You're offline
Skip to content
Memorandum

Siswati HL P2 Nov 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf

Subject: Siswati HlGrade 12201624 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE LIBANGA 12 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL) LIPHEPHA LESIBILI (P2) LWETI 2016 IMEMORANDAMU EMAMAKI: 80 Leliphepha linemakhasi la-23. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu TICONDZISO TEKUMAKA 1. Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.) 2. ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela. 3. ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo. 4. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili ingamakwa. 5. Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele imemorandamu. 6. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki. 7. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka. Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A ne-B. 8. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe kufanele acaphune akangajeziswa. 9. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/ kwesekela/kucaphuna. 10. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/ LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu SIGABA A: TINKONDLO TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO MAHLAHLANDLELA: JJ Thwala INDZATJANAMBHALO Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Kujula kwalenkondlo. SINGENISO: Bahlolwa baphawula ngalokufisha ngekujula kwalenkondlo lokuyimfundvo, nendlela lokwetfulwe ngayo, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako lokusetjentiswe ngusonkondlo: Sib. Kuba lisango lemphilo, sihlutfulelo semphilo, litibuko lemphilo, ngumhlahlandlela wemphilo, njll. UMTIMBA: Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa kujula kwenkondlo. Sib. • Lenkondlo itsi imfundvo sikhiya semphilo. Nangabe umuntfu afundzile kuvame kuvuleka onkhe emagede emphilo, akahlupheki ngekutfola umsebenti. Sib. Kubeka kudla etafuleni, kuba nendzawo yekufihla inhloko, njll. • Lenkondlo ikhuluma ngaMahlahlandlela longumnyango wemfundvo. Ikhutsata bantfu kutsi abafundze bagogodze baze babe neticu temfundvo lephakeme ngobe live liphetfwe bantfu labafundzile. • Lenkondlo ikhutsata nalabo labafuna kuyewuchuba imfundvo yabo ngesheya kwetilwandle kutsi abangasacitsi sikhatsi, abahambe bayewucupha lwati balungiselele sikhatsi sabo lesitako. • Itsi imfundvo ivulekele nanobe ngubani, ayikhetsi bala lamuntfu. Ngaloko wonkhe umuntfu akangashiywa sikhatsi, futsi angabi nankinga nanobe sekamdzala ngobe imfundvo ayinamkhawulo, umuntfu ufundza aze afe, ingce nje nakatimisela. • Lenkondlo itsi imfundvo inemikhakha leminyenti bantfu labangakhetsa kuyilandzela. Utsi imfundvo ayipheli, nangabe umuntfu anayo, unelifa leliyingunaphakadze. • Itsi bakhona bantfu labangakafundzi, labanye batsi bayati kepha bangayifuni. Batsi nanobe batjelwa ngayo, bangeva. Labanye batsi nanobe bayisiwe esikolweni, bajike bayekele bangachubeki nekufundza. (Nalokunye lokukujula kwalenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla.) SIPHETFO: Bahlolwa basonga indzatjanambhalo yabo. Basonga ngekubhala ngaloko sonkondlo lakugcizelelako ekujuleni kwenkondlo yakhe kwendlulisa kutsi imfundvo ibalulekile. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO, SIGABA A. [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA NGIHAYEL' INKONDLO – JJ Thwala 2.1 Imphindvwa lesetjentiswe ngusonkondlo, igcizelela sicelo sakhe neluhlobo lwenkondlo lekumele tetsamelilwati tiyihaye/sicelo sakhe neluhlobo lwenkondlo lekumele tetsamelilwati tibhalwe/ugcizelela kubhalwa kwetinkondlo. (1) 2.2 Ufuna kutitjela kutsi lenkondlo ayihaywe ingancamuki/njalo njalo/ngaso sonkhe sikhatsi/malanga onkhe/bangaphumuli. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku). (1) 2.3 Yimphi yenhlupheko/yebuphuya/yekwehliswa kwesitfunti/yekweswela lwati/ yekungafundzi/yekungasebenti/yekungati, (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (1) 2.4 Kufanele kutfutfukiswe kubhalwa nekucanjwa kwetinkondlo/umculo/kuhaywa kwetinkondlo/kutsi bantfu bafundze/kutsi babe nelwati. (1) 2.5 Imibono itawehluka. Labatsi ulisebentise kahle, batawesekela ngekutsi: Nangabe sonkondlo atfole intfo layifunako, uba nekwenetiseka emoyeni, kube ngatsi uyaloloteleka ngobe angasenatintfo letimhluphako emoyeni/ngobe acabanga ngalemfundvo ngaso sonkhe sikhasi/ngobe iyamfokotisa/ impholise emoyeni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi akakalisebentisi kahle, batawesekela ngekutsi: umuntfu nanobe atfole tonkhe tintfo latifunako, kuyenteka angakutfoli kuphumula emphefumlweni, angalali nasebusuku. (2) 2.6 Ngumlayeto wekutsi imfundvo iyamkhipha umuntfu enhluphekweni/ Bantfu abafundze njalonjalo, bangayekeli/Nawufundzile, uyahlonipheka/ Nawufundzile indlela lobuka uphindze wente ngayo tintfo, iyantjintja/bantfu ababhale tinkondlo njalonjalo/abahaye njalonjalo/abatigcabhe ngelulwimi lwabo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 2.7 Umugca 29 ne–30 yakhiwe ngemagama lamabili kantsi umugca 31 unemagama lamatsatfu/Kuneluchumano lolutjekile lwaleligama 'inkondlo' emgceni 29 ne-30/Kuneluchumanosigcino lwaleligama 'tinzululwati' emgceni 30 ne-31/Kunesicedzelelamcomdvo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA NCAMUL' EMAVE – SR Mdluli 3.1 Namuhla ngikudla kwemizindlo nemicabango/umugca 6. (1) 3.2 Lemigca inemagama lalinganako/imigca iyalingana/iphethini yalemigca ihlelekile/Lemigca inemagama lamane. (Kunye kwaloku.) (1) 3.3 Ingabe uyawubuya aphila nje nebakitsi?/Ngubani longakhohlwa ngulesimomondiya/Umugca 7/ umugca 8. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (1) 3.4 Ngekukhokha imali yaphethiloli/Ngekumlungisa nangabe onakele/ Ngekumgeza nangabe angcolile/Ngekumtsengela emasondvo nangabe asaphelile/Ngekumtselela/Ngekumhlolisa njalo/Ngekumbhadalela eminceleni/Ngekumkhokhela emigwacweni lekhokhelwako/ Ngekumbhadalela emaphoyiseni emgwaco/Ngekumtsengela emakha ekumgcina ahlobile, (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (1) 3.5 Sonkondlo utsi uva buhlungu, ubalisa ngaso sonkhe sikhatsi ngobe imoti yakhe ihambile/Sonkondlo uyabalisa akakwati nekulala, (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 3.6 Kumuntfutisa. Ncamul' emave, loyimoti, unikwa titfo tebantfu, emahlombe, wentiswa netento letentiwa bantfu, kukhukhumukisa emahlombe nekucunusa. (2) 3.7 Ungcolisa umoya ngentfutfu layikhokha nangabe advuma/Ngetintfuli latibhunyisako nangabe ahamba/Kungenteka uhamba avuta woyela lotfontsela endleleni adale kungcola, (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) [10] UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA APH' EMAGUGU? – MS Magagula 4.1 Buvetwe ngekusetjentiswa kwesifanangwaca sa '-B/kusetjentiswa kwesifanangwaca/kusetjentiswa kwabo B-. (1) 4.2 Utitjela kutsi simo semnotfo sehle kakhulu/siwile/siphasi kakhulu/liphuyile lelive/sibcayi Timbiwa telitjeboya tiphelile/Tiyimvelo atikentiwa tandla temuntfu/Umnotfo walelive utsetfwe belumbi bahamba nawo. (Kunye kwaloku.) (1) 4.3 Ngoba tibuya emhlabatsini, nawo loyimvelo/Ngobe tigujwa ematfunjini emhlaba, nawo loyimvelo/Ngobe idalwe nguMvelinchanti. (Kunye kwaloku.) (1) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu 4.4 Ingcikitsi yalenkondlo ngumnotfo (yimvelo)/temnotfo, ngobe ikhuluma ngemlandvo wetimbiwa letingumnotfo welive, letifana negolide, idayimani, litjeboya. (1) 4.5 Imibono itawehluka. Labatsi ikhona, batawesekela ngekutsi: Bantfu bakhululekile kutsi bangene bente labakufunako babuye bahambe, bangabutwa kutsi bafunani nobe bentani njengobe nemaJalimane enta, atsatsa umnotfo. Labatsi ayikho, batawesekela ngekutsi: bantfu abakakhululeki ngobe beswela lwati, behluleke kutigubhela litjeboya, laze lahamba nebantfu bangaphandle/ bagujiswa emathuna ayewugcwatjwa encenye. Bantfu labaphuyile abakakhululeki. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 4.6 Imibono itawehluka. Labatsi likhetseke kahle batawesekela ngekutsi: Litjeboya linguletinye tetimbiwa letingemagugu, letikhuphula umnotfo welive, ngaloko kufanele liphatfwe kahle ngobe liligugu/igolide iligugu ngobe lokwentiwa ngalo kungemagugu, sib. Indandatho, umgeco, njll. Labatsi alikakhetseki kahle nabo batawesekela ngekutsi: Bantfu balendzawo abazange bakulwele kutsatfwa kwaletimbiwa/bebangcwabe tihlobo tabo etikwaletimbiwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 4.7 Kucasha bologadza, babuke tindzawo leticuketse emagugu elive kute angebiwa nendzawo ihlale iphephile/Kulandzelela kungena nekuphuma kwebantfu bangaphandle nekuhlolisisa tintfo labatewutenta kulemigodzi kute bangashushumbisi emagugu elive/Kucinisekisa kutsi sive sitfola imfundvo legcile emakhonweni laphatselene nemigodzi lekwembiwa kuwo lamagugu kute sikwati kutentela tintfo/Kubiyela indzawo lenemagugu ngendlela lefanele/Akube nemabhodi lavimbela kungena kwalabangakafaneli/ Akugcitjetelwe/kumbonywe/kuvalwe lemigodzi kute bantfu baphephe (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] NA INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI UMBUTO 5 BALEKA MBALI – EAB Mkhonta 5.1 Sicu sakho sitse tfwi/Umugca 3. (1) 5.2 Luchumano lolutjeklile/loluvundlile lwabo –'wena.' (1) 5.3 Yintfombi/Ngumuntfu lomsikati lomuhle losakhula/ litjitji/ ingabisa. (Kunye kwaloku.) (1) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu 5.4 Sifundvo sekutsi akusibo bonkhe bantfu labatsi bayakutsandza, labakutsandza ngekweliciniso, labanyenti basuke bafuna kwenetisa timfuno tabo ngawe, ngaloko ungetsembi muntfu/Kutiphatsa kahle/Kuhlala ngentfombi/Kungahambi ugana nanobe ngubani/Intfombi ayilindze lebekelwe yena/Emanfombatane angasatseli tindzaba tekugana etulu/ Nawungumuntfu kufanele ulalele teluleko talabadzala kunawe. (1) 5.5 Kungenwa sifo sembulalave/Kufa/Kutfola bantfwana lengabati tibongo tabo/ Kukhulelwa/Kungenwa tifo/Kulahlekelwa likusasa/Kwehluleka kwenta umsebenti. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 5.6 Lenkondlo ikhuluma ngekuyengeka kwebantfu labasikati labahle. Abacaphele bantfu lababatsandza ngekweliciniso nalabangabatsandzi ngekweliciniso/Bangavumi kucashatwa/Ikhuluma ngemuntfu lomsikati lomuhle/Ikhuluma ngelutsandvo/Tintfombi atifundze kulindza. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 5.7 Salakutjelwa sibona ngemopho/Umvundla tiwuncandza embili/Tjani lobulele buvuswa ngumlilo/Emaphikankhani afela enkhanini/Indlela ibutwa kulabasembili/Hamba juba batakwehlutsa embili. Ngoba nangabe ungalaleli ugcina uvelelwa ngulokubi/Nangabe utawulingisa umvundla, uhambe ungabuki lapho uya khona, utawuhlangana nalokubi/Nangabe tintfo tenteka, wente ngatsi awuboni, utawuphaphanyiswa ngulokubi. (Naletinye taga letenembako temukelekile.) (2) [10] SAMBA SESIGABA A: 30 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tigameko letikhombisa kutsi 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa.' Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo, lokusifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambalo, babuye bavete nendlela babhali labavame kusiveta ngayo enovelini. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tigameko lapho LaMagagula abukeka njengentfo lengenamsebenti kantsi ekugcineni utawuba lusito kumbe yintfo lenkhulu, njengekubukelwa phasi nguLushawulo, nguLahlophe, nguTintfombi, njll Umtimba Bahlolwa bangahle bavete tigameko letenta kutsi LaMagagula abukeke njengemuntfu longenamsebenti kumbe longakabaluleki kantsi ekugcineni utawuba lusito kumbe abe yintfo lenkhulu, letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Kunganakwa nguLushawulo: • Kumshiya angasabuyi ekhaya, • Kutsandzana naTintfombi agcine angasondli bantfwana ekhaya, • Kungeti emngcwabeni wemntfwana wakhe. • Kumcindzetela kutsi akhele Tintfombi indlu yekuhlala. Ekugcineni Lushawulo ubuyele kuLaMagagula. Kubukelwa phasi nguLaHlophe kantsi ekugcineni Lamagagula utawuba lusito kuye. • Kufihlela LaMagagula ngekutekwa kwaTintfombi, alotjolwe abe ngumfati • Kwemukela Tintfombi ngalesikhatsi eta naLushawulo, LaMagagula abe akhona • Kukhetsa bantfwana baLaMagagula atsandze baTintfombi. Ekugcineni LaHlophe asagula wanakekelwa nguLaMagagula. Kubukelwa phasi nguTintfombi kantsi ekugcineni Lamagagula utawuba lusito kuye. • Kugana Lushawulo. • Kubulala bantfwana baLaMagagula • Kutjela Lushawulo kutsi LaMagagula ngumtsakatsi. Ekugcineni LaMagagula kwaba nguye lamsitako ekuguleni nasekufeni kwebantfwana baTintfombi, wabuye wamncengela kuLushawulo nakubuywa emkhayeni. (Naletinye tigameko letigcamisa kutsi, 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa,' letingakabalwa lapha temukelekile.) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letiveta sobala kutsi 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa' CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25] UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane 7.1 Wakhona kwakhela Tintfombi indlu nakamcosha eJozi Lushawulo/ ngalesikhatsi Lushawulo afika naTintfombi kwekucala wakhona kuhlala naye nanobe bekubuhlungu nje/Letinye tintfo labetsi noma ativa ngaTintfombi kubantfu bangaphandle, angete atinaka. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 7.2 Lushawulo wacolela Tintfombi emva kwekutfola umntfwana wemlumbi/ Lushawulo wacosha unina ekhaya, wangaya nasemngcwabeni wakhe/ wehluleka kungcwaba umntfwanakhe, wavele watfumela emapulango ekwakha libhokisi kuLaMagagula. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 7.3 Ngesigameko sekulungiselelwa kuya emkhayeni, lapho bakaKhumalo babikela indvuna kutsi nayo ibe yincenye yalomshuco njengendlela yekuhlonipha bukhosi bendzawo. (2) 7.4 Umkamfundisi uvela kuphela lapho LaMagagula ayewubika tinhlupheko takaKhumalo, akaphindzi avele kulenoveli kantsi LaMagagula uvela kusukela ekucaleni kuze kube sesiphetfweni salenoveli. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 7.5 Lushawulo wahamba waya eJozi wangasabuyi ekhaya/ liphupho laLaMagagula lapho abona khona Lushawulo eta ekhaya ahamba nemuntfu lomsikati lomeme umntfwana. Umbhali uveta kutsi labanye bobabe labashadile babe basebentela khashane nasekhaya, bavame kungetsembeki. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 7.6 Wayibambisisa imiyalo yebatali bakhe lebeyitsi abeketelele konkhe kwasemtini nobe kungatsiwa uyatsakatsa abeketele/Bekabambelele kakhulu enkholweni yakhe ngobe bekangumuntfu welisontfo/Abetsandza Lushawulo. (Kunye kwaloku.) (2) 7.7 Emva kwekushaywa kwaTintfombi emkhayeni, Lushawulo nakazama kushisa tintfo taTintfombi, LaMagagula wetama kutikhipha kute tingashiswa. Letento taLaMagagula titento letingaketayeleki nawubuka simo sasesitsenjini, loko kwakhombisa luvelo lwaLaMagagula. (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu 7.8 Sento sakhe sekungabi yinkhomo ledla yodvwa samsita kakhulu ngobe boKunene naNyoni bamvakashela, bambonisa kutsi aye emkhayeni kute kutfolakale loko lokucedza likhaya lakhe. (2) 7.9 Kunikela ngalo etintsandzaneni/Kululahla emigconyeni yetibi/Kululahlela kuyise walo/kulubulala/Kunikela kubosonhlalakahle/Kupha labasikati labangenasiphiwo sekutfola bantfwana/Kupha labangatfoli bantfwana/ Kulushiya nagogo walo yena anyamalale. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 7.10 Kuyawuba lukhuni kutsi atfole bofakazi bebatali nasekufanele atsatse matisi/ Kuyawuba lukhuni nasekufanele ayewuphahla bakubo/Angeke emukeleke kahle emmangweni/Utawuba nenkinga nasekufanele ashade ngobe kungenteka ashade umuntfu lonesibongo sakhe mbamba. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 7.11 Imibono itawehluka kodvwa ifake ekhatsi loku: Lesaga sichaza kutsi ungabometsemba umuntfu. Lushawulo abemtsandza kakhulu Tintfombi futsi ametsembile, waze wakhohlwa ngisho nelikhaya lakhe, kodvwa wamangala lapho Tintfombi satfola umntfwana loliphumalimile lokusho kutsi bekaphinga/Kushaywa kwaTintfombi emkhayeni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 7.12 Lamavi aTintfombi abecondze kutsi engeke aye ekhaya ngobe angafuni kubonana naLaHlophe kute LaMagagula etsembe kutsi ungumtsakatsi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tigameko letikhombisa kutsi 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa.' Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo, lokusifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambalo, babuye bavete nendlela babhali labavame kusiveta ngayo enovelini. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tigameko lapho Mphikeleli abukeka njengentfo lengenamsebenti kantsi ekugcineni utawuba lusito kumbe yintfo lenkhulu, njengekubukelwa phasi nguSikhulu Tsabetse, nguMagumeni, nguLotifiso, njll Umtimba Bahlolwa bangahle bavete tigameko letenta kutsi Mphikeleli abukeke njengemuntfu longenamsebenti kumbe longakabaluleki kantsi ekugcineni utawuba lusito kumbe abe yintfo lenkhulu, letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu Kunganakwa nguSikhulu Tsabetse: • Kumncisha indzawo yekuhlala, • Kumfihlela tincwadzi tekufa kwebatali bakhe. • Kumcoshisa esikolweni. • Kumbitela emaphoyisa ngobe atsi unetikhali futsi utsengisa umtfunti wetinkhukhu. Ekugcineni Mphikeleli nguye lokhuluma naSkhulu Tsabetse asacolisa kuloku lamente kona. Kubukelwa phasi nguMagumeni kantsi ekugcineni utawuba lusito nakungcwatjwa uyise. • Kumbita ngemchamuki, atsi ungumsinsi wekumbelwa. • Kungafuni kulandzelela inchubo yemhlangano lebewuchutjwa nguMphikeleli • Kuhamba atjela bantfu kutsi bangamvoteli kutsi abe ngusosifundzave. Ekugcineni Mphikeleli wamsita nakushone Sikhulu Tsabetse wabuye wakhetfwa waba ngusosifundzave. Kubukelwa phasi kwaMatsiya ngummango waseMbalenhle. • Kubukelwa phasi nguSikhulu Tsabetse atsi uluhlanya. • Kubukelwa phasi nguMagumeni emhlanganweni • Kubukelwa phasi nguMphikeleli atsi akukho licala langammela kulo. Ekugcineni Matsiya wasita Mphikeleli ngekumtfolela indzawo yekuhlala, wabuye wayommela esikolweni ngalesikhatsi acoshiwe ngekuveta igazethi. (Naletinye tigameko letigcamisa kutsi, 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa,' letingakabalwa lapha temukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letiveta sobala kutsi 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa' CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25] NOBE Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi 9.1 Tifundvo teTibalo/Tebuchwepheshe/Isayensi/ Temlandvo. (Nobe ngutiphi letinye tifundvo letingentiwa ngeLulwimi Lwesintfu temukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 9.2 Mphikeleli watitfoba ngalesikhatsi afuna indzawo yekuhlala kaTsabetse/ Ngalesikhatsi Magumeni akhuluma kabi emhlanganweni, Mphikeleli watsi akacolise, wakhutsata kutsi bahloniphane/Bekangabambeli bantfu labadzala emagcubu/Bantfu labadzala abebabita ngemagama enhlonipho, sib. Babe, make, mnaketfu, tinanatelo/Uya kaTsabetse abe ati kutsi abamfuni/ Wevelana nemndeni wakaTsabetse ngekushona kwakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 9.3 Kwelashwa kwaMatsiya nguDlamini lebekasebentisa indlela yekwelapha kwendzabuko/Kusebentisana kwebalaphi bendzabuko nalabo belwati lwaseNshonalanga/kuvumela belaphi bendzabuko kutsi bavule indzawo yekwelaphela/Kwetsiwa kwebantfwana baMphikeleli ngemagama ebatali bakhe/Kucanjwa kabusha kwemagama etigodzi ngemagama endzabuko/ Kudlalwa kwemidlalo yesintfu/Kwati tinyanga ngemagama esintfu/ kuhlobisa tinwele ngendlela yesintfu/Kukhutsata kudla kwesintfu/ Kuhambela tibhimbi tesintfu/Kuvunula. (Kubili kwaloku.) (2) 9.4 Emavi aShongwe aba liciniso ekugcineni kwalenoveli. Bomphikeleli basita Magumeni ngemalungiselelo ekungcwaba babe wakhe Sikhulu Tsabetse. (2) 9.5 Mphikeleli bekenta tifundvo Temlandvo, Telive neTekuvakasha. Letifundvo betingamsita ngekutsi ati emave latawahola, ati umlandvo walabake bahola netintfo letabaphumelelisa kumbe letabahlulekisa/Afundze tindlela baholi lebebacatulula ngato tinkinga. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.6 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kungenteka kutsi wagula kakhulu kwaze kwatsintseka nengcondvo/ Kungenteka abebhema umtfunti wetinkhukhu/Kungenteka abedla tidzakamiva/Kungenteka kutsi abentiwa tinkinga tekuhlala yedvwa ekhaya/ Kungenteka waloywa/Kungenteka ingcondvo yatsikanyetwa kufundza kakhulu/ Kungenteka wahlukumeteka kakhulu emoyeni/Kungenteka weca emasiko/Kusebenta ngetinkinga tebantfu onke emalanga, lokugcina kutsikameta ingcondvo yakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 9.7 Lusha kumele lukhulunyiswe ngelulwimi lweSiswati/Etikolweni lusha kumele lugcugcutelwe kutsi lufundze tincwadzi teSiswati/Kufanele kukhutsatwe kutsi bente tinkhulumomphikiswano/Kufanele kukhutsatwe kutsi bente tinkhulumo/ Kuveta ematfuba emisebenti lefuna Siswati/Kufanele kukhutsatwe kutsi babhale tincwadzi teSiswati/Kufanele kukhutsatwe kudlala imidlalo yeSiswati/Konkhe lokwentiwako kwentiwe ngeSiswati/ Bomakhalekhikhini babe nelulwimi lweSiswati babuye babe nemidlalo ledlalwa ngeSiswati. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu 9.8 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lena lelandzelako: Labatsi ngumbono lomuhle batawesekela ngekutsi: Masipalati unciphisela bantfu umsebenti wekutsi bagubhe imigodzi nasekungcwatjwa/Kugujwa kwemigodzi kwakha ematfuba emisebenti/Konga sikhatsi/Kusita labangenatihlobo tekubagubhela nangabe kushoniwe. Labatsi akusiwo umbono lomuhle batawesekela ngekutsi: Nakuna litulu igcwala emanti/Wenta kutsi bantfu bafe ngebunyenti/Kuphambana nemihambo yesintfu/Kubita kufa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku, bese uyesekela.) (2) 9.9 Mvakali udlala indzima lenhle kakhulu emphilweni yaMphikeleli, waphelelisa lobutsatfu lobushiwo nguMtsetfosisekelo welive ngekutsi ayewukhuluma naSikhulu Tsabetse ngendzaba yekucoshwa kwaMphikeleli esikolweni ngoba angenabatali labemela tindzaba takhe esikolweni/Wavumela Msiti kutsi atadishe naMphikeleli kulinye lemakamelo akakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.10 Lombhikisho bewuwekucedza kufundziswa kwaletinye tifundvo ngelulwimi lweSibhunu. Ligalelo lolifakile lekutsi umtsetfosisekelo welive wente tonkhe tilwimi temdzabu taba semtsetfweni, kodvwa tifundvo letifana neTibalo naletinye, tisengakafundziswa ngetilwimi temdzabu/ Alikho ligalelo ngobe akufundvwa ngetilwimi temdzabu. (2) 9.11 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labavumako batawesekela ngekutsi: Lesento siyabahlukumeta bantfwana bagcine babhudza nasebusuku/Labanye bebantfwana abakhoni kumelana nekubona umuntfu labamatiko agujelwa phasi/Kungenteka kutsi batsikameteke engcondvweni imphilo yabo yonkhe/Kufa kuyahlonishwa futsi kuyatilelwa, njll. Labangavumi batawesekela ngekutsi: Nangabe bantfwana batjeliwe babuye bakhonjiswa, imibuto labavamise kuba nayo ngalabangasekho ayibi khona. (2) 9.12 Siyamfanela Tsabetse ngobe ekucaleni bekangafuni nekumbona Mphikeleli, atsi uliphekulatikhuni. Ngetulu kwaloko, wabuye wamfihlela tincwadzi tekufa kwebatali bakhe nalapho bangcwatjwa khona. Ekugcineni asakhulile futsi sekatawushona, wantjintja, wabita Mphikeleli, wacolisa, wabuye wamnika netincwadzi letimtjela ngemathuna ebatali bakhe/ Umuntfu nasekaphelelwa ngemandla ekutivi kela, bantfu bayatentela kuye njengaTsabetse. (Lesaga sichaza kutsi umuntfu lebekahlupha, akhatsata, nasekuhambe iminyaka uyantjintja alunge.) (Lesaga sichaza kutsi umuntfu lebekahlupha, akhatsata, nasekuhambe iminyaka uyantjintja alunge.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Intfo lengenamsebenti nobe lengakabaluleki ingaba lusito lolukhulu kusasa. SINGENISO: Bahlolwa bachaza sifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambhalo. Babuye bavete nendlela tinganekwane netibongelelo letivame kusiveta ngayo lesifundvo. UMTIMBA: Bahlolwa bangahle baphawule ngalamaphuzu lafaka ekhatsi lawa lalandzelako: Libhubesi Nalogwaja: • Logwaja bekabukeka angenamsebenti walutfo. • Logwaja wetsembisa kutsi utawuzama ngako konkhe kutsi atfolele libhubesi inyama ngobe beselehluleka kutingela. • Logwaja naye bekalambile. • Libhubesi nalo lasita logwaja ngekutsi limuphe naye inyama. • Logwaja lobekabukeka angenamsebenti walutfo wasita bantfu ngekubulala libhubesi lebelesatjwa ngibo bonkhe bantfu. • Bajabula bantfu basho nekutsi ubasitile logwaja ngekubulala libhubesi. Tibongo Tenkhosi Tobias Nkosi Kubukelwa kwakhe phasi bantfu bendzawo. • Utalwa lapho kungasho lutfo khona, kufana nasemcubeni, kodvwa ugcine ayinkhosi • Tindvuna betingenandzaba naye, tamlahla khashane kantsi titawugcina timkhotsamela. • Talukati taseFeni betingenandzaba naye, alahlwe njengesagila labangasasitsandzi, tatsi natimbona andlondlobala aya ePitoli, asaneludvumo, taphuma tamtatatela. • Abebukeka angumuntfukatana kepha wagcina alusito ebantfwaneni nasesitukulwaneni sabo. • Indlela labengiyo, bebacabanga kutsi utawuba nelunya abuse ngesandla lesicinile, atsatsele labanye bantfu imfuyo yabo, kepha wabusa ngekuthula nangenhlitiyo lenhle, ahleka nabo bonkhe bantfu. • Kubekwa kwakhe esihlalweni abuse sive - kube abetsatselwa phasi. (Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile.) SIPHETFO: Bahlolwa basonga konkhe lebebakhuluma ngako etindzabenimbhalo tabo, ngekuveta kutsi imibhalo yetemdzabu lekhetsiwe iyativeta nobe ayitiveti tigameko letiveta sobala kutsi 'umuntfu nobe intfo lebukeka ingenamsebenti nobe lengakabaluleki ingaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa'. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa UMBUTO 11 11.1 Kungabikhona kwemanti/Kuphela kwemanti/Kinsweleko yemanti/Ngemanti. (Kunye kwaloku.) (2) 11.2 Yingwenya lekhulumako. (2) 11.3 Kutsatfwa kwaGabisile yingwenya. Ngiso sigameko lesikhulu kulenganekwane. (2) 11.4 Luphawu lwengoti/lwekufa/lwebubi/lwebumatima. Ngobe nakulenganekwane, logcoke ingubo lebovu, nguye labetawutsatfwa yingwenya angaphindzi abonwe. (2) 11.5 Kuba sekudzeni kwelikhaya lakaboGabisile nesitiba sengwenya, kwente kutsi unina waGabisile angaboni kutsi boGabisile naHluphekile sebantjintjiselene ngetingubo, lokwente Hluphekile asindze ekutsatfweni yingwenya ngobe sekagcoke ingubo leluhlata. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.6 Imibono itawehluka. Labatsi uphumelele, batawesekela ngekutsi: kunemlingisi lametse ligama laHluphekile. Kulenganekwane uyahlupheka ngobe washonelwa batali, unina wakhe lomncane wanikela ngaye engwenyeni kutsi imtsatse ayewugada bantfwana bayo. Labatsi akakaphumeleli batawesekela labakushoko. (2) 11.7 Lesaga sichaza kutsi, 'umuntfu lotifake yena enkingeni akevelwa buhlungu.' Make waGabisile nguye lotjele ingwenya kutsi itsatse umntfwana logcoke ingubo lebovu, kantsi akati kutsi bekutawuba ngulentsandvokati yakhe legcoke lengubo ngalelo langa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [15] 11.8 Yimvumelwanosicalo lecondzile ya-Wa-/Yimvumelwanosicalo. (1) 11.9 Wagucelwa tindvuna, Wagucelwa ngemadvodza, Lelinganatfwa tinkhomo, Linatfwa ngemadvodza. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1) 11.10 Ilusebentisele kubabata/ kudvumisa bukhulu benkhosi Ngwane III/ Kubongelela. (Kunye kwaloku.) (1) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu 11.11 Utitjela kutsi lobongelelwako bekangabatsandzi bantfu labasikati ngobe bekashaya emantfombatane/tidzandzane. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1) 11.12 Umugca 26 utsi lapho lona lobongelelwako atalwa khona, akunabantfwana bebafana. (2) 11.13 Lichibi, lidamu lelinemanti lathulile kube liyashona. Nalona lobongelelwako, abebukeka abindzile kantsi unelulaka. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.14 Alufakwa lubuya neludzaka. Simfanele ngobe kutsiwa bekanelulaka kuyo yonkhe indzawo lapho ahamba khona, agucelwa ngemadvodza, agucelwa natindvuna. Lokusho kutsi ungamcala usuke utitsintsele, utawubuya nafunwako. (2) [10] SAMBA SESIGABA B: 25 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu SIGABA C: UMDLALO UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KWAHLWA EMINI – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo. Indzabambhalo iphatselane naLaHlatjwako, LaJele naMkhalelwa. Singeniso Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi tintfo letinhle nobe letimbi letentiwa batali, kungenteka bantfwana babo batifundze nabo baphile njengabo, njengekungabi nemaciniso kwemtali, nemntfwana angagcina aba nemanga. Umtimba Bahlolwa abavete tigameko letibeka sobala indlela batali labakulomdlalo lebebatiphatsa ngayo nekutsi loko kube namuphi umtselela ebantfwaneni babo. Tigameko tingafaka ekhatsi leti letilandzelako: LaHlatjwako: Indlela lebekatiphatsa ngayo: • Uneteluleko nemfundziso lenhle emntfwaneni – Lokwenta Makhosi akwati kutibamba nanobe simo sembango sesishisa kangakanani • Uyakhutsatana – Lokwente Makhosi akhutsateke kutsi atsatse bukhosi labunikwa nguMkhalelwa nanobe ubangwa. • Lokwatiko kucebisa umntfwanakhe ngetintfo letimbi letingahle timehlele – lokwente Makhosi acaphelisise nangabe aphiwa kudla angavele adle nanobe kukuphi. • Uvula ematfuba ekucocisana nemntfwanakhe – lokwente Makhosi abonisane naSifiso ngekuyowelashwa yinyanga yesive, agcine aphephile ekulunjweni. • Unelutsandvo- lokwenta Makhosi atsandze bomnakabo angababandlululi. LaJele Indlela lebekatiphatsa ngayo: • Ungumake longumkhohlisi – Lokwente Nkhanise afundze kuhamba akhohlisa bantfu abatsembisa tikhundla letingekho njengaNdzabeni naSicongo. • Make lonetimfihlo - lowafihlela Nkhanise kutsi akasuye wakaNhlapho – Lokwente kutsi naNkhanise afihlele Makhosi kutsi ubopha lisu lekumcumba phasi nemfelandzawonye, ngekungati kutsi ubanga lokungakamfaneli. • Ukhutsata Nkhanise ngebukhosi lobungasibo bakhe, lokufana nekungatfobeli emavi endvodza yakhe – Lokwenta Nkhanise naye ehluleke kutfobela imiyalo yebantfu labadzala kungako wehluleka kutfobela livi laMkhalelwa, lekutsi Makhosi kube nguye inkhosi. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu Mkhalelwa Indlela lebekatiphatsa ngayo: • Unesibindzi sekumelana nemaciniso nobe kungahlali kahle kulabanye –Lokwente Makhosi avume kutsatsa bukhosi ngesibindzi ngobe abunikwe nguyise nanobe labanye baphikisana nekubekwa kwakhe. • Utsandza kuthula – Lokwente Makhosi naye angafuni kutsatsa sikhundla sebukhosi ngeludlame kodvwa afuna kubusa ngekuthula. • Uneteluleko letinhle emntfwaneni, weluleka Makhosi ngendlela lekufanele aphatse ngayo lendzawo yaseLusizini. – Lokwenta naMakhosi akhone kweluleka Sifiso ngekutsi bangahlaseli ngetikhali ngobe angafuni kutsatsa bukhosi ngetandla letigcwele ingati. • Ungubabe lohlakaniphile ngekunganiki Nkhanise sikhundla lesingesiso sakhe – Lokwenta kutsi Makhosi ahlakaniphe abe cotfo futsi akhone nekubona ingoti iseta khashane. (Naletinye tigameko letingakabalwa lapha ngenhla, letigcamisa kutsi indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo, temukelekile.) Siphetfo Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, basho nekutsi indlela batali labatiphatsa ngayo iba nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo, basho nekutsi bantfwana batiphatsa njani kuveta bunjalo bebatali babo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni, letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25] UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA KWAHLWA EMINI – JJ Thwala 13.1 Sifiso welekelela Makhosi emphini yabo yembango naNkhanise/Nkhanise wenyanyiswa kutsi nangabe Makhosi atawugcina asitsetse sikhundla sebukhosi, Sifiso utawuba yindvuna lesetulu/Kutsi ungumngani waMakhosi. (Kunye kwaloku.) (2) 13.2 Kunemlumbi lowafike wakhonta eLusizini wemukelwa, Mkhalelwa watsi umshiya etandleni taMakhosi/Makhosi etibongweni takhe kuvela kutsi sewukwitilize nalomlumbi lokusho kutsi lulwimi lwesilumbi beselucalile kuba nemtselela ebantfwini bendzawo. (2) 13.3 Imibono itawehluka, ifake loku lokulandzelako: Ayikaphephi ngobe Sifiso bekatsandzana naBonakele, intfombi yaNkhanise, Nkhanise bekalijaha lelinatsako atsandzana netintfombi letinyenti lokungaholela ekutseni kutselelwane tifo temacansi/Babanga Bonakele naNkhanise lokungenta atfole tifo temacasi. (2) 13.4 Angeke tibe lusito ngobe emaphupho aMakhosi bekukutsi abuse indzawo yaseLusizini ngekuthula, lombuso ube ngumbuso lohlobile, hhayi logcwele ingati, kantsi Sifiso yena utsandza timphi, kuye indlela yekusombulula tinkinga kutsi kuliwe. (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu 13.5 Libito lelisha Makhosi labetawubita ngalo iLusizini bekutawuba kuseNjabulweni. Kufa kwaNkhanise, Sicongo naNdleleni, lokusho kutawuba lite, kuchutjekwe nekujabula/kujabula ngiko lokubalulekile, kufa kona kulite. (2) 13.6 Bekumele alihlakate lelicembu ngobe liphikisana netincumo takhe/Bekumele abite lelicembu alitjele emaciniso ngekutalwa kwaboNkhanise naMakhosi/ Bekufanele abite boNgedze naNdzabeni abatjele kutsi bangedukisi Nkhanise/ Bekumele abeke tinhloli letitawubuka kutsi umfelandzawonye awuchubeki nekuhlangana/Bekufanele ababite abakhulumise njengebantfu bakhe/ Bekufanele abajezise ngobe bebenta lokuphambene nemtsetfo wakhe/ Bekufanele abehlise etikhundleni/bekufanele abacoshe eLusizini/ Bekufanele bahlawuliswe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 13.7 Ndleleni bekatawukhunjulelwa kuba lusito kwakhe ngekutfwalela Mkhalelwa tindzaba letitsintsa bukhosi/Lutsandvo lebekanalo kubomnakabo/Usukumela etulu nakatfunywa/Kutsi nguye lowenta sento sekuphambana nelisiko lekuteka/Utawukhunjulwa ngesitsembu sakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 13.8 Wentiwa kuhlonipha tincumo teyise nekungafuni kuphikisana naye/ Kukhutsatwa ngunina/Kukhutsatwa nguSifiso/Kukhutsatwa nguNtfwasahlobo. (Kubili kwaloku.) (2) 13.9 Ubalulekile ngobe Makhosi waphuma kutsiwa ubitwa nguLungile kwaze kwavela lenhlekelele yekufa kwemalunga emfelandzawonye. Ngaphandle kwaLungile, bekuyoba lukhuni kutsi kufinyelelwe esiphetfweni lesifana nalesi. (2) 13.10 Bebatawutfola emafa/Bebatawutfola ludvumo/Bebatawutfola tindzawo tekulima nekwakha/Bebatawuganwa/Bebatawutfola kuhlonishwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 13.11 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako: • Kuhlaba umkhosi, ayewubikela Mkhalelwa nesive sonkhe ngalokufa. • Kujabula ngobe besekungeke kuphindze kube nembango, laba labashonile ngulaba lebekubangwa nabo bukhosi. • Kuya kunina uyewubika ngalesehlakalo. • Kuva buhlungu ngekushona kwebanakabo labefuna kubusa nabo. • Kuva buhlungu ngekutsi utawubusa titsa takhe setifile. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile) (Kunye kwaloku.) (2) 13.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lena lelandzelako: • Wadala luchekeko emadvodzaneni akaNhlapho ngekuvumelana Nkhanise kutsi bente lisu lekubulala Makhosi. • Ulilunga lemfelandzawonye lelihlakata bukhosi bakaNhlapho. • Ulumba sijula lekufanele sitsatfwe nguMakhosi kute simbulale. • Uvumelana nalamanye emalunga elicembu leMfelandzawonye kutsi kuyewubulawa Makhosi ngaseweni. • Kwelapha mbumbulu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO UMVUZO – NS Nzima Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo. Indzabambhalo iphatselane naLaMbuli, LaNgwenya naBhembe. SINGENISO: Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi tintfo letinhle nobe letimbi letentiwa batali, kungenteka bantfwana babo batifundze nabo baphile njengabo, njengekutsengisa tjwala kwemtali, lokungenta nemntfwana agcine anatsa. UMTIMBA WENDZABAMBHALO: Bahlolwa abavete tigameko letibeka sobala indlela batali labakulomdlalo lebebatiphatsa ngayo nekutsi loko kube namuphi umtselela ebantfwaneni babo. Tigameko tingafaka ekhatsi leti letilandzelako: LaMbuli: Indlela lebekatiphatsa ngayo: • Uyatinika sikhatsi emsebentini wemntfwanakhe wesikolo – Lokwenta Batjele atinike sikhatsi ekwenteni umsebenti wakhe wesikolo wagcina aphumelela ngemalengiso etifundvweni takhe takamatekuletjeni. • Uhambela imihlangano yesikolo, aphindze achumane nabothishela - Lokwenta Batjele kutsi akhutsalele kwenta umsebenti wakhe futsi akubone kubaluleka kwekuhlangana nebangani kute kusitwane. • Ukhutsata Batjele kutsi asebentise tinyanga letilishumi nakubili kutilungiselela imphumelelo etifundvweni takhe – Lokwenta Batjele kutsi akhone kubuyeketa umsebenti lasalele kuwo emuva. • LaMbuli utiphatsa kahle futsi uhlonipha nabomakhelwane bakhe – Lokwenta kutsi Batjele afundze kutiphatsa kahle, kuhlonipha nekuba nesimilo lesihle, wangahlanganyeli nebangani emikhubeni yabo lemibi. LaNgwenya Indlela lebekatiphatsa ngayo • LaNgwenya utsengisa tjwala kakhe - Lokwenta kutsi Satile afundze imikhuba lemibi leyaholela kutsi ekugcineni angahloniphi abuye ayekele sikolo. • Akahambisani nekwesekelwa kwaSatile esikolweni ngalokuphelele -Lokwenta kutsi Satile angakuboni kubaluleka kwemfundvo. • LaNgwenya akamniki umntfwana litfuba lelanele lekufundza ekhaya - Lokwenta kutsi Satile angatiniki naye sikhatsi sekufundza lokugcine kumholela ekusaleleni emuva emsebentini wesikolo. • Akayihambeli imihlangano yasesikolweni - Lokwenta kutsi Satile angabi nendzaba nekugcugcutela batali bakhe kutsi baye emihlanganweni yesikolo kute babone kutsi uchuba njani esikolweni. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu Bhembe Indlela lebekatiphatsa ngayo • Ungubabe lokhululekile ekucoceni naBatjele, akafani nalabanye bobabe labangemabhubesi ebantfwaneni babo – Lokwenta Batjele afundze kucoca ngekukhululeka nalabanye bantfu abuye ahambe phambili etingcocweni temacembu. • Uyatinika sikhatsi sekwelekelela Batjele ngemisebenti yakhe yesikolo – Lokwenta Batjele naye akhutsale kwelekelela bangani bakhe etifundvweni tabo. • Wahlalisa phasi boSatile naBatjele wabakhulumisa ngekwehla kwelizinga lemiphumela yabo nakubukwa emaphothifoliyo abo – Lokwenta Batjele wafundza kwekhuta bangani bakhe njengalapho ekhuta Satile ngemikhuba lemibi labesacale kuyenta, lebeyehlisa lizinga lakhe lemsebenti wesikolo. (Naletinye tigameko letinembako, letingakabalwa lapha temukelekile.) SIPHETFO SENDZABAMBHALO: Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, basho nekutsi indlela batali labatiphatsa ngayo ibe nemtselela lomuhle yini nobe lomubi ebantfwaneni babo, basho nekutsi bantfwana batiphatsa njani kuveta bunjalo bebatali babo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C. [25] UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA UMVUZO – NS Nzima 15.1 Lesakhiwana senteka esikolweni saseMkhuphukantsaba, emtapenimabhuku ngesikhatsi sesikolo. (2) 15.2 Kunalohola letingcogco longuBatjele/Bonkhe banikwa ematfuba lalinganako ekuphawula/Abangenani emlonyeni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.3 Nalomuhla, letinhlobo tetindlu letibalwe lapha ngenhla tisekhona, njengendlu lelala bafana (lilawu), likamelo lelilala emantfombatane (intsanga), yindumba kuphela lengatfolakali kuto tonkhe tindlu, nangabe ikhona yakhiwa eceleni kwendlu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.4 Liphepha lesitsatfu. Bacoca ngendlelanchubo yekulibhala, babuye bacoce ngesakhiwo sendzaba ngobe leliphepha lesitsatfu liphatselene nekubhalwa kwendzaba. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.5 Wenteka umnyaka wonkhe. Lomdlalo ucala lapho bafundzi bakhetsa emakhono labatawafundzela ekucaleni kwemnyaka kuze kufike ekupheleni kwemnyaka lapho kuphuma khona imiphumela yakamatekuletjeni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu 15.6 Kutivulela indzawo yekudlela/Kuphekela imicimbi/Kuvula sikolo sefundzisa ngemakhono ekupheka. (Nalamanye emaphuzu lanembako emukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 15.7 Tifundza kwenta tintfo ngekulandzelela luhlelo lolutsite/Tifundza kutsi nakucociswana, kunikwana ematfuba ekukhuluma ngaphandle kwekuphazamisana/Tifundza kuhlonipha imibono yalabanye/Titfola lwati/ Tifundza ngetinhlobo tetindlu tendzabuko yeMaswati. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 15.8 Letingcogco atimange tamsita Mlandzeli ngobe ekugcineni akazange aphumelele watfolakala asaboshiwe ngenca yekutfolakala adle lamponjwana wabuye watfolakala nesibhamu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.9 Umbhali wetama kutfutfukisa lwati lwemagama endzabuko nesilulumagama lokubuye lutfutfukise lizinga lelulwimi. Umbhali usebentise emagama lafana nelilawu/intsanga/lidladla/indumba. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.10 Atsatfwa njengemaciniso abe atsintsa imiva yalabanye. Sesiphelile sikhatsi saloko lomuhla ngobe bonkhe bantfu sebayalingana, lidladla selawonkhe wonkhe alikhetsi bulili/bakhona labadvuna labanemabhizinisi ekupheka kungasibo labasikati kuphela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.11 Labavumelana nako batawesekela ngekutsi, indumba, njengendlu lehlala imitsi yenyanga yekwelapha, ingilo luphawu lwemphilo. Labangavumelani nako, batawesekela ngekutsi indumba iluphawu lolumbacambili lwebubi nebumnyama ngobe leminye yemitsi letfolakala kuyo iyabulala leminye iyaphilisa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.12 Lesaga sichaza kutsi umntfwana ubonakala asesemncane kutsi utawukhula abe yini. Batjele uvele wabonakala ekucaleni kwalomdlalo ngekuhamba embili kuko konkhe lokwenteka esikolweni kutsi utawuphumelela ngemalengiso etifundvweni takhe nekutsi tifiso takhe tekuba nguthishela titawugcina tiphumelele. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile). (3) [25] SAMBA SESIGABA C: 25 SAMBA SAKO KONKHE: 80 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuchazwa kwesihloko -Sihloko asikavisiswa Kuchazwa kwesihloko ngalokujulile ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako akwenetisi nakancane Kujula kwemibono, -Luchungechunge kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Kulukhuni kutfola -Akukho kucaphuna Kwesekela nekuvisiswa lwemaphuzu -Emaphuzu ekwesekela emaphuzu lamahle emaphuzu lesekela enkondlweni kwetheksthi lababatekako ayevakala kodvwa lesesekela sihloko sihloko -Luhlobo lwembhalo ekwesekela lacashunwe akaketfulwa ngendlela ngalokwenetisako -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo 7 EMAMAKI enkondlweni lelindzelekile -Leminye imibono kanye nenkondlo akukavisiswa nakancane -Luhlobo lwembhalo -Luhlobo lwembhalo yesekelwe kodvwa akukavisiswa kahle kanye nenkondlo kanye nenkondlo esikhatsini lesinyenti kuvisiswa ngemalengiso kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki lelisetulu -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo kuvisiswa ngalokwenetisako SAKHIWO NELULWIMI -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Sakhiwo lesingemukeleki ngemalengiso lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela nakancane Sakhiwo, Kuhleleka -Imibono yakhiwe ngelicophelo lelisetulu -Kubumbana nekuhleleka -Imibono ayikahleleki -Imibono ihlangahlangene nekwetfula yahleleka ngalokucace -Imibono letfuliwe kwemibono kuyenetisa ngalokubumbene -Lulwimi lolunemaphutsa Kusetjentiswa ngemalengiso iyalandzeleka -Lulwimi lunemaphutsa -Lulwimi lunemaphutsa lamanyenti nesitayela kwelulwimi, umoya, -Lulwimi, umoya -Kunemaphutsa langasho lutfo; umoya lamanyenti lesingemukeleki nesitayela nesitayela kuvutsiwe lambalwa elulwimi, nesitayela kuyenetisa -Umoya nesitayela -Umoya nesitayela futsi akunamaphutsa umoya nesitayela akukemukeleki akwemukeleki nakancane 3 EMAMAKI -Emaphutsa eluhlelo, sipelingi netimphawu tekufundza kuyindlala KWEHLUKA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 KWEMAMAKI Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lweti 2016 NSC – Imemorandamu SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Imphendvulo -Imphendvulo -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuncane kakhulu Kuchazwa kwesihloko lenemininingwane lenemininingwane ngalokwenetisako ngekunyanyalata kuvisiswa kwesihloko Kujula kwemibono, lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu kodvwa akusito tonkhe ngaphandle -Mncane kakhulu Kwesekelwa lababatekako: 14–15 -Sihloko sichazwe tinhlangotsi leticikelelwe kwemininingwane umzamo wekuphendvula nekuvisiswa kwetheksthi Imphendvulo ngelicophelo lelisetulu ngalokuphelele lesekelako umbuto lenemininingwane kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Ambalwa kakhulu -Imibono ayikholweki 15 EMAMAKI lengemalengiso -Lamanye emaphuzu emaphuzu lamahle emaphuzu lafanele -Luhlobo lwembhalo langababateki: 12–13 ekwesekela ayevakala lesesekela sihloko kwesekela sihloko kanye netheksthi -Sihloko sichazwe kodvwa akaketfulwa ngalokwenetisako -Kuncane kakhulu akukavisiswa nakancane ngalokujulile ngendlela lelindzelekile -Lamanye emaphuzu kuvisiswa kweluhlobo -Luchungechunge -Luhlobo lwembhalo esekelwe kodvwa lwembhalo netheksthi lwemaphuzu kanye netheksthi esikhatsini lesinyenti lababatekako kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki ekwesekela lacashunwe lelisetulu -Kukhona lokusilele etheksthini ekuvisiseni luhlobo -Luhlobo lwembhalo lwembhalo kanye kanye netheksthi netheksthi kuvisiswe ngemalengiso SAKHIWO NELULWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Kungahleleki kahle Sakhiwo, Kuhleleka -Singeniso nesiphetfo lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela kwesakhiwo kukhinyabeta nekwetfula lesingemalengiso ngelicophelo lelisetulu -Kuhleleka nekubumbana -Imibono ayikahleleki kubumbana kwemibono Kusetjentiswa -Imibono yakhiwe -Singeniso nesiphetfo -Kuhleleka nekubumbana ngalokubumbene -Emaphutsa elulwimi kwelulwimi, umoya, yahleleka ngemalengiso kanye naletinye tindzima kwemubono kuyenetisa -Lulwimi lunemaphutsa nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya kuhleleke kodvwa kunemaphutsa lamanyenti lesingakemukeleki kwenta nesitayela kuvutsiwe ngalokubumbene -Lulwimi lunemaphutsa -Umoya nesitayela lombhalo ungabi 10 EMAMAKI futsi akunamaphutsa -Imibono ihleleke lambalwa; umoya akwemukeleki yimphumelelo ngelicophelo lelisetulu nesitayela kuyenetisa Kuhleleka kwetindzima -Umoya nesitayela -Kunemaphutsa Kuhleleka kwetindzima kunemaphutsa akwemukeleki lambalwa elulwimi, kuyenetisa -Tindzima umoya nesitayela tihlangahlangene KWEHLUKA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 KWEMAMAKI Emalungelo agodliwe

Verified matching documents

The question paper, memo or addendum that belongs with this document.

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Siswati Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all