin.
and girl-left and
right of page Sommige faktore (redes) waarom mense nie genoeg voedsel (voedsel-
onsekerheid) het nie, is:
• ’n Tekort aan vrugbare (bewerkbare) grond om gewasse op te verbou.
• Klimaatsveranderinge veroorsaak natuurrampe (droogtes en vloede)
wat gewasse beskadig.
• Dit is moeiliker vir arm mense wat wil boer om genoeg grond,
p comment comment toerusting, saad en besproeiingstelsels te bekom.
• Bestaansboere is dikwels ongeskoold wat verbetering van gewaspro-
duksie betref en grond word oorbenut vir gewasse of deur vee
oorbewei.
Sommige maatreëls (maniere) om voedselonsekerheid te bekamp, is:
• Voorkom gronderosie deur doeltreffender landboumetodes, bv. gewas-
rotasie of wisselweiding (plaas vee in verskillende weivelde of -kampe).
• Gebruik doeltreffende maniere om voedsel op te berg, veral wanneer
meer oeste in hoë reënvaltye geproduseer word.
• Verbeterde wateropberging en -verbruik om watervermorsing te
verminder.
82 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Aktiwiteit 4.2
Die strokiesprent in Figuur 4.1.1 hieronder illustreer hoe omgewings-
probleme voedselsekerheid kan beïnvloed.
Wakker word, mense! Baie omgewingsprobleme bedreig ons voedselsekerheid...
Elke individuele visser wil soveel moontlik
Soos oorbevissing... wins maak, maar oorbevissing kan vissery
vir almal vernietig.
Gee pad, want hier kan
Ons sal beter wins gemaak word!
daaraan toe
wees as ons
ons visvang
beperk sodat
daar volgende
jaar nog genoeg
visse kan wees
Ongelukkig gaan hulle nie van
Ek hou van goedkoop Ek hou van Ek hou van goedkoop stygende seevlakke hou nie.
En klimaats- elektrisiteit! kunsmis!
goedkoop
verandering...
brandstof!
Figuur 4.1.1: Faktore wat bydra tot voedselonsekerheid
1. Hoe het die gebruik van fossielbrandstowwe en kunsmis
bygedra tot klimaatsverandering? (3 × 2 = 6)
2. Hoe skakel klimaatsverandering met stygende seevlakke?(2 × 2 = 4)
3. Hoe sal stygende seevlakke voedselsekerheid beïnvloed? (1 × 2 = 2)
4. Verduidelik jou antwoord by vraag 3. (1 × 2 = 2)
5. Noem ’n ander faktor in die strokiesprent wat voedselse-
kerheid kan beïnvloed. (1 × 2 = 2)
[16]
Antwoorde: aktiwiteit 4.2
1. Fossielbrandstowwe en kunsmis stel kweekhuisgasse, soos
koolstofdioksied en metaan, in die lug vry.33 Die gasse vang
hitte vas in die atmosfeer.33 Dit laat die Aarde se temperatuur
styg en lei tot klimaats- en weersveranderinge.33(6)
2. Die styging in die Aarde se temperatuur laat die pole se yskappe
smelt.33 Dit veroorsaak styging van die seevlak.33(4)
3. Dit lei tot afname van voedselsekerheid/veroorsaak
voedselonsekerheid.33(2)
4. Die land sal oorstroom word wat minder grond beskikbaar
maak vir landbougebruik en voedselproduksie.33(2)
5. Oorbevissing33(2)
[16]
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 83
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
4.1.2 Mynbou in Suid-Afrika
In hierdie afdeling fokus ons op faktore wat mynbou bevorder en strem.
Verskillende tipes mynbou bestaan: oop mynbou en skagmynbou.
Faktore wat mynbou bevorder
Gebruik hierdie geheuerympie Hierdie faktore maak mynbou meer produktief en winsgewend:
om jou te help om die faktore • Suid-Afrika beskik oor baie verskillende minerale wat gemyn kan
wat mynbou bevorder, te word en in fabrieke gebruik kan word, of uitgevoer kan word om
onthou: buitelandse valuta vir die land te verdien.
• Suid-Afrikaanse myne word bevoordeel deur beskikbaarheid van
M = Minerale Ò Moeder
volop ongeskoolde plaaslike arbeid. Dit bring laer arbeidskoste mee
A = Arbeid Ò Aarde
en lei tot hoër winsgewendheid.
I = Infrastruktuur Ò Is • Buitelandse geskoolde mynwerkers kom werk in Suid-Afrikaanse
B = Buitelandse Ò Baie myne en die myne baat by hulle kennis en vaardighede.
B = Belegging Ò Broos • Baie lande belê geld in ons myne en dit help met verdere
mynontwikkeling en kosteverlaging.
• ’n Goed ontwikkelde infrastruktuur (paaie en spoorweë, water en
elektrisiteit) help myne om besigheid te doen.
Faktore wat mynbou strem (verhinder/
beperk)
Hierdie faktore maak mynbou minder produktief en winsgewend:
Gebruik hierdie geheuerympie
om jou te help om die faktore • Die hoë temperature ondergronds in sommige skagmyne veroorsaak
wat mynbou strem, te onthou: moeilike werksomstandighede en dit verlaag produktiwiteit.
• Hoë vervoerkoste van die minerale na die markte weens die groot
T = Temperature Ò Twee
afstande tussen die myne en die hawens of dorpe.
S = Stakings Ò Slim • Daar is hoë koste verbonde aan opleiding van en behuising vir
A = Afstande Ò Apies mynwerkers.
W = Water Ò Wil • Mynwerkerstakings laat produktiwiteit en wins afneem.
B = Beveiliging Ò Bome • Watertekorte en ondergrondse oorstroming van myne is ernstige en
K = Koste Ò Klim duur probleme. Dit verlaag dus winsgewendheid.
• Beveiliging is duur, veral as tonneldakinstortings plaasvind.
Belangrikheid van mynbou vir die
Suid-Afrikaanse ekonomie
Mynbou begunstig die ekonomie en mense soos volg:
• Die mynbousektor voorsien baie werksgeleenthede en bekamp so
werkloosheid.
• Myne verskaf grondstowwe vir sekondêre aktiwiteite, soos fabrieke
en nywerhede. Dit stimuleer weer nywerheidsontwikkeling.
• Nuwe dorpe en vervoernetwerke ontstaan wanneer myne ontwikkel
word.
• Myne stimuleer ander ekonomiesektore, soos landbou, boubedryf en
handel, om in die behoeftes van die groeiende aantal mense wat in
myndorpe woon en werk, te voorsien.
• Hawens, soos dié in Saldanhabaai (Wes-Kaap) en Richardsbaai
(KwaZulu-Natal), brei uit (word groter) om die toenemende
mineraaluitvoer na ander lande te hanteer. Dit skep meer
werksgeleenthede en help groei van ander ekonomiesektore aan.
• Uitvoer van mynprodukte verhoog myne se winsgewendheid en
verdien buitelandse valuta.
84 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Invloed van mynbou op die omgewing PAY SPECIAL ATTENTION
Die prosesse betrokke by ontginning van minerale uit die Aarde veroorsaak NB
afvalprodukte wat ’n negatiewe invloed op die omgewing het. Sommige
van die negatiewe gevolge van mynbou is: Jy kan in die eksamen gevra
• Natuurlike plantegroei word verwyder om die grond voor te berei vir word om die faktore wat
mynbouaktiwiteite. Dit kan tot toenemende gronderosie lei. mynbou bevorder of strem
HINT!te
• Verwydering van plantegroei vernietig natuurlike habitats en hint
noem. Jy kan ook gevra word
beskadig ekosisteme. om die belangrikheid van
• Die grond word vernietig deur mynhope en slikdamme om afval op mynbou vir Suid-Afrika en die
te berg. invloed van mynbou op die
• Chemikalieë wat van die mynhope af uitloog (uitgewas word) e.g. EG - worked examples
omgewing te verduidelik.
wanneer dit reën, veroorsaak water- en grondbesoedeling.
• Sinkgate is ’n bedreiging in gebiede waar mynbou-aktiwiteite
plaasvind.
exams
• Steenkool is ’n belangrike mynproduk in Suid-Afrika. Kragstasies
verbrand steenkool om elektrisiteit te produseer. Koolstofdioksied
wat deur dié proses vrygestel word, dra by tot globale verwarming
en klimaatsverandering.
4.2 Sekondêre ekonomiese
NB
PAY SPECIAL ATTENTION
NB
activity
aktiwiteite
ACTIVITIE
and girl-l
right of p
Jy kan in die eksamen gevra
Sekondêre ekonomiese aktiwiteite behels prosessering van grondstowwe word om ’n ligteactivity
en swaar
en vervaardiging van goedere. Ons gebruik die woord HINT! ‘nywerhede’ vir nywerheid in ’n skets op
hint
sekondêre aktiwiteite. Suikerriet, byvoorbeeld, word in suiker verwerk by ’n ’n topografiese kaart te
suikerraffinadery, van bome word papier vervaardig by ’n papiermeule en identifiseer. Jy kan ook gevra
uit beesvelle wat by ’n leerlooiery gebrei word, word skoene en handsakke word om die kenmerke van
vervaardig. ligte en swaar nywerhedeStepte
by step com
e.g. EG - worked examples
Sekondêre ekonomiese aktiwiteite kan verdeel word in ligte en swaar
noem. Bestudeer die inligting
in Tabel 4.2 om hierdie vrae
nywerhede. Bestudeer die inligting in Tabel 4.2 hieronder om die verskil te kan beantwoord.
tussen die twee tipes nywerhede te verstaan.
exams
Ligte nywerheid Swaar nywerheid
Voorbeeld Juweliersvervaardiging, klerefabriek, Kragstasies, yster- en staalfabriek,
rekenaarvervaardiging, voedsel in nie- motorfabriek, papiermeule
alkoholiese drank
Ligging In ’n stad se SSK, die vervalsone, In die buitewyke van ’n stad, in landelike
nywerheidskompleks activity gebiede naby die grondstofbron
ACTIVITIES boy
Grondstof Klein, kan reeds gedeeltelik Groot, and
grootmaat,
girl-left andnie geprosesseer
right of page
geprosesseer wees
Grondbehoeftes activity
Geen spesifieke behoefte, kan in ’n Benodig groot, gelyk grondgebied,
verdiepinggebou wees enkelverdiepinggeboue
Infrastruktuur Gebruik bestaande padnetwerk en Moet toegang tot hoofpaaie of spoorweë,
plaaslike kragvoorsiening watertoevoer en kragvoorsiening hê
Step by step comment comment
Omgewingsimpak Het min of geen impak op omliggende Verbruik baie water en veroorsaak lug- en
gebied geraasbesoedeling
Tabel 4.2: Die verskille tussen ligte en swaar nywerhede
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 85
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
In die volgende afdeling fokus ons op die faktore wat ligging beïnvloed, en
op faktore wat ontwikkeling van sekondêre nywerhede bevorder of strem.
Ons bestudeer die vier hoofnywerheidsgebiede in Suid-Afrika:
• Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging-kompleks (PWV)
• Durban-Pinetown
• Port Elizabeth-Uitenhage
• Suidwestelike Kaap
4.2.1 Nywerheidsontwikkeling in
Suid-Afrika
Suid-Afrika se beskikbare grondstowwe het die ontstaan van groot
nywerhede (fabrieke) tot stand gebring wat grondstowwe prosesseer of
halfklaar produkte verwerk in finale gebruiksgoedere.
Faktore wat die ligging van ’n nywerheid
beïnvloed
Wanneer besluit word oor waar ’n nywerheid opgerig gaan word, is die
volgende twee faktore die belangrikste:
• Grondstowwe: Hoe ver is die natuurlike grondstofbron wat die
nywerheid benodig om sy produk te vervaardig?
• Markte: Hoe naby is die nywerheid aan die mark waar die produk
verkoop moet word? Met ander woorde, hoe naby is die verbruikers
(mense wat die produk koop)?
’n Nywerheid moet so naby moontlik aan óf die grondstofbron, óf die mark
gevestig word. As die grondstof groot en moeilik vervoerbaar is, sal die
nywerheid se ligging die naaste daaraan wees. So ’n nywerheid is bekend
as ’n grondstofgeoriënteerde nywerheid.
As die grondstof kleiner en maklik vervoerbaar is, sal die nywerheid se
ligging nader aan die mark wees. Die tipe nywerheid is bekend as ’n
markgeoriënteerde nywerheid.
Die volgende faktore kan ook die nywerheid se ligging beïnvloed:
• Vervoer: Toegang tot hoofvervoerroetes tussen die nywerheid,
grondstofbron en mark.
• Energie: Betroubare kragvoorsiening is nodig om grondstowwe te
prosesseer en goedere te vervaardig.
• Arbeid: ’n Geskoolde en halfgeskoolde arbeidsmag moet in die
gebied woon waar die nywerheid geleë is.
• Skakelnywerhede: Dit is die nywerhede waaraan jou produk verkoop
word. Vervoerkoste kan beïnvloed word as die skakelnywerhede ver
weg is.
• Regeringsbeleid: Die regering kan subsidies of belastingverligting
aanbied vir nywerhede wat in sekere gebiede vestig. Dit kan
kosteverligting meebring.
86 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Faktore wat nywerheidsontwikkeling in
Suid-Afrika bevorder
Hierdie faktore stel nywerhede in staat om meer produktief en winsgewend
te wees:
• Suid-Afrika het ’n groot verskeidenheid nywerhede omdat ’n groot
verskeidenheid grondstowwe beskikbaar is om vervaardiging te
ondersteun.
• ’n Goed ontwikkelde infrastruktuur (paaie en spoorweë) help
nywerhede om handel te dryf.
• Beskikbaarheid van goedkoop, gelyk grond maak dit bekostigbaar
om nywerhede in Suid-Afrika te ontwikkel.
• Beskikbaarheid van ’n groot geskoolde en ongeskoolde arbeidsmag
in die gebiede waar nywerhede geleë is, verminder opleiding-,
werkerbehuising- en vervoerkoste.
Faktore wat nywerheidsontwikkeling in
Suid-Afrika strem (belemmer/beperk)
Hierdie faktore maak nywerhede minder produktief en winsgewend:
• Die groot afstande tussen Suid-Afrika en die buitelandse markte
verhoog vervoerkoste en bemoeilik kompetisie met nywerhede in
daardie lande.
• Suid-Afrika het ’n tekort aan geskoolde arbeid. Dit bring verhoogde
arbeidkoste mee omdat nywerhede buitelandse geskoolde arbeid
moet bekom en hoë salarisse moet betaal om die geskoolde werkers
te behou.
• Arbeidstakings verminder nywerhede in Suid-Afrika se produktiwiteit,
verhoog koste en beperk verdere nywerheidsontwikkeling.
• Water- en elektrisiteittekorte en prysverhogings beperk verdere
nywerheidsontwikkeling.
Belangrikheid van nywerheids-ontwikkeling
in Suid-Afrika
• Wanneer ons verwerkte goedere uitvoer, verdien ons meer
buitelandse valuta as wanneer ons die grondstowwe uitvoer.
• Nywerhede voorsien meer en hoër besoldigde werksgeleenthede
aan die bevolking, wat ’n verhoogde lewenstandaard van die
bevolking tot gevolg het. Dit verhoog hulle koopkrag wat weer verdere
nywerheidsontwikkeling stimuleer. Dit verhoog ook die staat se
inkomste verkry deur koerse en belastings. Die staat het dus meer
geld om aan verbeterde infrastruktuur en ander fasiliteite te bestee.
• Indiensneming van mense deur die nywerhede lei tot ontwikkeling
van vaardighede en ervaring, wat weer ontwikkeling van nuwe
tegnologie tot gevolg het.
• Nywerheidsgroei stimuleer groei van alle ander dienste en fasiliteite.
Hoofnywerheidsgebiede in Suid-Afrika
Figuur 4.2.1A op bladsy 88 illustreer die vier hoofnywerheidsgebiede in
Suid-Afrika.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 87
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
PWV (Gauteng)
Dit is die grootste nywerheidsgebied in Suid-Afrika. Durban-Pinetown
Faktore wat nywerhede bevorder: Dit is die tweede grootste
• Groot markte nywerheidsgebied in Suid-
• Volop geskoolde en ongeskoolde arbeid Afrika.
4 Hoofstuk
• Groot verskeidenheid grondstowwe 1 Faktore wat nywerhede
• Goed ontwikkelde vervoerroetes bevorder:
• Toegang tot fondse (kapitaal van banke en beleggers) • Toegang tot ’n
Tipes nywerhede: verskepingshawe
• Chemikalieë-fabrieke • Groot markte
• Yster- en staalfabrieke • Volop geskoolde en
• Voedsel- en drankfabrieke (nie-alkoholies) ongeskoolde arbeid
• Motorfabrieke • Groot verskeidenheid
grondstowwe
• Goed ontwikkelde
vervoerroetes
• Toegang tot fondse
(kapitaal van banke en
Suidwestelike Kaap PWV (Gauteng) beleggers)
Dit is die derde grootste • Goeie watervoorsiening
nywerheidsgebied in Suid- Tipes nywerhede:
Afrika. • Voedselverwerkings-
fabrieke
Figuur 4.2.1A: Suid-Afrika se vier hoofnywerheidsgebiede
Faktore wat nywerhede 2 • Suikerraffinadery
bevorder: (vervaardig suiker van
• Toegang tot ’n suikerriet)
88 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA
verskepingshawe • Motorfabrieke
• Olieraffinadery (vervaardig
• Fabrieke bestaan al lank Durban–
petrol van ru-olie)
hier weens historiese Pinetown
• Chemikalieë-fabrieke
redes, soos die
aankoms van die vroeë Port Elizabeth-Uitenhage
setlaars Dit is die vierde grootste nywerheidsgebied
in Suid-Afrika.
• Volop geskoolde en
Faktore wat nywerhede bevorder:
ongeskoolde arbeid
• Toegang tot ’n verskepingshawe
• Beskikbaarheid van • Fabrieke bestaan reeds lank hier weens
landbouprodukte historiese redes, soos die aankoms van
3 die vroeë setlaars
Tipes nywerhede: 4
• Volop geskoolde en ongeskoolde arbeid
• Klere- en skoenfabrieke
• Beskikbaarheid van landbouprodukte
• Voedselverwerking- Tipes nywerhede:
fabrieke • Motorfabrieke
Suidwes-Kaap Port Elizabeth–
• Visinmaakfabrieke • Leerlooierye
Uitenhage • Tekstielfabrieke
• Wynmakery
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Hoofstuk 4
Pas jou kennis
Aktiwiteit 4.3 van sekondêre
aktiwiteite toe deur
Aktiwiteit 4.3
Kies ’n term uit die blokkie wat pas by die beskrywings wat volg. te doen.
swaar nywerhede; ongebonde nywerhede; markgeoriënteerde nywerhede; sentralisasie;
desentralisasie; Durban-Pinetown; Gauteng/Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging
1. Oorkonsentrasie van nywerhede in ’n paar kerngebiede
2. Die grootste nywerheidskerngebied in Suid-Afrika
3. Nywerhede wat op enige plek kan vestig te danke aan verbeterde
tegnologie
4. Nywerhede wat naby verbruikers moet wees
5. Hierdie nywerhede word verbind met hoë geraas- en lugbesoedeling
[10]
Antwoorde: aktiwiteit 4.3
1. Sentralisasie33(2)
2. Gauteng/Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging33(2)
3. Ongebonde nywerhede33(2)
4. Markgeoriënteerde nywerhede33(2)
5. Swaar nywerhede33(2)
[10]
Strategieë vir nywerheidsontwikkeling
As deel van die ontwikkelingsplan vir ’n onderontwikkelde gebied, het
die SA regering (deur die Departement van Handel en Nywerheid in
vennootskap met die Departement van Vervoer) TWEE ontwikkelingsplanne
in voorgestel:
• Ruimtelike Ontwikkelingsinisiatief (ROI)
• Nywerheisontwikkelingsones (NOS)
Ruimtelike Ontwikkelingsinisiatief (ROI) Nywerheidsontwikkelingsones (NOS)
Dit is ’n ontwikkelingskorridor, dit wil sê, ontwikkeling Gewoonlik naby ’n hawe of lughawe.
langs ’n hoofvervoerroete, byvoorbeeld ’n hoofsnelweg.
Verbind belangrike nywerheids- of mynbougebiede. Sluit reeds bestaande fabrieke in ’n dorp in.
Die staat verbeter infrastruktuur al langs die Die staat beplan opgradering van infrastruktuur en
ontwikkelingskorridor om ontwikkeling en toegang tot dienste om verdere ontwikkeling aan te lok.
gebiede langs die roete te stimuleer.
Klein dorpe en aktiwiteite, soos boerdery en toerisme, NOSe is met mekaar of ander belangrike stede
word langs die roete ontwikkel. verbind deur ROIe.
Tabel 4.3
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 89
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
Kus-tot-kus ROI Platinum ROI Industrieel
Gauteng ROI
tot Walvisbaai – Agri-toerisme
Phalaborwa ROI
Maputo
Ontwikkelings-
korridor
Lubombo ROI
Agri-toerisme
Richardsbaai ROI
KwaZulu-Natal
NOS Industrieel
Wildekus ROI
Weskus Visrivier ROI Agri-toerisme
Beleggingsinisiatief Industrieel
Figuur 4.2.1B: Ruimtelike ontwikkelingsinisiatiewe
SKEP WERKSGELEENTHEDE –
NYWERHEIDSONTWIKKELINGSONES
Johannesburg NOS
Moet nog ontwikkel word
Oos-Londen NOS
• Werksgeleenthede
geskep tot datum:
930 vervaardigings-
en verwante
Koega NOS Richardsbaai NOS
werksgeleenthede
• Motorindustrie Die Tata-
• waarde van belegging
ferrochroomfabriek (R670
• Werksgeleenthede tot datum: R1,3 biljoen
miljoen-belegging) het 300
geskep: 7 147 mense in diens. Moontlike
• Waarde van toekomstige belegging van
belegging tot R400 miljoen kan nog 400
datum: R2,1 biljoen werksgeleenthede skep.s
Figuur 4.2.1C: Nywerheidsontwikkelingsones
4.3 Tersiêre ekonomiese
aktiwiteite
Tersiêre ekonomiese aktiwiteite behels verkope van goedere en
dienstevoorsiening. Byvoorbeeld, goedereverkope sal enige supermark,
motorhandelaar of klerewinkel insluit. Voorbeelde van diensteverskaffers is
haarkappers, dokters, internetkafees en herstel- en onderhoudmaatskappye.
Tersiêre ekonomiese aktiwiteite word verdeel in formele en informele
sektore. In hierdie afdeling fokus ons op die informele sektor in Suid-
Afrika, die kenmerke en redes vir ontwikkeling. Ons gaan ook kyk na die
uitdagings wat die sektor die hoof moet bied en hoe dit verbeter kan word.
90 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
4.3.1 Die informele sektor in Suid- Kenmerke
is die dinge wat
Afrika lede van ’n groep
in gemeen het.
Smouse, parkeerwagte en tydelike werkers (verwers, teëllêers, tuiniers, skoon-
maakpersoneel) is voorbeelde van mense wat in die informele sektor werk.
• Hulle betaal nie inkomstebelasting as hulle nie geregistreer is nie.
Kenmerke van die informele sektor
Die informele sektor het die volgende kenmerke:
• Werkers is in eie diens.
• Vrouens en kinders is hoofsaaklik betrokke in hierdie sektor.
• Dit hou verband met tydelike arbeid.
• Ongeskoolde of halfgeskoolde werkers word in diens geneem.
Belangrikheid van die informele sektor
Die informele sektor begunstig die ekonomie en mense op die volgende
maniere:
• Dit voorsien ’n inkomste aan baie mense en verminder werkloosheid.
• Informele handelaars is meer toeganklik vir werkersklasverbruikers.
• Verbruikers kan goedere in kleiner maat en teen goedkoper pryse koop.
• Dit skep geleenthede vir mense om te groei en hulle
entrepreneurvaardighede toe te pas.
Redes vir die ontwikkeling van die informele
sektor
PAY SPECIAL ATTENTION
• Grootskaalse werksverliese in die formele sektor vergroot die aantal NB
mense wat vir hulleself moet werk in die informele sektor.
• Toenemende meganisasie (gebruik van meganiese werktuie) op
Moenie die terme ‘informele
plase en in nywerhede lei tot meer werkloosheid en werkers moet vir
sektor’ en ‘informele
hulleself werk skep in die informele sektor.
nedersetting’ met mekaar HINT!
• Dis minder moontlik vir mense wat nie oor formele kwalifikasies verwarhint
nie. Informele sektor
beskik nie om werk te kry in die formele sektor en noop hulle om vir is die ekonomiese term vir
hulleself werk te skep in die informele sektor. mense wat nie werksaam
• Immigrante wat nie wettige indiensneming in die formele sektor kan is in die formele sektor nie.
vind nie, wend hulle tot die informele sektor om ’n inkomste te verdien.
e.g.
Informele nedersetting
EG - worked examples
verwys na ‘plakkerskampe’
Probleme of uitdagings waarvoor waar mense leef.
die informele sektor te staan kom
exams
Hierdie faktore maak informele handeldryf minder produktief en winsgewend:
• Handelaars word dikwels deur plaaslike owerhede geteister.
• Handelaars het nie toegang tot behoorlike handelfasiliteite nie.
• Handelaars en hulle goedere is blootgetel aan weerstoestande.
• Banke staan nie sommer lenings aan informele handelaars toe nie.
• Die sektor is onvoorspelbaar en die inkomste onbetroubaar.
activity
Maatreëls om die informele sektor te ACTIVITIE
verbeter
and girl-l
right of p
Hierdie is sommige dinge wat gedoen kan word om die informele
handelaars te hulp te kom:
activity
• Plaaslike owerhede kan spesifieke gebiede vir informele handel
voorsien.
• Plaaslike owerhede kan infrastruktuur, soos smousstalletjies, voorsien.
Step by step com
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 91
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
• Banke kan toegang tot lenings vergemaklik.
• Plaaslike owerhede kan opleiding aan mense verskaf in die nodige
vaardighede om hulle besighede te ontwikkel.
4.4 Kwaternêre ekonomiese
aktiwiteite
Kwaternêre ekonomiese aktiwiteite behels kommunikasie, tegnologie en
navorsing. Voorbeelde van kwaternêre aktiwiteite is nuwe produkontwikkeling,
mediese navorsing, verbruikersopnames en marknavorsing, oproepsentrums,
facebook, Google en ander inligtingontsluitingsbesighede.
Aktiwiteit 4.4
Kies ’n beskrywing in Kolom B wat pas by ’n term in Kolom A. Skryf slegs
die letter (A-L) langs die vraagnommer (1-10), bv. 11.L.
Kolom A Kolom B
1. Handel A. Groepe lande met dieselfde markte of
2. Invoer handelsooreenkomste
3. Desentralisasie B. Nywerheidskomplekse gemik op ekonomiese
4. Handelsblokke groei en nuwe beleggings
5. Nywerheids- C. Koop en verkoop van goedere en dienste
ontwikkeling- D. Verskuiwing van aktiwiteite weg van
sone oorgesentraliseerde gebiede
6. Informele E. Kommoditeit wat in ’n land ingebring word
sektor F. Beweging van nywerhede in kerngebiede in
7. MEOL’e G. Die manier waarop lande se aktiwiteite
8. Multinasionale wêreldwyd onderling verbonde is
korporasie H. Lande wat swakker ontwikkeld in die wêreld is
9. SEOL’e I. Die handel wat ongelisensieerde besighede
10. Globalisering behels en wat onwettig persele betrek
J. Maatskappy wat oor fabrieke, kantore of
winkels in verskillende lande beskik
K. Lande wat meer ontwikkeld is as ander
L. Waarde toegevoeg tot grondstowwe
(10 × 2 = 20)
Antwoorde: aktiwiteit 4.4
1. C 33
2. E 33
3. D 33
4. A 33
5. B 33
6. I 33
7. K 33
8. J 33
9. H 33
10. G 33 (10 × 2 = 20)
[20]
92 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Die volgende
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
Die ekonomiese geografie-afdeling sal in Vraag 3 en 4 in afdeling sal jou help
om grafieke en tabelle van
Afdeling B van die teorievraestel wees. Neem kennis dat jy gevra ekonomiese geografie te
sal word om vrae te beantwoord gebaseer op inligting vervat in tekste, grafieke en verstaan. Bestudeer die
tabelle. Die antwoorde is te vind in die gegewe inligting, lees dus die inligting noukeurig. inligting om voor te berei vir
HINT! hierdie afdeling van
hint die eksamen.
4.5 Verstaan grafieke en
tabelle
e.g. EG - worked examples
Ekonomiese konsepte word dikwels in die eksamen getoets met grafieke
of tabelle. Dit is belangrik dat jy weet hoe om inligting uit ’n grafiek of tabel
exams
te kry ten einde sulke vrae te beantwoord.
ECIAL ATTENTION
NB Wanneer ’n eksamenvraag na ’n grafiek of tabel verwys, is dit
belangrik dat jy eers die grafiek of tabel bestudeer voor jy die vrae
activity
lees. Dit is soortgelyk aan die lees van teks voor jy die begripstoetsvrae lees. Jy moet die
grafiek of tabel VERSTAAN om die vrae te kan beantwoord.
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
4.5.1 activity
Verstaan grafieke
In hierdie afdeling kyk ons na twee tipes grafieke: staafgrafieke en
orked examples
sirkeldiagramme. Volg hierdie stappe wanneer jy ’n grafiek lees:
Step by step comment comment
Stappe vir die lees van ’n Hier volg handige
staafgrafiek riglyne wat jou leer
om grafieke te lees
Stap 1: Lees die grafiekopskrif – dit sal jou inlig oor wat die grafiek en te begryp.
aantoon. Die opskrif sê wat vergelyk word. Dit sal sê hoe die twee of
meer faktore wat in die grafiek voorkom, verbind is. Met ander woorde,
y dit sal die verband tussen die faktore duidelik maak.
ACTIVITIES boy
Stap 2: Kyk dan na die benamings van die verskillende asse om te sien
and girl-left and
right of page
watter faktore vergelyk word in die grafiek. Dit behoort dieselfde faktore
te wees as wat in die opskrif genoem is.
Stap 3: Kyk na die meeteenhede op die verskillende asse, bv. persentasie
en tyd, of bedrag geld vergelyk met ekonomiese sektore.
step Kyk na wat vergelyk word en hoe die faktore mekaar beïnvloed.
Stap 4:comment
comment
Met ander woorde, probeer die verband tussen die verskillende faktore
verstaan. Byvoorbeeld, namate die een faktor toeneem, kan die ander
faktor afneem, of namate een faktor toeneem, bly die ander dieselfde.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 93
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
Stap 5: Kyk uit vir enigiets wat vreemd op die grafiek voorkom. Stel vas
Kom ons pas
die stappe toe deur of daar enigiets is wat nie in die verband tussen die faktore pas nie. Met
na spesifieke voorbeelde ander woorde, as die verband aantoon dat een faktor toeneem en al
in Figuur 4.5.1A (regs) die ander faktore, behalwe een faktor, afneem kan ons iets te sê hê oor
en 4.5.1B op
die uitsondering. Byvoorbeeld, op ’n grafiek kan aangetoon word dat die
bladsy 95 te kyk.
bydrae van primêre ekonomiese aktiwiteite produksie oor tyd verhoog,
behalwe ten opsigte van mynbou waar die produksie afgeneem het.
Stap 6: Lees nou die vrae. Omkring die vraagwoord om te begryp wat
gevra word. Begin die vrae beantwoord. Jy sal die antwoorde vind deur
die inligting op die grafiek te lees.
Voorbeeld van ’n staafgrafiek
Bestudeer die staafgrafiek in Figuur 4.5.1A hieronder wat die bydrae van
verskillende ekonomiese sektore tot Suid-Afrika se BBP (Bruto Binnelandse
Produk) aantoon.
Die bydrae van verskeie nywerhede tot BBP (1995 en 2002)
Figuur 4.5.1A: Voorbeeld van ’n staafgrafiek
Volg hierdie stappe om die grafiek
te lees
1. Die opskrif – die grafiek toon BBP (faktor 1) in verhouding tot
verskillende nywerhede (faktor 2) en tyd (faktor 3).
2. Die asse – die vertikale as toon faktor 1 (die BBP). Die horisontale
as toon faktor 2 (verskillende nywerhede) en faktor 3 (tyd).
3. Meeteenhede – op die vertikale as word faktor 1 (BBP) getoon
as ’n persentasie van totale BBP. Die horisontale as lys faktor 2
(nywerhede) by name en faktor 3 (tyd) in jare.
4. Kyk hoe die BBP in elke nywerheid op en af beweeg van 1995 tot
2002. Byvoorbeeld, vervaardiging neem af van 1995 tot 2002. Die
persentasie-afname word bereken deur die laer persentasie van
die hoër persentasie af te trek: 21,2% – 20,2% = 1%.
5. Kyk na wat vreemd is – die bydrae van vervoer en finansies is veel
hoër in 2002.
6. Lees nou die vrae in Aktiwiteit 4.5 op bladsy 95.
94 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Aktiwiteit 4.5
Die volgende vrae verwys na die grafiek in Figuur 4.5.1A op bladsy 94.
1. Waarvoor staan die letters BBP? (1 × 2 = 2)
2. Watter nywerheid dra die meeste by tot die BBP? (1 × 2 = 2)
3. By watter ekonomiese aktiwiteit behoort mynbou en landbou?
(1 × 2 = 2)
4. Mynbou en landbou dra minder tot die BBP by as vervaardiging,
wat ’n sekondêre aktiwiteit is. Verduidelik die rede vir hierdie
waarneming. (2 × 2 = 4)
5. Die bydrae van vervoer tot die BBP het van 1995 tot 2002
toegeneem. Gee ’n moontlike rede hiervoor. (1 × 2 = 2)
[12]
Antwoorde: aktiwiteit 4.5
1. Bruto Binnelandse Produk33(2)
2. Vervaardiging33(2)
3. Primêre33(2)
4. Mynbou en landbou produseer grondstowwe wat vir
minder geld verkoop word as geprosesseerde goedere wat
vervaardigingsnywerhede verkoop.33(2)
5. Verhoogde regeringbesteding op infrastruktuurontwikkeling33/
Toenemende gebruik van openbare vervoer wat meer inkomste
vir die regering genereer. Meer aankope en gebruik van privaat
voertuie.33(2)
[12]
Voorbeeld van ’n sirkeldiagram
Bestudeer die sirkeldiagram of sirkelgrafiek hieronder (Figuur 4.5.1)
noukeurig wat die bydrae van verskillende provinsies tot die nasionale
BBP illustreer.
Oos-Kaap 8.1%
Vrystaat 5.5%
Wes-Kaap 14.4%
Noordwes 6.3%
Gauteng 33.3%
Noord-Kaap 2.2%
Mpumalanga 6.8%
Limpopo 6.7%
KwaZulu-Natal 16.7%
Figuur 4.5.1: Bydrae van verskillende provinsies tot die nasionale BBP
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 95
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
Volg die stappe om die grafiek
te lees
1. Die opskrif – die grafiek toon BBP (faktor 1) in verhouding tot
verskillende provinsies (faktor 2).
2. Die sektore (stukke of snye) van die sirkeldiagram toon faktor 1 –
die bydrae van elke provinsie tot die BBP.
3. Meeteenhede – die sirkeldiagram se sektore toon faktor 1 (BBP) in
persentasie.
4. Die verband tussen die verskillende faktore – jy moet let op die
verskillende groottes van die snye omdat ’n sirkeldiagram dele van
die geheel vergelyk. Dit dui aan hoeveel elke provinsie tot die totale
BBP bydra.
5. Kyk na wat vreemd is – byvoorbeeld, wat is die grootste deel van
die diagram (Gauteng) en wat is die kleinste deel van die diagram
(Noord-Kaap).
6. Lees nou die vrae in Aktiwiteit 4.6.
Aktiwiteit 4.6
Die volgende vrae verwys na Figuur 4.5.1B op bladsy 95.
1. Lys die top drie provinsies in terme van hulle bydrae tot
die BBP van grootste na kleinste bydrae. (1 × 2 = 2)
2. Gee twee redes waarom die provinsie wat eerste gelys is
in jou antwoord op vraag 1 die posisie beklee. (2 × 2 = 4)
3. Die volgende vrae verwys na die provinsie wat die minste
bydra tot die nasionale BBP:
a) Noem die provinsie wat die minste bydra tot die
nasionale BBP. (1 × 2 = 2)
b) Noem die seestroom wat langs die provinsie vloei. (1 × 2 = 2)
c) Watter impak het die seestroom op die reënval van
die provinsie? (1 × 2 = 2)
d) Verduidelik hoe jou antwoord op vraag c) die provinsie
se bydrae tot die BBP beïnvloed. (2 × 2 = 4)
[16]
96 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Antwoorde: aktiwiteit 4.6
1. Gauteng, KwaZulu-Natal, Wes-Kaap33(2)
2. Gauteng het die meeste nywerhede33/baie tersiêre
aktiwiteite33/’n groot bevolking wat ’n groot mark
verteenwoordig33/baie maatskappye het takke of
hoofkantore daar33. (enige 2) (4)
3. a) Noord-Kaap33(2)
b) Benguela33(2)
c) Laat reënval afneem33(2)
d) Minder reënval verlaag landbouproduktiwiteit, gevolglik
minder produkte om te verkoop33/Lae reënval lei
tot swak watervoorsiening wat nywerheidsontwikkeling
beperk.33(4)
[16]
4.5.2 Verstaan tabelle
In hierdie afdeling leer ons hoe om die inligting in ’n tabel te lees en te
verstaan. Volg hierdie stappe wanneer jy ’n tabel lees:
Stappe om ’n tabel te lees
Stap 1: Lees die tabel se opskrif om te sien waaroor dit gaan.
Stap 2: Kyk na die benamings in die verskillende kolomme.
Stap 3: Kyk na die verband tussen wat vergelyk word.
Stap 4: Lees nou die vrae
Bestudeer die Tabel 4.4 hieronder noukeurig en volg dan die stappe om
die tabel te lees.
Suid-Afrika se mineraleproduksie en relatiewe wêreldrangorde
Mineraal Suid-Afrika se Wêreldposisie
persentasie van
wêreldproduksie
Asbes 6 4
Chroom 76 1
Diamante 24 2
Mangaan 78 1
Platinumgroep 79 1
Steenkool 11 4
Yster 7 5
Tabel 4.4
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 97
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
4 Hoofstuk
Stappe
1. Die opskrif – die tabel toon watter minerale (faktor 1) Suid-Afrika
produseer, hoeveel geproduseer word (faktor 2) en waar ons
geplaas is in die wêreldproduksierangorde (faktor 3).
2. Die eerste kolom lys faktor 1 (minerale), die tweede kolom
toon faktor 2 (persentasie van wêreldproduksie) en die
derde kolom toon faktor 3 (die land se posisie in terme van
wêreldproduksie).
3. Van watter mineraal produseer ons die meeste (mangaan) en
waar is ons geplaas in die wêreldproduksie van mangaan (eerste)?
Vir hoeveel minerale is ons eerste of tweede geplaas? (drie –
chroom, mangaan en platinumgroep).
4. Lees nou die vrae in Aktiwiteit 4.7.
Aktiwiteit 4.7
Die volgende vrae verwys na Tabel 4.4 op bladsy 97.
1. Tot watter ekonomiese aktiwiteit behoort mineraal-
ontginning? (1 × 2 = 2)
2. a) Suid-Afrika is ’n belangrike mineraalproduseerder in
die wêreld. Noem drie faktore wat mynbou in Suid-Afrika
begunstig. (3 × 2 = 6)
b) Noem die twee redes waarom mynbou vir Suid-Afrika
belangrik is. (2 × 2 = 4)
3. Watter belangrike mineraal wat in Suid-Afrika ontgin word,
is nie in Tabel 4.4 gelys nie? (1 × 2 = 2)
4. Die platinumprys het dramaties gestyg, maar het nou weer
gedaal. Watter probleme skep prysskommeling vir
platinummyne? (2 × 2 = 4)
[18]
98 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 4
Antwoorde: aktiwiteit 4.7
1. Primêre33(2)
2. a) Die land beskik oor baie verskillende minerale33/
Dit beskik oor volop plaaslike ongeskoolde arbeid33/
Dit het toegang tot volop buitelandse geskoolde
mynwerkers33/Baie lande belê geld in ons myne33/
Die land het ’n goed ontwikkelde infrastruktuur
(paaie en spoorweë, water en elektrisiteit).33 (enige 3) (6)
b) Myne voorsien indiensneming vir baie Suid-Afrikaners33/
Myne lewer grondstowwe aan fabrieke33/Nuwe dorpe en
vervoernetwerke ontstaan wanneer ’n myn ontstaan33/Ander
ekonomiese aktiwiteite, soos landbou en handel, verhoog om
aan die behoeftes van die nuwe myndorpe te voorsien33/
Hawens word vergroot33/Uitvoer van mynprodukte verhoog
myne se winsgewendheid. (enige 2) (4)
3. Goud33(2)
4. Dit sal produktiwiteit aanvanklik laat verhoog en dan laat
afneem.33 As produktiwiteit afneem, verhoog koste en wins
daal.33 Dit sal myne se wins laat styg en dan laat daal.33
As wins daal, kan mynwerkers hulle werk verloor.33
(enige 2 feite, of enige ander logiese antwoord) (4)
[18]
Hou aan!
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 4 EKONOMIESE GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA 99
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Kaartwerk
Onthou jou
sakrekenaar, gradeboog,
5.1 Inleiding
30 cm-liniaal en ’n Kaartwerk is ’n praktiese afdeling van Geografie waar van jou verwag word
potlood.
om al die verskillende vaardighede, tegnieke en die teorie wat jy geleer
het, toe te pas. Dit bestaan uit die volgende afdelings:
• Kaartwerkberekeninge
• Lees, interpretasie en analise van die teorie
• Geografiese inligtingstelsels (GIS)
Kaarte vertel ’n storie van ’n plek. Jy moet na al die inligting op ’n kaart
kyk om dit te interpreteer:
• Wat is die opskrif van die kaart?
• Kyk na die breedte- en lengtegraad. Probeer ’n idee vorm van die
kaartligging. Byvoorbeeld, 20°S sal aandui dat dit in Limpopo is.
• Kyk na al die gegewe inligting (magnetiese deklinasie-inligting,
kaartskaal, kontoer-interval, kaartprojeksie wat gebruik is) in die
kantlynaantekeninge van die kaart.
• Aan die kaart se onderkant is die diagram wat die kaartverwysing
aantoon. Dit kan addisionele inligting bevat, soos oor oseane of grense.
• Let op waar paaie of spoorlyne van die kaart af loop. Die dorp
waarheen hulle loop, kan ’n aanduiding wees.
• Gebruik die sleutel-/verwysingslys om kenmerke te identifiseer.
Onthou, die eerste woord in die verwysingslys verwys na die eerste
beeld en nie albei beelde nie.
Let op die volgende aspekte op die kaart:
• Is dit ’n hoë of lae reënvalgebied? Is die reënval seisoenaal?
• Watter tipes riviere is sigbaar en hoeveel is daar?
• Identifiseer die landelike en stedelike gebiede.
• Identifiseer die verskillende tipes grondgebruik in die kaartgebied,
byvoorbeeld, landbou-/nywerheids-/beboude gebiede.
’n Topografiese • Watter faktore het moontlik die ligging van die verskeie
kaart is ’n manier grondgebruikgebiede beïnvloed? Byvoorbeeld, nywerheid langs ’n
om berge, standhoudende rivier.
valleie en aspekte aan te toon • Identifiseer die tipe landbou – is dit kommersieel of bestaansboerdery?
deur middel van kontoerlyne • Let op die reliëf – is dit gelyk of heuwelagtig, is die hellings steil of
en intervalle.
matig? Die kontoerlyne sal dit aandui.
’n Ortofotokaart is ’n
Let op die inligting op die ortofoto:
gekorrigeerde lugfoto.
• Is die ortofoto benoem? Indien nie, let op die syfers of letters in die
Onduidelike mensgemaakte
vraag, byvoorbeeld: ‘Identifiseer die landgebruik aangedui as G op
en ander kenmerke word op
die ortofoto’ – G sal slegs op een van die foto’s wees.
’n ortofoto benoem.
• Is daar ’n vierkant getrek om die gebied wat deur die ortofoto gedek
word? Indien nie, oriënteer die foto tot die kaart.
• Lees die instruksies noukeurig omdat jy dit nodig mag vind om die
foto én die kaart te gebruik om ’n vraag te beantwoord.
• Gebruik al die inligting op die ortofoto, byvoorbeeld padname,
hoogtes, ens.
100 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
5.2 ’n Paar basiese
kaartwerkkonsepte
1. Rigting word aangedui met kompaspunte – Noord, Oos, Suid en
Gebruik die volgende
Wes en die punte tussen hulle. Dit staan bekend as die 16 kardinale
geheuerympie om
punte.
die volgorde van die
kompaspunte te onthou:
N – Net Noord
O – Op Oos
S – Sy Suid
W – Woord Wes
Figuur 5.2.1: Die 16 kardinale kompaspunte
2. Die drie hoofbreedtegraadlyne wat oor die Aarde se oppervlak
loop, is die ewenaar, Kreefskeerkring en Steenbokskeerkring. Die
ewenaar is die langste breedtegraadlyn (waar die Aarde op sy
breedste is in ’n Oos-Wes-rigting). Dit is die 0-graad breedtelyn.
Die ewenaar verdeel die planeet in die noordelike en suidelike
hemisfere. Die Kreefskeerkring is by 23 13 ° noord van die ewenaar.
Die Steenbokskeerkring is by 23 13 ° suid van die ewenaar. Die
Steenbokskeerkring loop deur noordelike Suid-Afrika.
KREEFSKEERKRING
EWENAAR
STEENBOKSKEERKRING
Figuur 5.2.2: Die drie hoofbreedtegraadlyne
3. Om ’n kaart te lees is so maklik soos om ’n boek te lees, behalwe
dat jy die kaartsimbole wat op kaarte gebruik word, moet ken.
Die simbole help jou om die landskap te lees (reliëf, dreinering,
plantegroei en mensgemaakte kenmerke). Kaartsimbole word
gebruik om spesifieke kenmerke aan te dui. Dit kan alfabetletters
of simbole wees. Baie simbole lyk soos die kenmerke wat hulle
verteenwoordig.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 101
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Die tabel bevat sommige simbole wat jy op ’n kaart kan teenkom:
Simbool Hoe dit lyk
Keerwal Voorgestel deur ’n swart lyn oor ’n rivier, soos ’n damwal. Dit is ’n versperring of klein
damwal wat watervloei vertraag.
Sloot en kanaal Voorgestel deur ’n soliede blou lyn en benoem as ’n sloot of kanaal. Dit vervoer water van
die bron (dam/rivier) na waar dit nodig is.
Vliegveld ’n Klein lughawe
Slikdam Voorgestel deur ’n soliede swart lyn in ’n geometriese vorm, dikwels reghoekig. Vloeibare
afval van myne word daar opgegaar.
Mynhoop Voorgestel deur soliede lyne wat van ’n sentrale punt af uitstraal, dikwels gelerig gekleurd.
Dit stel soliede mynafval voor.
Skietbaan Dit word deur ’n soliede swart lyn omkring. Dit is waar mense skietoefeninge doen.
Tabel 5.1: Simbole wat op kaarte voorkom
Kleure word dikwels gebruik om simbole duideliker te laat uitstaan. Ses kleurgroepe word gebruik:
Kleur Waarvoor kleur gebruik word
Bruin Grond- of aardkenmerke: Kontoere, geërodeerde gebiede, prominente rotsuitsteeksel,
sanderige gebiede en duine, sekondêre paaie
Blou Waterkenmerke: Waterleiding, kanale, slote, kuslyne, damme, mere, moerasse, vleie,
panne, riviere, watertorings. Nasionale deurpaaie word ook in donkerblou aangedui
Groen Plantegroeikenmerke: Bewerkte landerye, gholfbane, natuur- en wildreservaatgrense,
staatsbosgrense, boorde en wingerde, ontspanningsgebiede, boslandskap / plantasies
Swart Konstruksiekenmerke: Paaie, grondpaaie, spoorlyne, geboue, brûe, begraafplase,
kommunikasiemaste, damwalle, uitgrawings en mynhope, telefoonlyne, kraglyne,
windpompe, wrakke, bouvalle, trigonometriese stasies
Grys Konstruksiekenmerke: Beboude gebiede
Rooi Konstruksiekenmerke: Hoofverkeersroetes, sy- en hoofpaaie, vuurtorings en mariene ligte.
Pienk dui ook internasionale grense aan
Tabel 5.2: Kleure wat op kaarte gebruik word
4. Kontoerlyne op ’n kaart dui die reliëf van die gebied aan (die verskil
in hoogte) of hoogte bo seevlak (hoogte in meters van die land bo
die seevlak). Hoe nader die lyne aan mekaar is, hoe steiler is die
gradiënt (helling). Die lyne is benoem sodat jy dit teen die helling op
lees.
780
740
0
70 0
680 70 0
0 66
64
Figuur 5.2.3: Kontoerlyne van ’n steil helling Figuur 5.2.4: Kontoerlyne van ’n matige helling
102 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
5.3 Kaartwerkberekenings
5.3.1 Inleiding tot
kaartwerkberekenings Leer die
In hierdie afdeling gaan jy leer hoe om berekenings van ’n topografiese omskakelings soos
kaart en ’n ortofotokaart af te doen. Die berekenings sal deur voorbeelde gegee in Tabel 5.3
hieronder.
verduidelik word.
Wanneer jy berekenings doen, word van jou verwag om jou antwoord in
kilometer of meter te gee. Let altyd op of die berekening van ’n topografiese
kaart of ’n ortofotokaart gedoen moet word, aangesien die skaal anders
kan wees. Die ortofotoskaal is groter en voorsien meer inligting. Gebruik
die omskakeltabel hieronder (Tabel 5.3).
TOPOGRAFIESE KAART ORTOFOTOKAART
1 cm: 50 000 cm 1 cm: 10 000 cm
1 cm: 500 m 1 cm: 100 m
1 cm: 0,5 km 1 cm: 0,1 km
HINT!
Skaal As die antwoord in kilometer (km) moet As die antwoord in meter (m) moet
wees wenkwees
Topografiese kaart Vermenigvuldig met 0,5 op ’n Vermenigvuldig met 500 op ’n
1:50 000 topografiese kaart topografiese kaart
v.b. EG - worked examples
Ortofotokaart Vermenigvuldig met 0,1 op ’n Vermenigvuldig met 100 op ’n
1:10 000 ortofotokaart ortofotokaart
eksamen
Tabel 5.3: Omskakeling van ’n gegewe skaal na kilometer of meter
Topografiese kaartgedeelte
comment nota ’n 1 : 10 000
skaal is 5 keer
groter as ’n
1 : 50 000 skaal.
Ortofotokaartgedeelte activity
activity
Vir kaartwerkberekenings is ’n goeie begrip van hoogteverskille en
reguitlynafstand ’n vereiste om afstand, gradiënt en oppervlak te bereken.
Bestudeer die voorbeeld en hersien die berekenings.
Step by step
PAY SPECIAL ATTENTION
NB
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 103
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Voorbeeld
Op ’n 1:50 000 kaart
• 1 200
1 260
•
Hoogteverskil (vertikaal)
Trek eenvoudig die kleiner hoogte van die groter hoogte af.
Let altyd op die
eenheid waarin die Byvoorbeeld, om die verskil tussen punthoogte 1 260 en punthoogte
antwoord gegee moet 1 200 te bereken:
word, byvoorbeeld, 1 260 − 1 200 = 60 m
km of m.
Reguitlynafstand (horisontaal)
Meet die afstand op die kaart in sentimeter en vermenigvuldig met die
skaal. Byvoorbeeld, om die afstandverskil tussen punthoogte 1 200 en
punthoogte 1 260 in kilometer te bereken:
Kaartafstand = 2,4 cm
Skaal: 1 cm verteenwoordig 0,5 km
2,4 × 0,5 = 1,2 km
5.3.2 Kaartwerkberekenings:
afstand, oppervlakte en gradiënt
In die eksamen kan jy gevra word om afstand-, oppervlakte- en
gradiëntberekenings op ’n topografiese of ortofotokaart te doen. Hieronder
volg voorbeelde van die berekenings op ’n topografiese en ortofotokaart.
Die metode en formules is dieselfde, maar onthou om die korrekte
omskakelingberekening te gebruik.
Afstand
Dit is die reguitlynafstand, of die werklike afstand, van een punt na ’n
ander, bv. die afstand padlangs, met ’n spoorlyn, op ’n staproete, ens. Ons
bereken afstand om vas te stel hoe ver een plek van ’n ander af is.
Formule
Werklike afstand = kaartafstand × skaal
WA = KA × S
Metode vir afstandberekening
Volg hierdie stappe:
Stap 1: Meet die afstand in sentimeter.
Stap 2: Vir omskakeling na kilometer, vermenigvuldig die kaartafstand
met 0,5 op ’n topografiese kaart, of met 0,1 as dit op ’n
ortofoto is om kilometer te verkry. Vir omskakeling na meter,
vermenigvuldig die afstand met 500 as dit op ’n topografiese
kaart is, of met 100 as dit op ’n ortofoto is.
104 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
HINT!
wenk Hoofstuk 5
As die eksamen-
Uitgewerkte voorbeeld 1 –
v.b. EG - worked examples
vraag vra vir “die
reguitlynafstand afstand padlangs”, moet
jy die lyn meet asof jy
Bereken die afstand tussen punt A en B. op die pad loop.
eksamen
Topografiese kaart berekening: Ortofotoberekening:
A B A B
1: 50 000 1: 10 000
comment nota
Kaartafstand: 4,6 cm Kaartafstand: 4,6 cm
Skaal: 1 cm verteenwoordig 0,5 km Skaal: 1 cm verteenwoordig 0,1 km
HINT!
Afstand: 4,6 cm × 0,5 = 2,3 km Afstand: 4,6 cm × 0,1 = 0,46 km
wenk
activity ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
Uitgewerkte voorbeeld 2 – werklike
v.b. EG - worked examples
afstand activity
Bereken die afstand padlangs van punt A na B.
eksamen
Topografiese kaart berekening: Ortofotoberekening:
Step by step
A A
1: 50 000 1: 10 000
nota PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
comment
B B
Kaartafstand: 3 cm Kaartafstand: 3 cm
Skaal: 1 cm verteenwoordig 0,5 km Skaal: 1 cm verteenwoordig 0,1 km
Afstand: 3 cm × 0,5 = 1,5 km
activity Afstand: 3 cm × 0,1 = 0,3 km
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
Aktiwiteit 5.1
activity
Bereken die volgende afstande wat op ’n topografiese kaart aangetoon
word.
Step by step
• 120
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
r 5
1. Bereken die afstand van trigbaken (trigonometriese baken) 5 tot by
punthoogte 120 in meter. (3)
2. Bereken die afstand met die kraglyn langs in kilometer. (3)
[6]
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 105
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Antwoorde: aktiwiteit 5.1
1. Afstand = 4,4 cm3 × 5003 = 2 200 m3(3)
2. Afstand = 6,8 cm3 × 0,53 = 3,4 km3(3)
[6]
Aktiwiteit 5.2
Bereken die volgende afstande soos op die ortofoto aangedui.
■
P
1. Bereken die afstand van die poskantoor af tot by die diptenk in
meter.(3)
2. Bereken die afstand met die voetpad langs in kilometer. (3)
[6]
Antwoorde: aktiwiteit 5.2
1. Afstand = 6,6 cm3 × 1003 = 660 m3(3)
2. Afstand = 5,4 cm3 × 0,133 =0,54 km3(3)
[6]
Oppervlakte (area)
Oppervlakte is die area wat ’n tweedimensionele vorm beslaan. (’n
Tweedimensionele vorm het lengte en breedte.)
Ons bereken oppervlakte om vas te stel hoeveel grondoppervlak beslaan
word (bv. deur ’n mielieland) of hoeveel ruimte beskikbaar is om op te bou.
Formule vir oppervlakte
Oppervlakte (Area) = Lengte × Breedte
A=L×B
Metode om oppervlakte te
bereken
Volg hierdie stappe:
Stap 1: Meet die lengte in cm en skakel om na km of m.
Stap 2: Meet die breedte in cm en skakel om na km of m.
Stap 3: Pas die formule A = L × B toe.
Stap 4: Gee die antwoord in vierkante kilometer (km²) of vierkante
meter (m²).
106 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
HINT!
wenk Hoofstuk 5
Skryf altyd die
v.b. EG - worked examples
Uitgewerkte voorbeeld formule A = L × B
neer. Dit is ’n maklike
punt werd.
Topografiese kaart berekening:
eksamen Ortofotoberekening:
Lengte Lengte
4,4 cm 4,4 cm
comment nota
3,6 cm Breedte 3,6 cm Breedte
1: 50 000 activity 1: 10 000
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
Antwoord in km² Antwoord in km²
A=L×B activityA: = L × B
L: 4,4 cm × 0,5 = 2,2 km L: 4,4 cm × 0,1 = 0,44 km
B: 3,6 cm × 0,5 = 1,8 km B: 3,6 cm × 0,1 = 0,36 km
A: 2,2 × 1,8 = 3,96 km² A: 0,44 × 0,36 = 0,1584 km²
Step by step
Antwoord in m² Antwoord in m²
PAY SPECIAL ATTENTION
A = L ×NB
B A = L × B NB
L: 4,4 cm × 500 = 2 200 m L: 4,4 cm × 100 = 440 m
B: 3,6 cm × 500 = 1 800 m B: 3,6 cm × 100 = 360 m
A: 2 200 × 1 800 = 39 600 m² A: 440 × 360 = 158 400 m²
Aktiwiteit 5.3
1. Die blok hieronder word op ’n topografiese kaart aangedui. Bereken
die oppervlakte van die blok in vierkante meter. (5)
2. Die blok hieronder word op ’n topografiese kaart aangedui. Bereken
die oppervlakte van die blok in vierkante kilometer. (5)
[10]
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 107
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Antwoorde: aktiwiteit 5.3
1. A = L × B3
L: 3,7 cm × 500 = 1 850 m3
B: 1,1 cm × 500 = 550 m3
A: 1 850 × 550 = 1 017 500 m²33(5)
2. A = L × B3
L: 4,4 cm × 0,5 = 2,2 km3
B: 2,3 cm × 0,5 = 1,15 km3
A: 2,2 × 1,15 = 2,53 km²33(5)
[10]
Aktiwiteit 5.4
1. Die blok hieronder word op ’n ortofoto aangedui. Bereken die
oppervlakte van die blok in vierkante meter. (5)
2. Die blok hieronder word op ’n ortofoto aangedui. Bereken die
oppervlakte van die blok in vierkante kilometer. (5)
[10]
Antwoorde: aktiwiteit 5.4
1. A = L × B3
L: 4,4 cm × 100 = 440 m3
B: 1,1 cm × 100 = 110 m3
A: 440 × 110 = 48 400 m²33(5)
2. A = L × B3
L: 1,1 cm × 0,1 = 0,11 km3
B: 1,1 cm × 0,1 = 0,11 km3
A: 0,11 × 0,11 = 0,0121 km²33(5)
[10]
108 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Gradiënt
Gradiënt is die verhouding tussen hoogte en afstand (distansie). Die Skryf altyd die
gradiënt meet hoe steil ’n reguit lyn is.
formule G = H in jou
A
Ons bereken die gradiënt om vas stel hoe steil of matig ’n helling is. antwoord neer. Dit
is ’n punt werd.
Formule vir gradiënt
Gradiënt = Hoogte (vertikaal)
Afstand (horisontaal)
OF
G=H
A
Metode om gradiënt te bereken
Volg hierdie stappe:
Stap 1: Bereken die verskil in hoogte deur die laagste hoogte van die
hoogste hoogte af te trek. Die antwoord moet in meter wees.
Stap 2: Meet die afstand in cm.
Stap 3: Skakel om na meter deur vermenigvuldiging met 500 (as
jy met ’n topografiese kaart werk), of met 100 (as jy met ’n
ortofoto werk).
Stap 4: Skryf die twee antwoorde as ’n verhouding neer.
Stap 5: Deel albei kante van die verhouding deur die hoogte. Ons doen
dit sodat ’n verhouding van 1 tot ’n relatiewe syfer verkry kan
word, dus
HINT!afstand.
wenk
Stap 6: Jou antwoord is die gradiënt uitgedruk as ’n verhouding.
v.b. EG - worked examples
Uitgewerkte voorbeeld
Topografiese kaart berekening: Ortofotoberekening:
eksamendie gradiënt tussen ·5400 en ·5000
Bereken Bereken die gradiënt tussen ·5400 en ·5000
.5 400
comment nota
.5 000
activity
H ACTIVITIES boy
G= and girl-left and H
A right of page G=
A
H: 5 400 – 5000 = 400 m
5 400 – 5 000 = 400
activity
A: 2,2 cm × 500 = 1 100 m 11 cm × 100 1 100
400:1 100 400: 1 100
G:
400:400 400
= 1:2,75 = 1:2,75
Step by step
PAY SPECIAL
© Departement van Basiese Onderwys 2014
ATTENTION HOOFSTUK 5 KAARTWER K 109
NB
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
NB
5 Hoofstuk
Let op dat 8 die
trigbaken se nommer
Aktiwiteit 5.5
is. Die hoogte is onder
die driehoek geskryf, Bereken die gradiënt van trigbaken 8 af na punthoogte 1 120, soos hier op
naamlik 980. ’n topografiese kaart aangedui.
• 1120
8
r
980
[5]
Antwoord: aktiwiteit 5.5
H 3
G=
A
H: 1 120 − 980 = 140 m3
A: 4,4 cm × 500 = 2 200 m3
140 : 2200 3
G:
140 140
= 1:15,713
[5]
Aktiwiteit 5.6
Bereken die gradiënt van trigbaken 8 af na punthoogte 213, soos op ’n
ortofoto aangedui.
• 213
8
r
121
[5]
110 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Antwoord: aktiwiteit 5.6
H 3
G=
A
H: 213 − 121 = 92 m 3
A: 4,4 cm × 100 = 440 m3
92 : 440 3
G:
92 92
= 1:4,783
[5]
5.3.3 Kaartwerkberekenings:
Ware peiling; magnetiese
deklinasie; magnetiese peiling;
ligging; kaartverwysing; vertikale
oordrywing
Let op dat berekenings van ware peiling, magnetiese deklinasie,
magnetiese peiling en ligging, en kaartverwysing net op ’n topografiese
kaart gedoen kan word. Vertikale oordrywing-berekenings kan op ’n
topografiese kaart en ’n ortofoto gedoen word.
Ware peiling
Ware peiling is die hoek kloksgewys gemeet van die ware noord (0°).
Ons bereken die ware peiling, magnetiese deklinasie en magnetiese
peiling om ons te help bepaal in watter rigting ons beweeg, of om ons te
help om ons pad te vind.
Metode om die ware peiling
van A tot B te bereken
PAY SPECIAL ATTENTION
Volg hierdie stappe: NB
Stap 1: Trek ’n reguit lyn wat A en B verbind.
Die ware peiling van A tot
Stap 2: Trek ’n noordlyn deur A (die metingspunt). B is 138°. (In die eksamen
sal ’n graad na albei kante
HINT!
Stap 3: Plaas die 0 van jou gradeboog op die bopunt van die noordlyn.
hintword, m.a.w. ’n
toe aanvaar
Stap 4: Beweeg kloksgewys van 0 af en lees af waar die lyn wat A en B antwoord van 137° of 139°
verbind die gradeboog raak. sal aanvaar word.)
e.g. EG - worked examples
exams
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 111
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
activity
5 Hoofstuk
Onthou altyd om WN
na regs te beweeg
(kloksgewys).
A
B
Aktiwiteit 5.7
• 110
8
r
1. Bereken die ware peiling van trigbaken 8 na punthoogte 110. (2)
2. Bereken die ware peiling van trigbaken 8 van punthoogte 110 af. (2)
[4]
Antwoorde: aktiwiteit 5.7
1. 58° (57°– 59°)33(2)
2. 238° (237°– 239°) 33(2)
[4]
Magnetiese deklinasie
Magnetiese deklinasie is die hoek tussen ware noord en magnetiese
noord. Hierdie hoek word bereken wanneer die kaart geteken word, maar
magnetiese noord se posisie verander en daarom sal die hoek tussen
ware noord en magnetiese noord (magnetiese deklinasie) ook verander.
Jy sal moet bereken wat die magnetiese deklinasie vir die huidige jaar is.
Die magnetiese deklinasie vir die jaar waarin die kaart geteken is, sal op
die kaart aangegee wees. Dié inligting is te vind op die linkerkant van die
kaart, of onder op die kaart. Jy het die inligting nodig om die magnetiese
deklinasie berekening te doen. Sien die volgende voorbeeld:
112 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Voorbeeld
Gemiddelde magnetiese deklinasie (MD) 20° 10’ wes van ware noord
(1990.01)
Gemiddelde jaarlikse verandering (JV) 2’ weswaarts (1985–1995)
WN
MN
MD
Let op die volgende:
• WN is ware noord. Dit is by die Noordpool geleë.
• MN is magnetiese noord. Dit is die rigting waarin ’n kompas sou wys.
• MD is die magnetiese deklinasie. Dit is die hoek wat jy bereken.
• 1990.01 verwys na die jaar en die maand toe die afwyking
aangeteken is.
• 1985–1995 verwys na die aantal jare wat die kartograaf gebruik het
om die gemiddelde magnetiese deklinasie te bepaal. Jy sal nie die
jare nodig hê nie.
• Gemiddelde jaarlikse verandering verwys na met hoeveel die
magnetiese deklinasie elke jaar verander. Die verandering is in
minute (dit word met die simbool ' aangedui).
• Die afwyking kan in ’n westelike (hoek vergroot) of oostelike (hoek
verklein) rigting verander.
Metode om magnetiese
deklinasie te bereken
Volg hierdie stappe:
Stap 1: Bereken die verskil in jare tussen die huidige jaar en die gegewe
jaar op die kaart. Jou antwoord moet in jare wees. (Gebruik die
jaar wat net na die woorde ‘ware noord’ gedruk is. Ignoreer die
maand wat aangegee word.)
Stap 2: Vermenigvuldig die aantal jare met die gemiddelde jaarlikse
verandering (dit word op die kaart gevind) om die verandering te
bepaal sedert die afwyking aangeteken is.
Stap 3: As die gemiddelde jaarlikse verandering ooswaarts is, moet jy
die afwyking aftrek van die gegewe magnetiese deklinasie. As
die gemiddelde jaarlikse verandering weswaarts is, moet jy dit
by die gegewe magnetiese deklinasie tel.
Stap 4: Jou antwoord is die magnetiese deklinasie vir die huidige jaar.
Magnetiese deklinasie is altyd wes van ware noord.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 113
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
HINT!
5 Hoofstuk wenk
Uitgewerkte voorbeeld 1: As die
v.b. EG - worked examples
jaarlikse verandering weswaarts is
Gemiddelde magnetiese deklinasie (MD) 20° 10’ wes van ware noord (1990.01)
eksamen
Gemiddelde jaarlikse verandering (JV) 2’ weswaarts (1985-1995)
WN
MN
comment nota
MD
activity ACTIVITIES boy
Berekening van magnetiese deklinasie vir die huidige jaar
and girl-left and
right of page
MD = 20° 10’ W van WN
JV = 2’ W activity
2012 – 1990 = 22 jaar
22 × 2’ W = 44’ W
MD = 20° 10’ W + 44’
HINT!
W = 20° 54’ W van WN
wenk Step by step
Uitgewerkte voorbeeld
NB 2: As die
PAY SPECIAL ATTENTION
v.b.NB EG - worked examples
jaarlikse verandering ooswaarts is
Gemiddelde magnetiese deklinasie (MD) 18° 50’ wes van ware noord (1985.01)
eksamen
Gemiddelde jaarlikse verandering (JV) 1’ ooswaarts (1980–1990)
WN
MN
comment nota
MD
activity ACTIVITIES boy
Berekening van magnetiese deklinasie vir die huidige jaar
and girl-left and
right of page
MD = 18° 50’ W van WN
JV = 1’ O activity
2012 − 1985 = 27 jaar
27 × 1’ O = 27’ O
MD = 18° 50’ W – 27’ O = 18° 23’ W van WN
Step by step
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
114 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
HINT!
wenk Hoofstuk 5
Uitgewerkte voorbeeld 3: As die
v.b. EG - worked examples
magnetiese deklinasie aangegee
word met ’n desimale plek in plaas
eksamen van minute
As die gegewe MD op die kaart aangeteken is as ’n desimaal, byvoorbeeld 23°,5 W,
moet jy die syfer ná die komma met 6 vermenigvuldig om dit na minute om te
skakel. Byvoorbeeld: 5 × 6 = 30’. Dus is die MD nou 23°30’ W. Die desimale komma is
comment
verwyder
notaen jy het ’n MD in grade en minute.
Bestudeer nou die volgende uitgewerkte voorbeeld:
Gemiddelde magnetiese deklinasie (MD) 18°,3 wes van ware noord (1985.01)
Gemiddelde jaarlikse verandering (JV) 1’ weswaarts (1980–1990)
activity
WN ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
MN
activity MD
Berekening van magnetiese deklinasie virStep by
diestep
huidige jaar
MD = 18°,3 W van WN = 18° 18’ W van WN
JV = 1’ W PAY SPECIAL ATTENTION
NB = 27 jaar
2012 – 1985 NB
27 × 1’ W = 27’ W
HINT!
MD = 18° 18’ W + 27’ W = 18° 45’ W van WN
wenk
Uitgewerkte voorbeeld 4: As die Onthou dat
v.b. EG - worked examples
magnetiese deklinasie antwoord
1° = 60' (1 graad =
60 minute)
die minute meer as 59’ aangee
eksamen
Wanneer jy die berekening gedoen het en die magnetiese deklinasie vir die huidige jaar
meer minute as 59’ het, moet jy die minute na grade omskakel.
Byvoorbeeld: MD = 23° 76’
76’ – 60’ laat 16’. Die 60 minute wat jy afgetrek het, is gelyk aan 1 graad wat jy dan by
comment die 23° tel om 24° 16’ te kry.
nota
Bestudeer nou die volgende uitgewerkte voorbeeld:
Gemiddelde magnetiese deklinasie (MD) 31° 33’ wes van ware noord (1990.08)
Gemiddelde jaarlikse verandering (JV) 2’ weswaarts (1987–1993)
activity ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
activity
Step by step
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 115
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
PAY SPECIAL ATTENTION
5 Hoofstuk
WN
MN
MD
Berekening van magnetiese deklinasie vir die huidige jaar
MD = 31° 33’ W van WN
JV = 2’ W
2012 – 1990 = 22 jaar
22 × 2’ W = 44’ W
MD = 31° 33’ W + 44’ W
= 31° 77’ W van WN
= 32° 17’ W van
HINT!WN
wenk
U EG - worked
itgewerkte voorbeeld 5: Wanneer
v.b. examples
die verandering ooswaarts en
groter as die minute van die MD is
eksamen
As die gemiddelde jaarlikse verandering meer minute het as die minute van die
• Tel altyd grade
magnetiese deklinasie, moet jy ’n graad ‘leen’ by die magnetiese deklinasie en dit in
by grade en
minute omskakel. Bestudeer die volgende voorbeeld:
minute by
minute. Moet nooit grade MD = 20° 10’ W – 44’ O
by minute tel nie.
comment
Voor nota
jy die gemiddelde jaarlikse verandering van die gegewe magnetiese deklinasie kan
• Trek altyd grade van grade aftrek, moet jy 1° by die 20° leen en in minute omskakel. Dit laat 19° oorbly. Skakel nou
en minute van minute af. die 1° om in minute (onthou dat 1° = 60’). Tel die 60’ by die gegewe 10’ wat dan 70’
Moet nooit minute van is. Nou kan jy met die berekening voortgaan:
grade aftrek nie! 19° 70’ – 44’ O = 19° 26’ W activity ACTIVITIES boy
Bestudeer nou die volgende uitgewerkte voorbeeld:
and girl-left and
right of page
Gemiddelde magnetiese deklinasie (MD) 25° 32’ wes van ware noord (1986.04)
Gemiddelde jaarlikse verandering (JV) 2’ ooswaarts (1983–1992)
activity
WN
MN
Step by step
MD
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB
116 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Bereken magnetiese deklinasie vir die huidige jaar
MD = 25° 32’ W van WN
JV = 2’ O
2012 – 1986 = 26 jaar
26 × 2’ O = 52’ O
MD = 25° 32’ W – 52’ O
= 24° 92’ – 52’
= 24° 40’ W van WN
Magnetiese peiling
Magnetiese peiling is die hoek wat kloksgewys van magnetiese noord af
gemeet word. Hier word die magnetiese noordlyn beskou as 0°, terwyl met
ware peiling, die ware noord as 0° beskou word.
WN Ware peiling
MN
Magnetiese peiling
A
B
Formule vir magnetiese peiling
Magnetiese peiling = ware peiling + magnetiese deklinasie
MP = WP + MD
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 117
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Metode om magnetiese peiling
te bereken
Ons gebruik die metodes in 5.3.3A (op bladsy 111) en 5.3.3B (op bladsy
112) om ware peiling en magnetiese deklinasie te bereken.
Die metodes word weer hieronder herhaal. Volg hierdie stappe:
Stap 1: Meet die ware peiling van A tot B (soos beskryf in 5.1.3A).
Stap 1a: Trek ’n reguit lyn wat A en B verbind.
Stap 1b: Trek ’n noordlyn deur A (die metingspunt).
Stap 1c: Plaas die 0 van jou gradeboog by die boonste punt van die
noordlyn.
Stap 1d: Beweeg in ’n kloksgewyse rigting en lees af waar die
verbindingslyn tussen A en B die gradeboog raak.
Stap 2: Bereken die magnetiese deklinasie (soos beskryf in 5.1.3B).
Stap 2a: Bereken die verskil in jare tussen die huidige jaar en die
gegewe jaar op die kaart. Jou antwoord moet in jare wees.
(Gebruik die jaar wat net na die woorde ‘ware noord’ gedruk is.
Jy kan die maand ignoreer.)
Stap 2b: Vermenigvuldig die aantal jare met die gemiddelde jaarlikse
verandering (dit word op die kaart aangegee) om die
verandering te bepaal sedert die afwyking aangeteken is.
Stap 2c: As die gemiddelde jaarlikse verandering ooswaarts is, moet jy
die verandering van die gegewe magnetiese deklinasie aftrek.
As die gemiddelde jaarlikse verandering weswaarts is, moet jy
dit by die gegewe magnetiese deklinasie tel.
Stap 2d: Jou antwoord is die magnetiese deklinasie vir die huidige jaar.
Magnetiese deklinasie is altyd wes van ware noord.
Stap 3: Tel nou die ware peiling by die magnetiese deklinasie. Jou
Skryf altyd die antwoord moet nie ’n rigting (noord, suid, oos of wes) bevat
formule MP = WP +
MD in jou berekening nie, omdat dit ’n hoek is wat slegs in grade en minute gemeet
neer, want dit sal word.
vir jou ’n punt
verdien.
Voorbeeld
MD = 18°, 8W = 17° 48' W
Verandering in jare = 2012 – 1988 = 24 jaar
Verandering sedert 1989 = 24 × 4' = 96' W = 1° 36' W
MD = 17° 48' + 1° 36'
= 18° 84' W = 19° 24' W
WP = tussen 299° en 303°
MP = WP + MD
= 301° + 19° 24'
MP = 320° 24'
118 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
HINT!
wenk Hoofstuk 5
v.b. EG - worked examples
Uitgewerkte voorbeeld 1
eksamen
comment nota
activity
Gemiddelde magnetiese deklinasie (MD) 20° 2’ wes van ware noord (2001.09)
ACTIVITIES boy
Gemiddelde jaarlikse verandering (JV) 1’ weswaarts (1998–2004)
and girl-left and
right of page
WN
activity
MN
MD
Step by step
Bereken die magnetiesePAYpeiling
SPECIALvan die poskantoor ten opsigte van die diptenk vir 2012.
ATTENTION
NB NB
MP = WP + MD
WP = 272° (271°– 273°)
MD = 20°, 2 W van WN = 20°12’ W van WN
JV = 1’ W
2012 – 2001 = 11 jaar
11 × 1’ W = 11’ W
MD = 20° 12’ W + 11’ W = 20° 23’ W van WN
MP = 20° 23’ + 272°
= 291° 23’ – 293° 23’
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 119
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
HINT!
5 Hoofstuk wenk
v.b. EG - worked examples
Uitgewerkte voorbeeld 2
eksamen
• 120
comment nota
r8
9800
activity
Gemiddelde magnetiese deklinasie (MD) 20° 31’ wes van ware noord (1998.10)
ACTIVITIES boy
Gemiddelde jaarlikse verandering (JV) 4’ weswaarts (1995–2001)
and girl-left and
right of page
WN
activity
MN
MD
Step by step
Bereken die magnetiesePAYpeiling
SPECIALvan trigbaken 8 na punthoogte 120 vir 2012.
ATTENTION
NB NB
MP = WP + MD
WP = 57° (56°– 58°)
MD = 20°31’ W van WN
JV = 4’ W
2012 – 1998 = 14 jaar
14 × 4’ W = 56’ W
MD = 20° 31’ W + 56’ W
= 20° 87’ W van WN
= 21° 27’ W van WN
MP = 21° 27’ + 57°
= 77° 27’ – 79° 27’
Ligging/koördinate
Koördinate is ’n stel van twee syfers wat die presiese ligging van enige punt
ter wêreld aandui. Breedtegraad is die koördinaat wat die noord–suid-ligging
van ’n plek op die Aardoppervlak aandui. Lengtegraad is die koördinaat wat
die oos–wes-ligging van ’n plek op die aardoppervlak aandui.
Koördinate is van waarde omdat hulle vir ons aandui presies waar ’n plek
of landvorm is.
120 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Voorbeeld van ligging/koördinate
As jy na ’n huis soek en jy het net die koördinate 35°S 29°O, sal jy ’n
Dink aan breedtegraad en
gebied van 6 084 km2 moet deursoek. Jy sal meer besonderhede oor die
lengtegraad op die volgende
plek se ligging nodig hê.
manier:
Let op die volgende in verband met ligging/koördinate: L
• Die syfers in die linker boonste hoek van ’n 1:50 000 kaart dui E
breedte- en lengtegraad aan. Breedte- en lengtegraad word in grade N
en minute gemeet. G
T
29° 31'
E
(lengtegraad)
G
R
35° 12'
A
(breedtegraad)
A
D
*
• Elke lyn getrek op ’n kaart is 1' breedtegraad of lengtegraad (' is die BREEDTEGRAAD
simbool vir ’n minuut).
• Elke vyfde minuut is benoem. Dit help jou om korrek te tel.
• Breedtegraadminute neem toe namate jy suid (teen die kaart af)
beweeg.
• Lengtegraadminute neem toe namate jy ooswaarts (na regs op die
kaart) beweeg
• Die korrekte formaat om ligging neer te skryf, is soos volg:
_____° ____,___' S
_____° ____,___' O
Metode om die ligging van ’n voorwerp
te vind
Jy kan die ligging van punthoogte 501 bereken deur gebruik te maak
van die diagram in Figuur 5.3.1.
Leer ken die
formaat om ligging
neer te skryf. Let op
dat jy altyd eerste
lengtegraad N of S
neerskryf.
501
•
Figuur 5.3.1
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 121
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Gebruik die volgende stappe:
Stap 1: Skryf die liggingformaat soos volg (jy kan later jou antwoord in
die leë spasies skryf).
_____° ____,___' S
_____° ____,___' O
Stap 2: Bepaal die grade vir breedtegraad en lengtegraad vir die kaart.
Dit is in die boonste linkerhoek van die kaart te vind. Skryf die
grade neer op jou liggingformaat.
24° ____,___' S
31° ____,___' O
Stap 3: Bepaal die minute vir breedtegraad en lengtegraad. Die
punthoogte is in die 10'-blok vir breedtegraad (nie die 11'-blok
vir breedtegraad nie) en die 28'-blok vir lengtegraad (nie die 29'-
blok vir lengtegraad nie). Skryf die minute neer in die leë spasies
van jou liggingformaat.
24° 10’,___' S
31° 28’,___' O
Stap 4: Meet die afstand tussen 10' en 11' en deel dit deur 2. Maak ’n
merk op die lyn tussen 10' en 11' waar dit 3 cm is.
310 28' 310 29'
24 10'
0
501
24 11'
0
Stap 5: Meet die afstand tussen 28' en 29' en deel dit deur 2. Maak ’n
merk op die lyn tussen 28' en 29' waar dit 4,7 cm is.
Stap 6: Die spasie tussen 10' en 11' is verdeel in 10 desimale plekke,
met ander woorde, 10,1'; 10,2'; 10,3'; 10,4'; 10,5'; 10,6'; 10,7';
AL ATTENTION 10,8' en 10,9'.
NB
Die punthoogte se ligging is in die laer helfte van die blok en daarom is
slegs die 10,5' tot 10,9' deel van die blok van belang.
Na 10,9’ word dit 11’. Dit kan
dus nooit 10,10’ wees nie. Na Wanneer jy die blok in twee verdeel het, verdeel die deel waarin jy
28,9’ word dit 29’, dus kan belangstel eweredig met 4 lyne. Jy kan die lyne met die hand trek (sonder
dit nooit 28,10’ wees nie. ’n liniaal), maar sorg dat dit ewe ver van mekaar is.
d examples
122 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Stap 7: Die spasie tussen 28' en 29' is verdeel in 10 desimale plekke,
met ander woorde, 28,1'; 28,2'; 28,3'; 28,4'; 28,5'; 28,6'; 28,7';
28,8' en 28,9'.
Die punthoogte is in die regterkantste helfte van die blok en daarom is
slegs die 28,5' tot 28,9' deel van die blok vir ons van belang.
Wanneer jy die blok in twee verdeel het, verdeel die deel waarin jy
belangstel eweredig met 4 lyne. Jy kan die lyne met die hand trek (sonder
’n liniaal), maar sorg dat dit ewe ver van mekaar is.
Stappe 6 en 7 word hieronder geïllustreer:
310 28' 28,5' 310 29'
240 10'
10,5'
501 Maak seker dat
240 11' jou liniaal reguit is
deur die merkies op
Stap 8: Bring jou liniaal in lyn met die punthoogte en die lyn vir die liniaal in lyn te bring met
breedtegraad (op die linkerkant van die kaart). Maak ’n merk. enige lyne op die kaart.
Lees die desimale plek vir breedtegraad af en skryf dit op jou
liggingformaat neer.
24° 10,8' S of 24° 10,9' S (albei antwoorde is aanvaarbaar) PAY SPECIAL ATTENTION
NB
Stap 9: Bring jou liniaal in lyn met die punthoogte en die lyn vir
lengtegraad (aan die bokant van die kaart). Maak ’n merk. Lees
In die eksamen word ’n vraag
die desimale plek af en skryf dit neer op jou liggingformaat.
oor ligging dikwels in die
31° 28,8' O veelvoudigekeuse-afdeling
28,8' HINT!
310 28' 28,5' 310 29'
hint
van die vraestel gevra. Wees
versigtig, want ’n antwoord
240 10'
kan korrek lyk – maar
lengtegraad is eerste geskryf!
e.g.
Jy weet mos dit is verkeerd,
want breedtegraad word
EG - worked examples
altyd eerste geskryf!
Voorbeeld
10,5'
exams
Die ligging van punthoogte
501 in Figuur 5.1 is…
A. 31° 28,8’ S; 24°10,8’ O
10,8' B. 31° 28,8’ O; 24° 10,8’ S
of C. 24° 10,8’ S; 31° 28,8’ O
10,9' 501 D. 24°11,8’ S ; 31° 29,8’ O
(Die korrekte antwoord is C.)
24 11' activity
0
ACTIVITIE
and girl-l
right of p
© Departement van Basiese Onderwys 2014
activity
HOOFSTUK 5 KAARTWER K 123
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Onthou,
breedtegraad (N
Jou antwoord is nou volledig:
of S) word altyd 24° 10,8' S of 24° 10,9' S (albei antwoorde sal aanvaar word)
eerste geskryf.
31° 28,8' O
Kaartverwysing/kaartkode
Die kaartverwysing is die opskrif van die kaart en verwys na die gebied wat
die kaart dek. Die kaartverwysing koppel ’n Suid-Afrikaanse kaart aan al
die kaarte van Suid-Afrika.
’n Voorbeeld van ’n kaartverwysing is 3318CD. Die syfers en letters het
spesifieke betekenis:
Die syfers in die kaartverwysing verwys na die kruising van die breedte- en
lengtegraadlyne (3318CD). Die eerste twee syfers verwys na breedtegraad
(33) en die laaste twee syfers verwys na lengtegraad (18). Die letters CD
verwys na die blokke.
Die gebied binne die breedte- en lengtegraadlyne is in vier vierkante
verdeel, benoem A, B, C en D (groot blokke).
Elke groot blok is onderverdeel in vier kleiner vierkante, ook benoem A, B,
C en D (klein blokke).
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NB Jy kan in die eksamen twee tipes vrae gebaseer op die
kaartverwysing gevra word:
Onthou, jy
sal altyd ’n Suid- • Tipiese vraag 1: Wat is die kaart se kaartverwysing? (Die antwoord kan aan die
Afrikaanse topografiese kaart bokant van die kaart net voor die pleknaam op die kaart gevind word.)
gegee word. Dus sal die
HINT!
• Tipiese vraag 2: Noem die kaartverwysing in enige rigting van die gegewe
hint
breedtegraad altyd Suid en
kaartverwysing. (Dit word verduidelik in voorbeelde 1 en 2 hieronder.)
die lengtegraad altyd
Oos wees.
Voorbeeld 1
e.g. EG - worked examples
Vir die kaartopskrif 3318CD Kaapstad:
exams
activity
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
activity
Step by step
Gee diecomment
comment
kaartverwysing na die oostekant van 3318CD.
• Die blok aan die oostekant van 3318CD (liggrys) is blok C
(donkergrys).
124 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
• Hierdie blok is steeds binne die 33°-breedtegraad- en
18°-lengtegraadlyne, dus bly die syfers (3318) dieselfde.
• Dit is egter nou in die groot blok D, dus verander die letters na DC.
• Die kaartvel aan die oostekant van 3318CD is 3318DC.
Oefen die tipe vraag deur die volgende te probeer:
1. Gee die kaartverwysing vir die kaart aan die noordekant van
3318CD.
2. Gee die kaartverwysing vir die kaart aan die noordoostekant van
3318CD.
3. Gee die kaartverwysing vir die kaart aan die noordwestekant van
3318C.
Antwoorde:
1. 3318CB
2. 3318DA
3. 3318CA
Voorbeeld 2
Vir die kaartopskrif 3318CD Kaapstad.
Kyk altyd vir
’n rooster aan
die onderkant
van die kaartvel wat die
kaartverwysing toon. Dit kan
jou ook voorsien van inligting
om ander vrae te beantwoord.
Gee die kaartverwysing aan die suidekant van 3318CD.
• Die blok aan die suidekant van 3318CD (liggrys) is blok B (donkergrys).
• Hierdie blok is buite die 33°-breedtegraadgebied en binne die
34°-breedtegraadgebied. Maar, die blok is steeds binne die
18°-lengtegraadgebied. Die breedtegraad verander, maar die
lengtegraad bly dieselfde (3418).
• Dit is nou in groot blok A, dus verander die letters na AB.
• Die kaartverwysing aan die suidekant van 3318CD is 3418AB.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 125
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Oefen die tipe vraag deur die volgende te probeer:
1. Gee die kaartverwysing vir die kaart aan die suidoostekant van
3318CD.
2. Gee die kaartverwysing vir die kaart aan die suidwestekant van
3318CD.
Antwoorde:
1. 3418BA
2. 3418AA
PAY SPECIAL ATTENTION
NB NBtipe vraag beantwoord word:
Let op die volgende wanneer hierdie
• As jy gevra word vir die ruitverwysing noord en jy gaan noord
(op) buite die groot blok, moet die breedtegraad met 1° afneem.
• As jy gevra word virHINT!
die ruitverwysing suid en jy gaan suid (af) buite die groot blok,
moet die breedtegraad met 1° toeneem.
hint
• As jy gevra word vir die ruitverwysing oos en jy gaan oos (regs) buite die groot blok,
moet die lengtegraad met 1° toeneem.
• As jy gevra word virEGdie ruitverwysing wes en jy gaan wes (links) buite die groot blok,
e.g.
moet
- worked examples
die lengtegraad met 1° afneem.
Vertikale
exams
oordrywing
In kaartwerk teken ons ’n dwarsprofiel (aansig van die kant af) van ’n
gebied of landvorm sodat ons beter kan verstaan hoe die gebied of
landvorm lyk.
’n Dwarsprofiel is soos om deur ’n landvorm te ‘sny’ om te sien hoe dit van
die kant af lyk. Figuur 5.3.2 hieronder toon ’n dwarsprofiel van ’n kraan.
activity
ACTIVITIES boy
and girl-left and
right of page
activity
Bestudeer
Figuur 5.3.2 om te
verstaan wat met
’n dwarsprofiel Step by step comment comment
bedoel word.
Figuur 5.3.2: ’n Dwarsprofiel van ’n kraan
Om ’n dwarsprofiel van ’n landvorm te kan teken, moet ons na die
kontoerlyne kyk. Dit is die bruin lyne wat ons oral op ’n topografiese kaart
sien. Kontoerlyne toon die hoogte van ’n gebied aan. Langs ’n kontoerlyn
is die hoogte dieselfde.
126 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Figuur 5.3.3 hieronder is ’n kontoerkaart van ’n landvorm. As ons ’n
dwarsprofiel van A na B op Figuur 5.3.3 wil teken, moet ons ons verbeel
dat ons van A na B loop:
• Volgens die hoogtes op die kontoerlyne sien ons dat ons opdraand
loop van A af.
• Dan loop ons ’n entjie afdraand.
• Dan loop ons weer opdraand.
• Dan loop ons afdraand na B.
Figuur 5.3.3: ’n Kontoerkaart van ’n landvorm
’n Dwarsprofiel word op ’n grafiek geteken. Ons gebruik die vertikale as
om die hoogte aan te dui en die horisontale as om die afstand aan te dui.
As die vertikale en horisontale skale dieselfde is, is dit nie maklik om die
hellingverskille te onderskei nie.
Figuur 5.3.4 hieronder illustreer die dwarsprofiel van A na B (Figuur 5.3.3).
Ons verkry nie werklik ’n goeie begrip van die hellingverskille nie omdat die
skale (1:10 000) dieselfde is.
Vertikale skaal
1 cm = 10 000 cm
Figuur 5.3.4: Dwarsprofiel van A na B (vertikale en horisontale skale is dieselfde)
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 127
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Onthou dat
die horisontale
skaal net soos die
Vertikaal
horison lê.
Sonsopkoms oor die horison
Horisontaal
Ons oorkom hierdie probleem deur die profiel vertikaal te oordryf
(opvallender of duideliker maak) deur ’n ander skaal as die horisontale
skaal te gebruik. Dit word in Figuur 5.3.5 geïllustreer.
Figuur 5.3.5 gebruik ’n vertikale skaal waar 1 cm op dieselfde kaart 20 m
verteenwoordig. Dit is baie makliker om die hellingveranderinge langs die
profiel te sien.
Vertikale skaal
1 cm verteenwoordig 20 m
Horisontale skaal 1:10 000
Figuur 5.3.5: Dwarsprofiel van A na B (vertikale en horisontale skale verskil)
Ons sê dan dat die dwarsprofiel oordryf is en ons moet bereken hoeveel
keer dit steiler gemaak of oordryf is. Dit word die vertikale oordrywing
genoem.
Formule om vertikale oordrywing te bereken
Vertikale oordrywing = Vertikale skaal gedeel deur horisontale skaal
VO = VS ÷ HS
of
VS
VO =
HS
128 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Metode om vertikale oordrywing
te bereken
Volg hierdie stappe:
Stap 1: Verander die vertikale skaal van ’n woordskaal na ’n syferskaal.
Die vertikale skaal sal in die vraag gegee word, bv. 1 cm = 40 m.
Jy moet dieselfde eenhede weerskante van die vertikale
skaal hê om dit as ’n syferskaal te kan neerskryf. Jy moet
die 40 m na cm toe omskakel. Jy doen dit deur die 40 m te
vermenigvuldig met 100 (1 m = 100 cm).
Ons skaal is dan 1 cm = 4 000 cm of 1 .
4 000
Stap 2: Die horisontale skaal is reeds as ’n syferskaal geskryf. Op ’n
topografiese kaart is die skaal 1:50 000 en op ’n ortofoto is die
skaal 1:10 000.
Stap 3: Skryf altwee skale as breuke en deel die vertikale skaal deur die
horisontale skaal:
VO = 1 ÷ 1
4000 50 000
Stap 4: Herrangskik nou die twee breuke. Dit word gedoen deur die
boonste en onderste getal van die horisontale skaalbreuk
om te ruil en die boonste deel van die breuke met mekaar te
vermenigvuldig, asook die onderste getalle met mekaar te
vermenigvuldig.
VO = 1 ÷ 50 000
4000 1
Stap 5: Dit laat jou met een breuk. Deel die bokant deur die onderkant.
(Gebruik jou sakrekenaar om 50 000 deur 4 000 te deel.)
VO = 50 000
4 000
’n Maklike manier om te onthou dat die horisontale skaal die bodeel
van die breuk moet wees, is dat ‘H’ voor ‘V’ in die alfabet is.
Stap 6: Skryf die antwoord soos volg:
VO = 12,5 keer
Dit beteken die dwarsprofiel is 12,5 keer oordryf sodat die
verskille in die landskap makliker gesien kan word.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 129
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Voorbeeld van ’n berekening op ’n topografiese kaart: Voorbeeld van berekening op ’n ortofoto:
Bereken die vertikale oordrywing vir ’n dwarsprofiel Bereken die vertikale oordrywing vir ’n dwarsprofiel
op ’n topografiese kaart geteken met ’n vertikale op ’n ortofoto geteken met ’n vertikale skaal van
skaal van 1 cm = 20 m. 1 cm = 20 m.
VO = VS ÷ HS VO = VS ÷ HS
Stap 1: Stap 1 :
VS: 1 cm = 20 m VS: 1 cm = 20 m
1 cm = 20 × 100 cm = 2000 cm 1 cm = 20 × 100 cm = 2000 cm
VS 1:2000 VS 1:2000
VS 1 VS 1
2 000 2 000
Stap 2: Stap 2:
HS 1:50 000 HS 1:10 000
HS 1 HS 1
50 000 10 000
Stap 3: Stap 3:
VO = 1 ÷ 1 VO = 1 ÷ 1
2 000 50 000 2 000 10 000
Stap 4: Stap 4:
VO = 1 × 50 000 VO = 1 × 10 000
2 000 1 2 000 1
Stap 5: Stap 5:
VO = 50 000 VO = 10 000
2 000 2 000
Stap 6: Stap 6:
HINT!
Antwoord: Antwoord:
VO = 25 keer wenk VO = 5 keer
Skryf altyd die
formule VO = VS ÷ HS
neer omdat dit ’n maklike v.b. EG - worked examples
Uitgewerkte voorbeeld 1
punt sal verdien.
Bereken die vertikale oordrywing vir ’n dwarsprofiel geteken op ’n topografiese kaart
eksamen
met ’n vertikale skaal van 1 cm = 50 m.
Antwoord
VO = VS ÷ HS
VS: 1 cm = 50 m
1 cm = 50 × 100 cm = 5000 cm
comment nota
VS 1:5 000
1
VS
5 000
HS 1:50 000
1
HS
50 000 activity ACTIVITIES boy
VO = 1 ÷ 1 and girl-left and
5 000 50 000 right of page
VO = 1 × 50 000
5 000 1
50 000 activity
VO =
5 000
VO = 10 keer
Step by step
130 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
PAY SPECIAL ATTENTION
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
NB NB
HINT!
wenk Hoofstuk 5
v.b. Uitgewerkte voorbeeld 2
EG - worked examples
Bereken die vertikale oordrywing vir ’n dwarsprofiel geteken op ’n ortofoto met ’n
vertikale
eksamen skaal van 1 cm = 25 m.
Antwoord
VO = VS ÷ HS
VS: 1 cm = 25 m
1 cmnota
= 25 × 100 cm = 2 500 cm
comment
VS 1:2 500
1
VS
2 500
HS 1:10 000
1
HS
10 000
activity ACTIVITIES boy
VO = 1 1 and girl-left and
÷ right of page
2 500 10 000
VO = 1 × 10 000
2 500 1 activity
10 000
VO =
2 500
VO = 4 keer
Intersigbaarheid Step by step
Intersigbaarheid is die term wat gebruik word om vas te stel of een plek
sigbaar van ’n anderPAYplek
SPECIALaf is, met ander woorde, of jy een plek van ’n
ATTENTION
NBaf kan sien.
ander plek NB
Stel jou ’n persoon by elke punt voor. Kan hulle mekaar sien? As hulle kan, sê ons daar is intersigbaarheid tussen die twee
punte. As hulle mekaar nie kan sien nie, sê ons daar is geen intersigbaarheid tussen die twee punte nie
Ek sien jou nie Jy sien my nie
Ek sien jou Jy sien my
Intersigbaarheid Geen intersigbaarheid
Metode om intersigbaarheid
te bepaal
PAY SPECIAL ATTENTION
Volg die stappe om vas te stel of twee punte intersigbaar is: NB
Stap 1: Trek ’n lyn wat die twee punte tussen die twee plekke verbind.
Stap 2: Kyk of die lyn wat jy getrek het deur enige deel van die Jy kan ’n dwarsprofiel in die
dwarsprofiel loop. As dit die dwarsprofiel op enige plek sny, is eksamen gegee word en
daar geen intersigbaarheid tussen die twee punte nie. As dit nie gevra word om vas te stel of
HINT!
sny nie, is daar intersigbaarheid tussen die twee punte. hint
twee plekke intersigbaar is.
© Departement van Basiese Onderwys 2014
e.g.
HOOFSTUK 5 KAARTWER K 131
EG - worked examples
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Voorbeeld 1
Is punt Q intersigbaar van punt P af in Figuur 5.3.6 hieronder?
Vertikale skaal
1 cm = 20 m
Horisontale skaal 1:10 000
Figuur 5.3.6: Bepaling van intersigbaarheid tussen punt P en Q
Die antwoord is dat daar geen intersigbaarheid tussen P en Q is nie, omdat
die lyn die dwarsprofiel sny (die lyn loop deur die berg). Dit beteken jy kan
punt Q nie van punt P af sien nie en punt P kan nie van punt Q af gesien
word nie.
Voorbeeld 2
Is punt X intersigbaar van punt Q af in Figuur 5.3.7 hieronder?
Vertikale skaal
1 cm = 20 m
Horisontale skaal 1:10 000
Figuur 5.3.7: Bepaling van intersigbaarheid tussen punt X en Q
Die antwoord is dat daar intersigbaarheid is tussen punt X en Q omdat die
lyn nie deur die dwarsprofiel loop nie. Dit beteken jy kan punt X van punt Q
af sien en punt Q van punt X af.
Toets jou
kennis van
kaartwerkberekenings Aktiwiteit 5.8
deur Aktiwiteit 5.8
te doen.
Verwys na die topografiese kaart en ortofoto van Nelspruit aan die einde
van hierdie studiegids om die volgende vrae te antwoord:
1. Bereken die oppervlakte in vierkante kilometer wat deur blok B3
beslaan word op die Nelspruit-topografiese kaart. (5)
2. Bereken die magnetiese peiling vir 2012 van driehoeksbaken
(trigbaken) 101 (C3) na punthoogte 676 (C4) op die topografiese
kaart. Toon al die stappe (berekenings) wat gevolg word.
Punte sal toegeken word vir berekenings. (10)
3. Bereken die gradiënt tussen driehoeksbaken (trigbaken) 101 in
blok C3 en punthoogte 676 in blok C4. (5)
[20]
132 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Antwoorde: aktiwiteit 5.8
1. Oppervlakte = lengte × breedte3
= (3,7 cm × 0,5) km3 × (3,3 cm × 0,5) km3
= 1,85 km × 1,65 km3
= 3,05 km23(5)
2. Magnetiese deklinasie: 15°02' wes van ware noord
Jaarlikse verandering: 03' O3
Aantal jare: 2012 – 1986 = 26 jaar3
26 × 3' = 78' O3 = 1° 18' O3
Magnetiese deklinasie = 15°02' W – 1°18' O3
= 14° 62' W – 1° 18' O3
= 13°44' W3
Magnetiese peiling = Ware peiling + magnetiese deklinasie3
= 102° + 13° 44' W3
= 115° 44'3(10)
3. Gradiënt = Hoogte = H 3
Afstand D
H = 754,4 – 676 = 78,4 m3
D = 5,6 cm × 500 = 2800 m3
G = 78,4 : 2 800 3
78,4 78,4
G = 1:35,73(5)
[20]
5.4 Toepassing van teorie
op ’n topografiese kaart of
’n ortofoto
In hierdie afdeling kyk ons hoe die teoretiese kennis wat jy in die vorige
hoofstukke opgedoen het, op ’n topografiese kaart of ’n ortofoto toegepas
kan word.
5.4.1 Klimatologie
In die eksamen kan jy vrae gevra word, soos:
1. Watter helling is die warmste?
Stel vas watter helling noordwaartsgerig is. Noordwaartsgerigte hellings is
die warmste.
2. Watter hellings is die koudste?
Stel vas watter helling suidwaarts gerig is. Suidwaartsgerigte hellings is die
koudste.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 133
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
3. Waarom is daar meer huise en plantasies op ’n helling in ’n vallei?
Stel vas watter helling noordwaarts gerig is. Noordwaartsgerigte hellings is
die warmste en mense verkies om daar te woon. Plante groei ook beter daar.
4. Waar sal die termiese gordel voorkom?
Stel vas waar die vallei is en waar halfpad teen die helling op sal wees. Die
termiese gordel (termiese inversie) kom daar voor.
5. Waar sal ryp voorkom?
Stel vas waar die valleibodem is. Rypkolle kom voor in die valleibodem.
6. Is dit ’n gebied met hoë reënval?
Vrae 6, 7
en 8 toets ook
jou kennis van Bepaal die omvang van bewerkte grond, die aantal standhoudende riviere
geomorfologie.
(vloei regdeur die jaar) en die somtotaal riviere in ’n gebied (dreineerdigtheid).
Hoë reënvalgebiede het baie bewerkte grond, en baie standhoudende riviere
dui op hoë dreineerdigtheid.
7. Is dit ’n gebied met lae reënval?
Bepaal die omvang van bewerkte grond, die aantal standhoudende
riviere (vloei regdeur die jaar) en nie-standhoudende riviere (vloei slegs in
reënseisoen) en die somtotaal riviere in ’n gebied (dreineerdigtheid). Lae
reënvalgebiede het baie min bewerkte grond en min, indien enige, standhoudende
riviere dui op ’n lae dreineerdigtheid.
8. Ondervind die gebied seisoenale reënval?
Bepaal die aantal nie-standhoudende strome, damme en slote en stel vas
of die bewerkte grond langs riviere geleë is. Seisoenale reënvalgebiede het
meestal nie-standhoudende riviere, baie damme en slote en bewerkte grond
is langs die standhoudende riviere geleë.
134 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
5.4.2 Geomorfologie
In die eksamen kan jy vrae gevra word, soos:
1. In watter rigting vloei die rivier?
Stel op die kaart vas wat die hoogte van die rivier is waar dit ontspring
en die hoogte waar dit eindig. ’n Rivier vloei afdraand en vloei dus van die
hoogste punt na die laagste punt.
Kyk na die sytakke wat by die rivier aansluit. Die rigting waarin die sytakke by die
hoofrivier aansluit, volg dieselfde rigting waarin die rivier vloei.
2. Identifiseer die rivier se dreineerpatroon.
Bepaal die rivierstelsel se patroon. Is dit ’n dendritiese, straal- of
traliepatroon? Verwys na Figuur 2.2.3C tot E op bladsy 31 in Hoofstuk 2:
Geomorfologie wat die dreineerpatrone illustreer.
3. Bepaal die onderliggende rotsstruktuur van ’n gebied.
Stel vas wat die gebied se dreineerpatroon is. Die tipe rots in die gebied dui
die oorsake aan van die dreineerpatroon. Byvoorbeeld, as die dreineerpatroon
dendrities is, sal die onderliggende rots horisontale, sedimentêre rots,
stollinggesteente of metamorfiese rots wees. Verwys na Figuur 2.2.3C tot E op bladsy
35 in Hoofstuk 2: Geomorfologie wat die dreineerpatrone illustreer.
4. In watter stadium is die rivier?
Stel vas hoe steil die valleihange is en hoe steil die rivierloop is. ’n Baie steil
vallei is V-vormig en het ’n steil gradiënt. Dit is waar die rivier se boloop is. In
teenstelling daarmee is ’n rivier se onderloop waar jy ’n wye vloedvlakte (plat
gebied langs ’n rivier), kronkelings, moerasse of vleie en hoefystermere teenkom.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 135
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
As jy die
definisie van geografiese
5.5 Geografiese
inligtingstelsels (GIS) ken en
verstaan, sal jy in staat wees inligtingstelsels – GIS
om die toepaslike vrae in die
GIS is ’n georganiseerde samestelling van rekenaars, rekenaar
Kaartwerk-afdeling in die
eindeksamen te beantwoord. programmatuur, geografiese data en mense. Dit definieer die komponente
Gebruik sakpas-notas as waaruit GIS bestaan: Mense wat weet hoe om rekenaars (hardeware) en
hulpmiddel om die programme (sagteware) te gebruik om inligting (van geografiese data) te
sleutelkonsepte te
voorsien, is in staat om probleme op te los of vrae te beantwoord.
leer ken.
Sleutelkonsepte
Konsep Definisie
GIS-komponente Hardeware (rekenaars), sagteware (rekenaar
programmatuur), data (inligting), mense, prosedures
(hoe om ’n probleem op te los of ’n vraag te
beantwoord), netwerk (waar om die inligting te kry).
Ruimtelike data Ruimtelike data verwys na ’n voorwerp se ligging, met
ander woorde, die koördinate.
Byvoorbeeld, die ruimtelike data van ’n boom sal
wees: 29°30,3' S; 19°10,8' O
Kenmerkende data Kenmerkende data is inligting wat ’n voorwerp se
kenmerke weergee of beskryf.
Byvoorbeeld, die kenmerkende data van ’n boom kan
wees: Dit is ’n akasiaboom wat 5 m hoog is.
Vektordata Ruimtelike data geberg in die vorm van koördinate,
aangetoon as punt-, lyn- of poligooneienskappe.
a) Punteienskappe Punteienskappe op ’n kaart sluit in punthoogte,
geboue en trigbakens.
Punteienskap
– poskantoor
b) Lyneienskappe Lyneienskappe op ’n kaart sluit in riviere, paaie en
mure.
Lyneienskap – muur
c) Poligooneien- Poligooneienskappe op ’n kaart sluit in bewerkte
skappe grond, beboude gebiede en damme.
Poligooneienskap –
beboude gebied
AL ATTENTION
NB In ’n Kaartwerk-eksamen kan jy gevra word om ’n punt-, lyn- of poligooneienskap op ’n kaart te
identifiseer. Let op die konvensionele simbole wat in die blok getoon word (verwys na in die vraag).
• Punteienskappe word met ’n sirkel aangedui (bv. punthoogte), driehoek (bv. driehoeksbaken), vierkant (bv. gebou,
poskantoor), reghoek (bv. fabriek) of ’n enkele voorwerp (windpomp, diptenk).
• Lyneienskappe word aangedui met ’n reguit lyn (bv, plaasgrens, muur) of ’n kurwelyn (bv. riviere, paaie en spoorweë).
• ’n Poligooneienskap is enige teken wat meer spasie opneem as ’n enkele eienskap, byvoorbeeld, ’n dam, bewerkte grond,
beboude gebied of gholfbaan.
ed examples
136 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Hoofstuk 5
Bufferwerking Om ’n gebied om ’n voorwerp af te baken. Die afgebakende gebied is die buffersone.
(begrensing) Buffersones voorkom dikwels dat mense in ’n gevaarlike gebied gaan woon.
Byvoorbeeld, langs ’n rivier behoort mense bokant die 50-jaar vloedlyn te woon. Die 50-jaar
vloedlyn is die hoogte waaronder die rivier in vloed is. Die gebied onder die 50-jaar vloedlyn is
die buffersone vir dié gebied. As jy in die buffersone woon, is dit waarskynlik dat ’n vloed jou
woning sal affekteer. As jy ag slaan op die buffersone en bo die 50-jaar vloedlyn woon, sal jou
woning waarskynlik veilig wees wanneer die rivier in vloed is.
Figuur 5.5.1 hieronder illustreer hoe punt-, lyn- en poligooneienskappe begrens is met
buffersones rondom hulle.
Buffersone Buffersone
rondom ’n lyn rondom ’n
punt Buffersone
Buffersone rondom rondom ’n aantal
’n poligoon met een punte
binnekring
Figuur 5.5.1: Buffersones
Rasterdata Ruimtelike data geberg in beeldelementformaat. Beeldelemente (piksels) (pixels in Engels) is
soortgelyk aan die blokke wat op ’n topografiese kaart gevind word (bv. blok A3). Die grootte van
die (piksels) beeldelement (blok) bepaal in hoeveel besonderhede ’n gebied getoon word. Kleiner
beeldelemente toon meer besonderhede. Groter beeldelemente toon minder besonderhede.
Afstandopname Neem ’n foto van iets wat ver weg is, bv. van ’n satelliet af.
Ruimtelike Hoe duidelik en maklik sigbaar die besonderhede is.
resolusie
Data- of Wanneer verskillende soorte inligting bo-op
tematiese mekaar geplaas word om die gehele prentjie
oorlegging te kan sien.
Byvoorbeeld, die data-oorleggings wat nodig
is om blok D1 op die Nelspruitkaart te Kliënte
teken, is:
• Plantegroei
• Kontoerlyne
• Paaie Geboue
• Kraglyne
• Beboude gebiede
• Water
Strate
Figuur 5.5.2 illustreer data-oorlegging.
Werklikheid
Figuur 5.5.2: Data-oorlegging
Datadeling Datadeling is die proses waartydens data wat vir akademiese doeleindes ingesamel is, aan
ander ondersoekers beskikbaar gestel word.
Datastan- Datadefinisies, verteenwoordiging en strukture te bereik waaraan alle data-oorleggings moet
daardisasie voldoen.
Datasekuriteit Die beveiliging van ’n databasis teen vernietigende aanslae en die ongewenste toegang deur
ongemagtigde gebruikers.
Datanavrae Die proses om data uit die databasis te onttrek.
Statistiese Die verskeidenheid metodes wat gebruik word om groot hoeveelhede data te verwerk en
analise oorkoepelende neigings te rapporteer.
© Departement van Basiese Onderwys 2014 HOOFSTUK 5 KAARTWER K 137
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5 Hoofstuk
Ná jy nou die
konsepte wat verband Aktiwiteit 5.9
hou met GIS bestudeer
het, kan jy die volgende
aktiwiteit doen.
Verwys na die topografiese kaart 2530BD Nelspruit en die ortofoto-
kaartuittreksel aan die einde van hierdie studiegids om die volgende vrae
te beantwoord.
1. Onderstreep die korrekte term wat by die beskrywing hieronder pas:
a) Data wat verwys na die werklike ligging van ’n voorwerp
is vektor-/rasterdata. (1 × 2 = 2)
b) Data wat in beeldelemente geberg word, is vektor-/
rasterdata. (1 × 2 = 2)
2. Verwys na blok B1 op die 2530BD Nelspruit topografiese
kaart. Gee ’n voorbeeld uit die blok van die volgende:
a) Punteienskap (1 × 2 = 2)
b) Lyneienskap (1 × 2 = 2)
c) Poligooneienskap (1 × 2 = 2)
3. Lys enige vier oorleggings wat gebruik is om hierdie
topografiese kaart te teken. (4 × 2 = 8)
[18]
Antwoorde: aktiwiteit 5.9
1. a) Data wat na die werklike ligging van ’n voorwerp verwys, is
vektor-3/rasterdata.(2)
b) Data wat in beeldelemente geberg word, is vektor-/raster3
data.(2)
2. a) Punteienskap: punthoogte3/plaasopstal3/boom3
(enige 1) (2)
b) Lyneienskap: kontoer3/kraglyn3/paadjie of voetslaanpad3/
pad3/damwal3/rivier (standhoudend of nie-
standhoudend)3/sloot3 (enige 1) (2)
c) Poligooneienskap: boswêreld3/bewerkte grond3/boorde3/
uitgrawings3 (enige 1) (2)
3. Die volgende oorleggings is gebruik om die topografiese kaart te
teken:
• Bosland – al die landbougrond en boslandgebiede33
• Hoogte – die bruin kontoerlyne33
• Water – al die riviere, standhoudende strome en slote33
• Vervoer – paaie en voetlaanpad33(8)
[18]
Jy het
dit gemaak,
baie geluk!
138 HOOFSTUK 5 KAARTWERK © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Bylaag
Bylaag:
Voorbeeld-
eksamenvraestelle
Die 2014 Geografie-eksamens het ’n nuwe formaat in ooreenstemming
met KABV. Die Departement van Basiese Onderwys het ’n voorbeeld van
die Geografie vraestel, antwoordboek en merkmemoranda aangebied.
1. Beantwoord die vrae in al vier die eksamens (een Geografie Teorie
en drie Geografie Kaartwerk eksamens). Maak seker jy neem ’n
blaaskans tussen elke vraestel sodat jou brein nie suf raak nie.
2. Beskou die vraestelle as die ware Jakob – berei jouself voor asof jy
die regte eksamen gaan skryf en maak seker jy het penne, potlode,
gradeboog, passer, uitveër en ’n sakrekenaar byderhand. Hou die
horlosie dop sodat jy die vraestelle binne die toegelate tyd voltooi:
Geografie Vraestel 1 binne 3 uur; en Geografie Vraestel 2 binne 1½
uur.
3. Die doel van hierdie oefening is om jou kennis te toets – moenie
jouself kul deur na die antwoorde te kyk voordat jy elke vraestel
klaargemaak het nie.
4. Gebruik die nasienmemorandums om jou antwoorde na te sien. Let
op waar jy die verkeerde antwoorde gegee het – dit is die afdelings
van die kurrikulum waaraan jy meer aandag moet gee. Raadpleeg
jou handboeke en die relevante hoofstukke in hierdie studiegids, en
bestee tyd om weer die afdelings waar jy die laagste punte behaal
het, te leer.
5. Onthou, as jy sukses in Geografie, en veral in Kaartwerk, wil behaal,
moet jy oefen, oefen, oefen! Dit is om hierdie rede dat daar drie
Kaartwerkvraestelle (Vraestel 2) by hierdie studiegids ingesluit is.
Doen elkeen van hierdie vraestelle weer en weer totdat jy die meeste
antwoorde reg het, dan sal jy die eindeksamen kan kafdraf!
© Departement van Basiese Onderwys 2014 BYLAAG 139
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Bylaag
Geografie/V1 2 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model
INSTRUKSIES EN INLIGTING
140 BYLAAG
1. Hierdie vraestel bestaan uit vier vrae.
2. Beantwoord ENIGE DRIE vrae van 75 punte elk.
3. Alle diagramme is in die BYLAE ingesluit.
4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie
vraestel gebruik is. Nommer al jou antwoorde in die MIDDEL van die reël.
5. Laat 'n reël oop tussen onderafdelings van vrae wat jy beantwoord.
6. Begin ELKE vraag op 'n NUWE bladsy.
7. MOENIE in die kantlyn van die ANTWOORDEBOEK skryf NIE.
8. Illustreer jou antwoorde met benoemde diagramme, waar moontlik.
9. Skryf netjies en leesbaar.
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Geografie/V1 3 DBE/2014 Geografie/V1 4 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
AFDELING A: KLIMAAT, WEER EN GEOMORFOLOGIE 1.3 Bestudeer die inligting en satellietbeeld oor tropiese sikloon Haruna in
FIGUUR 1.3 en beantwoord die vrae wat volg.
Beantwoord ten minste EEN vraag in hierdie afdeling. Indien jy EEN vraag in
1.3.1 Noem die kern van die tropiese sikloon wat A op die satellietbeeld
AFDELING A beantwoord, MOET jy TWEE vrae in AFDELING B beantwoord.
gemerk is. (1 x 1) (1)
VRAAG 1 1.3.2 Noem die rigting waarin die wolke rondom die kern van die tropiese
1.1 Beantwoord die volgende vrae wat op die weerstasiemodel hieronder sikloon draai/roteer. (1 x 1) (1)
gebaseer is: 1.3.3 Wat was die lewensduur (bestaanstydperk) van tropiese sikloon
Haruna? (1 x 1) (1)
24
1.3.4 Hoeveel tropiese siklone, insluitend Haruna, het Mosambiek reeds
vir die seisoen ervaar? (1 x 2) (2)
© Departement van Basiese Onderwys 2014
•
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
21 1.3.5 Gee EEN rede waarom tropiese sikloon Haruna verswak het toe dit
oor Madagaskar beweeg het. (1 x 2) (2)
1.1.1 Skryf die lugtemperatuur by die weerstasie neer. 1.3.6 Evalueer waarom die impak van 'n tropiese sikloon veel erger in 'n
land soos Mosambiek as in ontwikkelde lande is. (4 x 2) (8)
1.1.2 Uit watter rigting waai die wind?
1.4 Bestudeer FIGUUR 1.4 wat die mikroklimaat van 'n stad aantoon.
1.1.3 Wat is die windspoed in knope?
1.4.1 Watter gebiede in die stad ervaar onderskeidelik die hoogste en
1.1.4 Dui die wolkbedekking op OORTROKKE of WOLKLOSE laagste temperature? (2 x 1) (2)
toestande?
1.4.2 Definieer die begrip stedelike hitte-eiland. (1 x 1) (1)
1.1.5 Noem die neerslag wat op die weerstasiemodel aangedui word.
1.4.3 Noem EEN verskil tussen 'n stedelike hitte-eiland en 'n
1.1.6 Skryf die doupunttemperatuur by die weerstasie neer. besoedelingskoepel. (1 x 2) (2)
1.1.7 Is die moontlikheid van reën HOOG of LAAG by hierdie 1.4.4 Gee EEN rede waarom 'n besoedelingskoepel vorm. (1 x 2) (2)
weerstasie? (7 x 1) (7)
1.4.5 Bespreek TWEE faktore, sigbaar in FIGUUR 1.4, wat daartoe
1.2 Bestudeer die dreineerpatrone in FIGUUR 1.2. Dui aan na watter aanleiding gee dat stede hoër temperature as die omliggende
dreineerpatroon elk van die volgende beskrywings verwys. Skryf slegs die landelike gebiede aanteken. (2 x 2) (4)
antwoord langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.8) in die ANTWOORDEBOEK
neer. Jy mag dieselfde antwoord meer as een keer gebruik. 1.4.6 As jy 'n stadsbeplanner was, beskryf hoe jy die impak van stedelike
hitte-eilande op 'n volhoubare manier sou verklein. (2 x 2) (4)
1.2.1 Lyk soos die takke van 'n boom
1.5 FIGUUR 1.5 is 'n skets van 'n rivierstelsel.
1.2.2 Ontwikkel op rotse wat baie nate en verskuiwings het
1.5.1 Noem die hoë rug wat A gemerk is. (1 x 1) (1)
1.2.3 Die hoofstroom het baie 90º-hoeke in sy loop
1.5.2 Watter doel dien die hoë rug (A)? (1 x 2) (2)
1.2.4 Hierdie patroon vorm op rotse wat 'n eenvormige weerstand teen
erosie bied 1.5.3 Verduidelik TWEE natuurlike faktore wat die stroomvloei van die
rivierstelsel kan beïnvloed. (2 x 2) (4)
1.2.5 Strome vloei weg van 'n sentrale punt af
1.5.4 Verduidelik die ontwikkeling van die delta by B in FIGUUR 1.5.
1.2.6 Die sytakke sluit teen skerphoeke (klein hoeke) by die hoofstroom (2 x 2) (4)
aan
1.5.5 Noem TWEE voordele van boerdery in gebied C. (2 x 2) (4)
1.2.7 Ontwikkel slegs op massiewe stollingsgesteentes Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
1.2.8 Die sytakke sluit teen 'n 90º-hoek by die hoofstroom aan (8 x 1) (8)
BYLAAG 141 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 5 DBE/2014 Geografie/V1 6 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
1.6 Lees die gevallestudie oor die Umgenirivier in FIGUUR 1.6. 2.3 Bestudeer die sinoptiese weerkaart in FIGUUR 2.3 en beantwoord die vrae
wat volg.
1.6.1 Noem die menslike aktiwiteit wat die Umgenirivier besoedel. (1 x 1) (1)
142 BYLAAG
2.3.1 Identifiseer die DRIE lugdrukstelsels wat onderskeidelik A, B en C
1.6.2 Watter bewys dui daarop dat die Umgenirivier vuil is? (1 x 2) (2)
gemerk is. (3 x 1) (3)
1.6.3 Noem die negatiewe invloed van die vuil water op die 2.3.2 Verduidelik waarom hoogdruksel A in die wintermaande reënval
lewenskwaliteit van mense wat in die gebied woon. (2 x 2) (4) oor die binneland beperk. (2 x 2) (4)
1.6.4 Stel strategieë voor wat ingestel kan word om die negatiewe
2.3.3 Watter bewys op die sinoptiese weerkaart dui daarop dat
invloed van mense op die Umgenirivier te verminder. (4 x 2) (8) hoogdruksel B inwig? (1 x 2) (2)
[75]
VRAAG 2 2.3.4 Evalueer die negatiewe impak van die sikloon wat C gemerk is op
die ekonomie van Suid-Afrika. (4 x 2) (8)
2.1 Verwys na FIGUUR 2.1 wat twee lugdrukselle in die Suidelike Halfrond toon.
Dui aan of die beskrywings hieronder na lugdruksel A of B verwys. Skryf 2.4 FIGUUR 2.4 is op valleiklimate gebaseer.
slegs die antwoord langs die vraagnommer (2.1.1–2.1.8) in die
ANTWOORDEBOEK neer. Jy mag dieselfde antwoord meer as een keer 2.4.1 Noem die wind wat A gemerk is. (1 x 1) (1)
gebruik.
2.4.2 Verduidelik waarom wind A snags voorkom. (2 x 2) (4)
2.1.1 'n Voorbeeld van 'n hoogdruksel
2.4.3 'n Temperatuurinversie het by B gevorm. Met verwysing na
2.1.2 Lug konvergeer in die lugdruksel in FIGUUR 2.4, assesseer die impak wat dit waarskynlik op die
gesondheid van mense wat in die vallei woon, sal hê. (2 x 2) (4)
2.1.3 Hierdie lugdruksel domineer die land in die winter oor Suid-Afrika
2.4.4 Gee TWEE redes waarom gebied C nie geskik is om alle tipes
2.1.4 Lug divergeer weg van hierdie sel af gewasse te verbou nie. (2 x 2) (4)
2.1.5 Met wolklose toestande en stabiele weer geassosieer 2.5 FIGUUR 2.5 illustreer twee dreineerbekkens.
2.1.6 Staan ook bekend as 'n sikloon 2.5.1 Definieer die begrip dreineerbekken. (1 x 1) (1)
2.1.7 Met warm, stygende lug geassosieer 2.5.2 Definieer die begrip dreineringsdigtheid. (1 x 1) (1)
2.1.8 Met die Tropiese Drukgordel geassosieer (8 x 1) (8) 2.5.3 Watter dreineerbekken, X of Y, het 'n groter dreineringsdigtheid?
(1 x 2) (2)
2.2 Verwys na FIGUUR 2.2 wat fluviale landvorms toon en beantwoord die vrae
wat volg. 2.5.4 Gee EEN rede vir jou antwoord op VRAAG 2.5.3. (1 x 2) (2)
2.2.1 Noem die buitenste oewer van die rivier wat A gemerk is. (1 x 1) (1) 2.5.5 Bespreek TWEE faktore wat daartoe kan lei dat 'n dreineerbekken
'n hoë dreineringsdigtheid het. (2 x 2) (4)
2.2.2 Ondergaan die binneste oewer (B) van 'n rivier meer EROSIE of
meer AFSETTING? (1 x 1) (1) 2.5.6 Verduidelik die impak van stedelike ontwikkeling by punt A, B en C
op die dreineringsdigtheid van dreineerbekken X. (2 x 2) (4)
2.2.3 Benoem die fluviale verskynsel wat C gemerk is. (1 x 1) (1)
2.2.4 Wat word verskynsel D genoem nadat dit opgedroog het? (1 x 1) (1)
2.2.5 Noem die stroomkanaalpatroon wat E gemerk is. (1 x 1) (1)
2.2.6 Word verskynsel E deur EROSIE of AFSETTING gevorm? (1 x 1) (1)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
2.2.7 Word verskynsel C gewoonlik in die BOLOOP of die
BENEDELOOP van 'n rivier aangetref? (1 x 1) (1)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 7 DBE/2014 Geografie/V1 8 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
AFDELING B: LANDELIKE EN STEDELIKE NEDERSETTINGS EN EKONOMIESE
2.6 FIGUUR 2.6 illustreer stroomroof. GEOGRAFIE VAN SUID-AFRIKA
2.6.1 Is rivier S of rivier T die rowerstroom? (1 x 1) (1) Beantwoord ten minste EEN vraag in hierdie afdeling. Indien jy EEN vraag in
AFDELING B beantwoord, MOET jy TWEE vrae in AFDELING A beantwoord.
2.6.2 Noem die verskynsels van stroomroof wat by punt A, B en C VRAAG 3
ontwikkel het. (3 x 1) (3)
3.1 Verwys na nedersetting A tot E in FIGUUR 3.1. Dui aan na watter
2.6.3 Gee TWEE moontlike redes waarom die sytak van rivier T deur die nedersetting elk van die volgende beskrywings verwys. Skryf slegs die letter
waterskeiding geërodeer het. (2 x 2) (4) (A–E) langs die vraagnommer (3.1.1–3.1.7) in die ANTWOORDEBOEK neer.
Jy mag dieselfde antwoord meer as een keer gebruik.
2.6.4 Skryf 'n kort paragraaf waarin jy die impak van stroomroof op die 3.1.1 Nedersettings wat naby aan 'n waterbron geleë is omdat water
rivier as 'n volhoubare ekosisteem bespreek. (4 x 2) (8)
© Departement van Basiese Onderwys 2014
skaars is
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
[75]
3.1.2 Plaasopstalle wat verspreid/geïsoleerd is
3.1.3 Plaasopstalle wat 'n lineêre vorm volg
3.1.4 Plaasopstalle wat rofweg 'n sirkelvorm het
3.1.5 'n Geïsoleerde nedersetting wat waarskynlik met bestaansboerdery
geassosieer word
3.1.6 Geassosieer met groot kommersiële plase wat op wins ingestel is
3.1.7 Plaasopstalle wat met intensiewe kommersiële boerdery
geassosieer word . (7 x 1) (7)
3.2 Kies 'n term uit KOLOM B wat by die beskrywing in KOLOM A pas. Skryf
slegs die letter (A–I) langs die vraagnommer (3.2.1–3.2.8) in die
ANTWOORDEBOEK neer. Jy mag elke antwoord slegs EEN keer gebruik.
KOLOM A KOLOM B
3.2.1 Goedere wat binne Suid-Afrika se A handel
grense verkoop word
B sekondêre sektor
3.2.2 Die ontginning van grondstowwe uit die
natuur C bruto binnelandse
produk
3.2.3 Gekoppel aan innovering, navorsing en
ontwikkeling D infrastruktuur
3.2.4 Uitruil van goedere en dienste
E primêre sektor
3.2.5 Goedere wat buite Suid-Afrika se grense
verkoop word F uitvoermark
3.2.6 Waarde van goedere en dienste wat G tersiêre aktiwiteite
plaaslik vervaardig word
H tuismark
3.2.7 Verwys na dienste soos paaie en
kommunikasienetwerke I kwaternêre sektor
3.2.8 Verskaffing van dienste
(8 x 1) (8)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 143 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 9 DBE/2014 Geografie/V1 10 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
3.6 Lees die uittreksel oor die Maputo-ontwikkelingskorridor in FIGUUR 3.6 en
3.3 FIGUUR 3.3 toon 'n eenvoudige stedelike grondgebruikmodel. beantwoord die vrae wat volg.
144 BYLAAG
3.3.1 Watter stedelike grondgebruikmodel toon FIGUUR 3.3? (1 x 1) (1) 3.6.1 Waarvoor staan die afkorting ROI? (1 x 1) (1)
3.3.2 Identifiseer die grondgebruiksone by A. (1 x 1) (1) 3.6.2 Noem EEN ontwikkelingsprojek wat met die Maputo-
ontwikkelingskorridor geassosieer word. (1 x 1) (1)
3.3.3 Bespreek TWEE faktore wat die ligging van grondgebruiksone A
3.6.3 Hoe dra die Maputo-ontwikkelingskorridor by tot die ontwikkeling
sou beïnvloed het. (2 x 2) (4) van Suid-Afrika se ekonomie? (1 x 2) (2)
3.3.4 Beskryf die ligging van die landelik-stedelike oorgangsone. (1 x 2) (2) 3.6.4 Die instelling van die Maputo-ontwikkelingskorridor sal die
probleem rondom nywerheidsentralisasie in Gauteng oplos.
3.3.5 Al is die middestadgebied vervalle (geboue is in 'n swak toestand), Verduidelik hierdie stelling. (2 x 2) (4)
het dit steeds hoë eiendomswaardes. Verduidelik waarom die
vervalle toestand nie 'n impak op eiendomswaardes het nie. (4 x 2) (8) 3.6.5 Beskryf kortliks die ekonomiese voordele vir gemeenskappe wat
langs die Muputo-ontwikkelingskorridor woon. (4 x 2) (8)
3.4 Verwys na die gevallestudie in FIGUUR 3.4 wat op verstedeliking in [75]
Suid-Afrika gebaseer is.
VRAAG 4
3.4.1 Definieer die begrip verstedeliking. (1 x 1) (1) 4.1 Verwys na die nedersettingshiërargie in FIGUUR 4.1 wat die klassifikasie van
verskillende soorte nedersettings toon. Kies die korrekte antwoord uit dié wat
3.4.2 Watter verhouding van Suid-Afrikaners het in 2011 in stedelike tussen hakies gegee word in die stellings hieronder. Skryf slegs die antwoord
gebiede gewoon? (1 x 1) (1) langs die vraagnommer (4.1.1–4.1.8) in die ANTWOORDEBOEK neer.
3.4.3 Gee TWEE moontlike redes vir die hoë groeikoers van 4.1.1 Die geïsoleerde plaasopstal bestaan uit (een/meer as een) gebou.
verstedeliking in Suid-Afrika soos in die gevallestudie genoem
word. (2 x 2) (4) 4.1.2 Die getal nedersettings neem (toe/af) soos wat 'n mens met die
nedersettingshiërargie van die geïsoleerde plaasopstal na die
3.4.4 Watter begrip word gebruik om die dalende getal mense wat in konurbasie op beweeg.
landelike gebiede agterbly, te beskryf? (1 x 2) (2)
4.1.3 Die grootte van die bevolking neem (toe/af) soos wat 'n mens met
die nedersettingshiërargie van 'n konurbasie na 'n geïsoleerde
3.4.5 Bespreek kortliks die negatiewe aspekte van verstedeliking vir plaasopstel af beweeg.
stede in Suid-Afrika. (3 x 2) (6)
4.1.4 'n Groot stad kan ook 'n (megalopolis/metropool) genoem word.
3.5 Verwys na FIGUUR 3.5 wat die bydrae van ekonomiese aktiwiteite tot die
BBP toon. 4.1.5 Die nedersettingshiërargie in FIGUUR 4.1 is 'n Suid-Afrikaanse
voorbeeld van 'n nedersettingshiërargie omdat die
3.5.1 Watter ekonomiese aktiwiteit het die grootste persentasie tot die (grootste/kleinste) van al die nedersettings nie ingesluit word nie.
BBP bygedra? (1 x 1) (1)
4.1.6 Die enigste voorbeeld van 'n konurbasie in Suid-Afrika word in die
(PWV/Durban-Pinetown) -nywerheidstreek aangetref.
3.5.2 Wat was die persentasie bydrae tot die BBP van die aktiwiteit wat
in VRAAG 3.5.1 genoem is? (1 x 1) (1) 4.1.7 Die verhouding tussen die grootte van die bevolking en die aantal
nedersettings is (direk/indirek) eweredig.
3.5.3 Bespreek enige TWEE natuurlike faktore wat landbou-ontwikkeling
in Suid-Afrika beperk. (2 x 2) (4) 4.1.8 Die (gehuggie/klein dorpie) is 'n voorbeeld van 'n landelike
nedersetting. (8 x 1) (8)
3.5.4 Bespreek die belangrikheid van landbou vir ekonomiese
ontwikkeling in Suid-Afrika. (2 x 2) (4)
3.5.5 Verkeerde boerderymetodes het 'n negatiewe impak op Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
voedselsekerheid in Suid-Afrika. Verduidelik hierdie stelling. (2 x 2) (4)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 11 DBE/2014 Geografie/V1 12 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
4.2.7 Die voorsiening van elektrisiteit is 'n … aktiwiteit.
4.2 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee.
Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommer A primêre
(4.2.1–4.2.7) in die ANTWOORDEBOEK neer. B sekondêre
C tersiêre
4.2.1 Watter EEN van die volgende ekonomiese aktiwiteite word met die D kwaternêre (7 x 1) (7)
tersiêre sektor geassosieer?
4.3 Verwys na FIGUUR 4.3 wat 'n informele nedersetting toon.
A Mynbou
B Bosbou 4.3.1 Informele nedersettings het verskillende benamings regoor die
wêreld. Gee EEN voorbeeld van so 'n benaming. (1 x 1) (1)
C Kleinhandel
D Landbou 4.3.2 Noem die neiging in die ontwikkeling van informele nedersettings.
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
(1 x 1) (1)
4.2.2 Nywerhede wat diensgeoriënteerd is, staan as … nywerhede
bekend. 4.3.3 Gee EEN rede vir die neiging wat in VRAAG 4.3.2 genoem is.
(1 x 2) (2)
A markgerigte
B grondstofgeoriënteerde 4.3.4 Behalwe die neiging wat in VRAAG 4.3.2 genoem is, bespreek
C alomteenwoordige enige TWEE probleme wat met informele nedersettings
D brug- geassosieer word. (2 x 2) (4)
4.3.5 Die meeste munisipaliteite in Suid-Afrika was nie juis suksesvol om
4.2.3 Die groepering van ekonomiese aktiwiteite van dieselfde aard en die ontwikkeling van informele nedersettings te keer nie. Gee die
wat van mekaar afhanklik is, word … genoem. munisipaliteite raad oor hoe om hierdie probleem op 'n volhoubare
manier op te los. (4 x 2) (8)
A agglomerasie
B sentralisasie 4.4 Lees die artikel oor 'n kwessie oor maatskaplike geregtigheid in FIGUUR 4.4.
C desentralisasie
D nasionalisering 4.4.1 Verduidelik wat met die begrip maatskaplike geregtigheid bedoel
word. (1 x 1) (1)
4.2.4 Afgebakende gebiede wat geen tradisionele handelsbeperkinge
4.4.2 Noem die kwessie oor maatskaplike geregtigheid wat in die verhaal
het nie, word … genoem.
vasgevang word. (1 x 1) (1)
A industriële ontwikkelingsones 4.4.3 Waarom word die woord 'nuwe' in die artikel beklemtoon? (1 x 2) (2)
B vryhandelsones
C ruimtelike ontwikkelingsinisiatiewe 4.4.4 Noem die wet wat die regte beskerm van mense wat onder
D spesiale ekonomiese sones onsekere omstandighede woon op grond wat aan ander behoort.
(1 x 2) (2)
4.2.5 Die sektor van die ekonomie wat nie gereguleer word en vir
belastings geregistreer is nie, is die … sektor. 4.4.5 Behalwe die kwessie oor maatskaplike geregtigheid wat in
VRAAG 4.4.2 genoem is, bespreek TWEE ander kwessies oor
maatskaplike geregtigheid wat in landelike gebiede ervaar word.
A formele
(2 x 2) (4)
B tersiêre
C informele 4.4.6 Bespreek enige TWEE probleme wat die regering met
D primêre grondhervorming ondervind. (2 x 2) (4)
4.2.6 Intensiewe boerdery vir plaaslike en uitvoermarkte word …
boerdery genoem.
A kleinskaalse Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
B kommersiële
C bestaans-
BYLAAG 145 D lewendehawe-
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 13 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model
4.5 Verwys na FIGUUR 4.5 oor informele handel.
146 BYLAAG
4.5.1 Wanneer word handel as informeel beskou? (1 x 1) (1)
4.5.2 Gee EEN bewys uit FIGUUR 4.5 wat informele handel
verteenwoordig. (1 x 1) (1)
4.5.3 Noem TWEE negatiewe toestande waarmee informele handelaars
daagliks moet saamleef. (2 x 2) (4)
4.5.4 Met verwysing na FIGUUR 4.5, beskryf hoe plaaslike owerhede die
werksomgewing van informele handelaars kan verbeter. (2 x 2) (4)
4.5.5 Noem EEN negatiewe implikasie van die informele sektor vir die
Suid-Afrikaanse ekonomie. (1 x 2) (2)
4.5.6 Ten spyte van die negatiewe implikasie wat in VRAAG 4.5.5
genoem is, verdra die Suid-Afrikaanse regering en die plaaslike
regering die teenwoordigheid van informele handelaars.
Verduidelik waarom dit die geval is. (2 x 2) (4)
4.6 Verwys na FIGUUR 4.6, 'n kaart wat die Gauteng (PWV) -nywerheidstreek
toon.
4.6.1 Verwys na insetsel A en kies die letter (B, C, D of G) wat die
Gauteng (PWV) -nywerheidstreek voorstel. (1 x 1) (1)
4.6.2 Noem die hoof primêre aktiwiteit wat die groei van Gauteng (PWV)
as die belangrikste nywerheidstreek in Suid-Afrika gestimuleer het.
(1 x 1) (1)
4.6.3 Bespreek DRIE probleme wat as gevolg van die oorkonsentrasie
van nywerhede in die Gauteng (PWV) -nywerheidstreek ontwikkel
het. (2 x 2) (4)
4.6.4 Ten spyte van die probleme wat met nywerheidsontwikkeling in die
Gauteng (PWV) -nywerheidstreek geassosieer word, is
nywerheidsontwikkeling in die streek belangrik vir ekonomiese
ontwikkeling in Suid-Afrika in geheel. Bespreek hierdie stelling.
(4 x 2) (8)
[75]
TOTAAL: 225
Kopiereg voorbehou
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 2 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Bylae
FIGUUR 1.2: DREINEERPATRONE
Dendrities Radiaal Reghoekig
[Bron: www.tulane.edu]
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
FIGUUR 1.3: TROPIESE SIKLOON
TROPIESE SIKLOON HARUNA
Tropiese sikloon Haruna het op 18 Februarie 2013 in die Mosambiekkanaal ontwikkel.
Dit het 'n topwindspoed van 150 km per uur bereik. Dit het aansienlik verswak toe dit
die land bereik het, waar 'n vorige stelsel reeds die land oorstroom het. Toe Haruna die
land tref, is 7 402 huise vernietig, rys- en mielielande is beskadig, 26 mense het
gesterf, 127 is beseer en daar was 'n uitbraak van siektes nadat die tropiese sikloon
ontbind het. Dit het op 24 Februarie 2013 ontbind.
A
[Bron: Suid-Afrikaanse Weerdiens]
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 147
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 3 DBE/2014 Geografie/V1 4 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Bylae NSS – Graad 12 Model – Bylae
FIGUUR 1.4: STEDELIKE MIKROKLIMAAT FIGUUR 1.6: RIVIERBESTUUR
148 BYLAAG
UMGENIRIVIER 'EEN VAN DIE VUILSTE' IN SA
7 Junie 2013
Deur Tony Carnie
Durban – Die Umgenirivier is een van die vuilste riviere in die land, en onlangse
studies toon bewyse van cholera, shigella, salmonella en ander skadelike virusse en
bakterieë by elke toetspunt tussen die Inandadam en Blue Lagoon in Durban.
Die studie is bekendgemaak nadat die stad se gesondheidseenheid kommer
uitgespreek het oor 'n vermoedelike uitbreek van diarree in Durban nadat twee
kinders dood is en meer as 150 mense oor die afgelope drie maande gehospitaliseer
is.
Hoewel hulle nie die presiese bron van die besoedeling noem nie, sê die navorsers
dat onvoldoende munisipale rioolverwerking en afloop van informele huise naby die
rivier die waarskynlikste bronne van die virusse en bakterieë in die Umgeni is.
Landelik- Nywerhede SSK Landelik-
stedelike stedelike
'Geen vuilwaterverwerking word voorsien nie en onbewerke riool vloei direk in die
oorgangsone oorgangsone
riviere en strome in. As gevolg van 'n tekort aan infrastruktuur in sommige
[Bron: healthyurbanhabitat.com.au] nedersettings word inwoners dikwels gedwing om die rivieroewers te beset … Mense
wat hier woon, gebruik dikwels die besmette oppervlakwater vir gewasbesproeiing,
ontspanning, en huishoudelike en persoonlike gebruik soos om mee te was, as
FIGUUR 1.5: RIVIERSTELSEL drinkwater en vir kosmaak, sonder dat die water vooraf behandel is.'
Die 230 km-lange Umgenirivier is vir die studie gekies omdat dit die primêre bron van
oorsprong water vir meer as 3,5 miljoen mense is in 'n gebied wat byna 65 persent van die
monding provinsiale bruto binnelandse produk genereer.
sytakke
C [Bron: Mercury]
B
FIGUUR 2.1: LUGDRUKSELLE
A
hoë rûens
strome
[Bron: www.stevekluge.com]
[Bron: www.northwestpassage.blogspot.com]
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 5 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Bylae
FIGUUR 2.2: FLUVIALE LANDVORMS
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
[Bron: www.easymapwork.blogspot.com]
FIGUUR 2.3: SINOPTIESE WEERKAART
[Bron: Suid-Afrikaanse Weerdiens]
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 149
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 7 DBE/2014 Geografie/V1 8 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Bylae NSS – Graad 12 Model – Bylae
FIGUUR 2.6: STROOMROOF FIGUUR 3.3: STEDELIKE GRONDGEBRUIKSONES
150 BYLAAG
S landelik-stedelike oorgangsone
T
A voorstede
B
C
Harde rots middestad
Sagte rots
A
[Bron: www.wikipedia.org]
FIGUUR 3.1: LANDELIKE NEDERSETTINGS
[Bron: GCSE Geography Examination]
vloedvlakte
FIGUUR 3.4: VERSTEDELIKING
SUID-AFRIKA GAAN SAAM MET DIE VERSTEDELIKINGSTROOM
rivier
Twee derdes van die mense in Suid-Afrika woon nou in stedelike gebiede as gevolg
van toenemende verstedeliking oor die afgelope paar dekades. Die verhouding van
mense wat in stedelike gebiede woon, het van 52% in 1990 tot 62% in 2011
toegeneem. Die gedeelte van dié wat in landelike gebiede woon, het vanaf 48% tot
38% oor dieselfde tydperk afgeneem.
Stad – 4 km
Suid-Afrika se langtermynverstedeliking-neiging is hoofsaaklik die gevolg van mense
waterbron plaasopstal wat na apartheid vryliker kan rondbeweeg. Groter ekonomiese groei in stedelike
pad gebiede het mense ook na stede gelok om werk te soek, insluitend immigrante van
plaasgrens
buite die landsgrense.
[Bron: www.sairr.org.za/media/media-releases/Urbanisation%2520-%252022_Jan_2013.pdf]
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 9 DBE/2014 Geografie/V1 10 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Bylae NSS – Graad 12 Model – Bylae
FIGUUR 3.5: BYDRAE VAN EKONOMIESE AKTIWITEITE TOT DIE BBP FIGUUR 4.1: NEDERSETTINGSHIËRARGIE
BYDRAE TOT BBP Baie groot Minste
Konurbasie
1 2,1% 63,9 Groot stad
2 8,7% 260 Stad
SLEUTEL:
1. Landbou Dorp
3 2,6% 78 Bevolkings- Getal
2. Mynbou en uitgrawings grootte Klein dorpie nedersettings
3. Elektrisiteit, gas en water
4 12% 357
© Departement van Basiese Onderwys 2014
4. Vervaardiging
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
5. Finansies Boeredorpie
5 19% 565 6. Konstruksie
7. Internet Gehuggie
6 4% 120
Geïsoleerde plaasopstal
Baie klein Meeste
7 2% 59
0 100 200 300 400 500 600
FIGUUR 4.3: INFORMELE NEDERSETTINGS
[Bron: www.internetmatters.co.za/images/contrib.png]
FIGUUR 3.6: DIE MAPUTO-ONTWIKKELINGSKORRIDOR
DIE MAPUTO-ONTWIKKELINGSKORRIDOR ROI
Die Maputo-ontwikkelingskorridor strek vanaf Witbank in Mpumalanga, deur Nelspruit,
tot by die hoofstad van Mosambiek, Maputo. Die vervoerroete bied die kortste
verbinding van Gauteng, die nywerheidskern van Suid-Afrika, met 'n uitvoerhawe.
Eenhonderd-en-dertig beleggingsmoontlikhede is vir infrastruktuurvoorsiening en vir
landbou, mynbou, energie, chemikalieë en vervaardiging geïdentifiseer. In 2005 het daar na raming 934 miljoen
mense in ontwikkelende lande in informele
Die belangrikste infrastruktuurprojekte is die N4-Maputokorridor-tolpad wat R1,5 biljoen nedersettings gewoon. Daar word verwag
kos, die opgradering van die spoorlyn van Ressano Garcia tot by Maputo, die dat die getal teen 2020 tot 1,5 biljoen sal
opgradering van die Maputohawe (insluitend baggerwerk om die hawe dieper te maak) styg, en teen 2031 tot 2 biljoen.
en die opgradering van telekommunikasie.
[Bron: Menslikenedersettingsprogram: VN]
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 151 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 12 DBE/2014
Geografie/V1 11 DBE/2014 NSS – Graad 12 Model – Bylae
NSS – Graad 12 Model – Bylae
FIGUUR 4.6: DIE GAUTENG (PWV) -NYWERHEIDSTREEK
FIGUUR 4.4: KWESSIES OOR MAATSKAPLIKE GEREGTIGHEID IN LANDELIKE
152 BYLAAG GEBIEDE
Rosslyn G INSETSEL A
Sentrale sakekern en industriële gebied
DIE VERHAAL VAN SUID-AFRIKA SE LANDELIKE ARMES Geproklameerde myngebied
Residensiële gebied
Hoofweg B
deur Gara LaMarche Spoorweg Centurion
C
Dit is die verhaal van die Skhosanas in 'n onderhoud deur Social Surveys Africa:
Randburg
Tot en met 2001 het hulle relatief goed op die plaas oorleef. Hulle het 'n kraan vir water Kemptonpark D
gehad; hulle het vuurmaakhout gehad. Die plaas is toe aan 'n nuwe eienaar verkoop Randfontein
wat die Skhosanas nie daar wou hê nie. Vir twee jaar het hulle die uitsetting
teëgestaan. Dit was tog die 'nuwe' Suid-Afrika, en vir die eerste keer het hulle regte Germiston
Carletonville
gehad. Die plaaseienaar het egter hul waterkraan laat toeklem en hulle aangesê om INSETSEL B
geen hout op sy grond bymekaar te maak nie. Uiteindelik het die eienaar vroeg een Nigel
Water Arbeid
môre opgedaag terwyl die kinders nog geslaap het, die deur afgebreek en hul meubels
en besittings in die pad uitgegooi. Die kinders was bang dat hulle nie slaapplek sou hê Heidelberg
Meyerton
nie. Mnr. Skhosana was siek en kon nie meer werk nie. Mev. Skhosana sê sy sal 'die
ondervinding om soos vuilgoed uitgegooi te word', nooit vergeet nie. Vanderbijlpark Vereeniging
0 5 10 15 20
kilometer Brandstof/Krag Mark
FIGUUR 4.5: INFORMELE HANDEL
STOORPLEK
Ma'Mlambo se
VARS
vrugte en groente
Informeel beteken iets wat ontspanne, gemaklik, aanpasbaar en sonder reëls
en regulasies is. As ons oor 'n informele ekonomie praat, verwys ons na 'n
ekonomie sonder reëls en regulasies. 'n Besigheid in die informele ekonomie
sal byvoorbeeld nie belasting betaal nie. Dit volg nie wetgewing wat groter,
formele besighede beheer nie.
Kopiereg voorbehou
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 2 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum
AFDELING A
VRAAG 1
1.1 1.1.1 24 °C (1)
1.1.2 Oos-noordoos (1)
1.1.3 10 knope (1)
1.1.4 Oortrokke toestande (1)
1.1.5 Reën (1)
1.1.6 21 °C (1)
1.1.7 Hoog (1) (7 x 1) (7)
1.2 1.2.1 Dendrities (1)
© Departement van Basiese Onderwys 2014
1.2.2 Reghoekig (1)
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
1.2.3 Reghoekig (1)
1.2.4 Dendrities (1)
1.2.5 Radiaal (1)
1.2.6 Dendrities (1)
1.2.7 Radiaal (1)
1.2.8 Reghoekig (1) (8 x 1) (8)
1.3 1.3.1 Die oog (van die storm) (1) (1 x 1) (1)
1.3.2 Kloksgewys (1) (1 x 1) (1)
1.3.3 7 dae (18 tot 24 Februarie 2013) (1) (1 x 1) (1)
1.3.4 Agt (2) (1 x 2) (2)
1.3.5 Hoër wrywing oor land laat dit momentum verloor (2)
Afgesny van water wat bron van energie is (2)
Kondensasie en die vrystelling van latent hitte is verminder (2)
[Enige EEN] (1 x 2) (2)
1.3.6 Mosambiek is armer (minder ontwikkeld) en land het minder
hulpbronne om sikloon effektief te hanteer (2)
Vroeë waarskuwingstelsels is nie so effektief soos in ontwikkelde
lande nie (2)
Gebrekkige nuusdekking om mense te waarsku, bv. nuus, radio en
die Internet (2)
Baie mense is nie bewus van gevare wat met 'n tropiese sikloon
gepaard gaan nie (2)
Mosambiek se rampbeheerstelsels, beleide en tegnieke is nie so
goed ontwikkeld as dié van ontwikkelde lande nie (2)
Mosambiekers bou gewoonlik huise van minder weerbestande
materiaal (2)
Wanneer swak geboude huise ineenstort veroorsaak dit meer
skade en lewensverlies (2)
Baie mense weet nie wat om te doen as 'n tropiese sikloon
voorkom nie (2)
Baie ontruim en verlaat hulle dorpies en huise nie vinnig genoeg
nie (2)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 153
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 3 DBE/2014 Geografie/V1 4 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
Mense is te arm om benodigdhede vir noodgevalle bymekaar te Beperk nywerheidsaktiwiteite tot die dag wanneer minder
154 BYLAAG maak (2) besoedelingsdeeltjies/hitte vasgekeer sal word (2)
Bou skoorstene wat besoedelingsdeeltjies bo die inversielaag sal
Gebrekkige noodontruimingsdienste (2)
vrystel (2)
Swak ontwikkelde infrastruktuur maak dit moeilik vir nooddienste
Filters in skoorstene wat besoedelingsdeeltjies sal vasvang (2)
om mense te bereik (2) Desentralisasie van nywerhede (2)
Swak ingerigte gesondheidsdienste kan nie medikasie verskaf om [Enige TWEE. Aanvaar ander volhoubare maatreëls] (2 x 2) (4)
die uitbreek van siektes te voorkom nie (2)
[Enige VIER. Aanvaar ander redelike antwoorde] (4 x 2) (8) 1.5 1.5.1 Interfluviale/tussenrivierse waterskeiding (1) (1 x 1) (1)
1.4 1.4.1 Hoogste – SSK (1) 1.5.2 Skei die water tussen twee strome in dieselfde dreineerbekken (2)
Laagste – Landelik-stedelike oorgangsone (1) (2 x 1) (2) (1 x 2) (2)
1.4.2 'n Stedelike gebied met hoë temperature wat deur laer temperature 1.5.3 Hoë reënval lei tot hoër stroomafloop/Lae reënval lei tot laer
van die landelike gebiede omring word (1) stroomafloop (2)
[Konsep] (1 x 1) (1) Versadigde grond lei tot 'n hoër stroomafloop/Onversadigde grond
lei tot 'n laer stroomafloop (2)
1.4.3 As gevolg van konveksie ontwikkel die hitte-eiland bedags vertikaal Lae permeabiliteit (deurlaatbaarheid) lei tot 'n hoër
gedurende die dag en versprei die besoedelingsdeeltjies na die stroomafloop/Hoë permeabiliteit (deurlaatbaarheid) lei tot 'n laer
boonste gedeelte van die troposfeer (2) stroomafloop (2)
Snags daal die koeler atmosfeer en verplaas die Yl plantegroei lei tot 'n hoër stroomafloop/Digte plantegroei lei tot 'n
besoedelingsdeeltjies afwaarts wat tot 'n konsentrasie nader aan laer stroomafloop (2)
die aardoppervlak lei (2) Steil hellings lei tot 'n hoër stroomafloop/Geleidelike hellings lei tot
Die hitte-eiland het 'n groter vertikale dimensie gedurende die dag 'n laer stroomafloop (2)
[Enige TWEE] (2 x 2) (4)
terwyl die besoedelingskoepel snags meer gekonsentreerd oor die
stad is (2) 1.5.4 Rivier vloei oor plat oppervlak naby aan die kuslyn (2)
Die hitte-eiland is duideliker waarneembaar bedags en die Rivier verloor energie en vloei stadiger (2)
besoedelingskoepel is duideliker waarneembaar snags (2) Swaarder materiaal van die stroomlading word afgeset en
[KONSEP – Enige EEN] (1 x 2) (2) sediment bou op die seevloer op (2)
Hoofstroom verdeel in kleiner sytakke soos dit deur die afgesette
1.4.4 Besoedelingskoepels ontwikkel wanneer 'n temperatuurinversie, materiaal vloei (2)
wat besoedelingsdeeltjies (stof en rook) oor die stad vasvang, [Enige TWEE] (2 x 2) (4)
vorm. (2) (1 x 2) (2)
1.5.5 Grond is vrugbaar/ryk aan nutriënte (2)
1.4.5 Meer kunsmatige oppervlakke (soos glas en donker oppervlakke) Waterbron is naby/rivier voorsien water (2)
absorbeer meer hitte (2) Grond is gelyk/geleidelike gradiënt (2)
Geboue vergroot die oppervlakarea wat hitte kan absorbeer (2) [Enige TWEE] (2 x 2) (4)
Hoë geboudigtheid vang hitte in die stad vas (2)
Minder plante om met afkoeling (evapotranspirasie) in die stad te 1.6 1.6.1 Onvoldoende munisipale rioolverwerking (1) (1 x 1) (1)
help (2)
1.6.2 Studies toon die teenwoordigheid van gevaarlike virusse in die
Die teenwoordigheid van nywerhede wat kweekhuisgasse vrystel
rivier (2) (1 x 2) (2)
lei tot hoër temperature in die stede (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander redes sigbaar in die diagram] (2 x 2) (4) 1.6.3 'n Uitbreek van diarree in Durban (2)
Twee kinders het gesterf (2)
1.4.6 Plant meer bome en vergroot areas met plantegroei/ Mense is in die hospitaal opgeneem (2)
groengordels (2) Dit kan tot die uitbreek van cholera lei (2)
Daktuine (2) Mense kan nie werk toe gaan nie (2)
Ontwikkel watermassas (soos fonteine/dammetjies) in stedelike Verlies aan inkomste (2)
gebiede wat temperatuur sal laat afkoel deur verdamping en Mense kan nie hoë gesondheidsdienskostes betaal nie (2)
transpirasie (2) [Enige TWEE] (2 x 2) (4)
Gebruik ligte boustowwe wat hitte sal reflekteer eerder as Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
absorbeer (2)
Beheer die aantal voertuie wat die stad binnegaan (2)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 5 DBE/2014 Geografie/V1 6 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
1.6.4 Strenger beheer en toepassing van wetgewing wat afvloei vanaf Impak op bestaansboere is groter en hulle kan moontlik nie weer
fabrieke monitor (2) op die been kom nie (2)
Groter boetes vir dié wat besoedel (2) Sneeu geassosieer met die kouefront lei tot vrektes onder lewende
hawe (2)
Verbeter rioolverwerkingsfasiliteite (2)
Swak weerstoestande verhoog die moontlikheid van ongelukke (2)
Bufferskepping sodat mense nie naby riviere kan woon nie (2)
Duur om noodvoedsel/-water/skuiling te verskaf (2)
Verskaf lopende water in of naby huise (2) [Enige VIER. Aanvaar enige ander redelike antwoorde] (4 x 2)
Reguleer waterkwaliteittoetsing (2)
Meer bewusmaking en opvoeding rondom die probleme as mense 2.4 2.4.1 Katabatiese/hellingdaalwind/bergwind (1) (1 x 1) (1)
so naby aan die rivier woon (2)
[Enige VIER. Aanvaar ander redelike antwoorde] (4 x 2) (8) 2.4.2 Boonste deel van hang koel vinnig af (2)
[75] Lug koel vinnig af en word swaar en dig (2)
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Lug beweeg teen die hang af (2)
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
VRAAG 2 [Enige TWEE. Aanvaar enige ander redelike antwoorde.] (2 x 2) (4)
2.1 2.1.1 B (1) 2.4.3 Besoedelde lug word onder inversie vasgekeer (2)
2.1.2 A (1) Veroorsaak asemhalingsiektes soos asma (2)
2.1.3 B (1) Giftige gasse wat die lug besoedel veroorsaak velirritasies (2)
2.1.4 B (1) Oogirritasies wat menslike gemaklikheidsvlakke beïnvloed (2)
2.1.5 B (1) [Enige TWEE. Aanvaar enige ander redelike antwoorde] (2 x 2) (4)
2.1.6 A (1)
2.1.7 A (1) 2.4.4 Nagtemperature is baie laag en daal tot onder vriespunt (2)
2.1.8 A (1) (8 x 1) (8) Ryp vorm (rypholte) en nie alle gewasse is rypbestand nie (2)(2 x 2) (4)
2.2 2.2.1 Stootoewer (1) 2.5 2.5.1 Die totale gebied wat deur 'n rivier en sy sytakke dreineer word (1)
[KONSEP] (1 x 1) (1)
2.2.2 Afsetting (1)
2.2.3 Meander (1)
2.5.2 Totale lengte van al die strome in verhouding met die
2.2.4 Meandergroef (1) dreineerbekken wat dit dreineer (1)
2.2.5 Vlegstroom (1) [KONSEP] (1 x 1) (1)
2.2.6 Afsetting (1)
2.2.7 Benedeloop (1) (7 x 1) (7) 2.5.3 X (2) (1 x 2) (2)
2.3 2.3.1 A Kalahari/Kontinentale Hoogdruksel (1) 2.5.4 Baie strome wat die grootste gedeelte van die dreineerbekken dek
B Suid-Atlantiese/St. Helena Hoogdruksel (1) (2)
C Middelbreedte sikloon (1) (3 x 1) (3) [KONSEP] (1 x 2) (2)
2.3.2 Bestaan uit koue dalende lug wat 'n inversielaag onder die 2.5.5 'n Toename in neerslag sal die aantal strome vermeerder (2)
Platorand vorm (2) Versadigde grond laat afloop toeneem en meer strome word
Verhoed dat vogtige lug vanaf die see na die binneland vloei (2) gevorm (2)
Stabiele weerstoestande heers, dus vorm geen wolke nie (2) Lae permeabiliteit/deurlaatbaarheid verhoog afloop en meer
[Enige TWEE] (2 x 2) (4) strome vorm (2)
Yl plantegroei laat afloop toeneem en meer strome vorm (2)
2.3.3 Isobare verleng weg van die hoogdruksel af (2) (1 x 2) (2) Steil gradiënt laat afloop toeneem en meer strome ontwikkel (2)
[Enige TWEE] (2 x 2) (4)
2.3.4 Skade aan eiendom wat herstel moet word (2)
Hoër voedselpryse omdat gewasse beskadig/vernietig word (2) 2.5.6 Dreineerdigtheid sal toeneem (2)
Meer kunsmatige oppervlakke en stormwaterafloop verhoog afloop
Skade aan infrastruktuur maak dit moeilik om plaasprodukte te
buite stedelike ontwikkelings (2)
vervoer (2)
Meer klein stroompies sal ontwikkel (2)
Voedsel moet ten duurste ingevoer word (2) [Enige TWEE] (2 x 2) (4)
Waterpype en kragpale moet vervang word (2)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
(8)
BYLAAG 155 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 7 DBE/2014 Geografie/V1 8 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
AFDELING B
2.6 2.6.1 T (1) (1 x 1) (1)
VRAAG 3
156 BYLAAG
2.6.2 A roofelmboog (1)
B windsaal/riviergruis (1) 3.1 3.1.1 C (1)
C verarmde stroom (1) (3 x 1) (3) 3.1.2 A/E (1)
3.1.3 B (1)
2.6.3 Stroom vloei teen 'n steiler helling af (2) 3.1.4 C (1)
Hoër neerslag bevorder meer afloop en 'n groter erosievermoë (2) 3.1.5 E (1)
Sagter bodemrots waardeur dit vloei (2) 3.1.6 A (1)
Teenwoordigheid van nate en verskuiwings (2) 3.1.7 B (1) (7 x 1) (7)
[Enige TWEE] (2 x 2) (4) 3.2 3.2.1 H (1)
3.2.2 E (1)
2.6.4 Verhoogde stroomvloei in rowerstroom (2)
3.2.3 I (1)
Afwaartse erosie neem toe (2) 3.2.4 A (1)
Toename in stroomlading verander die ekosisteem in die rivier (2) 3.2.5 F (1)
Volume water neem af in die verarmde stroom (2) 3.2.6 C (1)
Die drakrag van die verarmde stroom verminder en dit beïnvloed 3.2.7 D (1)
plant- en dierelewe (2) 3.2.8 G (1) (8 x 1) (8)
Ekosisteem word ontwrig en dit verander (2)
Volhoubaarheid van rowerstroom word gehandhaaf (2) 3.1 3.3.1 Burgess/Konsentriesesone-model (1) (1 x 1) (1)
Volhoubaarheid van verarmde stroom neem af (2)
[Enige VIER. Aanvaar ander redelike antwoorde] (4 x 2) (8) 3.3.2 SSK (1) (1 x 1) (1)
[75]
3.3.3 Grondgebruiksone A is die mees toeganklike deel van die stad (2)
Funksionele prestige lok dienste (2)
Funksionele gerief lok dienste (2)
Groot invloedsfeer van grondgebruiksone A (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (2 x 2) (4)
3.3.4 Aan die buitewyke van die stad/stedelike gebied geleë (2) (1 x 2) (2)
3.3.5 Dit is die sone waarin die SSK sal uitbrei (2)
Die grondgebruiksone is dus in aanvraag (2)
Kompetisie om die grond te koop is hoog (2)
Dit is die sone waar stedelike vernuwingsprojekte sal plaasvind (2)
Nuwe eienaars gaan die geboue vernietig (2)
Geen rede vir huidige eienaars om gebou te herstel (2)
[Enige VIER. Aanvaar ander redelike antwoorde] (4 x 2) (8)
3.4 3.4.1 Die proses waardeur die persentasie mense wat in stedelike
gebiede bly, toeneem (1)
[KONSEP] (1 x 1) (1)
3.4.2 62% (1) (1 x 1) (1)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 9 DBE/2014 Geografie/V1 10 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
3.5.5 Verkeerde boerderymetodes lei tot gronderosie (2)
3.4.3 In postapartheid-Suid-Afrika kan mense vrylik in alle stedelike Grond word onvrugbaar (2)
gebiede rondbeweeg (2) Waterverliese as gevolg van verkeerde boerderymetodes (2)
Hoër ekonomiese groei in stedelike gebiede skep Besproeiing verminder (2)
werksgeleenthede (2) Opbrengs verminder (2)
Immigrante van buite die landsgrense (2) Nie genoeg kos om groeiende bevolking te voed nie (2)
[Enige TWEE] (2 x 2) (4) [Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (2 x 2) (4)
3.4.4 Landelike ontvolking (2) (1 x 2) (2) 3.6 3.6.1 Ruimtelike Ontwikkelingsinisiatief (1) (1 x 1) (1)
3.4.5 Hoër stedelike groeikoers plaas druk op bestaande dienste (2) 3.6.2 N4-tolpad (1)
Meer landbesoedeling as gevolg van meer afvalverwydering (2) Opgradering van spoorlyn tussen Ressano Garcia en Maputo (1)
Opgradering van Maputohawe (1)
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Toename in aantal informele nedersettings en bevolkingsgroei in
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Opgradering van telekommunikasie (1)
informele nedersettings (2)
[Enige EEN] (1 x 1) (1)
Meer werkloses word gedwing om ekonomies betrokke te raak by
die informele sektor (2) 3.6.3 Goeie vervoernetwerk om grondstowwe en/of vervaardigde
Misdaadsyfers neem toe (2) produkte te vervoer (1)
Infrastruktuur, bv. paaie, kan nie langer aan behoeftes voldoen Goed ontwikkelde hawe om produkte uit te voer (2)
nie (2) Goeie vervoernetwerk om werkers na hulle werksplekke te
Meer besoedeling (lug, water, geraas) vervoer (2)
Rommelstrooiing neem toe (2) Skep werksgeleenthede (2)
[Enige DRIE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (3 x 2) (6) Bevorder internasionale handel (2)
Bevorder binnelandse handel (2)
3.5 3.5.1 Finansies (1) (1 x 1) (1) Goed-ontwikkelde hawes om goedere uit te voer en/of in te
voer (2)
3.5.2 19% (1) (1 x 1) (1) [Enige EEN] (1 x 2) (2)
3.6.4 Nywerheidsontwikkeling word langs die ROI aangemoedig (2)
3.5.3 Klimaat: Groot dele van Suid-Afrika is geneig tot droogtes en
Nywerhede beweeg uit PWV/Gauteng na grensgebiede op die
reënval is onbetroubaar (2)
korridor (2)
Grond: Beperkte bewerkbare grond is beskikbaar vir landbou (2) Ontwikkeling van meer nywerhede in PWV/Gauteng neem af (2)
Klimaatstoestande lei tot hoë gronderosiekoers (2) [Enige TWEE] (2 x 2) (4)
Klimaatsverandering: Soos weerstoestande warmer en droër
word, is daar meer gewasverliese (2) 3.6.5 Ontwikkeling van nywerheidsgroeipunte in grensgebiede (2)
Klimaatsgevare: Haelstorms kan gewasse vernietig (2) Werksgeleenthede word geskep (2)
Weerlig steek gewasse/weiding aan die brand (2) Verbeterde infrastruktuur lok toeriste (2)
Oorstromings kan plante en diere vernietig (2) Inkomste gegenereer deur handgemaakte voorwerpe te
Siektes: Bek-en-klouseer lei tot verliese in vee (2) verkoop (2)
Voëlgriep het die pluimveebedryf beïnvloed (2) Verbeter lewenstandaard (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander natuurlike/fisiese faktore] (2 x 2) (4) Verhoogde toeganklikheid tot dienste (2)
Verhoogde toeganklikheid tot werksgeleenthede (2)
3.5.4 'n Belangrike bron van werkskepping in die primêre ekonomiese [Enige VIER punte of TWEE wat in meer detail bespreek word.
sektor (2) Aanvaar enige ander redelike antwoorde] (4 x 2) (8)
Bevorder ontwikkeling van sekondêre aktiwiteite (2) [75]
Voedseluitvoere verskaf buitelandse kapitaal (2)
Bevorder ontwikkeling van dorpe/markte (2)
Bevorder ontwikkeling van infrastruktuur (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (2 x 2) (4)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 157
Bylaag
Bylaag
Geografie/V1 11 DBE/2014 Geografie/V1 12 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
VRAAG 4 4.4 4.4.1 Om toe te sien dat mense regverdig behandel word en dat in al hul
maatskaplike behoeftes voorsien word (1)
158 BYLAAG 4.1 4.1.1 een (1) [KONSEP] (1 x 1) (1)
4.1.2 af (1) 4.4.2 Die voorreg ontneem om 'n huis te besit (1) (1 x 1) (1)
4.1.3 af (1)
4.1.4 metropool (1) 4.4.3 Dit toon dat selfs al woon ons in 'n demokratiese land, sekere
4.1.5 grootste (1) dinge steeds nie verander het nie (2) (1 x 2) (2)
4.1.6 PWV (1) 4.4.4 Grondbesithervorming (2) (1 x 2) (2)
4.1.7 indirek (1)
4.1.8 gehuggie (1) (8 x 1) (8) 4.4.5 Geen toegang tot kraanwater nie (2)
Geen elektrisiteit nie (2)
4.2 4.2.1 C (1) Geen toegang tot basiese dienste soos klinieke, skole en
4.2.2 C (1) behoorlike infrastruktuur nie (2)
4.2.3 A (1) Onvoldoende werksgeleenthede, swak lone (2)
4.2.4 B (1) [Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (2 x 2) (4)
4.2.5 C (1) 4.4.6 Die gewillige-koper/verkoper-beginsel neem lank om te
4.2.6 B (1) finaliseer (2)
4.2.7 C (1) (7 x 1) (7) Dit neem lank om dispute te bemiddel en probleme op te los (2)
Groot koste is betrokke (2)
4.3 4.3.1 Plakkerskampe/Bustees/Favelas (1) Politieke inmenging (2)
[Enige EEN. Aanvaar ander alternatiewe benamings] (1 x 1) (1) Wantroue in die regering se redenasie (2)
Uitsetting van plaasarbeiders ten spyte van nuwe grondbesit-
4.3.2 Toenemende neiging (1) (1 x 1) (1) wette (2)
Gebrek aan ondersteuning van die regering (2)
4.3.3 Mense migreer van landelike gebiede na stedelike gebiede op Geskille tussen die regering en tradisionele leiers rondom die
soek na werk (2) hoeveelheid grond wat herverdeel moet word (2)
Nie genoeg behuising en mense bou krotte om in te woon (2) Mense stel nie belang om te boer nie of het nie die kennis om te
[Enige EEN] (1 x 2) (2) boer nie en herverdeelde grond word dus nie benut nie (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (2 x 2) (4)
4.3.4 Swak infrastruktuur/voorbeelde (2)
Swak dienslewering/voorbeelde (2) 4.5 4.5.1 Wanneer daar geen formele struktuur is wat die handel beheer nie,
Onvoldoende behuising (2) bv. handelaars betaal nie belasting nie en is nie geregistreer nie
Onvoldoende mediese/opvoedkundige dienste (2) ens. (1)
Oorbesetting (2) Handel wat ontspanne, gemaklik, aanpasbaar en sonder reëls
Gebrek aan oop ruimtes (2) of regulasies is (2)
Hoë misdaadsyfer (2) [KONSEP] (1 x 1) (1)
Hoë besoedelingsvlakke (2) 4.5.2 Geen formele struktuur waaruit handel gedryf word nie/verkoop
Maatskaplike probleme (2) goedere op sypaadjies (1) (1 x 1) (1)
[Enige TWEE. Aanvaar ander] (2 x 2) (4)
4.5.3 Geen beskutting nie (2)
4.3.5 Meer laekostebehuising moet gebou word om mense sonder huise Geen stoorplek nie (2)
te akkommodeer (2) Geen ablusiefasiliteite/toilette nie (2)
Verbeter fasiliteite en dienste in landelike gebiede om te keer dat Blootgestel aan weerstoestande (2)
mense na stedelike gebiede toe trek (2) Onhigiëniese werkstoestande (2)
Teistering deur plaaslike owerhede/polisie (2)
Verskaf meer werksgeleenthede in afgeleë gebiede (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (2 x 2) (4)
Strenger wetgewing rakende die besetting van oop grond (2)
Hervestig mense wat tans in informele nedersettings woon (2) 4.5.4 Voorsien beskutting (2)
Subsidieer mense om ordentlike huise te bou (2) Voorsien stoorplek (2)
Gebruik standplaas- en diensskemas waar mense stukkies grond Voorsien toilette (2)
gegee word en aangemoedig word om hulle eie vaardighede te Voorsien water (2)
gebruik om huise te bou (2) [Enige TWEE. Moet antwoorde uit skets gee] (2 x 2) (4)
[Enige VIER. Aanvaar ander redelike antwoorde] (4 x 2) (8) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V1 13 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum
4.5.5 Betaal nie belasting nie (2)
Geen inkomste vir land nie (2)
BBP kan nie korrek bepaal word nie (2)
Duur om genoegsame fasiliteite vir informele handelaars te
verskaf (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (1 x 2) (2)
4.5.6 Die informele sektor het baie werklose mense geabsorbeer (2)
Mense leer entrepreneursvaardighede wat na die formele
besigheidsektor toe oorgedra kan word (2)
Die informele sektor steun die plaaslike vrugte- en groentemarkte,
© Departement van Basiese Onderwys 2014
want informele handelaars kry voorrade vanaf hierdie sentra, bv.
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
die Johannesburgse en Tshwane Varsproduktemark (2)
Die arm mense verdien 'n lewe uit die sektor eerder as om hulle tot
kriminele aktiwiteite te wend (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] ( 2 x 2) (4)
4.6 4.6.1 G (1) (1 x 1) (1)
4.6.2 Mynbou (1) (1 x 1) (1)
4.6.3 Groter instroming van mense as gevolg van werksgeleenthede (2)
Besmette grondwater lei tot dreinering van suur mynwater (2)
Meer lug-/geraasbesoedeling (2)
Beperkte waterverskaffing lei tot laer produksie-uitsette (2)
Druk op hulpbronne soos steenkool vir energie (2)
Ontwikkeling van informele nedersettings (2)
Toename in misdaad en maatskaplike probleme (2)
Druk op verouderde infrastruktuur (2)
Gauteng word strategies kwesbaar (2)
[Enige TWEE. Aanvaar ander redelike antwoorde] (2 x 2) (4)
4.6.4 Verskaf werk (2)
Verwerkte goedere uitgevoer (2)
Voorsien inkomste aan regering (2)
Verbeter Suid-Afrika se handelsbalans (2)
Lok buitelandse beleggings (2)
Bou handelsvennootskappe (2)
Nywerhede betaal belasting wat inkomste aan regering
voorsien (2)
Ontwikkeling van infrastruktuur verbeter vermoë om uit te voer (2)
Ontwikkeling van stedelike nedersettings/markte (2)
Die opgradering van die OR Tambo Internasionale Lughawe in
hierdie nywerheidskern het die lughawe 'n poort na Afrika en die
res van die wêreld gemaak, en daarmee ekonomiese groei
ondersteun (2)
[Enige VIER. Aanvaar ander redelike antwoorde] (4 x 2) (8)
[75]
TOTAAL: 225
BYLAAG 159 Kopiereg voorbehou
Bylaag
Bylaag
Geografie/V2 2 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model
HULPBRONMATERIAAL
160 BYLAAG
1. 'n Uittreksel uit topografiese kaart 3424BB HUMANSDORP
2. Ortofotokaart 3424BB 1 HUMANSDORP
3. LET WEL: Die hulpbronmateriaal moet deur skole vir hul eie gebruik
ingeneem word.
INSTRUKSIES EN INLIGTING
1. Skryf jou naam en klas/graad in die spasies op die voorblad.
2. Beantwoord AL die vrae in die spasies wat op hierdie vraestel voorsien word.
3. Jy word voorsien van 'n 1 : 50 000 topografiese kaart 3424BB van
HUMANSDORP en 'n ortofotokaart van 'n gedeelte van die gekarteerde
gebied.
4. Jy moet die topografiese kaart en die ortofotokaart aan die toesighouer
oorhandig aan die einde van hierdie eksamensessie.
5. Jy moet die blanko bladsy agterin hierdie vraestel vir alle rofwerk en
berekeninge gebruik. MOENIE hierdie bladsy van die vraestel losmaak NIE.
6. Toon ALLE berekeninge en formules, waar van toepassing. Punte sal
hiervoor toegeken word.
7. Jy mag 'n nieprogrammeerbare sakrekenaar gebruik.
8. Die volgende Engelse terme en hul Afrikaanse vertalings word op die
topografiese kaart getoon.
ENGELS AFRIKAANS
Brick works Steenmakery
Caravan park Karavaanpark
Diggings Uitgrawings
Golf course Gholfbaan
River Rivier
River mouth Riviermond
Sewage works Rioolwerke
Wetland Vlei
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Geografie/V2 3 DBE/2014 Geografie/V2 4 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
1.4 Wavecrest in blok B11 het 'n ... straatpatroon.
ALGEMENE INLIGTING OOR HUMANSDORP
A rooster-
Humansdorp is 'n klein dorpie in die Oos-Kaap met 'n bevolking van ongeveer 35 000. B beplande onreëlmatige
Hierdie dorpie is die kern van die Cacadu munisipale distrik se nywerhede en C radiale
boerdery. Dit word ook beskou as die deurgang na die kusdorp, Jeffreysbaai, wat D onbeplande onreëlmatige
16 kilometer daarvandaan geleë is. Humansdorp is 'n 50 kilometer-rit vanaf Port
Elizabeth. Dit is ekovriendelik en behou sy kleindorpse sjarme met verskeie 1.5 Die hoof primêre aktiwiteit wat in die gekarteerde gebied sigbaar is, is …
voetslaanpaaie en boswandelpaaie.
A vissery.
FIGUUR 1 B mynbou.
C bosbou.
© Departement van Basiese Onderwys 2014
D akkerbou.
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Bevolkingsdigtheid 2 000
1.6 Die algemene vloeirigting van die rivier in blok D8 op die topografiese
0,1–5
5–10
kaart is …
10–25
25–50 A suidwaarts.
50–100 B noordwaarts.
100–250 C ooswaarts.
Humansdorp D noordweswaarts.
1.7 Primêre aktiwiteite by X word beperk as gevolg van …
A 'n tekort aan vervoer.
VRAAG 1: MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE
B niestandhoudende strome.
C moerasse.
Die vrae hieronder is gebaseer op die 1 : 50 000 topografiese kaart 3424BB D afstand vanaf markte.
HUMANSDORP, sowel as die ortofotokaart van 'n gedeelte van die gekarteerde
gebied. Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. 1.8 Die verskynsel wat by P in blok B11 aangetref word, is 'n …
Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A–D) in die blokkie langs die vraag neer.
A sandbank.
1.1 Die skaal van die topografiese kaart is … as die skaal van die ortofotokaart. B sandstrand.
C baai.
A 10 keer groter D kusrots.
B 5 keer groter
C 5 keer kleiner 1.9 Die provinsie waarin Humansdorp geleë is, is (die) …
D 10 keer kleiner
A Wes-Kaap.
1.2 Die dorp Jeffreysbaai is 'n … B Oos-Kaap.
C KwaZulu-Natal.
A ontspanningsdorp. D Noordwes.
B nywerheidsdorp.
C opvoedkundige dorp. 1.10 Die verskynsel wat 1 genommer is op die ortofotokaart, is …
D poortdorp.
A uitgrawings.
B 'n droë pan.
1.3 Die vorm van die dorp Humansdorp is … C standhoudende water.
D rioolwerke.
A sirkelvormig.
B lineêr.
C T-vormig. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
D Y-vormig.
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 161
Bylaag
Bylaag
Geografie/V2 5 DBE/2014 Geografie/V2 6 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
1.11 Die helling wat tussen 5 en 6 op die ortofotokaart gevorm is, is 'n … VRAAG 2: KAARTBEREKENINGE EN -TEGNIEKE
2.1 Bereken die reguitlynafstand, in kilometer, tussen peilbaken 294 in blok F1 en
162 BYLAAG
A konkawe helling.
B helling met terrasse. peilbaken 94 in blok E1. Toon ALLE berekeninge.
C konvekse helling.
D egalige helling.
1.12 Die natuurlike verskynsel wat 5–6 op die ortofotokaart genommer is, is 'n …
A nek/saal.
B koppie/heuwel.
C rug.
D vallei.
1.13 Die indeksnommer van die kaartvel noordoos van Humansdorp is …
A 3424BB. (3 x 1) (3)
B 3324DC.
C 3424DD. 2.2 Bepaal die huidige magnetiese peiling van peilbaken 290 in blok F8 vanaf
D 3325CC. peilbaken 292 in blok D9.
1.14 Die ruitverwysing/koördinate/posisie van peilbaken 140 in blok B3 is … Formule : Huidige magnetiese peiling = ware peiling +
huidige magnetiese deklinasie
A 34°01'20"S 24°47'44"O/34°01,3S 24°47,7O.
B 34°02'40"S 24°48'16"O/34°02,7S 24°48,3O.
C 34°01'20"O 24°47'44"S/34°01,3O 24°47,7S.
D 34°02'40"O 24°48'16"S/34°02,7O 24°48,3S.
1.15 Die stad/dorp wat 68 km vanaf die gekarteerde gebied geleë is, is …
A Clarkson.
B Port Elizabeth.
C Hankey.
D Plettenbergbaai.
(15 x 1) [15]
(6 x 1) (6)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V2 7 DBE/2014 Geografie/V2 8 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
2.3 Bereken die gemiddelde gradiënt tussen peilbaken 290 in blok F8 en 2.4.3 Bereken die vertikale vergroting van die dwarsdeursnee. Toon
peilbaken 292 in blok D9. Toon ALLE berekeninge. ALLE berekeninge.
vertikale skaal
vertikale interval Formule : Vertikale vergroting =
Formule : Gradiënt = horisontale skaal
horisontale ekwivalent
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
(3 x 1) (3)
[20]
(6 x 1) (6)
2.4 Verwys na die dwarsdeursnee vanaf punthoogte 24 in blok F7 tot by
peilbaken 290 in blok F8 hieronder en beantwoord die vrae wat volg.
∙24
∆290
B A
Vertikale skaal: 1 cm stel 20 m voor
2.4.1 As jy by A staan, sal jy 'n persoon by B kan sien?
(1 x 1) (1)
2.4.2 Gee EEN rede vir jou antwoord op VRAAG 2.4.1.
(1 x 1) (1)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 163 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Bylaag
Bylaag
Geografie/V2 9 DBE/2014 Geografie/V2 10 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
3.4 Bestudeer die tabel hieronder wat die gemiddelde jaarlikse middag-
VRAAG 3: TOEPASSING EN INTERPRETASIE temperature vir gebied 5 en 11 op die ortofotokaart aantoon en beantwoord
164 BYLAAG die vrae wat volg.
3.1 Verwys na punt 3 en 4 op die ortofotokaart.
Gebied 11 Gebied 5
3.1.1 Benoem die landvorm wat tussen punt 3 en 4 op die ortofotokaart 24,5 °C 19 °C
voorkom.
Gebied 11 het 'n hoër gemiddelde temperatuur as gebied 5. Gee EEN
moontlike rede vir hierdie verskil in temperatuur.
(1 x 1) (1)
3.1.2 Noem die tipe wind wat snags op hierdie landvorm sal voorkom.
(1 x 2) (2)
(1 x 2) (2) 3.5 Vind residensiële gebied 12 op die ortofotokaart. Verwys ook na die
topografiese kaart. Is residensiële gebied 12 'n hoë- of lae-inkomste-
3.1.3 Teken 'n eenvoudige, vryhanddwarsdeursnee met byskrifte om die residensiële gebied? Gee 'n rede vir jou antwoord.
wind wat in VRAAG 3.1.2 geïdentifiseer is, te toon.
Inkomstegebied:
Rede:
(1 + 2) (3)
3.6 Dui aan of sone 10 op die ortofotokaart 'n ligte- of swaarnywerheidsgebied is.
Gee 'n rede vir jou antwoord.
(1 x 2) (2)
Tipe nywerheidsgebied:
3.2 In watter stadium van ontwikkeling is Kromrivier in blok I5? Gee 'n rede vir jou
antwoord. Rede:
Stadium: (1 + 2) (3)
Rede: 3.7 Jeffreysbaai het rofweg 'n lineêre vorm. Verduidelik waarom dit die geval is.
(1 + 2) (3)
3.3 Gee 'n moontlike verduideliking waarom daar so baie moerasse in die
gekarteerde gebied ontwikkel het.
(2 x 2) (4)
3.8 Verwys na FIGUUR 1 op bladsy 3. Is FIGUUR 1 'n politieke of tematiese
kaart? Gee 'n rede vir jou antwoord.
(1 x 2) (2)
Tipe kaart:
Rede:
(1 + 2) (3)
[25]
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V2 11 DBE/2014 Geografie/V2 12 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model NSS – Graad 12 Model
VRAAG 4: GEOGRAFIESE INLIGTINGSTELSELS (GIS) 4.2.2 Jy wil 'n vakansie-oord naby Kromriviermond bou, maar jy is
bekommerd dat die Kromrivier kan oorstroom. Verduidelik hoe jy
4.1 Verwys na die beelde hieronder wat ruimtelike resolusie toon en beantwoord bufferskepping kan gebruik om jou met hierdie probleem te help.
die vrae wat volg.
A B (1 x 2) (2)
4.3 Verwys na blok E7 op die topografiese kaart.
4.3.1 Identifiseer die volgende in blok E7:
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
(a) 'n Puntverskynsel: (1 x 1) (1)
(b) 'n Lynverskynsel: (1 x 1) (1)
(c) 'n Oppervlak-/poligoonverskynsel:
(1 x 1) (1)
4.1.1 Definieer die begrip ruimtelike resolusie.
4.4 Jy word gevra om 'n papier-GIS te doen om die toeganklikheid van
Humansdorp te bepaal. Noem die hoofdatalaag wat jy in jou ondersoek sal
gebruik en gee 'n rede vir jou antwoord.
(1 x 1) (1) Hooflaag:
4.1.2 Watter beeld, A of B, het 'n beter ruimtelike resolusie? Gee 'n rede Rede:
vir jou antwoord.
(1 + 2) (3)
Beeld:
4.5 Verduidelik waarom datamanipulasie belangrik is in 'n GIS.
Rede:
(1 + 2) (3)
4.2 Bufferskepping speel 'n belangrike rol in vloedvoorkoming by
Kleinriviermond in blok I6. (1 x 2) (2)
[15]
4.2.1 Definieer die begrip bufferskepping.
TOTAAL: 75
(1 x 1) (1)
Kopiereg voorbehou
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 165
Bylaag
Bylaag
DBE/2014
NSS – Graad 12 Model
ROFWERK EN BEREKENINGE
Kopiereg voorbehou
Geografie/V2
166 BYLAAG © Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Geografie/V2 2 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum
HULPBRONMATERIAAL
1. 'n Uittreksel uit topografiese kaart 3424BB HUMANSDORP
2. Ortofotokaart 3424BB 1 HUMANSDORP
3. LET WEL: Die hulpbronmateriaal moet deur skole vir hul eie gebruik
ingeneem word.
INSTRUKSIES EN INLIGTING
1. Skryf jou naam en klas/graad in die spasies op die voorblad.
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
2. Beantwoord AL die vrae in die spasies wat op hierdie vraestel voorsien word.
3. Jy word voorsien van 'n 1 : 50 000 topografiese kaart 3424BB van
HUMANSDORP en 'n ortofotokaart van 'n gedeelte van die gekarteerde
gebied.
4. Jy moet die topografiese kaart en die ortofotokaart aan die toesighouer
oorhandig aan die einde van hierdie eksamensessie.
5. Jy moet die blanko bladsy agterin hierdie vraestel vir alle rofwerk en
berekeninge gebruik. MOENIE hierdie bladsy van die vraestel losmaak NIE.
6. Toon ALLE berekeninge en formules, waar van toepassing. Punte sal
hiervoor toegeken word.
7. Jy mag 'n nieprogrammeerbare sakrekenaar gebruik.
8. Die volgende Engelse terme en hul Afrikaanse vertalings word op die
topografiese kaart getoon.
ENGELS AFRIKAANS
Brick works Steenmakery
Caravan park Karavaanpark
Diggings Uitgrawings
Golf course Gholfbaan
River Rivier
River mouth Riviermond
Sewage works Rioolwerke
Wetland Vlei
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 167
Bylaag
Bylaag
Geografie/V2 3 DBE/2014 Geografie/V2 4 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
1.4 Wavecrest in blok B11 het 'n ... straatpatroon.
ALGEMENE INLIGTING OOR HUMANSDORP
A rooster-
168 BYLAAG
Humansdorp is 'n klein dorpie in die Oos-Kaap met 'n bevolking van ongeveer 35 000. B beplande onreëlmatige
Hierdie dorpie is die kern van die Cacadu munisipale distrik se nywerhede en
C radiale B
boerdery. Dit word ook beskou as die deurgang na die kusdorp, Jeffreysbaai wat D onbeplande onreëlmatige
16 kilometer daarvandaan geleë is. Humansdorp is 'n 50 kilometer-rit vanaf Port
Elizabeth. Dit is eko-vriendelik en behou sy kleindorpie sjarme met verskeie 1.5 Die hoof primêre aktiwiteit wat in die gekarteerde gebied sigbaar is, is …
voetslaanpaaie en boswandelpaaie.
A vissery.
FIGUUR 1 B mynbou.
C bosbou. D
D akkerbou.
Bevolkingsdigtheid 2 000
1.6 Die algemene vloeirigting van die rivier in blok D8 op die topografiese
0,1–5
kaart is …
5–10
10–25
25–50 A suidwaarts.
50–100 B noordwaarts.
100–250 C ooswaarts. A
Humansdorp D noordweswaarts.
1.7 Primêre aktiwiteite by X word beperk as gevolg van …
A 'n tekort aan vervoer.
VRAAG 1: MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE
B niestandhoudende strome.
C moerasse.
Die vrae hieronder is gebaseer op die 1 : 50 000 topografiese kaart 3424BB D afstand vanaf markte.
C
HUMANSDORP, sowel as die ortofotokaart van 'n gedeelte van die gekarteerde
gebied. Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. 1.8 Die verskynsel wat by P in blok B11 aangetref word, is 'n …
Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A–D) in die blokkie langs die vraag neer.
A sandbank.
1.1 Die skaal van die topografiese kaart is … as die skaal van die ortofotokaart. B sandstrand.
C baai.
A 10 keer groter D kusrots.
D
B 5 keer groter
C 5 keer kleiner 1.9 Die provinsie waarin Humansdorp geleë is, is (die) …
D 10 keer kleiner
C
A Wes-Kaap.
1.2 Die dorp Jeffreysbaai is 'n … B Oos-Kaap.
C KwaZulu-Natal.
D Noordwes.
B
A ontspanningsdorp.
B nywerheidsdorp.
1.10 Die verskynsel wat 1 genommer is op die ortofotokaart, is …
C opvoedkundige dorp.
D poortdorp.
A
A uitgrawings.
B 'n droë pan.
1.3 Die vorm van die dorp Humansdorp is … C standhoudende water.
D rioolwerke.
C
A sirkelvormig.
B lineêr.
C T-vormig. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
D Y-vormig.
B
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V2 5 DBE/2014 Geografie/V2 6 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
1.11 Die helling wat tussen 5 en 6 op die ortofotokaart gevorm is, is 'n … VRAAG 2: KAARTBEREKENINGE EN -TEGNIEKE
A konkawe helling. 2.1 Bereken die reguitlynafstand, in kilometer, tussen peilbaken 294 in blok F1 en
B helling met terrasse. peilbaken 94 in blok E1. Toon ALLE berekeninge.
C konvekse helling.
D egalige helling.
A Ware Afstand = Kaartafstand x Kaartskaal
= 4,8 cm x 0,5 km
1.12 Die natuurlike verskynsel wat 5–6 op die ortofotokaart genommer is, is 'n … = 2,4 km
Speling [2,3 km tot 2,5 km] (3 x 1) (3)
A nek/saal.
B koppie/heuwel. 2.2 Bepaal die huidige magnetiese peiling van peilbaken 290 in blok F8 vanaf
C rug. peilbaken 292 in blok D9.
© Departement van Basiese Onderwys 2014
C
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
D vallei.
Formule : Huidige magnetiese peiling = ware peiling +
1.13 Die indeksnommer van die kaartvel noordoos van Humansdorp is … huidige magnetiese deklinasie
A 3424BB.
B 3324DC. Ware peiling = 203° (201 o – 205°)
C 3424DD. Verskil in jaar = 2014 – 2001
D 3325CC.
D = 13 jaar
Gemiddelde jaarlikse verandering = 9'W
1.14 Die ruitverwysing/koördinate/posisie van peilbaken 140 in blok B3 is … Totale verandering = 13 x 9'W
= 117'W
A 34°01'20"S 24°47'44"O/34°01,3S 24°47,7O. = 1°57'W
B 34°02'40"S 24°48'16"O/34°02,7S 24°48,3O. Magnetiese deklinasie in 2014 = 25o29'W +1°57'W
C 34°01'20"O 24°47'44"S/34°01,3O 24°47,7S. = 26o86'W
D 34°02'40"O 24°48'16"S/34°02,7O 24°48,3S.
A = 27o 26'W
Magnetiese peiling = 203° + 27o26'
1.15 Die stad/dorp wat 68 km vanaf die gekarteerde gebied geleë is, is … = 230o26'
Speling [228 o26' tot 232 o26'] (6 x 1) (6)
A Clarkson.
B Port Elizabeth.
C Hankey.
D Plettenbergbaai.
B
(15 x 1) [15]
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 169
Bylaag
Bylaag
Geografie/V2 7 DBE/2014 Geografie/V2 8 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
2.3 Bereken die gemiddelde gradiënt tussen peilbaken 290 in blok F8 en 2.4.3 Bereken die vertikale vergroting van die dwarsdeursnee. Toon
ALLE berekeninge.
170 BYLAAG peilbaken 292 in blok D9. Toon ALLE berekeninge.
vertikale skaal
vertikale interval Formule : Vertikale vergroting =
Formule : Gradiënt = horisontale skaal
horisontale ekwivalent
Vertikale Vergroting = Vertikale Skaal
VI = 47,3 m – 26,5 m VI = 47,3 m – 26,5 m Horisontale Skaal
= 20,8 m = 20,8 m
= 1:2 000
HE = 5,9 cm x 500 m OF HE = 5,9 cm x 10 000 cm 1:50 000
100 100
= 2 950 m = 2 950 m = 1__ x 50 000
2 000 1
Gradiënt = 20,8_ Gradiënt = 20,8
2 950 2 950
= 1_ = _ 1__ = 25
1
141,8 141,8
= 1:141,8 = 1:141,8 = 25 keer (3 x 1) (3)
Speling [1:139 to 1:144,2] (6 x 1) (6) [20]
2.4 Verwys na die dwarsdeursnee vanaf punthoogte 24 in blok F7 tot by
trigonometriese baken 290 in blok F8 hieronder en beantwoord die vrae wat
volg.
∙24
∆290
B A
Vertikale skaal: 1 cm stel 20 m voor
2.4.1 As jy by A staan, sal jy 'n persoon by B kan sien?
Ja (1 x 1) (1)
2.4.2 Gee EEN rede vir jou antwoord op VRAAG 2.4.1.
Geen obstruksies/hoogliggende gebiede tussen die twee punte
[Konsep] (1 x 1) (1)
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Geografie/V2 9 DBE/2014 Geografie/V2 10 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
3.4 Bestudeer die tabel hieronder wat die gemiddelde jaarlikse middag-temperature
VRAAG 3: TOEPASSING EN INTERPRETASIE vir gebied 5 en 11 op die ortofotokaart aantoon en beantwoord die vrae wat volg.
3.1 Verwys na punt 3 en 4 op die ortofotokaart. Gebied 11 Gebied 5
24,5 °C 19 °C
3.1.1 Benoem die landvorm wat tussen punt 3 en 4 op die ortofotokaart
voorkom. Gebied 11 het 'n hoër gemiddelde temperatuur as gebied 5. Gee EEN moontlike
rede vir hierdie verskil in temperatuur.
(Rivier)vallei (1 x 1) (1)
Gebied 11 is stedelik en gebied 5 is landelik
3.1.2 Noem die tipe wind wat snags op hierdie landvorm sal voorkom. Gebied 11 bestaan uit mensgemaakte oppervlaktes (beton, staal, teer) en
gebied 5 uit plantegroei
Katabatiese/hellingafwaartse/bergbries (1 x 2) (2) Natuurlike prosesse bv. evapotranspirasie vind by 5 plaas, maar is beperk by 11
© Departement van Basiese Onderwys 2014
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
Meer besoedeling by 11 wat hitte vasvang as by 5
3.1.3 Teken 'n eenvoudige, vryhanddwarsdeursnee met byskrifte om die Meer kunsmatige verhitting by 11 as by 5
wind wat in VRAAG 3.1.2 geïdentifiseer is, te toon. [Enige EEN. Aanvaar ander antwoorde wat met hitte-eiland verband hou] (1 x 2) (2)
3.5 Vind residensiële gebied 12 op die ortofotokaart. Verwys ook na die
topografiese kaart. Is residensiële gebied 12 'n hoë- of lae-inkomste-
residensiële gebied? Gee 'n rede vir jou antwoord.
Katabatiese Inkomstegebied: Lae inkomste residensiële gebied
Wind
Rede: Het klein erwe
Behuisingsdigtheid is hoog
[Enige EEN. Aanvaar ander gepaste redes.] (1 + 2) (3)
(2) 3.6 Dui aan of sone 10 op die ortofotokaart 'n ligte- of swaarnywerheidsgebied is.
Gee 'n rede vir jou antwoord.
3.2 In watter stadium van ontwikkeling is Kromrivier in blok I5? Gee 'n rede vir jou
antwoord. Tipe nywerheidsgebied: Swaar nywerheid
Rede: Aan buitewyke van stad
Stadium: Oud/benedeloop Gelyk grond
Ruimte vir uitbreiding
Rede: Daar is gevlegte strome [Enige EEN. Aanvaar ander gepaste redes] (1 + 2) (3)
Wye vloedvlakte
Langs die oseaan 3.7 Jeffreysbaai het rofweg 'n lineêre vorm. Verduidelik waarom dit die geval is.
[Enige EEN] (1 + 2) (3)
Volg vorm van kuslyn
3.3 Gee 'n moontlike verduideliking waarom daar so baie moerasse in die Voorstede ontwikkel so na as moontlik aan die kuslyn
Inwoners verkies 'n see-uitsig
gekarteerde gebied ontwikkel het.
Nedersetting wil van afkoelingseffek van die seebries gebruik maak
[Enige TWEE] (2 x 2) (4)
Gebied plat/geleidelike helling
Water dreineer nie maklik weg nie 3.8 Verwys na FIGUUR 1 op bladsy 3. Is FIGUUR 1 'n politieke of tematiese kaart?
Grond is versadig Gee 'n rede vir jou antwoord.
[Enige EEN. Aanvaar ander aanvaarbare antwoord] (1 x 2) (2)
Tipe kaart: Tematiese kaart
Rede: Fokus op spesifieke tema naamlik bevolkingsdigtheid
[Konsep] (1 + 2) (3)
[25]
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
BYLAAG 171 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Bylaag
Bylaag
Geografie/V2 11 DBE/2014 Geografie/V2 12 DBE/2014
NSS – Graad 12 Model – Memorandum NSS – Graad 12 Model – Memorandum
4.2.2 Jy wil 'n vakansie-oord naby Kromriviermond bou, maar jy is
VRAAG 4: GEOGRAFIESE INLIGTINGSTELSELS (GIS) bekommerd dat die Kromrivier kan oorstroom. Verduidelik hoe jy
172 BYLAAG bufferskepping kan gebruik om jou met hierdie probleem te help.
4.1 Verwys na die beelde hieronder wat ruimtelike resolusie toon en beantwoord
die vrae wat volg. Bufferskepping kan gebruik word om die gebied rondom die rivier
wat moontlik mag oorstroom, af te baken en daar kan dan buite die
gebied gebou word (1 x 2) (2)
A B
4.3 Verwys na blok E7 op die topografiese kaart.
4.3.1 Identifiseer die volgende in blok E7:
(a) 'n Puntverskynsel: Reservoir
Windpomp
[Enige een] (1 x 1) (1)
(b) 'n Lynverskynsel: Sekondêre pad
Ander pad
Rivier/stroom
Damwal
Kontoerlyn
4.1.1 Definieer die begrip ruimtelike resolusie. [Enige EEN] (1 x 1) (1)
Dit beskryf die hoeveelheid detail wat deur 'n kaart of beeld getoon (c) 'n Oppervlak-/ Dam
word [Konsep] (1 x 1) (1) poligoonverskynsel: Standhoudende water
Niestandhoudende water
4.1.2 Watter beeld, A of B, het 'n beter ruimtelike resolusie? Gee 'n rede [Enige EEN] (1 x 1) (1)
vir jou antwoord.
4.4 Jy word gevra om 'n papier-GIS te doen om die toeganklikheid van
Beeld: B Humansdorp te bepaal. Noem die hoofdatalaag wat jy in jou ondersoek sal
gebruik en gee 'n rede vir jou antwoord.
Rede: Dit het kleiner en meer beeldelemente/pixels
Dit toon meer detail Hooflaag: Vervoer/paaie
[Enige EEN rede] (1 + 2) (3)
Rede: Toeganklikheid bepaal deur vervoerinfrastruktuur omdat
vervoernetwerke nodig is om Humansdorp te bereik
4.2 Bufferskepping speel 'n belangrike rol in vloedvoorkoming by Kleinriviermond
[Konsep] (1 + 2) (3)
in blok I6.
4.5 Verduidelik waarom datamanipulasie belangrik is in 'n GIS.
4.2.1 Definieer die begrip bufferskepping.
Datamanipulasie behels dat verskillende databronne na 'n formaat verander
'n Lyn wat gebruik word om 'n gebied rondom 'n ruimtelike word wat geïntegreer kan word
verskynsel af te baken Wanneer al die datalae in ooreenstemmende datalêers is, kan die data
[Konsep] (1 x 1) (1) geïntegreer (saamgestel) word
Statistiese inligting moet in so 'n lêerformaat gemanipuleer word dat dit in
GIS-sagteware gebruik kan word en aan spesifieke verskynsels gekoppel kan
word
Foute in die databasis kan tydens manipulasie uitgestel word
[Enige EEN. Konsep] (1 x 2) (2)
TOTAAL: 75
Kopiereg voorbehou
Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie © Departement van Basiese Onderwys 2014
Bylaag
© Departement van Basiese Onderwys 2014 BYLAAG 173
Mind the Gap KABV Graad 12 Geografie
3424BB HUMANSDORP. 1:50 000 SinnAtin’®
oa 28 19.66 "ben _ 24°07
Fewer
oars
xaneuicuvis river gas” \\
i Glad
34°09 34°05"
2a%s" 24's
L Ea 85.
san yee Brace Sune Mang. Pg. Monty ~ } 2 : Soon ie hil it See ne
Cte our aetontmea opmacpenkaing Mss ony Ma nin in one Spt
‘Rvdoaat omg nn ene etapa nin gn cor rt ong senha ov meme
‘Sopee mario pseu oat
REFERENCE VERKLARING REFERENCE VERKLARING.
ersten Cam oS nae
rteton 2728 es
iy Homer Mago
Ts No ey 20 |
wesed
INOEXTO SHEETS. INDERBVAN VELLE
sewer | a9
~
1999
Die Mind the Gap studiegidsreeks help jou om die sprong te maak deur hard
te studeer om sukses in die Graad 12 eksamen te behaal.
Hierdie publikasie is nie te koop nie.
© Kopiereg Departement van Basiese Onderwys www.education.gov.za
Inbelsentrum 0800 202 933
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 12 Geography.
- Grade 12 Geography notes
CAPS revision notes with worked examples.
- Geography questions by topic
Past exam questions sorted by CAPS topic, with memos where available.
- Grade 12 Geography quizzes
Short topic quizzes with instant feedback.
- All Grade 12 Geography past papers
Past papers by year, with memos where available.
- Grade 12 Study guides
More Geography and other subjects in this collection.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
Question paper
Geography Grade 12 P1 Gauteng June 2025 Question Paper (Afr)
Memorandum
Geography Grade 12 Paper 2 Gauteng Mock 2025 Memo
Question paper
Geography Grade 12 Paper 1 KZN Mock 2025 Question Paper
Question paper
Geography Grade 12 Paper 2 KZN Mock 2025 Question Paper
Memorandum
Geography Grade 12 P2 Eastern Cape Prelim 2024 Memo (Afrikaans)
Memorandum
Geography Grade 12 Paper 2 Gauteng Prelim 2024 Memo (Afrikaans)
Related documents
Memorandum
Geography Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Memo (Afrikaans)
Memorandum
Geography Grade 12 Eastern Cape June 2023 Memo (Afrikaans)
Question paper
Geography Grade 12 Eastern Cape June 2023 Question Paper (Afr)
Question paper
Geography Grade 12 Eastern Cape June 2023 Question Paper (Afr)
Question paper
Geography Grade 12 Eastern Cape June 2022 Question Paper (Afr)
Memorandum
Geography Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2022 Memo (Afrikaans)
More from Grade 12 Geography
Question paper
Geography Grade 12 Eastern Cape June 2023 Question Paper
Question paper
Geography Grade 12 GAU June 2023 Question Paper
Question paper
Geography Grade 12 Paper 2 KZN Prelim 2023 Question Paper
Question paper
Geography Grade 12 MAPS 2023 Question Paper
Question paper
Geography Grade 12 Paper 2 MAPS 2023 Question Paper
Memorandum