Skip to content

Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo

MemorandumSetswana HLGrade 12202316 pages

Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2023, 16 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE MOPHATO 12 SETSWANA PUO YA GAE (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) NGWANAITSEELE 2023 KAEDI YA GO TSHWAYA MADUO: 100 Kaedi e ya go tshwaya e na le ditsebe di le 16. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 2 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO] ELA TLHOKO:  Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).  Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.  Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.  Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase. Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 IPAAKANYO -Tsibogelo ya maemo a a kwa -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e sa -Tsibogelo e e seng godimo go gaisa a a tlhamilweng ka itumedisang tlhomamang maleba gotlhelele Maemo a a kwa godimo (Tsibogelo le tlwaelegileng matsetseleko -Dikakanyo di lomagane -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di dikakanyo) -Dikakanyo tse di botlhale, tse -Dikakanyo tse di maleba mo go tlhaloganyegang e tlhapang e bile di se na tlhakatlhakaneng, di -Thulaganyo ya di tlhaloganyegang, tse di tota gape di kgatlhisa e bile go kgotsofatsa boitlhamedi, fela tlhamo tlhoka tsepamo, di dikakanyo tsa gwetlhang mogopolo le dintlha bile di supa go gamoga, -E rulagane le go e santse e na le go gasagane le go ipaakanyo tse di gamogileng dikakanyo di lomagane lomagana mo go tlhaloganyega go go boelediwa, tlhamo e -Temogo ya -E rulagantswe le go lomagana -E rulagantswe bontle tlhaloganyegang go rileng. tlhaela go maitlhomo, ka maemo a dinaledi go thata le go lomagana go tsenyeletsa matseno, -Bosupi jo bonnye jwa tlhaloganyega. baamogedi le tsenyeletsa matseno, mmele le tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo thulaganyo le tomagano -Ga e a rulagana e bokao bokhutlo mmele le bokhutlo -Ipaakanyo e e lekaneng e e bokoa ya matseno, bile ga e a lomagana -Ipaakanyo e e -Ipaakanyo e e lolameng mme e na le mmele le bokhutlo gotlhelele 30 MADUO manonontlhotlho diphosonyana -Ipaakanyo e e tlhaelang -Ipaakanyo e e seng maleba 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Tsibogelo e e manontlhotlho, -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Bogolo jwa tsibogelo ga -Ga go na maiteko a mme e tlhaela ditlhokego tse di tlhamilweng ka itumedisang, mme e bo maleba go tsibogela setlhogo Maemo a a kwa tlase tsibosang tsa tlhamo ya matsetseleko latlhegelwa ke go -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di maemo a dinaledi -Dikakanyo tse di maleba tlhaloganyesega lomaganeng e bile di seng maleba e bile di -Dikakanyo tse di botlhale e gape di kgatlhisa -Dikakanyo di lomagane tlhakatlhakane sa siama gotlhelele bile di supa kgolo -E rulagantswe bontle le le go kgotsofatsa -Ipaakanyo e e sa -Ga go na bosupi jwa -E rulagantswe ka go lomagana go -Maemo a a rileng a tsepamang e bile e thulaganyo le matsetseleko le ka tomagano tsenyeletsa matseno, thulaganyo le tomagano tlhakatlhakane tomagano go tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo go tsenyeletsa matseno, -Ga go na ipaakanyo mmele le bokhutlo -Ipaakanyo e e lolameng mmele le bokhutlo, -Ipaakanyo e e matsetseleko ka diphosonyana -Ipaakanyo e e lekaneng e e nang le diphoso Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 3 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e tlhaelang Ga a fitlhelela matsetseleko PUO, SETAELE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 LE GO -Segalo, rejisetara le setaele di -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le TSELEGANYA/ maleba le maikaelelo, setaele di maleba thata le setaele di maleba le setaele ga di maleba le setaele bomaleba jwa Maemo a a kwa godimo RUNA baamogedi le bokao ka maikaelelo, baamogedi le maikaelelo, baamogedi maikaelelo, baamogedi tsona bo kwa tlase le maemo a a kwa godimo bokao le bokao le bokao maikaelelo, baamogedi -Segalo, rejisetara -Puo e e tlhololo, e e -Puo e nonofile le -Puo e e maleba go -Puo ke ya maemo a le bokao le setaele tse di itumedisang ka maemo a a tlotlofoko e tlhamilwe ka tlhagisa bokao le motheo thata le -Puo ga e maleba go tlhaolegileng le tlotlofoko e e matsetseleko tlotlofoko e e tlotlofoko e tlhaloganyesege le maikaelelo/ manontlhotlho ya maemo a a -Bogolo jwa yona ga bo na tlhotlheletsang tlhagiso lekanyeditswe thata (go tlotlofoko e nnye thata, ditlamorago le kwa godimo diphoso tsa tiriso ya puo le ya diteng na le tiriso ya dipuo tse mme e dira gore go nne bokao -Ga go na diphoso tsa tiriso ya melawana -Diphoso tsa tiriso ya dingwe) thata go tlhaloganya -Tlhopho ya puo le melawana ka gotlhe puo le melawana ga di -Diphoso tsa tiriso ya -Diphoso tsa tiriso ya mafoko le kgoreletse bokao puo le melawana di eta puo le melawana di tlotlofoko di kgoreletsa bokao thiba letsatsi -Tiriso ya puo le 13 10 7 4 melawana: -Segalo, rejisetara le setaele di -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le Maemo a a kwa tlase dirisitswe ka manontlhotlho setaele tse di siameng di setaele di siame ka setaele ga di maleba thutapuo, -Puo le tlotlofoko e e nonofile kakaretso le tiriso e e gotlhelele matshwao a puiso matsetseleko ka tlhotlheletso e -Puo le tlotlofoko tse di lekanyeditsweng ya -Puo e e bokoa le le mopeleto e nonofileng mo bokaong ngokang e bile di nonofile malepa a tlhotlheletso tlotlofoko e e -Ga e na diphoso tsa tiriso ya ka kakaretso -Tiriso ya puo le lekanyeditsweng tota 15 MADUO puo le melawana ka gotlhe -Diphoso tse di mmalwa tlotlofoko tse di mo -Diphoso tsa tiriso ya tsa tiriso ya puo le magareng, ka go tlhoka puo le melawana di melawana tsepamo dintsi e bile di kgoreletsa -Diphoso tsa tiriso ya bokao puo le melawana di dintsi 5 4 3 2 0–1 KAGEGO -Kago e e manontlhotlho ya -Kago e e latelanang ya -Kago ya dintlhana tse di -Go na le dintlha dingwe -Dintlha tse di botlhokwa tatelano ya dintlhana tse di dintlhana tse di maleba e bile di na le tsa kago tse di di a tlhaela e bile e -Diponagalo tsa tlhaolegileng lomaganeng tlhaloganyo amogelesegang tlhoka tlhaloganyo setlhangwa -Dipolelo le ditemana di -Dipolelo le ditemana di a -Dipolelo, ditemana tse -Dipolelo le ditemana di -Dipolelo le ditemana di -Kago ya bopilwe bontlentle latelana, di a farologana di bopilweng sentle fosagetse fosagetse le go ditemana le go ipoeletsa tlhangwa ga dipolelo 5 MADUO Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 4 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA B: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO [Maduo a le 25] Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 THULAGANYO LE -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e ntle tota e e -Tsibogelo e e lekaneng -Tsibogelo e e kwa tlase -Tsibogelo e senola go SEBOPEGO kwa godimo go gaisa se bontshang kitso e ntle ya e e bontshang kitso ya e e supang kitso ya tlhoka kitso ya se lebeletsweng ka gale le diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta -Tsibogelo le dikakanyo kitso e e tseneletseng ya wa setlhangwa wa setlhangwa wa setlhangwa wa setlhangwa -Kokoanyo ya diponagalo tsa mofuta wa -Diteng le dikakanyo di -Diteng le dikakanyo di -Diteng le dikakanyo ga -Ga go na tomagano ya dikakanyo gore go setlhangwa lomagane, dintlha tse di lomagane mo go di lomagane ka gale. Ke diteng le dikakanyo e bile rulaganngwe -Diteng le dikakanyo tse di thadisitsweng sentle utlwalang, dintlha dingwe dintlha tse di mmalwa tse ke dintlha di le mmalwa Maitlhomo, baamogedi, botlhale, tse di gape di tshegetsa di tshegetsa setlhogo ka di tshegetsang setlhogo fela tse di tshegetsang diponagalo/melawana gamogileng, di lomagane e setlhogo ka thulaganyo e thulaganyo e e lekaneng ka thulaganyo e e setlhogo ka thulaganyo e le tiriso bile di tshegetsa setlhogo e lolameng -Go na le tsepamo e e tlhaelang e sa tlhaloganyegeng ka thulaganyo e e -E tsepame, ga e a rileng mme kwalo e eta e -Ga e a tsepama ka kana e se yo MADUO 15 manontlhotlho fapoga setlhogo fapoga setlhogo gotlhe, mme kwalo e -Bokao jo bo -Tlhaloso ya maemo a a -Sebopego se se -Sebopego se se maleba fapogile setlhogo kgoreletsegileng ka go kwa godimo e bile dintlha lolameng ka diphoso tse ka kakaretso fela go na -Tiriso e e phatlaletseng fapoga setlhogo go go tsotlhe di maleba thata. dinnye le go sa nepagale go go ya melawana ya feteletseng -Sebopego se se maleba rileng sebopego -Ga go a dirisiwa gape se nepagetse melawana ya sebopego PUO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 GO -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le -Segalo, rejisetara le TSELEGANYA/RUNA setaele tse di maleba setaele tse di maleba setaele di maleba le setaele di fosagetse go setaele ga di tsamaisane thatathata le maitlhomo, thata le maitlhomo, maitlhomo, baamogedi le le gonnye go maitlhomo, le maitlhomo, baamogedi -Segalo, rejisetara le baamogedi le tiriso baamogedi le tiriso tiriso baamogedi le tiriso le tiriso setaele, maitlhomo, -Tlotlofoko e maleba thata -Tlotlofoko e e siameng -Tlotlofoko e e lekaneng - -Tlotlofoko e e -Tlotlofoko ga e maleba baamogedi le tiriso e bile e bontsha kgolo tota Tiriso ya puo le lekanyeditsweng -Tiriso ya puo le -Tlhopho ya mafoko le -Tiriso ya puo le melawana -Tiriso ya puo le melawana ga di a -Tiriso ya puo le melawana di tlotlofoko di nepagetse e bile di melawana di nepagetse nepagala thata melawana ga di a lolama tlhakatlhakane mo go - Tiriso ya puo le agegile sentle ka kakaretso e bile di -Diphoso ga di -Diphoso di dintsi di feteletseng melawana (thutapuo) -Ga e na diphoso agegile sentle kgoreletse bokao kgoreletsa bokao -E phephetha ka -Matshwao a puiso le gotlhelele -Bogolo ga go na diphoso, bokao bo mopeleto diphoso kgoreletsegile tota MADUO 10 Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 5 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA A: TLHAMO POTSO 1 Mokgwa wa go tshwaya tlhamo  Tlhamo ga e a tshwanela go tlhoka sesupo sa gore e buisitswe e bile e abetswe maduo jaaka go tshwanetse. Maduo a a abetsweng tlhamo a tshwanetse go nna le sesupo sa gore a fitlheletswe jang.  Tlhamo ga e tshwane le tshobokanyo ka tekanyetso e e gagametseng ya mafoko, yona ke tiro ya boitlhamedi.  Fa tlhamo e elela ka boitlhamedi le go ngoka mmuisi, ga go a siama go tota mogopolo fela mo boleeleng jwa yona mme go itlhokomolosiwa diteng.  Molawana o o tlhamaletseng ke go re: o Go se nne le dikotlhao tsa tlaleletso tse di newang gonne ruboriki e na le dikotlhao ka boyona. O se ka wa otlhaela motlhatlhojwa phoso e le nngwe e e ipoeletsang, eta o e thalele fela. 1.1 Tlhamo ya kanelo Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Maaka a maotomakhutshwane. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetse go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo.  A tlhagise dintlha tse di supang fa maaka a le maotomakhutshwane.  A thadise ditiragalo ka botlalo tse di totobatsang dintlha tsa gagwe. (A di tlhagisiwe di ikaegile ka ditiragalo tsa letsatsi, letlha, lefelo jalo le jalo.)  A tlhagise ditlamorago tsa go bua maaka le go bontsha fa maaka a sa ise gope kgotsa a sa nnele ruri. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 6 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya 1.2 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Leroborobo la Covid 19 le fetotse matshelo a rona. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi go tiisa kgang/tiragalo.  Go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  A kwale ka setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya ngwaga wa leroborobo le gore le simologile kwa nageng efe.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di tlisitseng diphetogo mo nageng ya rona.  Tlhagiso ya diphetogo tse di nnileng teng ka nako ya leroborobo la COVID-19.  Tlhagiso ya ditlamorago tsa leroborobo la COVID-19.  Tlhagiso ya se se dirilweng go thusa baagi ba naga ya rona.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] 1.3 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Fa ke ka falola marematlou ka dinaledi ... Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo:  Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.  Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.  Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.  Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo.  Tlhamo e kwalwe ka maemo a kgonego kgotsa a pakatlang. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 7 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo.  A tlhagise gore a ka ikutlwa jang?  A tlhagise gore dipholo di ka ama isago ya gagwe le ya sekolo jang?  A tlhagise maikaelelo a gagwe tebang le dipholo tse di gaisitseng.  A tlhagise kgato/dikgato tse a tlaa di tsayang ka dipholo tse di gaisitseng.  A tlhagise thuso e a tlaa neelanang ka yona mo barutwaneng ba bangwe.  A tlhagise maikutlo a batsadi ba gagwe, barutabana le botsamaisi ba sekolo.  Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa. [50] 1.4 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlisa tekatekano mo matlhakoreng otlhe a dingangisano. O leba matlhakore otlhe a setlhogo a bo a tlhagisa dintlha tsa thulano a sa tseye letlhakore. Motlhatlhojwa a ka tlhagisa ntlhakemo ya gagwe, mme go na le tekatekano ya dintlha tse di tshegetsang setlhogo le tse di leng kgatlhanong le sona e bile di sekasekiwa mo tsamaong ya kwalo ya tlhamo. Sekao sa setlhogo: A boagisani jwa segologolo bo gaisa jwa segompieno? Dintlha tse di latelang di tshwanetswe go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyeng letlhakore.  Tlhamo e itshupe ka go lekalekana, e se tseye letlhakore.  E tlhagise matlhakore a mabedi mme dikakanyo di tlhagisiwe ka tshegetso le kgatelelo e kgolo.  E lebelele kemo ya botlhe fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe.  E dire gore go dumelanwe le mokwadi fela a se ineele bonolo.  Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang.  Puo e nne e e tsosang maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong.  Bokhutlo bo supe ntlhakemo ya mokwadi. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo.  A tlhagise dintlha tse di supang letlhakore la boagisani jwa segologolo bo gaisa jwa segompieno.  A tlhagise dintlha tse di supang letlhakare la boagisani jwa segologolo bo sa gaise jwa segompieno.  A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 8 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya 1.5 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: A naa tlolomolao e e aparetseng naga ya Aforikaborwa e tlholwa ke bareagedi (batswantle) ba ba se nang tetla ya bonno? Dumela kgotsa o ganetse. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi.  A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe, mme a tlhalose se.  Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.  Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo a bo a tlhagise ntlhakemo ya gagwe, le go e dibela ka bosupi jo bo rileng.  A tlhagise dikao tsa ditiro tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe.  A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.  A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe.  Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 9 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya 1.6 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Fa ka nna molaodi wa setheo sa Eskom ... Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo:  Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore.  Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.  Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa.  Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo.  Tlhamo e kwalwe ka maemo a kgonego kgotsa a pakatlang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo.  A tlhagise gore a ka ikutlwa jang?  A tlhagise diphetogo tse a ka di tlisang mo setheong.  A tlhagise ditogamaano le thuso e a tlaa neelanang ka yona mo go fediseng kgaogo ya motlakase.  A tlhagise kgato/dikgato tse a tlaa di tsayang go thibela bogodu jwa megala ya motlakase le ba ba utswang motlakase.  Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 10 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya 1.7 Ela tlhoko: le 1.8 Tshedimosetso e e latelang e dirisiwe go tshwaya potso ya setshwantsho e bong, 1.7 le 1.8, e e ka nnang tlhamo ya kanelo, tlhaloso, maitlhomo le ngangisano. Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetse go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi go tiisa kgang/ tiragalo.  Go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng.  A tlhalose setlhogo ka botlalo.  A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 11 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya  Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se diragalang mo setshwantshong.  Thotloetso ya baagi go diragatsa kgotsa go efoga se se tlhagisiwang mo setshwantshong.  Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo:  Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.  Maikutlo a nne le seabe sa botlhokwa.  Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go  bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako e e fetileng.  Dikakanyo/megopolo/maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo.  Tlhamo e kwalwe ka maemo a kgonego kgotsa a pakatlang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhopetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  A tlhagise se se mo gapileng maikutlo ka se se diragalang mo setshwantshong.  A tlhagise gore a ka rotloetsa jang ba ba nang le kgatlhego tebang le se se mo setshwantshong.  A tlhagise mabaka a a ka tlholang ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong.  A tlhagise ditlamorago tse di tlholwang ke maemo a a tlhagelelang mo setshwantshong.  A tlhagise gore tiragalo e e mo setshwantshong e ka ama jang botshelo jwa gagwe, balelapa le morafe.  A tlhagise gore a ka dira eng go tila kgotsa go siamisa se se tlhagelelang mo setshwantshong.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 12 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya Sekao sa setlhogo: Setshwantsho Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi.  A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe, mme a tlhalose se.  Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.  Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng.  Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo a bo a tlhagise ntlhakemo ya gagwe le go e dibela ka bosupi jo bo rileng.  A tlhagise dikao tsa ditiro tse di supang le go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe.  A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.  A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe.  Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go efoga kgotsa go rotloetsa ntlhakemo ya gagwe mabapi le se se diragalang mo setshwantshong. [50] PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 50 Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 13 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO POTSO 2 2.1 LEKWALO LA BOTSALANO Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa, eleletsa masego, jalojalo. Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la botsalano:  Lekwalo le, le le khutshwane le neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga sona.  Le supe maikutlo a mokwadi fela le se ka la teba thata.  Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.  Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.  Aterese ke ya mokwadi fela. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.  Ditumediso di kwalwe.  A itsise ntsalae ka leeto le ba neng ba le tsere go ya kwa moseja.  A thadise ditiragalo tsa dikgaisano le gore setlhopha sa bona se bone jang maemo a boraro.  A thadise maikutlo a gagwe morago ga phenyo eo.  A thadise maitemogelo le thuto ka ga dikgaisano tsa mothale o.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.  Mokwadi a kwale leina la gagwe fela. [25] 2.2 LEKWALO LA SEMMUSO Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe, e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa mongwe. A ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a mangwe. Palo ya mafoko a lona e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la semmuso:  Lekwalo le, le le khutshwane, le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang kgotsa se se kopiwang, se go ngongoregiwang ka sona, kakgolo kgotsa kgomotso.  Ditlhokego tse di farologaneng tsa lekwalo la semmuso di tlhagisiwe ka tlhomamo (popego le setaele).  Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.  Puo e tlhamalale, e lebe kgankgolo e e leng maitlhomo a mokwadi.  Le supe bokhutlo jo bo tlhamaletseng mme bo latelwe ke sefane le ditlhakaina tsa mokwadi. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 14 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Diaterese tse pedi (ya mokwadi le moamogedi).  Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe.  A tlhagise lefelo kwa dintšwa di leng gona.  A tlhagise dintlha tse di supang go sa tlhokomelwe/tsholwe sentle ga dintšwa tse.  A tlhagise mabaka a a dirang gore a tseye tshwetso e, ya gore ba Setheo sa Tlhokomelo Ya Diphologolo ba tseye dintšwa tse.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.  Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala. [25] 2.3 ATHIKELE YA MAKASINE Athikele ya makasine ke karolwana ya makasine e batho ba kwalang dikgang dingwe kgotsa ba bega sengwe gore se buisiwe ke botlhe. Palo ya mafoko a yona e nne 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya makasine:  Setlhogo se se bonalang go tsentswe le ditlhogwana tse di tlhaloganyegang sentle.  Tlhagiso ya leina la mokwadi kwa tshimologong ya athikele.  Tiriso ya puo ka mokgwa o o totileng motho.  Kgang e ngokele mme e se latlhe dintlha tsa botlhokwa.  Tshimologo e nne ka dintlha tsa botlhokwa thata: mang, jang, leng, kae, goreng le go fitlhela kae.  Dintlha tse di tlhagisitsweng ka boripana le ka tsepamo.  Tlhaeletsano e nne ka mokgwa wa go sa latlhe mooko wa kgang mme e fitlhelele mmuisi.  Tshobokanyo e e tsepameng kwa ntle le go fitlha boammaaruri. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo e nne se se ngokang, se na le kgogedi.  A tlhagise leina la mokwadi wa athikele.  A tlhalose mabaka a a lebisang mo go tseyeng botshelo.  Mo temaneng ya ntlha a sobokanye tiragalo/ditiragalo tse di tlhotlheletsang go tsaya matshelo.  A tlhalose maikutlo le ditlamorago tsa go tsaya botshelo mo go balosika le ditsala.  A tlhagise tharabololo/mekgwa e e ka salwang morago go thibela/efoga bothata jo jwa go tsaya botshelo le go itepatepanya le thetelelo.  A tlhagise mafelothuso a a ka thusang bašwa.  A dirise mafoko a a ka tlisang kgatlhegelo ya go batla thuso.  Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 15 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya 2.4 PEGELO Pegelo e kwalelwa setheo se se rileng, motlhatlhojwa o neelana ka diphitlhelelo le dikatlanegiso tsa se a neng a laetswe go se dira. Palo ya mafoko a lona e nne 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa pegelo:  Leina la setheo, moromedi le moamogedi di tlhagisiwe.  Setlhogo sa pegelo se bolelwe ka botlalo gore go begwa ka ga eng.  E kwalwa ka pakapheti.  Motlhatlhojwa a tlhagise diphitlhelelo le dikatlanegiso.  Motlhatlhojwa a kwale leina la gagwe ka botlalo a be a saene.  A supe tiro kgotsa maemo a gagwe le letlha le a kwadileng pegelo mabapi le ditlhogo tse di latelang: dintlha tsa tebo, tsamaiso ya diphitlhelelo, bokhutlo le dikatlenegiso tsa yona.  E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo le ditumediso di kwalwe.  A tlhagise kopo/taelo.  Motlhatlhojwa a tlhagise tshedimosetso ya lefelo le letlha la dipatlisiso.  A tlhagise tshedimosetso mabapi le ditlhogo tse di latelang: dintlha tsa tebo, tsamaiso, diphitlhelelo le dikatlenegiso.  Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng. [25] 2.5 PUO Puo ke karolo ya botlhokwa ya go fatlhosa. Mo mabakeng a mantsi motho o neelana ka puo mo dikopanong kgotsa meletlong. Puo ya go bua le setšhaba e farologana le fa o bua le setlhotšhwana sa batho. Palo ya mafoko a yona ke 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:  Maikaelelo a kopano.  Mofuta wa kopano e o yang go bua kwa go yona.  Ikitsiso, ditumediso le tebogo ya taletso/kopo.  Puo e tshwanetse go ngoka bareetsi fa e simololwa.  Puo e e tlhagisiwang e nne le matseno, mmele le bokhutlo.  Dintlha di tshwanetse go agiwa ka tolamo go tila go phatlhalala.  Mmui a tseye bareetsi ba gagwe tsia.  Tiriso ya dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo.  Tiriso ya dikao tse di tlwaelegileng.  Ditebogo go bareetsi kwa bokhutlong. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 16 DBE/Ngwanaitseele 2023 NSC – Kaedi ya go tshwaya Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  A tlhagise setlhogo sa puo. Ikitsiso ya sebui, ditumediso go bareetsi le ditebogo go ba ba rulagantseng kopano.  Tshimologo e nne maatla e ngoke theetso. E ka nna motlae kgotsa nopolo.  Tlhaloso ya maitlhomo a kopano.  A tlhagise maitemogelo a gagwe tebang le batho ba ba etelang mafelo a go thuma. Sekao; jaaka go se apare diaparo tse di maleba, go jela mo metsing, go latlhela leswe, go itshiela pele ba thuma, go se itse go thuma jalo le jalo.  A tlhagise bokotsi ba go se latele ditaelo le melawana ya mafelo a go thuma.  A tlhagise se bathumi ba ka se dirang gore ba nne ba sireletsegile kwa mafelong a.  Bokhutlo e nne jo bo maleba. [25] 2.6 POTSOTHERISANO Potsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o bodiwang dipotso go fitlhelela tshedimosetso ka sengwe se se rileng. Potsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi go batla tshedimosetso mo go mongwe ka ga sengwe se a se dirang. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa potsotherisano:  Setlhogo se supe gore potsotherisano e ka ga eng.  Kagego e nne ya mmuisano.  Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle.  Batlisisa ka ga motsenela-potsotherisano ka go mmotsa dipotso.  Dipotso di nne dikhutshwane mme dikarabo tsa motsenela- potsotherisano di ka nama.  E se ka ya nna le diphoso tsa mofuta ofe. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo sa potsotherisano.  Ikitsiso ya batsenela potsotherisano.  A tlhagise dintlha ka botlalo ka ga mathata a a itemogelang ona ka moriri wa gagwe.  A neye dikarabo tsa motsenela-potsotherisano morago ga potso nngwe le nngwe.  A tlhagise puisano le moitseanape wa meriri ka ga bothata jwa gagwe.  A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] PALOGOTLHE YA KAROLO YA B: 50 PALOGOTLHE: 100 Kwalololo e ileditswe

Study this subject

More from Grade 12 Setswana HL

View all