Skip to content

Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo

MemorandumSetswana HLGrade 12202315 pages

Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2023, 15 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS SETSWANA PUO YA GAE (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) 2023 KAEDI YA GO TSHWAYA MADUO: 100 Kaedi ya go tshwaya e, e na le ditsebe di le 15. . Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 2 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO] ELA TLHOKO:  Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).  Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.  Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.  Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase. Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 IPAAKANYO - Tsibogelo ya maemo a a - Tsibogelo e e - Tsibogelo e e - Tsibogelo e e sa - Tsibogelo e e seng Maemo a a kwa godimo kwa godimo go gaisa a a tlhamilweng ka itumedisang tlhomamang maleba gotlhelele (Tsibogelo le tlwaelegileng matsetseleko - Dikakanyo di lomagane - Dikakanyo tse di sa - Dikakanyo tse di dikakanyo) - Dikakanyo tse di botlhale, - Dikakanyo tse di mo go tlhaloganyegang e tlhapang e bile di se na tlhakatlhakaneng, di -Thulaganyo ya tse di tlhaloganyegang, tse maleba tota gape di bile go kgotsofatsa, boitlhamedi, fela tlhamo tlhoka tsepamo, di dikakanyo tsa di gwetlhang mogopolo le kgatlhisa e bile di supa - E rulagane le go e santse e na le go gasagane le go ipaakanyo dintlha tse di gamogileng go gamoga, dikakanyo lomagana mo go tlhaloganyega go go boelediwa, tlhamo e -Temogo ya - E rulagantswe le go di lomagane tlhaloganyegang go rileng. tlhaela go tlhaloganyega. maitlhomo, lomagana ka maemo a - E rulagantswe bontle tsenyeletsa matseno, - Bosupi jo bonnye jwa - Ga e a rulagana e bile baamogedi le dinaledi go tsenyeletsa thata le go lomagana go mmele le bokhutlo, thulaganyo le tomagano ga e a lomagana, bokao matseno, mmele le tsenyeletsa matseno, ipaakanyo e e lekaneng e e bokoa ya matseno, gotlhelele, ipaakanyo e e bokhutlo, ipaakanyo e e mmele le bokhutlo, mme e na le mmele le bokhutlo, seng maleba 30 MADUO manonontlhotlho ipaakanyo e e lolameng diphosonyana ipaakanyo e e tlhaelang 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 - Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Bogolo jwa tsibogelo ga -Ga go na maiteko a go manontlhotlho, mme e tlhamilweng ka itumedisang, mme e bo maleba tsibogela setlhogo Maemo a a kwa tlase tlhaela ditlhokego tse di matsetseleko latlhegelwa ke go -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di seng tsibosang tsa tlhamo ya -Dikakanyo tse di tlhaloganyesega lomaganeng e bile di maleba e bile di sa siama maemo a dinaledi maleba gape di -Dikakanyo di lomagane tlhakatlhakane gotlhelele - Dikakanyo tse di botlhale e kgatlhisa le go kgotsofatsa -Ipaakanyo e e sa -Ga go na bosupi jwa bile di supa kgolo -E rulagantswe bontle le -Maemo a a rileng a tsepamang e bile e thulaganyo le tomagano, - E rulagantswe ka go lomagana go thulaganyo le tomagano tlhakatlhakane, matsetseleko le ka tsenyeletsa matseno, go tsenyeletsa matseno, tomagano go tsenyeletsa mmele le bokhutlo, mmele le bokhutlo, matseno, mmele le ipaakanyo e e lolameng ipaakanyo e e lekaneng e bokhutlo, ipaakanyo e e ka diphosonyana e nang le diphoso matsetseleko Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 3 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e tlhaelang Ga a fitlhelela matsetseleko PUO, SETAELE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 LE GO - Segalo, rejisetara le setaele - Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le Maemo a a kwa godimo TSELEGANYA/ di maleba le maikaelelo, setaele di maleba thata le setaele di maleba le setaele ga di maleba le setaele bomaleba jwa tsona RUNA baamogedi le bokao ka maikaelelo, baamogedi le maikaelelo, baamogedi le maikaelelo, baamogedi le bo kwa tlase le maikaelelo, maemo a a kwa godimo bokao bokao bokao baamogedi le bokao -Segalo, rejisetara - Puo e e tlhololo, e e - Puo e nonofile le - Puo e e maleba go - Puo ke ya maemo a - Puo ga e tlhaloganyesege le setaele tse di itumedisang ka maemo a a tlotlofoko e tlhamilwe ka tlhagisa bokao le tlotlofoko motheo thata le tlotlofoko le tlotlofoko e nnye thata, maleba go tlhaolegileng le tlotlofoko e e matsetseleko e e tlhotlheletsang tlhagiso e lekanyeditswe thata (go mme e dira gore go nne maikaelelo/ manontlhotlho ya maemo a a - Bogolo jwa yona ga bo na ya diteng na le tiriso ya dipuo tse thata go tlhaloganya ditlamorago le kwa godimo diphoso tsa tiriso ya puo le - Diphoso tsa tiriso ya puo dingwe) - Diphoso tsa tiriso ya puo le bokao - Ga go na diphoso tsa tiriso melawana le melawana ga di - Diphoso tsa tiriso ya melawana di thiba letsatsi. -Tlhopho ya ya puo le melawana ka kgoreletse bokao. puo le melawana di eta di mafoko le gotlhe kgoreletsa bokao. tlotlofoko 13 10 7 4 -Tiriso ya puo le Maemo a a kwa tlase - Segalo, rejisetara le setaele - Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le melawana: di dirisitswe ka manontlhotlho setaele tse di siameng di setaele di siame ka setaele ga di maleba thutapuo, - Puo le tlotlofoko e e nonofile kakaretso le tiriso e e gotlhelele matshwao a puiso matsetseleko ka tlhotlheletso - Puo le tlotlofoko tse di lekanyeditsweng ya - Puo e e bokoa le le mopeleto e e nonofileng mo bokaong ngokang e bile di nonofile malepa a tlhotlheletso tlotlofoko e e - Ga e na diphoso tsa tiriso ka kakaretso -Tiriso ya puo le tlotlofoko lekanyeditsweng tota 15 MADUO ya puo le melawana ka - Diphoso tse di mmalwa tse di mo magareng, ka go - Diphoso tsa tiriso ya gotlhe tsa tiriso ya puo le tlhoka tsepamo puo le melawana di dintsi melawana - Diphoso tsa tiriso ya puo e bile di kgoreletsa le melawana di dintsi. bokao. 5 4 3 2 0–1 KAGEGO - Kago e e manontlhotlho ya - Kago e e latelanang ya - Kago ya dintlhana tse di - Go na le dintlha dingwe - Dintlha tse di botlhokwa di tatelano ya dintlhana tse di dintlhana tse di maleba e bile di na le tsa kago tse di a tlhaela e bile e tlhoka -Diponagalo tsa tlhaolegileng lomaganeng tlhaloganyo amogelesegang tlhaloganyo setlhangwa - Dipolelo le ditemana di - Dipolelo le ditemana di a - Dipolelo, ditemana tse di - Dipolelo le ditemana di - Dipolelo le ditemana di -Kago ya bopilwe bontlentle latelana, di a farologana bopilweng sentle fosagetse fosagetse le go ipoeletsa. ditemana le go tlhangwa ga dipolelo 5 MADUO Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 4 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO – PUO YA GAE [25 MADUO] Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 THULAGANYO LE - Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e ntle tota e e - Tsibogelo e e lekaneng -Tsibogelo e e kwa tlase - Tsibogelo e senola go SEBOPEGO kwa godimo go gaisa se bontshang kitso e ntle ya e e bontshang kitso ya e e supang kitso ya tlhoka kitso ya se lebeletsweng ka gale le diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta -Tsibogelo le dikakanyo kitso e e tseneletseng ya wa setlhangwa wa setlhangwa wa setlhangwa wa setlhangwa -Kokoanyo ya diponagalo tsa mofuta wa - Diteng le dikakanyo di - Diteng le dikakanyo di - Diteng le dikakanyo ga - Ga go na tomagano ya dikakanyo gore go setlhangwa lomagane, dintlha tse di lomagane mo go di lomagane ka gale. Ke diteng le dikakanyo e bile rulaganngwe - Diteng le dikakanyo tse di thadisitsweng sentle utlwalang, dintlha dingwe dintlha tse di mmalwa tse ke dintlha di le mmalwa Maitlhomo, baamogedi, botlhale, tse di gape di tshegetsa di tshegetsa setlhogo ka di tshegetsang setlhogo fela tse di tshegetsang diponagalo/melawana gamogileng, di lomagane e setlhogo ka thulaganyo e thulaganyo e e lekaneng ka thulaganyo e e setlhogo ka thulaganyo e le tiriso bile di tshegetsa setlhogo e lolameng - Go na le tsepamo e e tlhaelang e sa tlhaloganyegeng/e ka thulaganyo e e - E tsepame – ga e a rileng mme kwalo e eta e - Ga e a tsepama ka seyo MADUO 15 manontlhotlho fapoga setlhogo fapoga mo setlhogong gotlhe, mme kwalo e - Bokao jo bo - Tlhaloso ya maemo a a -Sebopego se se - Sebopego se se fapogile setlhogo kgoreletsegileng ka go kwa godimo e bile dintlha lolameng ka diphoso tse maleba ka kakaretso fela -Tiriso e e phatlhaletseng fapoga setlhogo go go tsotlhe di maleba thata. dinnye go na le go sa nepagale ya melawana ya feteletseng - Sebopego se se maleba go go rileng sebopego - Ga go a dirisiwa gape se nepagetse melawana ya sebopego PUO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 GO -Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le - Segalo, rejisetara le TSELEGANYA/RUNA setaele tse di maleba setaele tse di maleba setaele di maleba le setaele di fosagetse go setaele ga di tsamaisane thatathata le maitlhomo, thata le maitlhomo, maitlhomo, baamogedi le le gonnye go maitlhomo, le maitlhomo, baamogedi -Segalo, rejisetara le baamogedi le tiriso baamogedi le tiriso tiriso baamogedi le tiriso le tiriso setaele, maitlhomo, - Tlotlofoko e maleba thata - Tlotlofoko e e siameng - Tlotlofoko e e lekaneng -Tlotlofoko e e - Tlotlofoko ga e maleba baamogedi le tiriso e bile e bontsha kgolo tota - Go diphoso dingwe tsa lekanyeditsweng le maitlhomo. -Tlhopho ya mafoko le - Tiriso ya puo le - Tiriso ya puo le tiriso ya puo le melawana - Tiriso ya puo le - E phephetha ka tlotlofoko melawana e nepagetse, e melawana e nepagetse fela melawana e e sa diphoso tsa tiriso ya puo - Tiriso ya puo le agegile sentle e bile ka kakaretso e bile e -Diphoso ga di lolamang ka diphoso tse le melawana, e melawana (thutapuo) -Ga e na diphoso agegile sentle. kgoreletse bokao dintsi tlhakatlhakane gape -Matshwao a puiso le gotlhelele -Bogolo ga go na - Bokao bo -Bokao bo kgoreletsegile mopeleto diphoso kgoreletsegile. tota MADUO 10 Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 5 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya KAROLO YA A: TLHAMO POTSO 1 Mokgwa wa go tshwaya tiro ya boitlhamedi:  Tlhamo ga e a tshwanela go tlhoka sesupo sa gore e buisitswe e bile e abetswe maduo jaaka go tshwanetse. Maduo a a abetsweng tlhamo a tshwanetse gore a nne le sesupo sa gore a fitlheletswe jang.  Tlhamo ga e tshwane le tshobokanyo ka tekanyetso e e gagametseng ya mafoko, yona ke tiro ya boitlhamedi. Fa tlhamo e elela ka boitlhamedi le go ngoka mmuisi, ga go a siama go tota mogopolo mo boleeleng jwa yona fela mme go itlhokomolosiwa diteng.  Molawana o o tlhamaletseng ke go re: o Go se nne le dikotlhao tsa tlaleletso tse di newang gonne ruboriki e na le dikotlhao ka boyona. 1.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. Tlhamo ya mofuta o e ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Ga ke ise ke tenege jalo mo botshelong … Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele (go dumelege) gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  A tlhagise se se mo tenneng mo botshelong.  Tlhagiso ya letlha, lefelo le nako ya ditiragalo.  Tlhagiso ya dintlha le ditiragalo tse di bakileng maikutlo a tenego eo.  Tlhagiso ya tsibogo le tharabololo morago ga tenego eo.  Tshobokanyo ya dintlha le go supa maikutlo a gagwe. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 6 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya 1.2 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. Tlhamo ya mofuta o e ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Bodiba jo bo jeleng ngwana 'a mmaago, o re o bo bona o bo sikologe. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya mathata a mongwe yo a sikanang le ena a kileng a iphitlhela a le mo go ona.  A tlhagise ditiragalo tse di isang kwa bodibeng jo bo jeleng wa gaabo.  Tlhagiso ya ditsela tsa go efoga bodiba jo.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] 1.3 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka ga mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Ditiragalo tsa malatsi a, di supa gore ruriruri lefatshe le senyegile. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 7 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi go tiisa kgang/tiragalo.  Go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di diragalang mo malatsing ano.  Tlhagiso ya se se tlholang phetogo mo lefatsheng.  Tlhagiso ya ditlamorago tsa ditiragalo tse di supang fa ruriruri lefatshe le senyegile.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] 1.4 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Fa nka ipona ke kgaogane le ditsala tse di bosula … Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo:  Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.  Maikutlo a nne le seabe sa botlhokwa.  Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako e fetileng.  Dikakanyo/megopolo/maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo.  Tlhamo e kwalwe ka maemo a kgonego kgotsa a pakatlang.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  A tlhagise dintlha tse di supang bosula jwa ditsala tsa gagwe.  A tlhagise mabaka a a mo susumetsang go tswa mo go tsona.  A tlhagise dikgato tse a tlaa di salang morago go kgaogana le tsona.  A tlhagise ditlamorago le diphetogo tse di ka nnang teng morago ga go kgaogana le tsona.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 8 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya 1.5 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mofuta o wa tlhamo o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona, ntlhakemo ya mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong. Sekao sa setlhogo: A seemo sa ikonomi/itsholelo mo Aforikaborwa se fetotse botho jwa rona? Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyeng letlhakore:  Tlhamo e itshupe ka go lekalekana, e se tseye letlhakore.  E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e rileng.  E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe.  Puo e nne e e tsosang maikutlo.  Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang.  Bokhutlo bo supe ntlhakemo ya mokwadi. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  A tlhagise maemo a ikonomi/itsholelo mo Aforikaborwa.  A thadise ka moo seemo sa ikonomi/itsholelo se neng se eme ka teng pele botho bo fetoga.  A tlhagise gore seemo sa ikonomi/itsholelo se fetotse botho jang.  A tlhagise ditlamorago tsa botho jo bo fetogileng.  Tlhamo e tlhagise se se ka diriwang go fetola seemo sa ikonomi/itsholelo go aga botho jo bo fetogileng mo nageng.  A supe maikutlo le ntlhakemo ya gagwe kwa bokhutlong. [50] 1.6 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo mme a nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Go iphataphatela go botoka go na le go direlwa. Dumela kgotsa o ganetse. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 9 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya  A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe mme a tlhalose se.  Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe mme dikakanyo di tlhagisiwa ka kgatelelo e kgolo.  Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tiriso ya puo.  Puo e dirisiwe ka maikutlo mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang mme e pateletse mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng.  Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhamo e tseye ntlhakemo ya go dumela kgotsa go ganetsa.  A tlhagise le go dibela ka bosupi jo bo rileng.  A tlhagise molemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.  Tlhagiso ya dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe ka setlhogo.  Tlhagiso ya tshitshinyo ya se se ka dirwang go rotloetsa ntlhakemo ya gagwe. [50] 1.7 le Ela tlhoko: 1.8 Tshedimosetso e e latelang e dirisiwe go tshwaya potso ya setshwantsho e bong, 1.7 le 1.8, e e ka nnang tlhamo ya kanelo, tlhaloso kgotsa ya ngangisano. Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. Tlhamo ya mofuta o e ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetse go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 10 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi go tiisa kgang/tiragalo.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setshwantshong se. Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhopetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  A tlhagise mabaka a a tlholang ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong.  A tlhagise ditlamorago tsa maemo a a tlhagelelang mo setshwantshong.  Thotloetso go tila kgotsa go diragatsa se se tlhagelelang mo setshwantshong.  Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi.  A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe, mme a tlhalose se.  Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe ka kgatelelo e kgolo.  Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 11 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya  Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng.  Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona.  A tlhalose setlhogo le tlhagiso ya ntlhakemo ya gagwe, a e dibele ka bosupi jo bo rileng.  A tlhagise dikao tsa ditiro tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe.  A tlhagise ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe.  A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe.  Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe. [50] PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 50 Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 12 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO POTSO 2 2.1 LEKWALO LA BOTSALANO Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng e ka nna wa losika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa, keleletsomasego jalojalo. Palo ya mafoko a lona e nne 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la botsalano:  Lekwalo le, le le leele, ka lona motlhatlhojwa o buisana le balosika, ditsala le bangwe fela ba a ka ne a itsane nabo.  Go se ka ga nna le diphoso tsa mofuta ofe mo lekwalong le.  Motlhatlhojwa a ka ya lolololo ka dikgang tse a batlang go di tlotla.  A kwale matseno a a ngokang mmuisi go buisa lekwalo le go supa botsalano le motho yo a mo kwalelang.  Motlhatlhojwa a kwale aterese ya mokwadi fela.  Motlhatlhojwa a se kwale sefane sa gagwe. Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:  Aterese e le nngwe (ya mokwadi)  A tlhagise maitlhomo a lekwalo.  A tlhagise gore madi a a duetsweng ke letlole ke bokae.  A bontshe tiriso e e siameng ya madi a ikaegile ka maitemogelo a gagwe.  A lemose malome ka go akaretsa tse a di tlhokang fa a dira tekanyetsokabo.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] 2.2 LEKWALO LA SEMMUSO Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa mongwe: a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a mangwe. Palo ya mafoko a lona e nne 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la semmuso:  Lekwalo le, le le khutshwane, le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang kgotsa se se kopiwang, se go ngongoregwang ka sona, kakgolo kgotsa kgomotso.  Ditlhokego tse di farologaneng tsa lekwalo la semmuso di tlhagisiwe ka tlhomamo (popego le setaele).  Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.  Puo e tlhamalale, e lebe kgankgolo e e leng maitlhomo a gago.  Le supe bokhutlo jo bo tlhamaletseng mme bo latelwe ke sefane le ditlhakaina tsa mokwadi. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 13 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:  Diaterese tse pedi (ya mokwadi le moamogedi).  Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe.  A tlhagise letlha, lefelo le leina la setheo sa katiso.  Thadiso ka boripana ka seabe sa dithuto tsa katiso.  A leboge le go akgola tlhogo ya setheo sa katiso ka go mo neela tšhono ya go ithuta go apaya.  A tlhagise maitemogelo a a ungwileng ka nako ya katiso.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.  Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala. [25] 2.3 PEGELO Pegelo e kwalelwa setheo se se rileng, motlhatlhojwa o neelana ka diphitlhelelo le dikatlenegiso tsa se a neng a laetswe go se dira. Palo ya mafoko a yona e nne 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa pegelo:  Leina la lebenkele le moamogedi di tlhagisiwe.  Setlhogo sa pegelo se bolelwe ka botlalo gore go begwa ka ga eng.  Taelo ya se a kopilweng go bega ka ga sona.  E kwalwa ka pakapheti.  Motlhatlhojwa a tlhagise diphitlhelelo le dikatlenegiso.  Motlhatlhojwa a kwale leina la gagwe ka botlalo a bo a saene, a supe tiro kgotsa maemo a gagwe le letlha le a kwadileng pegelo ka lona. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se kwalwe.  Motlhatlhojwa a tlhagise tshedimosetso ya lefelo le letlha la tiragalo.  A tlhagise taelo ya pegelo e a begang ka ga yona.  A tlhagise tshedimosetso mabapi le ditlhogo tse di latelang: dintlha tsa tebo, tsamaiso, diphitlhelelo, bokhutlo le dikatlenegiso.  Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng. [25] 2.4 ATHIKELE YA MAKASINE Athikele ya makasine ke karolwana ya makasine e batho ba kwalang dikgang dingwe kgotsa ba bega sengwe gore se buisiwe ke botlhe. Dintlha tse di tshwanetsweng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya makasine:  Kgang e neelwa setlhogo se se itlhalosang e bile se gogela.  Motlhatlhojwa o na le kgololosego ya bobegakgang.  Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela.  O patelesega gore kgang ya gagwe e ngokele, mme e sa nyeletse bonnete jwa kgang.  Temana ya ntlha e tshwere bontsi jwa dikgang gonne e araba dipotso Kae? Mang? Leng? Jang? E tlhagisa dilo tse di tlhokegang gore mmele o itekanele.  Leina la mokwadi le tlhagisiwe kwa tshimologong ya athikele. Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 14 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se nang le kgogedi.  A tlhagise leina la mokwadi.  A tlhagise botlhokwa ba go jala le go somarela dimela mo tikologong ya bona.  A tlhagise maano /ditsela tse di ka salwang morago go somarela tikologo.  Tlhagiso ka moo batho ba ka ungwelwang ka teng.  Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng. [25] 2.5 POTSOTHERISANO Potsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o bodiwang dipotso go fitlhelela tshedimosetso ka sengwe se se rileng. Potsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi go batla tshedimosetso mo go mongwe ka ga sengwe se a se dirang. Palo ya mafoko e nne 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa potsotherisano:  Setlhogo se supe gore potsotherisano ke ka ga eng.  Kagego e nne ya mmuisano.  Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle.  Batlisisa ka ga motsenela-potsotherisano ka go mmotsa dipotso.  Dipotso di nne dikhutshwane mme dikarabo tsa motsenela- potsotherisano di ka nama. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo sa potsotherisano.  Ditumediso, le kamogelo di tlhagisiwe.  Ikitsiso ya batsenela-potsotherisano  A botse dintlha ka botlalo ka go itshimololela kgwebopotlana.  A tlhagise kgatlhego ya kgwebo e a e akantseng.  A batlisise ka ditsela tsa go itshimololela kgwebopotlana.  A kope maele a a ka go thusang go ikgolaganya le ditheo tse di thusang ka matlole go bagwebipotlana.  A tlhagise dikarabo tsa motsenela-potsotherisano morago ga potso nngwe le nngwe.  Go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 15 DBE/2023 SC/NSC – Kaedi Ya Go Tshwaya 2.6 PUO Puo ke karolo e e botlhokwa ya go fatlhosa. Mo mabakeng a mantsi motho o neelana ka puo mo dikopanong kgotsa meletlong. Puo ya go bua le setšhaba e farologana le ya go bua le setlhotšhwana sa batho. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:  Matseno, mmele le bokhutlo.  Maikalelo a kopano.  Mofuta wa kopano e o yang go bua kwa go yona.  Dintlha di se ke tsa phatlhalala.  Dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo.  Tiriso ya dikao tse di tlwaelegileng.  Palo ya mafoko a yona ke 180–200 diteng fela.  Tiriso ya puo e senole kgolo, go se nne le ditlhapa le tshotlo. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo sa puo.  Ditumediso le ikitsiso go bareetsi ba ba tsenetseng tirelomatshidiso.  Tshimologo e nne maatla, e ngoke theetso. E ka nna motlae kgotsa nopolo.  Tlhagiso ya puo e e thadisang ka kopano ya gago le moswi.  Thadiso ka botshelo jwa lona kwa setlhopheng.  Tlhagiso ya dikeletso go ba mekgatlho e megolo ya metshameko.  Tlhagiso ya mafoko a kgomotso ka boripana.  Ditebogo go bareetsi le beng ba tiro.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] PALOGOTLHE YA KAROLO YA B: 25 PALOGOTLHE: 100 Kwalololo e ileditswe

Study this subject

More from Grade 12 Setswana HL

View all