Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
LIBANGA 12
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)
LIPHEPHA LESIBILI (P2)
LWETI 2016
IMEMORANDAMU
EMAMAKI: 80
Leliphepha linemakhasi la-23.
Emalungelo agodliwe Phenya
You're offline
Skip to contentMemorandum 









View all
Siswati HL P2 Nov 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf
Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · siswati. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati Hl
- Grade
- Grade 12
- Language
- Siswati
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2016
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 24
- File size
- 423.8 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 24
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
TICONDZISO TEKUMAKA
1. Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
yinye.)
2. ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
(Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.
3. ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.
4. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
ingamakwa.
5. Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele
imemorandamu.
6. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.
7. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
ne-B.
8. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
kufanele acaphune akangajeziswa.
9. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
kwesekela/kucaphuna.
10. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa
sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI
UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO
MAHLAHLANDLELA: JJ Thwala
INDZATJANAMBHALO
Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Kujula kwalenkondlo.
SINGENISO:
Bahlolwa baphawula ngalokufisha ngekujula kwalenkondlo lokuyimfundvo, nendlela
lokwetfulwe ngayo, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako lokusetjentiswe
ngusonkondlo: Sib. Kuba lisango lemphilo, sihlutfulelo semphilo, litibuko lemphilo,
ngumhlahlandlela wemphilo, njll.
UMTIMBA:
Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa kujula kwenkondlo.
Sib.
• Lenkondlo itsi imfundvo sikhiya semphilo. Nangabe umuntfu afundzile kuvame
kuvuleka onkhe emagede emphilo, akahlupheki ngekutfola umsebenti. Sib.
Kubeka kudla etafuleni, kuba nendzawo yekufihla inhloko, njll.
• Lenkondlo ikhuluma ngaMahlahlandlela longumnyango wemfundvo. Ikhutsata
bantfu kutsi abafundze bagogodze baze babe neticu temfundvo lephakeme ngobe
live liphetfwe bantfu labafundzile.
• Lenkondlo ikhutsata nalabo labafuna kuyewuchuba imfundvo yabo ngesheya
kwetilwandle kutsi abangasacitsi sikhatsi, abahambe bayewucupha lwati
balungiselele sikhatsi sabo lesitako.
• Itsi imfundvo ivulekele nanobe ngubani, ayikhetsi bala lamuntfu. Ngaloko wonkhe
umuntfu akangashiywa sikhatsi, futsi angabi nankinga nanobe sekamdzala ngobe
imfundvo ayinamkhawulo, umuntfu ufundza aze afe, ingce nje nakatimisela.
• Lenkondlo itsi imfundvo inemikhakha leminyenti bantfu labangakhetsa
kuyilandzela. Utsi imfundvo ayipheli, nangabe umuntfu anayo, unelifa
leliyingunaphakadze.
• Itsi bakhona bantfu labangakafundzi, labanye batsi bayati kepha bangayifuni.
Batsi nanobe batjelwa ngayo, bangeva. Labanye batsi nanobe bayisiwe
esikolweni, bajike bayekele bangachubeki nekufundza.
(Nalokunye lokukujula kwalenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga indzatjanambhalo yabo. Basonga ngekubhala ngaloko sonkondlo
lakugcizelelako ekujuleni kwenkondlo yakhe kwendlulisa kutsi imfundvo ibalulekile.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO,
SIGABA A. [10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA
NGIHAYEL' INKONDLO – JJ Thwala
2.1 Imphindvwa lesetjentiswe ngusonkondlo, igcizelela sicelo sakhe neluhlobo
lwenkondlo lekumele tetsamelilwati tiyihaye/sicelo sakhe neluhlobo
lwenkondlo lekumele tetsamelilwati tibhalwe/ugcizelela kubhalwa
kwetinkondlo. (1)
2.2 Ufuna kutitjela kutsi lenkondlo ayihaywe ingancamuki/njalo njalo/ngaso
sonkhe sikhatsi/malanga onkhe/bangaphumuli. (Naleminye imibono
lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku). (1)
2.3 Yimphi yenhlupheko/yebuphuya/yekwehliswa kwesitfunti/yekweswela lwati/
yekungafundzi/yekungasebenti/yekungati, (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (1)
2.4 Kufanele kutfutfukiswe kubhalwa nekucanjwa kwetinkondlo/umculo/kuhaywa
kwetinkondlo/kutsi bantfu bafundze/kutsi babe nelwati. (1)
2.5 Imibono itawehluka. Labatsi ulisebentise kahle, batawesekela ngekutsi:
Nangabe sonkondlo atfole intfo layifunako, uba nekwenetiseka emoyeni, kube
ngatsi uyaloloteleka ngobe angasenatintfo letimhluphako emoyeni/ngobe
acabanga ngalemfundvo ngaso sonkhe sikhasi/ngobe iyamfokotisa/
impholise emoyeni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
Labatsi akakalisebentisi kahle, batawesekela ngekutsi: umuntfu nanobe atfole
tonkhe tintfo latifunako, kuyenteka angakutfoli kuphumula emphefumlweni,
angalali nasebusuku. (2)
2.6 Ngumlayeto wekutsi imfundvo iyamkhipha umuntfu enhluphekweni/ Bantfu
abafundze njalonjalo, bangayekeli/Nawufundzile, uyahlonipheka/
Nawufundzile indlela lobuka uphindze wente ngayo tintfo, iyantjintja/bantfu
ababhale tinkondlo njalonjalo/abahaye njalonjalo/abatigcabhe
ngelulwimi lwabo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
kwaloku.) (2)
2.7 Umugca 29 ne–30 yakhiwe ngemagama lamabili kantsi umugca 31
unemagama lamatsatfu/Kuneluchumano lolutjekile lwaleligama 'inkondlo'
emgceni 29 ne-30/Kuneluchumanosigcino lwaleligama 'tinzululwati' emgceni
30 ne-31/Kunesicedzelelamcomdvo. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
[10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA
NCAMUL' EMAVE – SR Mdluli
3.1 Namuhla ngikudla kwemizindlo nemicabango/umugca 6. (1)
3.2 Lemigca inemagama lalinganako/imigca iyalingana/iphethini yalemigca
ihlelekile/Lemigca inemagama lamane. (Kunye kwaloku.) (1)
3.3 Ingabe uyawubuya aphila nje nebakitsi?/Ngubani longakhohlwa
ngulesimomondiya/Umugca 7/ umugca 8.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (1)
3.4 Ngekukhokha imali yaphethiloli/Ngekumlungisa nangabe onakele/
Ngekumgeza nangabe angcolile/Ngekumtsengela emasondvo nangabe
asaphelile/Ngekumtselela/Ngekumhlolisa njalo/Ngekumbhadalela
eminceleni/Ngekumkhokhela emigwacweni lekhokhelwako/
Ngekumbhadalela emaphoyiseni emgwaco/Ngekumtsengela emakha
ekumgcina ahlobile, (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye
kwaloku.) (1)
3.5 Sonkondlo utsi uva buhlungu, ubalisa ngaso sonkhe sikhatsi ngobe imoti
yakhe ihambile/Sonkondlo uyabalisa akakwati nekulala, (Naleminye imibono
lenembako yemukelekile.) (2)
3.6 Kumuntfutisa. Ncamul' emave, loyimoti, unikwa titfo tebantfu, emahlombe,
wentiswa netento letentiwa bantfu, kukhukhumukisa emahlombe nekucunusa. (2)
3.7 Ungcolisa umoya ngentfutfu layikhokha nangabe advuma/Ngetintfuli
latibhunyisako nangabe ahamba/Kungenteka uhamba avuta woyela
lotfontsela endleleni adale kungcola, (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
[10]
UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA
APH' EMAGUGU? – MS Magagula
4.1 Buvetwe ngekusetjentiswa kwesifanangwaca sa '-B/kusetjentiswa
kwesifanangwaca/kusetjentiswa kwabo B-. (1)
4.2 Utitjela kutsi simo semnotfo sehle kakhulu/siwile/siphasi kakhulu/liphuyile
lelive/sibcayi Timbiwa telitjeboya tiphelile/Tiyimvelo atikentiwa tandla
temuntfu/Umnotfo walelive utsetfwe belumbi bahamba nawo. (Kunye
kwaloku.) (1)
4.3 Ngoba tibuya emhlabatsini, nawo loyimvelo/Ngobe tigujwa ematfunjini
emhlaba, nawo loyimvelo/Ngobe idalwe nguMvelinchanti. (Kunye kwaloku.)
(1)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
4.4 Ingcikitsi yalenkondlo ngumnotfo (yimvelo)/temnotfo, ngobe ikhuluma
ngemlandvo wetimbiwa letingumnotfo welive, letifana negolide, idayimani,
litjeboya. (1)
4.5 Imibono itawehluka. Labatsi ikhona, batawesekela ngekutsi: Bantfu
bakhululekile kutsi bangene bente labakufunako babuye bahambe,
bangabutwa kutsi bafunani nobe bentani njengobe nemaJalimane enta,
atsatsa umnotfo.
Labatsi ayikho, batawesekela ngekutsi: bantfu abakakhululeki ngobe beswela
lwati, behluleke kutigubhela litjeboya, laze lahamba nebantfu bangaphandle/
bagujiswa emathuna ayewugcwatjwa encenye. Bantfu labaphuyile
abakakhululeki. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
4.6 Imibono itawehluka. Labatsi likhetseke kahle batawesekela ngekutsi:
Litjeboya linguletinye tetimbiwa letingemagugu, letikhuphula umnotfo welive,
ngaloko kufanele liphatfwe kahle ngobe liligugu/igolide iligugu ngobe
lokwentiwa ngalo kungemagugu, sib. Indandatho, umgeco, njll.
Labatsi alikakhetseki kahle nabo batawesekela ngekutsi: Bantfu balendzawo
abazange bakulwele kutsatfwa kwaletimbiwa/bebangcwabe tihlobo tabo
etikwaletimbiwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
kwaloku.) (2)
4.7 Kucasha bologadza, babuke tindzawo leticuketse emagugu elive kute
angebiwa nendzawo ihlale iphephile/Kulandzelela kungena nekuphuma
kwebantfu bangaphandle nekuhlolisisa tintfo labatewutenta kulemigodzi kute
bangashushumbisi emagugu elive/Kucinisekisa kutsi sive sitfola imfundvo
legcile emakhonweni laphatselene nemigodzi lekwembiwa kuwo lamagugu
kute sikwati kutentela tintfo/Kubiyela indzawo lenemagugu ngendlela
lefanele/Akube nemabhodi lavimbela kungena kwalabangakafaneli/
Akugcitjetelwe/kumbonywe/kuvalwe lemigodzi kute bantfu baphephe
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
[10]
NA
INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI
UMBUTO 5
BALEKA MBALI – EAB Mkhonta
5.1 Sicu sakho sitse tfwi/Umugca 3. (1)
5.2 Luchumano lolutjeklile/loluvundlile lwabo –'wena.' (1)
5.3 Yintfombi/Ngumuntfu lomsikati lomuhle losakhula/ litjitji/ ingabisa. (Kunye
kwaloku.) (1)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
5.4 Sifundvo sekutsi akusibo bonkhe bantfu labatsi bayakutsandza,
labakutsandza ngekweliciniso, labanyenti basuke bafuna kwenetisa timfuno
tabo ngawe, ngaloko ungetsembi muntfu/Kutiphatsa kahle/Kuhlala
ngentfombi/Kungahambi ugana nanobe ngubani/Intfombi ayilindze
lebekelwe yena/Emanfombatane angasatseli tindzaba tekugana etulu/
Nawungumuntfu kufanele ulalele teluleko talabadzala kunawe. (1)
5.5 Kungenwa sifo sembulalave/Kufa/Kutfola bantfwana lengabati tibongo tabo/
Kukhulelwa/Kungenwa tifo/Kulahlekelwa likusasa/Kwehluleka kwenta
umsebenti. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
5.6 Lenkondlo ikhuluma ngekuyengeka kwebantfu labasikati labahle.
Abacaphele bantfu lababatsandza ngekweliciniso nalabangabatsandzi
ngekweliciniso/Bangavumi kucashatwa/Ikhuluma ngemuntfu lomsikati
lomuhle/Ikhuluma ngelutsandvo/Tintfombi atifundze kulindza.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
5.7 Salakutjelwa sibona ngemopho/Umvundla tiwuncandza embili/Tjani lobulele
buvuswa ngumlilo/Emaphikankhani afela enkhanini/Indlela ibutwa
kulabasembili/Hamba juba batakwehlutsa embili. Ngoba nangabe
ungalaleli ugcina uvelelwa ngulokubi/Nangabe utawulingisa umvundla,
uhambe ungabuki lapho uya khona, utawuhlangana nalokubi/Nangabe tintfo
tenteka, wente ngatsi awuboni, utawuphaphanyiswa ngulokubi. (Naletinye
taga letenembako temukelekile.) (2)
[10]
SAMBA SESIGABA A: 30
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letikhombisa kutsi 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe
longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa.'
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
lokusifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambalo, babuye bavete nendlela babhali
labavame kusiveta ngayo enovelini. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha
tigameko lapho LaMagagula abukeka njengentfo lengenamsebenti kantsi ekugcineni
utawuba lusito kumbe yintfo lenkhulu, njengekubukelwa phasi nguLushawulo,
nguLahlophe, nguTintfombi, njll
Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete tigameko letenta kutsi LaMagagula abukeke njengemuntfu
longenamsebenti kumbe longakabaluleki kantsi ekugcineni utawuba lusito kumbe abe
yintfo lenkhulu, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
Kunganakwa nguLushawulo:
• Kumshiya angasabuyi ekhaya,
• Kutsandzana naTintfombi agcine angasondli bantfwana ekhaya,
• Kungeti emngcwabeni wemntfwana wakhe.
• Kumcindzetela kutsi akhele Tintfombi indlu yekuhlala.
Ekugcineni Lushawulo ubuyele kuLaMagagula.
Kubukelwa phasi nguLaHlophe kantsi ekugcineni Lamagagula utawuba lusito kuye.
• Kufihlela LaMagagula ngekutekwa kwaTintfombi, alotjolwe abe ngumfati
• Kwemukela Tintfombi ngalesikhatsi eta naLushawulo, LaMagagula abe akhona
• Kukhetsa bantfwana baLaMagagula atsandze baTintfombi.
Ekugcineni LaHlophe asagula wanakekelwa nguLaMagagula.
Kubukelwa phasi nguTintfombi kantsi ekugcineni Lamagagula utawuba lusito kuye.
• Kugana Lushawulo.
• Kubulala bantfwana baLaMagagula
• Kutjela Lushawulo kutsi LaMagagula ngumtsakatsi.
Ekugcineni LaMagagula kwaba nguye lamsitako ekuguleni nasekufeni kwebantfwana
baTintfombi, wabuye wamncengela kuLushawulo nakubuywa emkhayeni.
(Naletinye tigameko letigcamisa kutsi, 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe
longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa,' letingakabalwa lapha
temukelekile.)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letiveta sobala kutsi 'umuntfu lobukeka
angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa'
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25]
UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
7.1 Wakhona kwakhela Tintfombi indlu nakamcosha eJozi Lushawulo/
ngalesikhatsi Lushawulo afika naTintfombi kwekucala wakhona kuhlala naye
nanobe bekubuhlungu nje/Letinye tintfo labetsi noma ativa ngaTintfombi
kubantfu bangaphandle, angete atinaka. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2)
7.2 Lushawulo wacolela Tintfombi emva kwekutfola umntfwana wemlumbi/
Lushawulo wacosha unina ekhaya, wangaya nasemngcwabeni wakhe/
wehluleka kungcwaba umntfwanakhe, wavele watfumela emapulango
ekwakha libhokisi kuLaMagagula. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
7.3 Ngesigameko sekulungiselelwa kuya emkhayeni, lapho bakaKhumalo
babikela indvuna kutsi nayo ibe yincenye yalomshuco njengendlela
yekuhlonipha bukhosi bendzawo. (2)
7.4 Umkamfundisi uvela kuphela lapho LaMagagula ayewubika tinhlupheko
takaKhumalo, akaphindzi avele kulenoveli kantsi LaMagagula uvela kusukela
ekucaleni kuze kube sesiphetfweni salenoveli. (Naleminye imibono
lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2)
7.5 Lushawulo wahamba waya eJozi wangasabuyi ekhaya/ liphupho
laLaMagagula lapho abona khona Lushawulo eta ekhaya ahamba nemuntfu
lomsikati lomeme umntfwana. Umbhali uveta kutsi labanye bobabe
labashadile babe basebentela khashane nasekhaya, bavame kungetsembeki.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
7.6 Wayibambisisa imiyalo yebatali bakhe lebeyitsi abeketelele konkhe
kwasemtini nobe kungatsiwa uyatsakatsa abeketele/Bekabambelele kakhulu
enkholweni yakhe ngobe bekangumuntfu welisontfo/Abetsandza Lushawulo.
(Kunye kwaloku.) (2)
7.7 Emva kwekushaywa kwaTintfombi emkhayeni, Lushawulo nakazama kushisa
tintfo taTintfombi, LaMagagula wetama kutikhipha kute tingashiswa. Letento
taLaMagagula titento letingaketayeleki nawubuka simo sasesitsenjini, loko
kwakhombisa luvelo lwaLaMagagula. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
7.8 Sento sakhe sekungabi yinkhomo ledla yodvwa samsita kakhulu ngobe
boKunene naNyoni bamvakashela, bambonisa kutsi aye emkhayeni kute
kutfolakale loko lokucedza likhaya lakhe. (2)
7.9 Kunikela ngalo etintsandzaneni/Kululahla emigconyeni yetibi/Kululahlela
kuyise walo/kulubulala/Kunikela kubosonhlalakahle/Kupha labasikati
labangenasiphiwo sekutfola bantfwana/Kupha labangatfoli bantfwana/
Kulushiya nagogo walo yena anyamalale. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
7.10 Kuyawuba lukhuni kutsi atfole bofakazi bebatali nasekufanele atsatse matisi/
Kuyawuba lukhuni nasekufanele ayewuphahla bakubo/Angeke emukeleke
kahle emmangweni/Utawuba nenkinga nasekufanele ashade ngobe
kungenteka ashade umuntfu lonesibongo sakhe mbamba. (Naleminye
imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
7.11 Imibono itawehluka kodvwa ifake ekhatsi loku:
Lesaga sichaza kutsi ungabometsemba umuntfu. Lushawulo abemtsandza
kakhulu Tintfombi futsi ametsembile, waze wakhohlwa ngisho nelikhaya
lakhe, kodvwa wamangala lapho Tintfombi satfola umntfwana loliphumalimile
lokusho kutsi bekaphinga/Kushaywa kwaTintfombi emkhayeni. (Naleminye
imibono lenembako yemukelekile.) (2)
7.12 Lamavi aTintfombi abecondze kutsi engeke aye ekhaya ngobe angafuni
kubonana naLaHlophe kute LaMagagula etsembe kutsi ungumtsakatsi.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3)
[25]
UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tigameko letikhombisa kutsi 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe
longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa.'
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko naloko labatawucoca ngako etindzabenimbhalo tabo,
lokusifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambalo, babuye bavete nendlela babhali
labavame kusiveta ngayo enovelini. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha
tigameko lapho Mphikeleli abukeka njengentfo lengenamsebenti kantsi ekugcineni
utawuba lusito kumbe yintfo lenkhulu, njengekubukelwa phasi nguSikhulu Tsabetse,
nguMagumeni, nguLotifiso, njll
Umtimba
Bahlolwa bangahle bavete tigameko letenta kutsi Mphikeleli abukeke njengemuntfu
longenamsebenti kumbe longakabaluleki kantsi ekugcineni utawuba lusito kumbe abe
yintfo lenkhulu, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
Kunganakwa nguSikhulu Tsabetse:
• Kumncisha indzawo yekuhlala,
• Kumfihlela tincwadzi tekufa kwebatali bakhe.
• Kumcoshisa esikolweni.
• Kumbitela emaphoyisa ngobe atsi unetikhali futsi utsengisa umtfunti wetinkhukhu.
Ekugcineni Mphikeleli nguye lokhuluma naSkhulu Tsabetse asacolisa kuloku lamente
kona.
Kubukelwa phasi nguMagumeni kantsi ekugcineni utawuba lusito nakungcwatjwa
uyise.
• Kumbita ngemchamuki, atsi ungumsinsi wekumbelwa.
• Kungafuni kulandzelela inchubo yemhlangano lebewuchutjwa nguMphikeleli
• Kuhamba atjela bantfu kutsi bangamvoteli kutsi abe ngusosifundzave.
Ekugcineni Mphikeleli wamsita nakushone Sikhulu Tsabetse wabuye wakhetfwa waba
ngusosifundzave.
Kubukelwa phasi kwaMatsiya ngummango waseMbalenhle.
• Kubukelwa phasi nguSikhulu Tsabetse atsi uluhlanya.
• Kubukelwa phasi nguMagumeni emhlanganweni
• Kubukelwa phasi nguMphikeleli atsi akukho licala langammela kulo.
Ekugcineni Matsiya wasita Mphikeleli ngekumtfolela indzawo yekuhlala, wabuye
wayommela esikolweni ngalesikhatsi acoshiwe ngekuveta igazethi.
(Naletinye tigameko letigcamisa kutsi, 'umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe
longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa,' letingakabalwa lapha
temukelekile.)
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tiyabonakala nobe atibonakali tigameko letiveta sobala kutsi 'umuntfu lobukeka
angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo lenkhulu kusasa'
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25]
NOBE
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
9.1 Tifundvo teTibalo/Tebuchwepheshe/Isayensi/ Temlandvo. (Nobe ngutiphi
letinye tifundvo letingentiwa ngeLulwimi Lwesintfu temukelekile.) (Kubili
kwaloku.) (2)
9.2 Mphikeleli watitfoba ngalesikhatsi afuna indzawo yekuhlala kaTsabetse/
Ngalesikhatsi Magumeni akhuluma kabi emhlanganweni, Mphikeleli watsi
akacolise, wakhutsata kutsi bahloniphane/Bekangabambeli bantfu labadzala
emagcubu/Bantfu labadzala abebabita ngemagama enhlonipho, sib. Babe,
make, mnaketfu, tinanatelo/Uya kaTsabetse abe ati kutsi abamfuni/
Wevelana nemndeni wakaTsabetse ngekushona kwakhe. (Naleminye
imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
9.3 Kwelashwa kwaMatsiya nguDlamini lebekasebentisa indlela yekwelapha
kwendzabuko/Kusebentisana kwebalaphi bendzabuko nalabo belwati
lwaseNshonalanga/kuvumela belaphi bendzabuko kutsi bavule indzawo
yekwelaphela/Kwetsiwa kwebantfwana baMphikeleli ngemagama ebatali
bakhe/Kucanjwa kabusha kwemagama etigodzi ngemagama endzabuko/
Kudlalwa kwemidlalo yesintfu/Kwati tinyanga ngemagama esintfu/
kuhlobisa tinwele ngendlela yesintfu/Kukhutsata kudla kwesintfu/
Kuhambela tibhimbi tesintfu/Kuvunula. (Kubili kwaloku.) (2)
9.4 Emavi aShongwe aba liciniso ekugcineni kwalenoveli. Bomphikeleli basita
Magumeni ngemalungiselelo ekungcwaba babe wakhe Sikhulu Tsabetse. (2)
9.5 Mphikeleli bekenta tifundvo Temlandvo, Telive neTekuvakasha. Letifundvo
betingamsita ngekutsi ati emave latawahola, ati umlandvo walabake bahola
netintfo letabaphumelelisa kumbe letabahlulekisa/Afundze tindlela baholi
lebebacatulula ngato tinkinga. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
9.6 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
Kungenteka kutsi wagula kakhulu kwaze kwatsintseka nengcondvo/
Kungenteka abebhema umtfunti wetinkhukhu/Kungenteka abedla
tidzakamiva/Kungenteka kutsi abentiwa tinkinga tekuhlala yedvwa ekhaya/
Kungenteka waloywa/Kungenteka ingcondvo yatsikanyetwa kufundza
kakhulu/ Kungenteka wahlukumeteka kakhulu emoyeni/Kungenteka
weca emasiko/Kusebenta ngetinkinga tebantfu onke emalanga,
lokugcina kutsikameta ingcondvo yakhe. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
9.7 Lusha kumele lukhulunyiswe ngelulwimi lweSiswati/Etikolweni lusha kumele
lugcugcutelwe kutsi lufundze tincwadzi teSiswati/Kufanele kukhutsatwe kutsi
bente tinkhulumomphikiswano/Kufanele kukhutsatwe kutsi bente tinkhulumo/
Kuveta ematfuba emisebenti lefuna Siswati/Kufanele kukhutsatwe kutsi
babhale tincwadzi teSiswati/Kufanele kukhutsatwe kudlala imidlalo
yeSiswati/Konkhe lokwentiwako kwentiwe ngeSiswati/
Bomakhalekhikhini babe nelulwimi lweSiswati babuye babe nemidlalo
ledlalwa ngeSiswati. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili
kwaloku.) (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
9.8 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lena lelandzelako:
Labatsi ngumbono lomuhle batawesekela ngekutsi: Masipalati unciphisela
bantfu umsebenti wekutsi bagubhe imigodzi nasekungcwatjwa/Kugujwa
kwemigodzi kwakha ematfuba emisebenti/Konga sikhatsi/Kusita
labangenatihlobo tekubagubhela nangabe kushoniwe.
Labatsi akusiwo umbono lomuhle batawesekela ngekutsi: Nakuna litulu
igcwala emanti/Wenta kutsi bantfu bafe ngebunyenti/Kuphambana
nemihambo yesintfu/Kubita kufa. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (Kunye kwaloku, bese uyesekela.) (2)
9.9 Mvakali udlala indzima lenhle kakhulu emphilweni yaMphikeleli, waphelelisa
lobutsatfu lobushiwo nguMtsetfosisekelo welive ngekutsi ayewukhuluma
naSikhulu Tsabetse ngendzaba yekucoshwa kwaMphikeleli esikolweni ngoba
angenabatali labemela tindzaba takhe esikolweni/Wavumela Msiti kutsi
atadishe naMphikeleli kulinye lemakamelo akakhe. (Naleminye imibono
lenembako yemukelekile.) (2)
9.10 Lombhikisho bewuwekucedza kufundziswa kwaletinye tifundvo ngelulwimi
lweSibhunu. Ligalelo lolifakile lekutsi umtsetfosisekelo welive wente tonkhe
tilwimi temdzabu taba semtsetfweni, kodvwa tifundvo letifana neTibalo
naletinye, tisengakafundziswa ngetilwimi temdzabu/ Alikho ligalelo ngobe
akufundvwa ngetilwimi temdzabu. (2)
9.11 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
Labavumako batawesekela ngekutsi: Lesento siyabahlukumeta bantfwana
bagcine babhudza nasebusuku/Labanye bebantfwana abakhoni kumelana
nekubona umuntfu labamatiko agujelwa phasi/Kungenteka kutsi
batsikameteke engcondvweni imphilo yabo yonkhe/Kufa kuyahlonishwa futsi
kuyatilelwa, njll.
Labangavumi batawesekela ngekutsi: Nangabe bantfwana batjeliwe babuye
bakhonjiswa, imibuto labavamise kuba nayo ngalabangasekho ayibi khona. (2)
9.12 Siyamfanela Tsabetse ngobe ekucaleni bekangafuni nekumbona Mphikeleli,
atsi uliphekulatikhuni. Ngetulu kwaloko, wabuye wamfihlela tincwadzi tekufa
kwebatali bakhe nalapho bangcwatjwa khona. Ekugcineni asakhulile futsi
sekatawushona, wantjintja, wabita Mphikeleli, wacolisa, wabuye wamnika
netincwadzi letimtjela ngemathuna ebatali bakhe/ Umuntfu nasekaphelelwa
ngemandla ekutivi kela, bantfu bayatentela kuye njengaTsabetse. (Lesaga
sichaza kutsi umuntfu lebekahlupha, akhatsata, nasekuhambe iminyaka
uyantjintja alunge.) (Lesaga sichaza kutsi umuntfu lebekahlupha, akhatsata,
nasekuhambe iminyaka uyantjintja alunge.) (3)
[25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Intfo lengenamsebenti nobe lengakabaluleki ingaba lusito lolukhulu kusasa.
SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sifundvo lesetfulwe esihlokweni sendzabambhalo. Babuye bavete
nendlela tinganekwane netibongelelo letivame kusiveta ngayo lesifundvo.
UMTIMBA:
Bahlolwa bangahle baphawule ngalamaphuzu lafaka ekhatsi lawa lalandzelako:
Libhubesi Nalogwaja:
• Logwaja bekabukeka angenamsebenti walutfo.
• Logwaja wetsembisa kutsi utawuzama ngako konkhe kutsi atfolele libhubesi
inyama ngobe beselehluleka kutingela.
• Logwaja naye bekalambile.
• Libhubesi nalo lasita logwaja ngekutsi limuphe naye inyama.
• Logwaja lobekabukeka angenamsebenti walutfo wasita bantfu ngekubulala
libhubesi lebelesatjwa ngibo bonkhe bantfu.
• Bajabula bantfu basho nekutsi ubasitile logwaja ngekubulala libhubesi.
Tibongo Tenkhosi Tobias Nkosi
Kubukelwa kwakhe phasi bantfu bendzawo.
• Utalwa lapho kungasho lutfo khona, kufana nasemcubeni, kodvwa ugcine
ayinkhosi
• Tindvuna betingenandzaba naye, tamlahla khashane kantsi titawugcina
timkhotsamela.
• Talukati taseFeni betingenandzaba naye, alahlwe njengesagila
labangasasitsandzi, tatsi natimbona andlondlobala aya ePitoli, asaneludvumo,
taphuma tamtatatela.
• Abebukeka angumuntfukatana kepha wagcina alusito ebantfwaneni
nasesitukulwaneni sabo.
• Indlela labengiyo, bebacabanga kutsi utawuba nelunya abuse ngesandla lesicinile,
atsatsele labanye bantfu imfuyo yabo, kepha wabusa ngekuthula nangenhlitiyo
lenhle, ahleka nabo bonkhe bantfu.
• Kubekwa kwakhe esihlalweni abuse sive - kube abetsatselwa phasi.
(Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe lebebakhuluma ngako etindzabenimbhalo tabo, ngekuveta
kutsi imibhalo yetemdzabu lekhetsiwe iyativeta nobe ayitiveti tigameko letiveta sobala
kutsi 'umuntfu nobe intfo lebukeka ingenamsebenti nobe lengakabaluleki ingaba lusito
nobe yintfo lenkhulu kusasa'.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C [25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
UMBUTO 11
11.1 Kungabikhona kwemanti/Kuphela kwemanti/Kinsweleko yemanti/Ngemanti.
(Kunye kwaloku.) (2)
11.2 Yingwenya lekhulumako. (2)
11.3 Kutsatfwa kwaGabisile yingwenya. Ngiso sigameko lesikhulu
kulenganekwane. (2)
11.4 Luphawu lwengoti/lwekufa/lwebubi/lwebumatima. Ngobe nakulenganekwane,
logcoke ingubo lebovu, nguye labetawutsatfwa yingwenya angaphindzi
abonwe. (2)
11.5 Kuba sekudzeni kwelikhaya lakaboGabisile nesitiba sengwenya, kwente kutsi
unina waGabisile angaboni kutsi boGabisile naHluphekile sebantjintjiselene
ngetingubo, lokwente Hluphekile asindze ekutsatfweni yingwenya ngobe
sekagcoke ingubo leluhlata.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
11.6 Imibono itawehluka. Labatsi uphumelele, batawesekela ngekutsi:
kunemlingisi lametse ligama laHluphekile. Kulenganekwane uyahlupheka
ngobe washonelwa batali, unina wakhe lomncane wanikela ngaye
engwenyeni kutsi imtsatse ayewugada bantfwana bayo.
Labatsi akakaphumeleli batawesekela labakushoko. (2)
11.7 Lesaga sichaza kutsi, 'umuntfu lotifake yena enkingeni akevelwa buhlungu.'
Make waGabisile nguye lotjele ingwenya kutsi itsatse umntfwana logcoke
ingubo lebovu, kantsi akati kutsi bekutawuba ngulentsandvokati yakhe
legcoke lengubo ngalelo langa.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3)
[15]
11.8 Yimvumelwanosicalo lecondzile ya-Wa-/Yimvumelwanosicalo. (1)
11.9 Wagucelwa tindvuna,
Wagucelwa ngemadvodza,
Lelinganatfwa tinkhomo,
Linatfwa ngemadvodza.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1)
11.10 Ilusebentisele kubabata/ kudvumisa bukhulu benkhosi Ngwane III/
Kubongelela.
(Kunye kwaloku.) (1)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
11.11 Utitjela kutsi lobongelelwako bekangabatsandzi bantfu labasikati ngobe
bekashaya emantfombatane/tidzandzane.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1)
11.12 Umugca 26 utsi lapho lona lobongelelwako atalwa khona, akunabantfwana
bebafana. (2)
11.13 Lichibi, lidamu lelinemanti lathulile kube liyashona. Nalona lobongelelwako,
abebukeka abindzile kantsi unelulaka.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
11.14 Alufakwa lubuya neludzaka. Simfanele ngobe kutsiwa bekanelulaka kuyo
yonkhe indzawo lapho ahamba khona, agucelwa ngemadvodza, agucelwa
natindvuna. Lokusho kutsi ungamcala usuke utitsintsele, utawubuya
nafunwako. (2)
[10]
SAMBA SESIGABA B: 25
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
SIGABA C: UMDLALO
UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KWAHLWA EMINI – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi
ebantfwaneni babo. Indzabambhalo iphatselane naLaHlatjwako, LaJele
naMkhalelwa.
Singeniso
Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi tintfo letinhle nobe letimbi letentiwa batali,
kungenteka bantfwana babo batifundze nabo baphile njengabo, njengekungabi
nemaciniso kwemtali, nemntfwana angagcina aba nemanga.
Umtimba
Bahlolwa abavete tigameko letibeka sobala indlela batali labakulomdlalo
lebebatiphatsa ngayo nekutsi loko kube namuphi umtselela ebantfwaneni babo.
Tigameko tingafaka ekhatsi leti letilandzelako:
LaHlatjwako:
Indlela lebekatiphatsa ngayo:
• Uneteluleko nemfundziso lenhle emntfwaneni – Lokwenta Makhosi akwati
kutibamba nanobe simo sembango sesishisa kangakanani
• Uyakhutsatana – Lokwente Makhosi akhutsateke kutsi atsatse bukhosi labunikwa
nguMkhalelwa nanobe ubangwa.
• Lokwatiko kucebisa umntfwanakhe ngetintfo letimbi letingahle timehlele –
lokwente Makhosi acaphelisise nangabe aphiwa kudla angavele adle nanobe
kukuphi.
• Uvula ematfuba ekucocisana nemntfwanakhe – lokwente Makhosi abonisane
naSifiso ngekuyowelashwa yinyanga yesive, agcine aphephile ekulunjweni.
• Unelutsandvo- lokwenta Makhosi atsandze bomnakabo angababandlululi.
LaJele
Indlela lebekatiphatsa ngayo:
• Ungumake longumkhohlisi – Lokwente Nkhanise afundze kuhamba akhohlisa
bantfu abatsembisa tikhundla letingekho njengaNdzabeni naSicongo.
• Make lonetimfihlo - lowafihlela Nkhanise kutsi akasuye wakaNhlapho – Lokwente
kutsi naNkhanise afihlele Makhosi kutsi ubopha lisu lekumcumba phasi
nemfelandzawonye, ngekungati kutsi ubanga lokungakamfaneli.
• Ukhutsata Nkhanise ngebukhosi lobungasibo bakhe, lokufana nekungatfobeli
emavi endvodza yakhe – Lokwenta Nkhanise naye ehluleke kutfobela imiyalo
yebantfu labadzala kungako wehluleka kutfobela livi laMkhalelwa, lekutsi Makhosi
kube nguye inkhosi.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
Mkhalelwa
Indlela lebekatiphatsa ngayo:
• Unesibindzi sekumelana nemaciniso nobe kungahlali kahle kulabanye –Lokwente
Makhosi avume kutsatsa bukhosi ngesibindzi ngobe abunikwe nguyise nanobe
labanye baphikisana nekubekwa kwakhe.
• Utsandza kuthula – Lokwente Makhosi naye angafuni kutsatsa sikhundla
sebukhosi ngeludlame kodvwa afuna kubusa ngekuthula.
• Uneteluleko letinhle emntfwaneni, weluleka Makhosi ngendlela lekufanele
aphatse ngayo lendzawo yaseLusizini. – Lokwenta naMakhosi akhone kweluleka
Sifiso ngekutsi bangahlaseli ngetikhali ngobe angafuni kutsatsa bukhosi
ngetandla letigcwele ingati.
• Ungubabe lohlakaniphile ngekunganiki Nkhanise sikhundla lesingesiso sakhe –
Lokwenta kutsi Makhosi ahlakaniphe abe cotfo futsi akhone nekubona ingoti iseta
khashane.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha ngenhla, letigcamisa kutsi indlela batali
labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo,
temukelekile.)
Siphetfo
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho nekutsi indlela batali labatiphatsa ngayo iba nemtselela lomuhle nobe
lomubi ebantfwaneni babo, basho nekutsi bantfwana batiphatsa njani kuveta bunjalo
bebatali babo.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni, letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25]
UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA
KWAHLWA EMINI – JJ Thwala
13.1 Sifiso welekelela Makhosi emphini yabo yembango naNkhanise/Nkhanise
wenyanyiswa kutsi nangabe Makhosi atawugcina asitsetse sikhundla
sebukhosi, Sifiso utawuba yindvuna lesetulu/Kutsi ungumngani waMakhosi.
(Kunye kwaloku.) (2)
13.2 Kunemlumbi lowafike wakhonta eLusizini wemukelwa, Mkhalelwa watsi
umshiya etandleni taMakhosi/Makhosi etibongweni takhe kuvela kutsi
sewukwitilize nalomlumbi lokusho kutsi lulwimi lwesilumbi beselucalile kuba
nemtselela ebantfwini bendzawo. (2)
13.3 Imibono itawehluka, ifake loku lokulandzelako: Ayikaphephi ngobe Sifiso
bekatsandzana naBonakele, intfombi yaNkhanise, Nkhanise bekalijaha
lelinatsako atsandzana netintfombi letinyenti lokungaholela ekutseni
kutselelwane tifo temacansi/Babanga Bonakele naNkhanise lokungenta
atfole tifo temacasi. (2)
13.4 Angeke tibe lusito ngobe emaphupho aMakhosi bekukutsi abuse indzawo
yaseLusizini ngekuthula, lombuso ube ngumbuso lohlobile, hhayi logcwele
ingati, kantsi Sifiso yena utsandza timphi, kuye indlela yekusombulula tinkinga
kutsi kuliwe. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
13.5 Libito lelisha Makhosi labetawubita ngalo iLusizini bekutawuba
kuseNjabulweni. Kufa kwaNkhanise, Sicongo naNdleleni, lokusho kutawuba
lite, kuchutjekwe nekujabula/kujabula ngiko lokubalulekile, kufa kona kulite. (2)
13.6 Bekumele alihlakate lelicembu ngobe liphikisana netincumo takhe/Bekumele
abite lelicembu alitjele emaciniso ngekutalwa kwaboNkhanise naMakhosi/
Bekufanele abite boNgedze naNdzabeni abatjele kutsi bangedukisi Nkhanise/
Bekumele abeke tinhloli letitawubuka kutsi umfelandzawonye awuchubeki
nekuhlangana/Bekufanele ababite abakhulumise njengebantfu bakhe/
Bekufanele abajezise ngobe bebenta lokuphambene nemtsetfo wakhe/
Bekufanele abehlise etikhundleni/bekufanele abacoshe eLusizini/
Bekufanele bahlawuliswe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
(Kubili kwaloku.) (2)
13.7 Ndleleni bekatawukhunjulelwa kuba lusito kwakhe ngekutfwalela Mkhalelwa
tindzaba letitsintsa bukhosi/Lutsandvo lebekanalo kubomnakabo/Usukumela
etulu nakatfunywa/Kutsi nguye lowenta sento sekuphambana nelisiko
lekuteka/Utawukhunjulwa ngesitsembu sakhe. (Naleminye imibono
lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
13.8 Wentiwa kuhlonipha tincumo teyise nekungafuni kuphikisana naye/
Kukhutsatwa ngunina/Kukhutsatwa nguSifiso/Kukhutsatwa nguNtfwasahlobo.
(Kubili kwaloku.) (2)
13.9 Ubalulekile ngobe Makhosi waphuma kutsiwa ubitwa nguLungile kwaze
kwavela lenhlekelele yekufa kwemalunga emfelandzawonye. Ngaphandle
kwaLungile, bekuyoba lukhuni kutsi kufinyelelwe esiphetfweni lesifana nalesi. (2)
13.10 Bebatawutfola emafa/Bebatawutfola ludvumo/Bebatawutfola tindzawo
tekulima nekwakha/Bebatawuganwa/Bebatawutfola kuhlonishwa.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
13.11 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
• Kuhlaba umkhosi, ayewubikela Mkhalelwa nesive sonkhe ngalokufa.
• Kujabula ngobe besekungeke kuphindze kube nembango, laba
labashonile ngulaba lebekubangwa nabo bukhosi.
• Kuya kunina uyewubika ngalesehlakalo.
• Kuva buhlungu ngekushona kwebanakabo labefuna kubusa nabo.
• Kuva buhlungu ngekutsi utawubusa titsa takhe setifile.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile) (Kunye kwaloku.) (2)
13.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lena lelandzelako:
• Wadala luchekeko emadvodzaneni akaNhlapho ngekuvumelana
Nkhanise kutsi bente lisu lekubulala Makhosi.
• Ulilunga lemfelandzawonye lelihlakata bukhosi bakaNhlapho.
• Ulumba sijula lekufanele sitsatfwe nguMakhosi kute simbulale.
• Uvumelana nalamanye emalunga elicembu leMfelandzawonye kutsi
kuyewubulawa Makhosi ngaseweni.
• Kwelapha mbumbulu.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.) (3)
[25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
UMVUZO – NS Nzima
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba nemtselela lomuhle nobe lomubi
ebantfwaneni babo. Indzabambhalo iphatselane naLaMbuli, LaNgwenya
naBhembe.
SINGENISO:
Bahlolwa bangachaza sihloko bavete kutsi tintfo letinhle nobe letimbi letentiwa batali,
kungenteka bantfwana babo batifundze nabo baphile njengabo, njengekutsengisa tjwala
kwemtali, lokungenta nemntfwana agcine anatsa.
UMTIMBA WENDZABAMBHALO:
Bahlolwa abavete tigameko letibeka sobala indlela batali labakulomdlalo lebebatiphatsa
ngayo nekutsi loko kube namuphi umtselela ebantfwaneni babo. Tigameko tingafaka
ekhatsi leti letilandzelako:
LaMbuli:
Indlela lebekatiphatsa ngayo:
• Uyatinika sikhatsi emsebentini wemntfwanakhe wesikolo – Lokwenta Batjele atinike
sikhatsi ekwenteni umsebenti wakhe wesikolo wagcina aphumelela ngemalengiso
etifundvweni takhe takamatekuletjeni.
• Uhambela imihlangano yesikolo, aphindze achumane nabothishela - Lokwenta
Batjele kutsi akhutsalele kwenta umsebenti wakhe futsi akubone kubaluleka
kwekuhlangana nebangani kute kusitwane.
• Ukhutsata Batjele kutsi asebentise tinyanga letilishumi nakubili kutilungiselela
imphumelelo etifundvweni takhe – Lokwenta Batjele kutsi akhone kubuyeketa
umsebenti lasalele kuwo emuva.
• LaMbuli utiphatsa kahle futsi uhlonipha nabomakhelwane bakhe – Lokwenta kutsi
Batjele afundze kutiphatsa kahle, kuhlonipha nekuba nesimilo lesihle,
wangahlanganyeli nebangani emikhubeni yabo lemibi.
LaNgwenya
Indlela lebekatiphatsa ngayo
• LaNgwenya utsengisa tjwala kakhe - Lokwenta kutsi Satile afundze imikhuba lemibi
leyaholela kutsi ekugcineni angahloniphi abuye ayekele sikolo.
• Akahambisani nekwesekelwa kwaSatile esikolweni ngalokuphelele -Lokwenta kutsi
Satile angakuboni kubaluleka kwemfundvo.
• LaNgwenya akamniki umntfwana litfuba lelanele lekufundza ekhaya - Lokwenta
kutsi Satile angatiniki naye sikhatsi sekufundza lokugcine kumholela ekusaleleni
emuva emsebentini wesikolo.
• Akayihambeli imihlangano yasesikolweni - Lokwenta kutsi Satile angabi nendzaba
nekugcugcutela batali bakhe kutsi baye emihlanganweni yesikolo kute babone kutsi
uchuba njani esikolweni.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
Bhembe
Indlela lebekatiphatsa ngayo
• Ungubabe lokhululekile ekucoceni naBatjele, akafani nalabanye bobabe
labangemabhubesi ebantfwaneni babo – Lokwenta Batjele afundze kucoca
ngekukhululeka nalabanye bantfu abuye ahambe phambili etingcocweni
temacembu.
• Uyatinika sikhatsi sekwelekelela Batjele ngemisebenti yakhe yesikolo – Lokwenta
Batjele naye akhutsale kwelekelela bangani bakhe etifundvweni tabo.
• Wahlalisa phasi boSatile naBatjele wabakhulumisa ngekwehla kwelizinga
lemiphumela yabo nakubukwa emaphothifoliyo abo – Lokwenta Batjele wafundza
kwekhuta bangani bakhe njengalapho ekhuta Satile ngemikhuba lemibi labesacale
kuyenta, lebeyehlisa lizinga lakhe lemsebenti wesikolo.
(Naletinye tigameko letinembako, letingakabalwa lapha temukelekile.)
SIPHETFO SENDZABAMBHALO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho nekutsi indlela batali labatiphatsa ngayo ibe nemtselela lomuhle yini
nobe lomubi ebantfwaneni babo, basho nekutsi bantfwana batiphatsa njani kuveta
bunjalo bebatali babo.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C. [25]
UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA
UMVUZO – NS Nzima
15.1 Lesakhiwana senteka esikolweni saseMkhuphukantsaba, emtapenimabhuku
ngesikhatsi sesikolo. (2)
15.2 Kunalohola letingcogco longuBatjele/Bonkhe banikwa ematfuba lalinganako
ekuphawula/Abangenani emlonyeni. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (2)
15.3 Nalomuhla, letinhlobo tetindlu letibalwe lapha ngenhla tisekhona, njengendlu
lelala bafana (lilawu), likamelo lelilala emantfombatane (intsanga), yindumba
kuphela lengatfolakali kuto tonkhe tindlu, nangabe ikhona yakhiwa eceleni
kwendlu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
15.4 Liphepha lesitsatfu. Bacoca ngendlelanchubo yekulibhala, babuye bacoce
ngesakhiwo sendzaba ngobe leliphepha lesitsatfu liphatselene nekubhalwa
kwendzaba. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
15.5 Wenteka umnyaka wonkhe. Lomdlalo ucala lapho bafundzi bakhetsa
emakhono labatawafundzela ekucaleni kwemnyaka kuze kufike ekupheleni
kwemnyaka lapho kuphuma khona imiphumela yakamatekuletjeni.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
15.6 Kutivulela indzawo yekudlela/Kuphekela imicimbi/Kuvula sikolo sefundzisa
ngemakhono ekupheka. (Nalamanye emaphuzu lanembako emukelekile.)
(Kubili kwaloku.) (2)
15.7 Tifundza kwenta tintfo ngekulandzelela luhlelo lolutsite/Tifundza kutsi
nakucociswana, kunikwana ematfuba ekukhuluma ngaphandle
kwekuphazamisana/Tifundza kuhlonipha imibono yalabanye/Titfola lwati/
Tifundza ngetinhlobo tetindlu tendzabuko yeMaswati. (Naleminye imibono
lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2)
15.8 Letingcogco atimange tamsita Mlandzeli ngobe ekugcineni akazange
aphumelele watfolakala asaboshiwe ngenca yekutfolakala adle lamponjwana
wabuye watfolakala nesibhamu. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (2)
15.9 Umbhali wetama kutfutfukisa lwati lwemagama endzabuko nesilulumagama
lokubuye lutfutfukise lizinga lelulwimi. Umbhali usebentise emagama lafana
nelilawu/intsanga/lidladla/indumba. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (2)
15.10 Atsatfwa njengemaciniso abe atsintsa imiva yalabanye. Sesiphelile sikhatsi
saloko lomuhla ngobe bonkhe bantfu sebayalingana, lidladla selawonkhe
wonkhe alikhetsi bulili/bakhona labadvuna labanemabhizinisi ekupheka
kungasibo labasikati kuphela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
15.11 Labavumelana nako batawesekela ngekutsi, indumba, njengendlu lehlala
imitsi yenyanga yekwelapha, ingilo luphawu lwemphilo.
Labangavumelani nako, batawesekela ngekutsi indumba iluphawu
lolumbacambili lwebubi nebumnyama ngobe leminye yemitsi letfolakala kuyo
iyabulala leminye iyaphilisa.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
15.12 Lesaga sichaza kutsi umntfwana ubonakala asesemncane kutsi utawukhula
abe yini. Batjele uvele wabonakala ekucaleni kwalomdlalo ngekuhamba
embili kuko konkhe lokwenteka esikolweni kutsi utawuphumelela
ngemalengiso etifundvweni takhe nekutsi tifiso takhe tekuba nguthishela
titawugcina tiphumelele. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile). (3)
[25]
SAMBA SESIGABA C: 25
SAMBA SAKO KONKHE: 80
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuchazwa kwesihloko -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko ngalokujulile ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako akwenetisi nakancane
Kujula kwemibono, -Luchungechunge kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Kulukhuni kutfola -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa lwemaphuzu -Emaphuzu ekwesekela emaphuzu lamahle emaphuzu lesekela enkondlweni
kwetheksthi lababatekako ayevakala kodvwa lesesekela sihloko sihloko -Luhlobo lwembhalo
ekwesekela lacashunwe akaketfulwa ngendlela ngalokwenetisako -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo
7 EMAMAKI enkondlweni lelindzelekile -Leminye imibono kanye nenkondlo akukavisiswa nakancane
-Luhlobo lwembhalo -Luhlobo lwembhalo yesekelwe kodvwa akukavisiswa kahle
kanye nenkondlo kanye nenkondlo esikhatsini lesinyenti
kuvisiswa ngemalengiso kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki
lelisetulu -Luhlobo lwembhalo
kanye nenkondlo
kuvisiswa
ngalokwenetisako
SAKHIWO NELULWIMI -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Sakhiwo lesingemukeleki
ngemalengiso lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela nakancane
Sakhiwo, Kuhleleka -Imibono yakhiwe ngelicophelo lelisetulu -Kubumbana nekuhleleka -Imibono ayikahleleki -Imibono ihlangahlangene
nekwetfula yahleleka ngalokucace -Imibono letfuliwe kwemibono kuyenetisa ngalokubumbene -Lulwimi lolunemaphutsa
Kusetjentiswa ngemalengiso iyalandzeleka -Lulwimi lunemaphutsa -Lulwimi lunemaphutsa lamanyenti nesitayela
kwelulwimi, umoya, -Lulwimi, umoya -Kunemaphutsa langasho lutfo; umoya lamanyenti lesingemukeleki
nesitayela nesitayela kuvutsiwe lambalwa elulwimi, nesitayela kuyenetisa -Umoya nesitayela -Umoya nesitayela
futsi akunamaphutsa umoya nesitayela akukemukeleki akwemukeleki nakancane
3 EMAMAKI -Emaphutsa eluhlelo,
sipelingi netimphawu
tekufundza kuyindlala
KWEHLUKA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
KWEMAMAKI
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lweti 2016
NSC – Imemorandamu
SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Imphendvulo -Imphendvulo -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko lenemininingwane lenemininingwane ngalokwenetisako ngekunyanyalata kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono, lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu kodvwa akusito tonkhe ngaphandle -Mncane kakhulu
Kwesekelwa lababatekako: 14–15 -Sihloko sichazwe tinhlangotsi leticikelelwe kwemininingwane umzamo wekuphendvula
nekuvisiswa kwetheksthi Imphendvulo ngelicophelo lelisetulu ngalokuphelele lesekelako umbuto
lenemininingwane kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Ambalwa kakhulu -Imibono ayikholweki
15 EMAMAKI lengemalengiso -Lamanye emaphuzu emaphuzu lamahle emaphuzu lafanele -Luhlobo lwembhalo
langababateki: 12–13 ekwesekela ayevakala lesesekela sihloko kwesekela sihloko kanye netheksthi
-Sihloko sichazwe kodvwa akaketfulwa ngalokwenetisako -Kuncane kakhulu akukavisiswa nakancane
ngalokujulile ngendlela lelindzelekile -Lamanye emaphuzu kuvisiswa kweluhlobo
-Luchungechunge -Luhlobo lwembhalo esekelwe kodvwa lwembhalo netheksthi
lwemaphuzu kanye netheksthi esikhatsini lesinyenti
lababatekako kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki
ekwesekela lacashunwe lelisetulu -Kukhona lokusilele
etheksthini ekuvisiseni luhlobo
-Luhlobo lwembhalo lwembhalo kanye
kanye netheksthi netheksthi
kuvisiswe ngemalengiso
SAKHIWO NELULWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka -Singeniso nesiphetfo lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula lesingemalengiso ngelicophelo lelisetulu -Kuhleleka nekubumbana -Imibono ayikahleleki kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa -Imibono yakhiwe -Singeniso nesiphetfo -Kuhleleka nekubumbana ngalokubumbene -Emaphutsa elulwimi
kwelulwimi, umoya, yahleleka ngemalengiso kanye naletinye tindzima kwemubono kuyenetisa -Lulwimi lunemaphutsa nesitayela
nesitayela -Lulwimi, umoya kuhleleke kodvwa kunemaphutsa lamanyenti lesingakemukeleki kwenta
nesitayela kuvutsiwe ngalokubumbene -Lulwimi lunemaphutsa -Umoya nesitayela lombhalo ungabi
10 EMAMAKI futsi akunamaphutsa -Imibono ihleleke lambalwa; umoya akwemukeleki yimphumelelo
ngelicophelo lelisetulu nesitayela kuyenetisa Kuhleleka kwetindzima -Umoya nesitayela
-Kunemaphutsa Kuhleleka kwetindzima kunemaphutsa akwemukeleki
lambalwa elulwimi, kuyenetisa -Tindzima
umoya nesitayela tihlangahlangene
KWEHLUKA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
KWEMAMAKI
Emalungelo agodliwe
Verified matching documents
The question paper, memo or addendum that belongs with this document.
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.
Memorandum
Siswati HL P1 Nov 2020 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
Siswati HL P2 Nov 2020 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
Siswati HL P3 Nov 2020 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
Siswati HL P1 Nov 2019 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
Siswati HL P2 Nov 2019 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
Siswati HL P3 Nov 2019 Memo(1)_hlayiso.com_.pdf
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

Memorandum
Siswati HL P1 Nov 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
Siswati HL P3 Nov 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
Siswati HL P2 May June 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
Siswati HL P2 Feb March 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
SISWATI HL P2 NOV 2018 FINAL MEMO_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
Siswati HL P2 Nov 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Siswati Hl
Explore more published documents in this catalogue.





