Setswana Hl Grade 12 P3 NSC November 2021 QP (Setswana)

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE MOPHATO 12 SETSWANA PUO YA GAE (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) NGWANAITSEELE 2021 KAEDI YA GO TSHWAYA MADUO: 100 Memorantamo o, o na le ditsebe di le 14. Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO] ELA TLHOKO:  Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).  Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.  Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.  Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase. Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 IPAAKANYO - Tsibogelo ya maemo a a - Tsibogelo e e - Tsibogelo e e - Tsibogelo ya - Tsibogelo e e seng Maemo a a kwa godimo kwa godimo go gaisa a a tlhamilweng ka itumedisang tomagano e e sa maleba gotlhelele (Tsibogelo le tlwaelegileng matsetseleko - Dikakanyo di lomagane tlhomamang - Dikakanyo tse di dikakanyo) - Dikakanyo tse di - Dikakanyo tse di mo go tlhaloganyegang e - Dikakanyo tse di sa tlhakatlhakaneng, di -Thulaganyo ya botlhale, tse di gwetlhang maleba tota gape di bile go kgotsofatsa tlhapang e bile di se na tlhoka tsepamo, di dikakanyo tsa mogopolo le go supa kgatlhisa le bosupi jwa - E rulagane le go boitlhamedi gasagane le go ipaakanyo kgolo kgolo lomagana mo go - Bosupi jo bonnye jwa boelediwa -Temogo ya - E rulagantswe le go - E rulagantswe bontle tlhaloganyegang go thulaganyo le tomagano - Ga e a rulagana e bile maitlhomo, lomagana ka maemo a thata le go lomagana go tsenyeletsa matseno, ga e a lomagana baamogedi le dinaledi go tsenyeletsa tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo bokao matseno, mmele le mmele le bokhutlo bokhutlo 30 MADUO 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 - Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Bogolo jwa tsibogelo -Ga go na maiteko a go manontlhotlho, mme e tlhamilweng ka itumedisang, mme e ga bo maleba tsibogela setlhogo tlhaela ditlhokego tse di matsetseleko latlhegelwa ke go -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di seng tsibosang tsa tlhamo ya -Dikakanyo tse di tlhaloganyesega lomaganeng e bile di maleba e bile di sa siama maemo a dinaledi maleba gape di -Dikakanyo di lomagane tlhakatlhakane gotlhelele - Dikakanyo tse di kgatlhisa le go kgotsofatsa -Ga go na bosupi jwa -Ipaakanyo e e sa botlhale e bile di supa -E rulagantswe bontle le -Maemo a a rileng a thulaganyo le tomagano tsepamang e bile e kgolo go lomagana go thulaganyo le tomagano tlhakatlhakane - E rulagantswe ka tsenyeletsa matseno, go tsenyeletsa matseno, matsetseleko le ka mmele le bokhutlo mmele le bokhutlo tomagano go tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang PUO, SETAELE LE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 GO TSELEGANYA/ -Segalo, rejisetara, setaele le -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, RUNA tlotlofoko di maleba thatathata le setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko setaele le tlotlofoko ga maikaelelo, baamogedi le bokao maleba thata le maleba le maikaelelo, bomaleba jwa tsona di maleba le Maemo a a kwa godimo Segalo, rejisetara, ka maemo a a kwa godimo maikaelelo, baamogedi baamogedi le bokao bo kwa tlase ga maikaelelo, setaele, tlotlofoko tse -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka le bokao -Tiriso e e maleba ya maikaelelo, baamogedi le bokao di maleba go maemo a a tlhaolegileng -Puo e nonofile le tiriso puo go tlhagisa bokao baamogedi le bokao -Puo ga e maikaelelo/ -Segalo se se nang le ya segalo e maleba -Segalo se maleba -Tiriso ya puo ke ya tlhaloganyesege ditlamorago le bokao maikaelelo a a tlhotlheletsang -Segalo se se maleba -Diphoso tsa thutapuo maemo a motheo -Segalo ga se maleba Tlhopho ya mafoko -Ga go na diphoso tsa thutapuo se dirisitswe ka tsepamo le mopeleto di dinnye thata gotlhelele Tiriso ya puo le le tsa mopeleto ka gotlhe -Bogolo jwa yona ga bo -Tlotlofoko e -Segalo, tlhopho le -Diphoso tsa mopeleto melawana, tiriso ya -Tlotlofoko e e manontlhotlho ya na diphoso tsa thutapuo lekanyeditswe tiriso ya mafoko e e di dintsintsi matshwao a puiso, maemo a a kwa godimo le mopeleto seng maleba -Tlotlofoko e nnye thutapuo le mopeleto -Totlofoko e tlhamilwe -Diphoso tsa thutapuo thata mme e dira gore ka matsetseleko le mopeleto di dintsi go nne thata go 15 MADUO -Tlotlofoko e tlhaloganya lekanyeditswe thata 13 10 7 4 Maemo a a kwa tlase -Puo e e matsetseleko ya -Puo e e ngokang e bile -Tiriso ya puo e e mo -Tiriso e e bokoa ya tlhotlheletso e e nonofileng mo e nonofile ka kakaretso magareng, ka go puo segalong -Diphoso tse di mmalwa tlhoka tsepamo -Diphoso tsa thutapuo -Ga e na diphoso tsa thutapuo tsa thutapuo le mopeleto -Diphoso tsa thutapuo le mopeleto di le tsa mopeleto ka gotlhe -Tlotlofoko e tlhamilwe le mopeleto di dintsintsi -Tlotlofoko e tlhamilwe ka bontle lekanyeditswe -Tlotlofoko e e manontlhotlho -Tlotlofoko e lekanyeditsweng tota lekanyeditswe KAGEGO 5 4 3 2 0–1 -Kago e e manontlhotlho ya -Kago e e latelanang ya -Kago ya dintlhana tse -Go na le dintlha -Dintlha tse di Diponagalo tsa dintlha dintlhana di maleba dingwe tsa kago tse di botlhokwa tsa kago di setlhangwa -Dipolelo, ditemana di bopilwe -Dipolelo, ditemana, di -Dipolelo, ditemana tse amogelesegang a tlhaela Kago ya ditemana le bontlentle latelana, di a farologana di bopilweng sentle -Dipolelo le ditemana -Dipolelo le ditemana go tlhangwa ga -Dintlhana tse di tlhaolegileng –Dintlhana tse di -Tlhamo e sa ntse e na di fosagetse di fosagetse dipolelo lomaganeng le tlhaloganyo -Tlhamo e na le -Tlhamo e tlhoka 5 MADUO tlhaloganyo e nnye tlhaloganyo Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA B: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO [Maduo a le 25] Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e tlhaelang Ga a fitlhelela matsetseleko DITENG, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 THULAGANYO LE -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e ntle tota e e -Tsibogelo e e lekaneng -Tsibogelo e e supang -Tsibogelo e senola go SEBOPEGO kwa godimo go gaisa se bontshang kitso e ntle ya e e bontshang kitso ya kitso e e kwa tlase ya tlhoka kitso ya diponagalo se lebeletsweng ka gale, e diponagalo tsa mofuta wa diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta wa tsa mofuta wa setlhangwa Tsibogelo le dikakanyo bontsha kitso e e setlhangwa wa setlhangwa setlhangwa -Bokao jo bo Kokoanyo ya dikakanyo tseneletseng ya -E tsepame – ga e a -Ga e a tsepama ka -Go na le tsepamo e e kgoreletsegileng ka go gore go rulaganngwe diponagalo tsa mofuta wa fapoga setlhogo gotlhe – go na le go eta rileng mme kwalo e fapoga setlhogo go go Maitlhomo, baamogedi, setlhangwa -Diteng le dikakanyo di e fapoga mo setlhogong fapogile setlhogo feteletseng diponagalo/melawana le -Dikakanyo tse di botlhale, lomagane -Diteng le dikakanyo di -Diteng le dikakanyo ga di -Ga go na tomagano ya tiriso tse di gamogileng di totile -Dintlha tse di lomagane mo go lomagane ka gale. diteng le dikakanyo setlhogo thadisitsweng sentle gape utlwalang -Ke dintlha tse di mmalwa -Ke dintlha di le mmalwa -Diteng le dikakanyo di di tshegetsa setlhogo -Dintlha dingwe di tse di tshegetsang fela tse di tshegetsang MADUO 15 lomagane bontle -Sebopego se se tshegetsa setlhogo setlhogo setlhogo -Tlhaloso ya maemo a a lolameng ka diphoso tse -Sebopego se se -Tiriso e e phatlhaletseng -Ga go a dirisiwa melawana kwa godimo e bile dintlha dinnye maleba ka kakaretso ya melawana ya ya sebopego tsotlhe di tshegetsa fela go na le go sa sebopego le go tlodisiwa setlhogo nepagale go go rileng matlho go go -Sebopego se se maleba tseneletseng gape se nepagetse PUO, SETAELE LE GO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 TSELEGANYA/RUNA -Segalo, rejisetara, setaele -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, setaele, Segalo, rejisetara, le tlotlofoko tse di maleba setaele le tlotlofoko tse di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di tlotlofoko ga di tsamaisane setaele, maitlhomo, thatathata le maitlhomo, maleba thata le maleba le maitlhomo, fosagetse go le gonnye le maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso baamogedi le tiriso maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso go maitlhomo, baamogedi tiriso Tiriso ya puo le -Thutapuo e nepagetse e tiriso -Go diphoso dingwe tsa le tiriso -E phephetha ka diphoso melawana bile e agegile sentle -Thutapuo e nepagetse ka thutapuo -Thutapuo e e sa gape e tlhakatlhakane Tlhopho ya mafoko -Puo e e se nang diphoso kakaretso e bile e agegile -Diphoso tsa puo ga di lolamang ka diphoso tse - Bokao bo kgoreletsegile Matshwao a puiso le gotlhelele sentle kgoreletse bokao dintsi tota mopeleto -Tlotlofoko ke ya maemo a -Bogolo ga go na diphoso -Tlotlofoko e e lekaneng -Diphoso tsa puo di -Tlotlofoko ga e maleba go MADUO 10 a kwa godimo. mo puong kgoreleditse bokao maitlhomo -Tlotlofoko e e siameng -Tlotlofoko e e tota lekanyeditsweng Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 5 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA A: TLHAMO POTSO 1 Mokgwa wa go tshwaya tiro ya boitlhamedi: Tlhamo ga e a tshwanela go tlhoka sesupo sa gore e buisitswe e bile e abetswe maduo jaaka go tshwanetse. Maduo a a abetsweng tlhamo a tshwanetse gore a nne le sesupo sa gore a fitlheletswe jang. Tlhamo ga e tshwane le tshobokanyo ka tekanyetso e e gagametseng ya mafoko, yona ke tiro ya boitlhamedi. Fa tlhamo e elela ka boitlhamedi le go ngoka mmuisi, ga go a siama go tota mogopolo mo boleeleng jwa yona fela mme go itlhokomolosiwa diteng. Molawana o o tlhamaletseng ke go re:  Go se nne le dikotlhao tsa tlaleletso tse di newang gonne ruboriki e na le dikotlhao ka bo yona. 1.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Motsotso o o neng wa fetola botshelo jwa me. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo.  A supe boitshimololedi.  A tlhagise letlha, letsatsi, kgwedi, ngwaga le nako.  A tlhalose ka moo botshelo jwa gagwe bo neng bo le ka teng pele bo fetoga.  A tlhagise motsotso oo gore ke ofe.  A tlhagise ditiragalo tsotlhe tsa motsotso oo jaaka di diragetse, le ditlamorago tsa tsona.  A tlhagise maitemogelo le maikutlo a gagwe mo motsotsong oo.  A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 6 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya 1.2 Tlhamo Tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Letsatsi lwa ntlha ke kopana le rre. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo tlhaloso:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go ntsha molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo.  A tlhagise se se tlhotlheleditseng go kopana ga bona.  A tlhagise letlha, letsatsi, ngwaga le nako e ba kopaneng ka yona.  A tlhagise ditlamorago tsa kopano mo matshelong a bona.  A tlhagise maikutlo a bona ka ga kopano eo.  A supe ntlhakemo ya gagwe kwa bokhutlong. [50] 1.3 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Fa letsatsi la lenyalo la me le ka nna monongwaga … Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo:  Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.  Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.  Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.  Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo.  Tlhamo e kwalwe ka pakatlang. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 7 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya  A tlhagise mofuta wa lenyalo.  A tlhagise dintlha tse di amang batlamoletlong mabapi le melao le melawana ya COVIL-19.  Tlhagiso ya dilo tse motlhatlhojwa a lebeletsweng go di tlhokomela jaaka: - Diaparo tsa lenyalo - Mokgabiso wa lefelo la lenyalo - Dijanaga tse di tsamaisang banyadi. - Dijo tse di tlaa bong di jewa. - Bafelegetsi, ba bogwe/bogadi, masika le ditsala.  Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa. [50] 1.4 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlisa tekatekanyo mo matlhakoreng otlhe a dingangisano. O leba matlhakore otlhe a setlhogo a bo a tlhagisa dintlha tsa thulano a sa tseye letlhakore. Motlhatlhojwa a ka tlhagisa ntlhakemo ya gagwe, mme go na le tekatekanyo ya dintlha tse di emelelang setlhogo le tse di leng kgatlhanong le sona e bile di sekasekiwa mo tsamaong ya kwalo ya tlhamo. Sekao sa setlhogo: A go fepiwa ga barutwana kwa dikolong go botlhokwa? Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyeng letlhakore:  Tlhamo e tlhagise matlhakore a le mabedi, mme dikakanyo di tlhagisiwa ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.  Tlhagisa dikakanyo sentle e bile o di tshegetse  Dira gore go dumelanwe le wena gape o se ineele bonolo.  Puo e tsose maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Popego e rulagane ka kelotlhoko le ka tlhomamo e lebeletse kemo ya botlhe.  Tlhagiso e nne e e tswileng diatla go supa tlhaloganyo e e utlwalang.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang, mme e pateletse mmuisi go dumalana le e e tlhagisitsweng.  Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo.  A tlhagise dintlha tse di supang matlhakore a mabedi ka go fepiwa ga barutwana kwa dikolong.  A tlhagise matlhakore a mabedi mabapi le maikutlo a gagwe ka thulaganyo e.  A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 8 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya 1.5 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Basadi ke baeteledipele ba tlhwotlhwa. Dumela kgotsa o ganetse. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi.  A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe, mme a tlhalose se.  Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.  Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng.  Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo le tlhagiso ya ntlhakemo ya gagwe, a e dibele ka bosupi jo bo rileng.  A tlhagise dikao tsa ditiro tse di supang le go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe.  A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.  A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe.  Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe. [50] 1.6 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: O se bone nong go rakalala godimo, go ya tlase ke ga yona. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 9 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo ka botlalo.  A tlhagise ditiragalo tse di bontshang gore nong le fa e ka fofela kwa godimo jang e tlaa feleletsa e tlile fa fatshe.  A bontshe ditiragalo tse di ka fofisang motho le tse di ka mo tlisang fa fatshe.  A tlhagise maikutlo a gagwe ka se a se ithutileng.  Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se diragetseng.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang [50] 1.7 Ela tlhoko: Tshedimosetso e e latelang e dirisiwe go tshwaya potso ya setshwantsho e bong, 1.7.1 le 1.7.2, e e ka nnang tlhamo ya kanelo kgotsa ya tlhaloso. 1.7.1 Tlhamo ya tlhaloso le 1.7.2 Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a tlhaloganya setshwantsho. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 10 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe  Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.  A tlhalose setlhogo ka botlalo.  A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong.  Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se diragalang mo setshwantshong.  A supe boitshimololedi.  Thotloetso ya baagi go diragatsa kgotsa go efoga se se tlhagisiwang mo setshwantshong.  Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 50 Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 11 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO POTSO 2 2.1 LEKWALO LA BOTSALANO Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa, keleletsomasego, jalojalo. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la botsalano:  Lekwalo le, le le khutshwane le neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga sona. Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela.  Le supe maikutlo a mokwadi fela le se ka la teba thata.  Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.  Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.  Aterese ke ya mokwadi fela. Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:  Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.  Ditumediso di kwalwe.  A tlhagise maikutlo a gagwe, leina la yunibesithi le letlha le a yang go simolola ka lona.  A tlhagise dithuto tse a tlileng go di tsenela.  A tlhagise maitsholo a gagwe kwa yunibesithing.  A thadise tsela e a yang go dirisa nako ka yona mo dithutong go fitlhelela maitlhomo a gagwe.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.  Mokwadi a kwale leina la gagwe fela. [25] 2.2 MAIKAO (LOKWALOIKITSISO) LE LEKWALOPHELEGETSO Palo ya mafoko a maikao mmogo le lekwalophelegetso ke 180-200 diteng fela. MAIKAO (LOKWALOIKITSISO) Maikao (Lokwaloikitsiso) ke lokwalo lo lo buang ka botshelo jwa mokwadi. Lo kwalelwa ditheo le mafapha a puso fa mong a batla tiro. Ke tshedimosetso e e kitlaneng e e maleba thata le mofuta wa tiro e e kopiwang. Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa maikao (lokwaloikitsiso):  Neelana ka tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng, e nne e e maleba fela e nne khutshwane.  Maikao a tshwanetse go kitlana, a tlhamalale le go nepagala.  Dirisa ditlhogo tse di leng botlhofo go di buisa le go di tlhaloganya, le diphatlha tse di lekaneng go arologanya dikarolo tse di sa kopaneng.  Supa bokgoni jwa boeteledipele fa go kgonagala, supa le dikgono tsa go dira ka setlhopha le ka go dira o le esi.  Leka go dira gore Maikao a gago a farologane le a batho ba bangwe botlhe a a amogetsweng ke bathapi.  Maikao a gago a bopiwe go tshwanela ditlhokego tsa tiro.  A se ka a nna le diphoso tsa mofuta ofe. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 12 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:  Tshedimosetso ka mong; maina, matsalo, aterese, bong, jalojalo.  Borutegi  Tshedimosetso ya dithuto tsa gagwe.  Maitemogelo a go dira ka madi le batho.  Dipaki/Basupi ba le babedi. LEKWALOPHELEGETSO Lekwalophelegetso le ke lekwalo la semmuso le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa mongwe. Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalophelegetso:  Lekwalo le, le le khutshwane le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang kgotsa se se kopiwang.  Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.  Le nne le tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.  Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.  Le nne le dinomoro tsa mogala kwa mokwadi a ka fitlhelelwang gona. Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:  Aterese ya mokwadi le ya moamogedi.  Setlhogo sa lekwalo se tlhagise tiro e kopo e e direlwang.  Ditumediso di kwalwe.  Kopo e tlhagisiwe ka botlalo le ka boikobo.  Thadiso ka ditlhokego tsa tiro.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.  Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala. [25] 2.3 PEGELO Pegelo e kwalelwa setheo se se rileng, motlhatlhojwa o neelana ka diphitlhelelo le dikatlenegiso tsa se a neng a laetswe go se dira. Palo ya mafoko a yona e nne 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa pegelo:  Leina la Mokgatlho le moamogedi di tlhagisiwe.  Setlhogo sa pegelo se bolelwe ka botlalo gore go begwa ka ga eng.  E kwalwa ka pakapheti.  Motlhatlhojwa a tlhagise diphitlhelelo le dikatlenegiso.  Motlhatlhojwa a kwale leina la gagwe ka botlalo a be a saene, a supe tiro kgotsa maemo a gagwe le letlha le a kwadileng pegelo ka lona.  E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se kwalwe.  Motlhatlhojwa a tlhagise tshedimosetso ya lefelo le letlha la dipatlisiso.  A tlhagise tshedimosetso mabapi le ditlhogo tse di latelang: dintlha tsa tebo, tsamaiso, diphitlhelelo, bokhutlo le dikatlenegiso.  Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 13 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya 2.4 ATHIKELE YA MAKASINE Athikele ya makasine ke karolwana ya makasine e batho ba kwalang dikgang dingwe kgotsa ba bega sengwe gore se buisiwe ke botlhe. Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya makasine:  Kgang e neelwa setlhogo se se itlhalosang e bile se gogela.  Motlhatlhojwa o na le kgololosego ya bobegakgang.  Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela.  O patelesega gore kgang ya gagwe e ngokele, mme e sa nyeletse bonnete jwa kgang.  Temana ya ntlha e tshwere bontsi jwa dikgang gonne e araba dipotso Kae? Mang? Leng? Jang? E tlhagisa dilo tse di tlhokegang gore mmele o itekanele.  Leina la mokwadi le tlhagisiwe kwa tshimologong ya athikele.  E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se se nang le kgogedi.  Tlhagiso ya se se abiwang ka botlalo.  Thadiso ya ditiragalo tsa letsatsi leo ka botlalo (sk: baabelwa, dibui tse di farologaneng).  Tlhagiso ya maina/ ditheo tse di tshegeditseng porojeke eo.  Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng. [25] 2.5 PUO Puo ke karolo e e botlhokwa ya go fatlhosa. Mo mabakeng a mantsi motho o neelana ka puo mo dikopanong kgotsa meletlong. Puo ya go bua le setšhaba e farologana le ya go bua le setlhotšhwana sa batho. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:  Matseno, mmele le bokhutlo.  Maikalelo a puo.  Dintlha di se ke tsa phatlhalala.  Dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo.  Tiriso ya dikao tse di tlwaelegileng.  Maikutlo a mmui.  Palo ya mafoko a yona ke 180–200 diteng fela.  Tiriso ya puo e senole kgolo, go se nne le ditlhapa le tshotlo.  E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo sa puo.  Ditumediso go bareetsi le ditebogo tsa ba ba tlileng kopanong.  Tshimologo e nne maatla, e ngoke theetso. E ka nna motlae kgotsa nopolo. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 14 DBE/Ngwanaitseele 2021 NSC – Kaedi ya go tshwaya  Tlhagiso ya puo e e rotloetsang bareetsi/ barutwana-ka-wena.  Thadiso ka ga se se go tlhotlheleditseng mo bokwading le kemonokeng e o e boneng.  Dikatlanegiso tse di ka lebelelwang go fitlhelela se se fitlheletsweng.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] 2.6 POTSOTHERISANO Potsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o bodiwang dipotso go fitlhelela tshedimosetso ka sengwe se se rileng. Potsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi go batla tshedimosetso mo go mongwe ka ga sengwe se a se dirang. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa potsotherisano:  Setlhogo se supe gore potsotherisano ke ka ga eng.  Kagego e nne ya mmuisano.  Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle.  Batlisisa ka ga motsenela-potsotherisano ka go mmotsa dipotso.  Dipotso di nne dikhutshwane mme dikarabo tsa motsenela- potsotherisano di ka nama.  E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  A botse dintlha ka botlalo ka ga kemiso ya thefosano ya go tsena ga dikolo.  A naye dikarabo tsa motsenela-potsotherisano morago ga potso nngwe le nngwe.  A tlhagise puisano le tlhogo ya sedika mabapi le dithulaganyo tse di dirilweng ke sekolo go efoga kanamo ya COVID-19.  A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] PALOGOTLHE YA KAROLO YA B: 50 PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO: 100 Kwalololo e ileditswe