Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
LIBANGA 12
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)
LIPHEPHA LESIBILI (P2)
LWETI 2016
EMAMAKI: 80
SIKHATSI: Ema-awa 2½
Leliphepha linemakhasi la-26.
Emalungelo agodliwe Phenya
Skip to contentAll 2016 papers 





View all





siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Question Paper
Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2016, 26 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · siswati. Question paper, 26 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- siSwati HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Siswati
- Document type
- Question paper
- Year
- 2016
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 26
- File size
- 474.0 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 26
This exam
NSC November Exam 2016
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Lubukhwari (Literature — Set Works)10 marks
- Question 3Lubukhwari (Literature — Set Works)10 marks
- Question 4Lubukhwari (Literature — Set Works)23 marks
- Question 5Lubukhwari (Literature — Set Works)20 marks
- Question 7Lubukhwari (Literature — Set Works)25 marks
- Question 9Lubukhwari (Literature — Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lweti 2016
NSC
TICONDZISO KULABAHLOLWAKO
1. Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.
2. Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini lesine
bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe ngetincwadzi lotifundze
lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto lenetimphawu kuphela bese
ukhetsa leyo lofuna kuphendvula yona.
3. Leliphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:
SIGABA A: Tinkondlo (30)
SIGABA B: Inoveli/Temdzabu (25)
SIGABA C: Umdlalo (25)
4. ISIHLANU IMIBUTO lefanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A
imibuto MITSATFU (3), ESIGABENI B MUNYE (1), ESIGABENI C MUNYE
(1) ngalendlela:
SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
ENKONDLWENI LENGAKAFUNDVWA EKLASINI – Uphocelelekile
kuwuphendvula lombuto.
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
Phendvula umbuto ube MUNYE.
SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE.
5. KUKHETFWA KWETIMPHENDVULO TESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU)
NESIGABA C (UMDLALO)
• Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
nemdlalo lowufundzile.
• Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
umbuto wendzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
wendzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhlu lwekutikhumbuta kute
usitakale.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lweti 2016
NSC
6. BUDZE BETIMPHENDVULO
• Imibuto yendzabambhalo etinkondlweni kufanele iphendvulwe
ngemagama la-190–240.
• Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele iphendvulwe
ngemagama la-340–390.
• Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
nelinani lemamaki labekiwe. Labahlolwako kufanele banganhlanhlatsi.
7. Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni kwaleso naleso sigaba.
8. Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
ephepheni lemibuto.
9. Cala LESO NALESO sigaba ekhasini LELISHA.
10. Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:
SIGABA A: Lokungenani emaminitsi la-40
SIGABA B: Lokungenani emaminitsi la-55
SIGABA C: Lokungenani emaminitsi la-55
11. Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lweti 2016
NSC
LIKHASI LALOKUCUKETFWE
Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi bakwati kukhetsa imibuto labafuna kuyiphendvula
ngaphandle kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.
SIGABA A: TINKONDLO
Tinkondlo letifundvwe eklasini: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
INOMBOLO YEMBUTO UMBUTO EMAMAKI LIKHASI
1. 'Mahlahlandlela' Umbuto loyindzatjanambhalo 10 6
2. 'Ngihayel' Inkondlo' Imibuto lemifisha 10 7
3. 'Ncamul' Emave' Imibuto lemifisha 10 8
4. 'Aph' Emagugu?' Imibuto lemifisha 10 10
NA
Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelekile kuphendvula lombuto.
5. 'Baleka Mbali' Imibuto lemifisha 10 11
*CAPHELA: Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE UMBUTO
EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo
ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C.
ESIGABENI B naseSIGABENI C, phendvula umbuto MUNYE kuphela.
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli lemisiwe.
6. Liphume Nebovu Umbuto loyindzabambhalo 25 13
7. Liphume Nebovu Imibuto lemifisha 25 13
8. Kubamba Letingelako Umbuto loyindzabambhalo 25 15
9. Kubamba Letingelako Imibuto lemifisha 25 16
NOBE
TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.
10. Silulu Semaswati Umbuto loyindzabambhalo 25 18
11. Silulu Semaswati Imibuto lemifisha 25 18
SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE kuleti timidlalo letimisiwe.
12. Kwahlwa Emini Umbuto loyindzabambhalo 25 21
13. Kwahlwa Emini Imibuto lemifisha 25 21
14. Umvuzo Umbuto loyindzabambhalo 25 23
15. Umvuzo Imibuto lemifisha 25 24
CAPHELA: ESIGABENI B ne-C, munye umbuto lophendvuliwe ufanele ube YINDZABAMBHALO
nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule tindzabambhalo
LETIMBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lweti 2016
NSC
LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA
Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi babone kutsi ngabe baphendvule linani lemibuto
lekunguyona lekumele bayiphendvule.
SIGABA TINOMBOLO LINANI LEMIBUTO BEKA
TEMIBUTO LEPHENDVULWAKO LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini) 1–4 2
A: TINKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa 5 1
eklasini)
B: INOVELI/TEMDZABU
(Indzabambhalo nobe imibuto 6–11 1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto 12–15 1
lemifisha)
CAPHELA: ESIGABENI B ne-C, cinisekisa kutsi uphendvule YINYE
INDZABAMBHALO NAMUNYE umbuto WEMIBUTO LEMIFISHA.
Awukavumeleki kutsi uphendvule tindzabambhalo LETIMBILI nobe imibuto
lemifisha LEMIBILI.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lweti 2016
NSC
SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI
Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI kuleti letilandzelako uphendvule ngato imibuto
letawulandzela.
UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
MAHLAHLANDLELA – JJ Thwala
1 Labakwatiko batsi:
2 Ulisango lemphilo,
3 Usihlutfulelo semphilo,
4 Ulitibuko lemphilo,
5 Ungumhlahlandlela wemphilo.
6 Sango lemphilo yemuntfu,
7 Vulela lusapho lwakaNtfu
8 Lwendlule luphangelane kuwe,
9 Lugijime ngematubane lamakhulu
10 Luyofinyelel' esicongweni sakaMfundvo
11 Kulelibuswa ngungcondvonkhulu.
12 Sihlutfulelo semphilo yemuntfu,
13 Vuleka singene ngekhatsi
14 Kuletindvongakati letinkhulu,
15 Siyotsekela lwati lolujulile
16 Sigogodz' inhlakanipho yeleNshonalanga,
17 Sinots' emphefumulweni nengcondvweni.
18 Tibuko lemphilo yemuntfu,
19 Welisa labafuna kwewela,
20 Bafinyelele mshiyalowa,
21 Bayogidza batibetsele,
22 Bahlomele likusasa
23 Lelingatiwa ngumuntfu.
24 Mahlahlandlela wemphilo yemuntfu,
25 Yihlahle kumnyama kubovu,
26 Kubhukul' emajaha embutfo,
27 Kubhukule tintfombi telibutfo,
28 Kuphumelele banumzane labatimisele,
29 Kuphumelele bomake labatimisele.
30 Labakwatiko batsi:
31 Uyinsimu lemakhabakhaba,
32 Usiyalu lesigobhot' umlibe,
33 Uyimbita lebil' umlibe,
34 Ulifa lelim' umlibe.
35 Labangakwat' abakushayimkhuba:
36 Bakubuka baval' emehlo,
37 Batjelwe ngawe bavale tindlebe,
38 Bahogeliswe wena baval' emakhala,
39 Banambitsiswe wena bacudvul' umlomo.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lweti 2016
NSC
Bhala indzatjanambhalo lapho ucoca khona ngekujula kwalenkondlo lengenhla.
Budze bendzatjanambhalo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kwala-190
kodvwa angabi ngetulu kwala-240. [10]
UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
NGIHAYEL' INKONDLO – JJ Thwala
1 Ngihayel' inkondlo
2 Yemhlaba wonkhe jikelele,
3 Ivakale ngesigci lesihehako,
4 Itsints' imiva nemitsambo,
5 Itsints' imicabango lejulile
6 Ikhutsat' emandla nesineke
7 Sekulwa nenjabho nendzangalo.
8 Ngihayel' inkondlo,
9 Inkondlo yemanon' emicabango,
10 Lelets' intfokoto lemangalisako,
11 Iletse kukhanyiselwa kabusha
12 Engcondvweni nemphefumulweni,
13 Ngiphile imphilo lensha,
14 Ngincob' imphi letfunatako.
15 Ngihayel' inkondlo,
16 Inkondlo yenkhululeko yemphefumulo,
17 Uyihaye busuku nemini,
18 Ingilolotele kwemlolotel' ebusuku
19 Ingikhutsat' emsebentini emini,
20 Ngijabule, ngigidze ngedvwa
21 Ngobe ngingakagawuli yembangandlala.
22 Ngihayel' inkondlo,
23 Inkondlo yekudvumisa
24 Buhle bemvelo yemhlaba,
25 Lobugcamis' imphilo yemhlaba,
26 Ledzinga kukhutsala kwaSikhutsali,
27 Kutsembeka kwaTsembeka,
28 Kulunga kwaLunga.
29 Ngihayel' inkondlo,
30 Inkondlo yetinzululwati
31 Leveta imikhakha yebunzululwati.
32 Funa ngibe ngumuntf' ebantfwini,
33 Ngitfol' inkhululeko yengcondvo,
34 Umhlaba ngiwubuke ngalamany' emehlo.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lweti 2016
NSC
2.1 Sonkondlo ugcamisani etingcondvweni tetetsamelilwati takhe
ngalemphindvwa layisebentise kulenkondlo lengenhla? (1)
2.2 Sonkondlo ufuna kutitjelani tetsamelilwati takhe ngalamagama lamnyama
emgceni 17 walenkondlo lengenhla? (1)
2.3 Nguyiphi lemphi letfunatako lakhuluma ngayo sonkondlo emgceni 14? (1)
2.4 Yini lekufanele yentelwe sonkondlo kute lamavi lasemgceni 21 kulenkondlo
lengenhla abe yimphumelelo? (1)
2.5 Ulisebentise kahle yini sonkondlo ligama lelitsi, 'ingilolotele', nasibhekisa
kulenkondlo lengenhla? Chaza. (2)
2.6 Mlayeto muni sonkondlo lawubhekisa kulabo labatetsamelilwati takhe
ngalenkodlo? Bhala kube KUBILI. (2)
2.7 Ngemaphuzu LAMABILI, hluta imigca 29–31 yalenkondlo lengenhla ubhekise
esakhiweni sangaphandle. (2)
[10]
UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
NCAMUL' EMAVE – SR Mdluli
1 Inhlitiyo lengalali namuntfu
2 Ibubula ingacedzi namuhla
3 Ngitiva tehla nesibibitfwane singasiti
4 Idzabuka ingeke iletse mehluko
5 Timsitsile tintsaba letikudze Ncamul' emave
6 Namuhla ngikudla kwemizindlo nemicabango
7 Ingabe uyawubuya aphila nje nebakitsi?
8 Ngubani longakhohlwa ngulesa simomondiya
9 Sikhikhikhi Lomagadvula sishingishane selucobo
10 Uma sekajika ekhoneni kudzela sibukeli
11 Abelesele asho ngaleliphansi livi
12 Ngimoyitele kancane ngisho ngekutichenya
13 Ncamul' emave tintsaba tiyamdedela!
14 Uma agezile wapolishwa kudzela botsotsi
15 Umkhandza asakhukhumukise emahlombe acunusile
16 Ubone ngemehlo kutsi simele kutsintfwa silwane
17 Uyalalela akasiye sonkhanise Ncamula
18 Ubhukula imincele aye kuleSwatini ngekwetsembeka
19 Akakhononi ngisho akhonjwa leya eKZN indlela
20 Sifungo sekutsi siyofa silahlane sisacinile
21 Sinini sami lesihambe naye namuhla
22 Sibika kutsi baphetsene kahle eluhambeni.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lweti 2016
NSC
23 Nangu achamuka egedeni sebamletsile
24 Nangu amandzatela ngebusokati
25 Waba lilanga lucobo namuhla
26 Ncamul' emave tintsaba tiyamdedela!
3.1 Caphuna umugca wenkondlo lapho sonkondlo asebentise khona
silinganisomcondvo endzimeni 1 kulenkondlo lengenhla. (1)
3.2 Nawubuka kuhleleka kwemagama emigceni 3–4, ungatsi iphethini yalemigca
ihleleke kanjani? Bhala kube KUNYE. (1)
3.3 Sonkondlo ukhuluma yedvwa atibute atiphendvule kulenkondlo. Caphuna
umugca losenkondlweni kufakazela lombono longenhla. (1)
3.4 Ncamul' Emave usiphazamisa ngayiphi indlela simo semnotfo wasonkondlo?
Bhala kube KUNYE. (1)
3.5 Bhala kujula kwemigca 1–2 yalenkondlo lengenhla ubuye wesekele
lokushoko. (2)
3.6 Hlobo luni lwesinongo senkhulumo lasisebentisile sonkondlo emgceni 15
walenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo yakho. (2)
3.7 Nanobe alalela Ncamula kodvwa uyatsintseka ekungcolisekeni kwemvelo.
Bhala kube KUBILI lokwesekela lombono. (2)
[10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lweti 2016
NSC
UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
APH' EMAGUGU? – MS Magagula
1 Ngiyakhala nangicabang' emagugu
2 Emagugu emvelo phas' etibilini temhlaba
3 Temhlaba welive laMswati.
4 Iph' igolide nesiliva Kangwane?
5 Sekwasal' imigedze lengemakhay' etimamba,
6 Kwasala tindvundvum' emanyela engcebo,
7 Lebayigubha baphangelana baphangi,
8 Yetfwalwa tinkayiman' idzabula tilwandle.
9 Sekwasal' iMphaka yemigodzi yemalahle,
10 Lolumnyama lutfuli lubhunya luy' etulu,
11 Lumbony' eMaswati atfungats' umnotfo,
12 Insimbi bayimbil' eNgwenya bayivukuta,
13 Kwatsiw' akayigobi Ngwan' igotjw' eJalimane.
14 ENgwenya yasal' imigodz' ikhamisile.
15 EBulembu bulembu batsandzel' imigodzi,
16 Litjeboya balivukute balicedza,
17 Lihlehletela ngeluthaka liy' eBhabtini.
18 KaDvokolwako idayiman' itfolakele
19 Balel' etikwayo beMtfombeni bayilondzile.
20 Wo sesuka sililo sendvulo!
21 Emanceba laphola, kuvuswa kabusha,
22 Bagujwa bakhweshiswa bangcwatjwa
23 Imfakabili nembala nay' ikhona,
24 Tingedzama tawubuk' umnotf' usitsela,
25 Tindvundvuma telite taphakama tahawukisa.
26 Kuyoba kuhle kuwe Ngwane,
27 Sitivukuta tibilini temhlaba,
28 Siwakhiph' emagugu siwasakata,
29 Lapho bakusasa sebasibut' emagugu,
30 Sibanik' imphendvulo yetibiyo telive,
31 Timile tinsika teMaswati,
32 Tingemagugu laphum' etibilini
33 Temhlaba siwuvukuta sifun' ingcebo.
4.1 Shano kutsi buvetwe ngaliphi lisu bunkondlo emgceni 22 walenkondlo
lengenhla. (1)
4.2 Sonkondlo utitjelani tetsamelilwati takhe ngemnotfo welive nasibuka
umugca 16 walenkondlo lengenhla? (1)
4.3 Yini ndzaba sonkondlo abite timbiwa ngekutsi temvelo? (1)
4.4 Shano kutsi ingcikitsi yalenkondlo iyifanele kangakanani lenkondlo lengenhla. (1)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lweti 2016
NSC
4.5 Wena ubona kutsi kulelive lahlala kulo sonkondlo, ngabe ikhona yini
inkhululeko? Usho ngani? (2)
4.6 Kukhona labatsi leligama lelitsi, 'emagugu', alikakhetseki kahle kulenkondlo.
Wena utsini? Sekela. (2)
4.7 Bhala kube KUBILI lokufanele kwentiwe kuze kutsi lemigodzi lekwenjiwa kuyo
lamagugu lakhuluma ngayo sonkondlo ihlale isesimeni lesihle nalesiphephile. (2)
[10]
NA
INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI
Bonkhe bahlolwa baphocelelekile kutsi bawuphendvule lombuto.
UMBUTO 5
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
BALEKA MBALI – EAB Mkhonta
1 Umuhle mbali angiphiki,
2 Emacemb' akho atse klaba,
3 Sicu sakho sitse tfwi,
4 Uyamanyatela ngebuhle,
5 Kepha ngiyakwesaba mbali.
6 Uyehluleka kubona sitsa,
7 Emehl' onkh' abuke wena,
8 Wen' ujabul' ufe ngaloko;
9 Ingani utsi lutsandvo,
10 Caphela usengotini, baleka.
11 Kute lowase watsandvwa live lonkhe,
12 Leto tinyos' atikutsandzi tonkhe;
13 Linyenti lifuna kukuphuphisa,
14 Tibalekel' ungavumi mbali,
15 Kuvuma kwakho kusho kufa.
16 Tsatsa seluleko sami mbali,
17 Ngayibona leny' ivuma tinyosi,
18 Tayitselekela kwadzela sibukeli,
19 Tawudl' umkhupha wayo waphela;
20 Tayinatsa yonkh' ingati yayo yaphela;
21 Lashona lilanga, sevakala sililo.
22 Liciniso lelengilishoko, baleka;
23 Ikhala nje imbali seyibunile,
24 Kute inyosi leyaphindze yabuyela;
25 Tesuka tayawufun' embili,
26 Nawe tiyakufuna mbali, baleka.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lweti 2016
NSC
27 Usahlushwa buhle mbali,
28 Ligama lalomdzala alivakali,
29 Kepha lolivako liyamphilisa;
30 Mine sengimdzala mbali,
31 Ngako ngitsi tibalekele tinyosi;
32 Liyoba linye kufike letsembekile,
33 Lapho-ke uyotidzelisa ngelutsandvo.
[Ligabazi: 13]
5.1 Caphuna umugca losho kutsi lembali lekukhulunywa ngayo kulenkondlo
beyiyindze. (1)
5.2 Bunkondlo buni lobuvetwa yimigca 7–8 endzimeni yesibili yalenkondlo
lengenhla? (1)
5.3 Nguyiphi lembali lekukhulunywa ngayo kulenkondlo lengenhla? (1)
5.4 Sifundvo sini lesitfolwa tetsamelilwati talenkondlo? (1)
5.5 Ucabanga kutsi nguyiphi ingoti lembali lengangena kuyo nangabe tinyosi
setiyitselekele kwadzela sibukeli? Nika BUBILI. (2)
5.6 Bhala kujula kwalenkondlo lengenhla. (2)
5.7 Ngusiphi saga lesingasetjentiswa emgceni 28 kuyala lembali? Usho ngani? (2)
[10]
SAMBA SESIGABA A: 30
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lweti 2016
NSC
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
Kulesigaba kunemanoveli lamabili nencwadzi yetemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
loyifundze eklasini lonyaka uphendvule ngayo.
CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
kuleyo naleyo noveli nobe incwadzi yetemdzabu loyifundzile. Nangabe
ukhetsa kuphendvula umbuto wendzabambhalo kulesigaba,
uphocelelekile kutsi ESIGABENI C uphendvule imibuto lemifisha.
INOVELI
Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli langentasi.
UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi lenoveli isetfulela sifundvo lesitsi:
Umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo
lenkhulu kusasa.
Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390. [25]
UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela.
THEKSTHI A
Tintfo tase ticala kuba lukhuni lapha emtini waLushawulo. Kwakungasekho kahle
kubhobokelana ebafatini baLushawulo. Nome kunjalo kodvwa LaMagagula wajinge
wakhombisa inhlitiyo lenhle. Letinye tintfo abetsi nome ativa kubantfu bangaphandle
angete atinaka. Abengafuni futsi kutsi lemphehla yendlulele nakubantfwana.
Kuwona lowo mnyaka ngalelinye lilanga, likhipha inhlanti emantini, bantfwana batsi 5
bahleti lapha kaLushawulo babona kuchamuka salukati sihamba nendvodza nje
lese icatsatela. Sebakhulekele, bantfwana babanika kwekuhlala bahlala endlini
kagogo ngobe naku kwakungusemini lenkhulu manje nemitfunti yetindlu kusete
lapho baye bakhosele khona.
'Sanibonani phela bogogo, sondzelani nange nebakitsi.' Basondzela bantfwana 10
belula tandla ngekusimbatseka ngobe bangasati lesalukati. Nome laba
labakhudlwana bebasifanisa, kepha bebete licinisa ngobe bona nje sebatati bete
gogo. 'Pho labadzala balapha ekhaya bayephi?' Sekubuta lendvodza leyayiloku
ibindzile. Kuphendvule munye kulabo labakhudlwana asho kutsi bonina
basemasimini babashiye basageza. 15
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lweti 2016
NSC
Bakhiphe kudla babanike bese babatselela nemahewu. Batsi basengakakutsintsi
naloko kudla kwevakala emavi ngasendleleni. Kwase kungabo bonina. Kwabe
abakabeva, baphuma kulelo langa babahlangabeta. Pho, bantfwana, tabo tindzaba
titekwa bume. Bavele babatjela bonina kutsi kufike gogo wabo ahamba nalomunye
umuntfu. 20
'Nitsi kunabani?' Kubuta Tintfombi ngekucasuka.
'Kunagogo kanye nalomunye umuntfu lafike naye,' kuphendvula lomunye
webantfwana. Lawo mavi amenta Tintfombi wagweja waba bovu hhwe.
'NaboKhetsile, mine angisayi phela lapha ekhaya. Angifuni nje nekumbona loyo
mtsakatsi.' Washo wancandzeka vele wayawuhlala phasi kwesihlahla semncozi 25
lesasiseceleni kwendlela. LaMagagula weswela umgodzi uma eva Tintfombi
akhipha emagama lanjena embikwebantfwana. Wamvela lomuntfu lomdzala
kephake kwakufuneka amtjele ahambe njengobe asashilo Tintfombi ngobe uma
angatsi akahlale kute kufike Lushawulo, loko kwakungasho lokunye emphilweni
yakhe.
30
Ngebudzala, wahamba LaMagagula wefike wachaza kahle simo setintfo
kulendvodza leyayichube lesalukati. Lendvodza kwakungumgijimi walapho
bekwendze intfombi yakaso lencane lena leyase imgcinile. Lomuntfu lomdzala
uchutjwe nje ngobe sekulukhuni emtini ngobe naku abesagula. Uma agula nje
sekwenta kutsi lentfombi yakakhe isale seyinakekela yena kakhulu kunalabo 35
basemtini lokungibo labalobola. Lapha nje abesaletfwe ngumtsetfo kwekutsi
akahambe ayewufela kandvodzana yakhe hhayi emtini webantfu. LaMagagula
washo nekusho kutsi yena ute emandla ekumemukela lomuntfu lomdzala ngobe
kungenteka naye aphelelwe yindzawo. Watsi kuhle babuye ngelilanga leMgcibelo
ngobe uvamise kufika njalo nje ngaboLesihlanu.
40
Sebavuselene boLaMagagula neninatala, bavele bavalelisa boLaHlophe nalowo
mgijimi labehamba naye. Lilanga laliloku libile njalo. Kulelo langa lebelibaba, bonkhe
bantfu batiphumulele phasi kwemitfunti, unina waLushawulo kwadzingeka kutsi
aphume kunjalo. Titfukutfuku tase tibhicene netinyembeti kuNaboLushawulo ngobe
abati kutsi lapho aya khona sewusicako lucobo. Lesinye sikhatsi abeke afise nekufa 45
kunekutsi ahlalise kabi umntfwanakhe lapho naye atendzele khona. Pho, kufa
lokungabitwa, ngabe wakubita kwamphumuta ngalelo langa. LaMagagula wamane
wabakhipha nje ekhaya wase usheshe uyancandzeka. Naye ujika nje setigcwele
emehlo, abe angeke ente lutfo.
[Likhasi 88–90]
7.1 Bhala KUNYE lokwakhombisa kutsi LaMagagula uyamemukela Tintfombi
nobe kulukhuni kukwenta loko. (2)
7.2 Bhala KUBILI lokubalwe kulenoveli, lokwakhombisa kutsi Lushawulo konkhe
labekwenta emtini wakhe naTintfombi bekusebenta umutsi. (2)
7.3 Umbhali wencwadzi, Liphume Nebovu, usifundzisa ngasiphi sigameko kutsi
bukhosi bendzawo kumele buhlonishwe ngummango? Bhala KUNYE. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lweti 2016
NSC
7.4 Kuhle kutsi umlingisi aphatselane nendzaba kusukela ekucaleni kute kube
sesiphetfweni senoveli. Sekela lesitatimende ubhekise kuMkamfundisi
naLaMagagula. (2)
7.5 Wabona ngani LaMagagula kutsi Lushawulo sewutekile futsi uhlala nentfombi
esilumbini? Chaza. (2)
7.6 Ucabanga kutsi yini leyenta LaMagagula angafaki sehlukaniso nendvodza
yakhe njengobe abedvonsa matima kangaka kaKhumalo? Nika KUNYE. (2)
7.7 Phawula ngetento taLaMagagula latenta kukhombisa luvelo nasekubuywa
emkhayeni lapha kaKhumalo. (2)
7.8 Lushawulo watisita ngekutsi angabi yinkhomo ledla yodvwa kute kutfolakale
umtsakatsi ekhaya lakhe. Hlahlela sento sakhe kufeza loko. (2)
7.9 Kube Tintfombi abeyincenye yelusha lwalomuhla, ngabe walutsini loluswane
lwakhe lweliphumalimile? Bhala kube KUBILI. (2)
7.10 Lushawulo abengafuni kutsi leliphumalimile libitwe ngesibongo sakaKhumalo.
Bhala KUBILI locabanga kutsi kungaba yinkinga kulomntfwana nasakhulile
nangabe wasisebentisa lesibongo saLushawulo nawubhekisa emphilweni
yalomuhla. (2)
7.11 Abesho kutsini Lushawulo nakatsi kuTintfombi, 'Bacinisile nabatsi kuncono
kwetsemba litje kunekutsi wetsembe umuntfu'? Chaza. (2)
7.12 Abecondzeni Tintfombi ngalamavi latsi, 'NaboKhetsile mine angisayi lapha
ekhaya. Angifuni nje nekumbona lomtsakatsi'? Chaza. (3)
[25]
UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi lenoveli isetfulela sifundvo lesitsi
umuntfu lobukeka angenamsebenti nobe longakabaluleki angaba lusito nobe yintfo
lenkhulu kusasa.
Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390. [25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lweti 2016
NSC
UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
THEKSTHI B
'Kufundzisa bantfwana tilwimi letingesito tabo kusho kungahloniphi tindlelachubo
telwati lwendzabuko yabo, emalungelo, khukhulelangoco, bulungiswa betendzawo
nebetenhlalo.' Kusho Mphikeleli.
Batsite basakhuluma kwangena Lotifiso wayiva ingcoco yabo kutsi itsintsa tilwimi.
Wevakala atsi, 'Nitihluphelani ngetilwimi letinye ngobe lulwimi lwemhlaba jikelele 5
lukhona lunye?'
'Asiphikisani nekufundziswa kwalo, kepha sitsi nelwetfu lulwimi alucatjangelwe
lufundziswe kuto tonkhe tikhungo temfundvo ngendlela lefanele. Lulwimi lwami
ngicabanga ngalo ngente konkhe ngalo embikwekutsi ngendlulele kulolunye.
Lulwimi lwami lungimi. Lulwimi lwami lusisekelo semphilo yami, Lulwimi lwami 10
ngibhudza ngibuye ngiphahle ngalo,' kusho Mphikeleli.
'Uma sitawuyekela kufundzisa bantfwabetfu Siswati sitawube sitibamba ngapelepele
emehlweni. Lamuhla bantfwabetfu basihlahlela emehlo, basibuke ekhatsi etinhlavini
bangakhophoti noma bacalate. Loko kwedzelela esiveni seMaswati, Lulwimi nelisiko
kuyahambelana,' kusho Shongwe. 15
Lulwimi ngulenye incenye yelisiko lese itsandza kulahleka esiveni. Batali kumele
bakhutsate bantfwababo ngekubakhulumisa ngelulwimi lweSiswati. Lulwimi
lweSiswati lucuketse inhlonipho.
'Nangabe kwentekile umntfwana afundze esilumbini kufanele alwati lulwimi lwakhe.
Lulwimi ngilo lolusetjentiswako ekufundziseni emasiko,' kusho Nyoni. 20
Yati lulwimi, inhlonipho nemasiko kanye nemihambo lephatselene nawe kucala
embikwekutsi uyewufundza kwalabanye.
Empeleni kubonakele futsi kutsi inhlonipho iye ivele lapho umuntfu akhuluma.
Umuntfu lote inhlonipho nalongakafundziseki umbona ngekuhlambalata
nakakhuluma. Lulwimi lweSiswati lubonakele lunemagama lakhetsekile enhlonipho 25
umuntfu langawasebentisa ekwakheni nasekufundziseni sive.
'Kufa yintfo lehlonishwa kakhulu ngesintfu. EMaswati akabuke emuva lapho
konakele khona alungise kuphindze kuhlonishwe kufa. Bantfwana
bebangavunyelwa kubuka sidvumbu futsi bangayi nasemingcwabeni. Bantfu
labadzala kufanele batiphatse kahle emmangweni bahloniphe nemuti lapho kwehle 30
khona lifu lelimnyama. Akungayi ngekutsi inkholo yemuntfu itsini, kepha
akahloniphe sive. Bantfu labete kutewungcwaba bayekele kucoca tindzaba
emathuneni, basingatse futsi bavelane nalaba labahluphekile. Kumele kufa
kungafaniswa nemtsimba nome nelidzili lelitsite esiveni lapho bantfu betela
kwasetfunjini khona bembatse nangendlela lehlukile,' kusho Shongwe. 35
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lweti 2016
NSC
'Kubonakele kutsi kungahloniphi sifo nekungalandzeleli imisimeto leyentiwa
nakushoniwe, kuba yimbangela yetifo letenteka imihla nemalanga. Labanye batsi
emathuna lahlala agujwe bomasipala bendzawo ngawo labanga kutsi kufiwe
kakhulu. Ngesintfu akwentiwa kutsi umgodzi ugujwe umuntfu angakafi, kuye kutsiwe
umgodzi uyahlola,' kusho Nyoni. 40
'Sintfu asikuvumeli kugujwa kwemgodzi umuntfu angakafi. Loku lokwentekako
kufike nenchubo lensha yetifiki. Kumele kuhlolisiswe bacwaningi labehlukene
labaphatselene netemasiko, tenkholo netemitsetfo,' kusho Mphikeleli.
Inkhulumiswano yabo yaphetsa ngekutsi bavumelane kutsi emasiko abalulekile
ngako-ke kumele alandzelwe, lulwimi lweSiswati kumele lufundziswe kuto tonkhe 45
tikolo letisendzaweni yeMaswati. Lokungenani kufanele lufundziswe ezingeni
lelitsite kulawa lamatsatfu. Lotifiso wakhetsa kubindza ngobe angahambisani
nemicondvo yabo yekugcamisa emasiko nelulwimi.
[Likhasi 78–71]
9.1 Ngutiphi tifundvo letingavisiseka ncono nangabe tingafundziswa ngeTilwimi
Temdzabu? Nika TIMBILI. (2)
9.2 Bhala tigameko LETIMBILI letentiwa nguMphikeleli kulenoveli, letifakazela
kutsi batali bakhe bayihlanyela inhlonipho emtfwaneni wabo. (2)
9.3 Ngaphandle kwaloku lokubalwe kuletheksthi lengenhla, ngutiphi letinye
tindlela letikulenoveli letikhombisa kuhlonishwa kwendlelanchubo yelwati
lwendzabuko? Nika TIMBILI. (2)
9.4 Catsanisa emavi aShongwe latsi, 'Bantfu abasingatse futsi bavelane nalaba
labahluphekile', nesiphetfo salenoveli. (2)
9.5 Phawula ngekuhambisana kwetifundvo Mphikeleli lebekatenta esikolweni,
iKhayaletfu, netifiso takhe tekuba ngumholi. (2)
9.6 Ucabanga kutsi ngutiphi tintfo lebetingaba yimbangela yekuphitsana
kwengcondvo yaMatsiya, nawubuka lokwenteka emimangweni lekuphilwa
kuyo lomuhla? Nika KUBILI. (2)
9.7 Kulesikhatsi lesiphila kuso, linyenti lelusha libona shengatsi kukhuluma nobe
kufundza ngelulwimi lweSiswati kusuke kukutehlisa nekubukeleka phasi.
Khambi lini lelingasetjentiswa kuntjintja lusha kulomcondvo? Nika KUBILI. (2)
9.8 Utsini umbono wakho ngekutsi imigodzi yekungcwaba ihlale igujiwe bantfu
bangakafi? Phawula. (2)
9.9 Phawula ngendzima ledlalwa nguMvakali emphilweni yaMphikeleli kulenoveli. (2)
9.10 Ngekubona kwakho, umbhikisho webafundzi baseNingizimu Afrika we-1976,
ube naliphi ligalelo eTilwimini Temdzabu, njengekusho kwaboMphikeleli
kuletheksthi lengenhla? Chaza. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lweti 2016
NSC
9.11 Uvumelana kangakanani naloku lokwenteka kulenoveli kutsi nangabe
kushoniwe bantfwana bangavunyelwa kubuka sidvumbu futsi bangayi
nasemingcwabeni? Sekela imphendvulo yakho. (2)
9.12 Lesaga lesitsi, 'Goba msenge udliwe timbuti', siyamfanela Sikhulu Tsabetse.
Chaza kutsi yini kutsiwe siyamfanela, wesekele ngalokwenteka kulenoveli. (3)
[25]
NOBE
TEMDZABU
Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.
UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi imibhalo yetemdzabu isetfulela sifundvo
lesitsi intfo lengenamsebenti nobe lengakabaluleki ingaba lusito lolukhulu kusasa.
Indzabambhalo yakho yibhekise kulemibhalo yemdzabu lelandzelako:
• 'Libhubesi Nalogwaja'
• 'Tibongo Tenkhosi Tobias Nkosi'
Indzabambhalo yakho ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390. [25]
UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
THEKSTHI C
HLUPHEKILE
Sikhatsi lesinyenti bekasicitsa naGabisile, dzadzewabo. Gabisile bekatalwa ngunina
lomncane. Hluphekile bekahamba naGabisile njalo, bangashiyani. Hluphekile
abenjengelilanga liphuma, asidzandzane lesitsandvwa bantfu labanyenti. Batsandza
umoya waso lopholile. Abemudze, titfo takhe titinhle, buso bakhe bubusheleleti
shengatsi bulolongwa imihla nemalanga. Likhala lakhe belime kuhle kwelemdzeshi 5
kantsi futsi nemehlo akhe amakhulu agcamile. Gabisile bekusidzandzane nje lesidle
ngekuma, ngelivi lelihoshotako nekukhulumela futsi.
Kwenteka ngalolunye lusuku kwaphela emanti, kwadzingeka kutsi ayewukhiwa
esitibeni sengwenya. Kwesuka yena unina waGabisile wayekukha emanti khashane
lapho kunesitiba sengwenya khona. Wawakha emanti, watsi sekatfwele imbita 10
yemanti enhloko ahamba, chamu ingwenya, umninisitiba.
'Ufunani lapha emtini wami?' Kubuta ingwenya.
'Ngitewukha emanti Mninisitiba. Ngicolele Nkhosi yesitiba,' kusho unina waGabisile.
Ingwenya yambuka kanyenti, kusuka lapho yatsi imnika litfuba lekutsi atikhalele,
asho emavi ekugcina. Wacabanga umntfwanakhe Gabisile kutsi utawusala nabani 15
yena asafile. Inhlitiyo yakhe yaba buhlungu kakhulu, kepha wagcina atinikele.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lweti 2016
NSC
'Yeka umntfwanami Gabisile lotawusala yedvwa ayintsandzane …'
'Nangabe ufuna kusindza, kuncono utfumele yena Gabisile lowo atewungigadzela
bantfwana bami labahlala ekujuleni kwesitiba. Utamletsa nini?'
'Ngitamletsa kusasa Mninisitiba.' 20
'Utawufika nawe yini?'
'Cha, ngitawubatfumela babe babili. Yena-ke utawube agcoke ingubo lebovu.
Batawufika lapha batekukha emanti.'
Waphunyula njalo-ke unina waGabisile.
[Likhasi 64–65]
11.1 Nguyiphi insweleko levetwe kulenganekwane? (2)
11.2 Yini levetwe kulesakhiwana lesingenhla leyenta lombhalo ube yinganekwane? (2)
11.3 Ngusiphi sigameko lesisicongo kulenganekwane? Sekela imphendvulo yakho
ngalokusenganekwaneni. (2)
11.4 Ngekubona kwakho, nguluphi luphawu loluvetwa ngulombala lobovu
wengubo leshiwo ngunina waGabisile? Usho ngani? (2)
11.5 Simo sendzawo kulenganekwane sinaliphi ligalelo ekuphunyuleni
kwaHluphekile kutsi angatsatfwa yingwenya? (2)
11.6 Umbhali walenganekwane, uphumelele njani kusebentisa lisu lekwetsa
ligama lihambisane nemlingisi? Sekela imphendvulo yakho ngemlingisi
MUNYE. (2)
11.7 Humusha lesaga lesitsi, 'Tentile akakhalelwa, kukhalelwa tumekile,' ubhekise
esiphetfweni salenganekwane. (3)
NA
Fundza letibongelelo letilandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
TIBONGO TANGWANE III
1 Lulakane waDlamini!
2 Ngwane lonelulaka,
3 Ekhaya nasetsafeni,
4 Ematfuntin' etintsaba,
5 Mbetsi wetidzandzan' emasekweni,
6 Kwetfuk' emadvodza,
7 Bonina bangekho basematsafeni.
8 Ngwane ngimbon' abuk' emuva,
9 Was' ubuk' emadvodza;
10 Wachubekel' embili.
11 Chibi lasemhlonhlotseni,
12 Lelinganatfwa tinkhomo,
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lweti 2016
NSC
13 Linatfwa ngemadvodza.
14 Abuk' emangce,
15 Ngekuphephel' ematjeni,
16 Ats' emadvodza kusetjeni
17 LaNgwane.
18 Eva lusi lwenyama,
19 Yetinkhomo netinyamatane.
20 Wakhumbula,
21 Ulilitela ngagogo wakhe
22 Wasenkayaneni,
23 Wadzandzalukane.
24 Wagucelwa tindvuna,
25 Wagucelwa ngemadvodza,
26 Ngelitiko lelingenahlumela lendvodza.
27 Bayethe!
28 Ungangetintsaba!
29 Mlangeni!
[Likhasi 98–99]
11.8 Bunkondlo buni lobuvetwa ngulamalunga lacindzetelwe emigceni 9–10
kuletibongelelo letingenhla? (1)
11.9 Khokha umugca lokuletibongelelo letingenhla, locuketse luchumanosicalo
lolucondzile. (1)
11.10 Ilusebentiseleni imbongi loluphawu lolusemigceni 27–29 kuletibongelelo
letingenhla? (1)
11.11 Ucabanga kutsi umugca 5 kuletibongelelo letingenhla utitjelani tetsamelilwati
ngesimilo salobongelelwako? (1)
11.12 Humusha umugca 26 waletibongelelo letingenhla ubhekise kulona
lobongelelwako. (2)
11.13 Sifanisongco lesicidzetelwe kuletibongelelo letingenhla emgceni 11
sihambisana kangakanani nalona lobongelelwako? Chaza. (2)
11.14 Akha sisho ngelibito, 'ludzaka', kuchaza lona lobongelelwako lapha ngenhla.
Chaza kutsi lobongelelwako simfanela ngayiphi indlela. (2)
[25]
SAMBA SESIGABA B: 25
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lweti 2016
NSC
SIGABA C: UMDLALO
Kulesigaba kunemidlalo lemibili. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze eklasini
lonyaka uphendvule ngawo.
CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
kulowo nalowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula
umbuto wendzabambhalo enovelini/temdzabu, uphocelelekile kutsi
kulesigaba uphendvule imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula
imibuto lemifisha enovelini/temdzabu, uphocelelekile kutsi kulesigaba
uphendvule umbuto wendzabambhalo.
UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KWAHLWA EMINI – JJ Thwala
Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba
nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo. Bhekisa indzabambhalo yakho
kulabadlali labalandzelako:
• LaHlatjwako
• LaJele
• Mkhalelwa
Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi
ngetulu kwala-390. [25]
UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA
KWAHLWA EMINI – JJ Thwala
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto Ietawulandzela.
THEKSTHI D
(Makhosi naSifiso balungiselela lusuku lwangakusasa)
SIFISO: Lomnyaka awufanani naleminye iminyaka. Angati kutsi yini tintfo tihambe
ngalendlela!
MAKHOSI: Yini loyicaphele leyenta usho lawo mavi?
SIFISO: Kwenteke umhlolo kulomnyaka. Kholwane akamange akhale 5
ngakholwane. Imvula icale kuna sesihambile sikhatsi. Loku lokwenteke
kulomnyaka kuyahlola. Batsi kwenteka kadzeni ngemnyaka lokwetsiwa
ngawo lendzawo yaseLusizini.
MAKHOSI: Bengiloku ngingakunaki loku lokhuluma ngako. Vele tikhatsi atifani.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lweti 2016
NSC
SIFISO: Loku bekuhlola kona kutsi inkhosi yesive leseyibuse iminyaka leminyenti 10
kangaka itawubeka phasi tintsambo tekubusa. Kulahlekelwa tindvuna
tayo letetsembekile.
MAKHOSI: Impela nguloko Sifiso. Maye uyacaphela Nyibe. Kusho kona kutsi
utawuba yindvuna lekahle.
SIFISO: Ngiyabonga kuva emavi lamnandzi kangaka Makhosi, nkhosi yelikusasa 15
lami.
MAKHOSI: Naku lengifuna ukuvisise kahle Sifiso. Kuhlelwe kutsi nalitsambama
ngiyewungeniswa kuleliya lawu lapho ngitawunikwa khona imiyalo bese
ngilungiselelwa sikhundla. Bantfu labakhetfwe ngubabe boNdlondlo
naNgedze. Ubakhetse ngobe abetsemba. Angimsoli umuntfu lomdzala. 20
Ukwente loko ngobe acabanga kutsi basesecotfo, kantsi kadze
bagudluka lapho.
SIFISO: Akukho lokutawulunga Makhosi nasingayekela tintfo tichubeke
njengobe tihleliwe.
MAKHOSI: Utsini umbono wakho ngalolo luhlelo? 25
SIFISO: Utasicolela uMlomo longakhulumi manga, mine angihambisani nalolo
hlelo. Ngiphikisana nalo. Uma singavumelana naloku kutawube kusho
kutsi sikhasela etiko. Asikwati kudlala ngemlilo sibona kutsi tintfo
atihambi kahle.
MAKHOSI: Ngiyajabula kuva umbono wakho. Umbono wakho, ngumbono wami. 30
Batawulala bodvwana kulelo lawu, mine angiyi lapho. Ntsambama
sitawubutsana lapha elawini lami nemajaha angesheya kweLigwa.
Sitawube sihlome siphelele.
SIFISO: Akulunge konkhe Makhosi siteke bafati sihlale phasi. Labo labasiphetse
kabi sitabapheka ngesigozwana. Kumele kubonakale kutsi bobani 35
labahlakaniphile emkhatsini kwetfu nabo.
MAKHOSI: Nangihleti nawe Sifiso, ngiye ngitibone nginababe namake.
Asibambisane Sifiso kuze kuphumelele tifiso tetfu. Tinyenti tifu
leticushiwe, kepha sitawuphunyula kuto nasibambisene.
SIFISO: Nasewudlulile wonkhe lomsebenti ngifuna kumcela inselelo Nkhanise. 40
Ngifuna kumdzelisa inkhani. Siyafunana sinaye kodvwa asitfolani.
Kumele sivane emandla. Kumele kubonakale kutsi ngubani
lohlakaniphe kwengca lomunye. Sewungikhombe kakhulu esweni.
[Likhasi 118–121]
13.1 Ngaphandle kwekubanga Bonakele, yini lokuvela kulomdlalo
lobekuyimbangela yekutsi Sifiso aze akhonjwe esweni njengobe kushiwo
kuletheksthi lengenhla? (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lweti 2016
NSC
13.2 Nika sizatfu lesikulomdlalo lesenta kutsiwe umbuso waMakhosi utawuletsa
imphucuko yaseNshonalanga. (2)
13.3 Imphilo yebantfu labasha labafana naSifiso beyilengela eweni nawubuka letifo
lesetikhona lomuhla. Sekela ubhekise kuSifiso kulomdlalo. (2)
13.4 Tifiso taSifiso betitawuba lusito lolungakanani ekuphumeleleni kwemaphupho
aMakhosi ngendlela lekufanele iphatfwe ngayo indzawo yaseLusizini? Chaza. (2)
13.5 Catsanisa libito lelisha latsi Makhosi utawetsa ngalo indzawo yaseLusizini
nesiphetfo salomdalo. (2)
13.6 Ucabanga kutsi yini lekufanele yentiwe nguMkhalelwa nakeva ngelicembu
leMfelandzawonye? Chaza ngemaphuzu LAMABILI ubhekise kulomdlalo. (2)
13.7 Bhala tintfo LETIMBILI labetawukhunjulelwa tona Ndleleni, emva kwekufa
kwakhe. (2)
13.8 Njengobe Makhosi abengabufuni lobukhosi ekucaleni kwalomdlalo, yini
leyamenta agcine antjintje ingcondvo abufune lobukhosi? Sekela
imphendvulo yakho ngemaphuzu LAMABILI. (2)
13.9 Bhala kubaluleka kwaLungile esiphetfweni salomdlalo. (2)
13.10 Shano inzuzo locabanga kutsi beyitawutfolwa ngulaba labesekela Nkhanise
nobe Makhosi kulomdlalo nangabe sebabekiwe etikhundleni. Bhala KUBILI. (2)
13.11 Kube bewunguMakhosi, bewutawenta njani nawubona bonkhe labantfu
lobanga nabo bukhosi sebafile? Chaza. (2)
13.12 Ngemaphuzu LAMATSATFU veta kutsi Ndzabeni abengaketsembeki esiveni
sakaNhlapho. (3)
[25]
UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
UMVUZO – NS Nzima
Bhala indzabambhalo lapho uveta khona kutsi indlela batali labatiphatsa ngayo ingaba
nemtselela lomuhle nobe lomubi ebantfwaneni babo. Bhekisa indzabambhalo yakho
kulabadlali labalandzelako:
• LaMbuli
• LaNgwenya
• Bhembe
Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu
kwala-390. [25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lweti 2016
NSC
UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA
UMVUZO – NS Nzima
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto Ietawulandzela.
THEKSTHI E
(Batjele nalabanye bafundzi baveta imibono yabo ngesihloko, ngenhloso yekuveta
emasu etinhlaka tekucala.)
BATJELE: Sinikwe sihloko lesitsi, indlu. Kumele sisebentise imicabango lemcoka
nalesekelako ekuveteni emaphuzu langasisita ekuhlahleleni
nasekuhleleni indzaba yetfu. Asesive imibono yenu mayelana 5
nesihloko.
SATILE: Umuntfu ngumuntfu ngendlu. Indlu likhaya lemuntfu lekulala,
lekuphumula, lekutijabulisa nelekwenta yonkhe imisebenti lebalulekile
kuye. Indlu indzawo lelungiselelwe bantfu nome imindeni. Indlu
kungaba likamelo linye, mabili, matsatfu, njalonjalo. Indlu kungaba 10
lilawu, intsanga, lidladla, indumba, umkhukhu, njalo njalo.
BATJELE: Kuya ngemibono yebantfu kutsi indlu yini. Kuya ngemandla ebantfu
kwakha indlu. Labanye bakha likamelo linye balibite ngekutsi indlu.
Labanye baphumelela kwakha emakamelo lamabili batsi yindlu.
Labanye baphumelela kwakha emakamelo lamatsatfu batsi indlu. 15
Nitsini-ke ngelilawu bafundzi?
MLANDZELI: Lilawu libaluleke kakhulu ngobe kulapho kulala khona emajaha. Lijaha
liba lijaha ngelilawu. Lilawu lisetjentiselwa kulala. Kulapho emajaha
aye ahlanganele khona aticocele tindzaba tawo tebujaha. Tindzaba
aticocelwa endle ngobe kusatjwa kutsi titawemuka nemoya. Emajaha 20
aba netimfihlo tawo. Letimfihlo leto tisonjululwa elawini. Kuyenteka
kutsi kube tindzaba letitsintsa live nome tebusoka nje. Letindzaba leto
ticocwa kutintiwe ngobe tiyazotselwa. Lijaha nalikhuluma ngendlu
likhuluma ngelilawu.
BATJELE: Nicoca nitsini bafundzi ngentsanga? 25
SATILE: Intfombatane iba yintfombatane ngentsanga. Intsanga yindzawo
yekulala. Kulapho intfombatane ikhombisa kukhululeka khona.
Kulapho iye ibuyekete loku lehlale ikutjelwa sibuko kutsi ngabe
kuliciniso yini ngayo. Kulapho iphumelela khona kucatsanisa loku
lehlale ikuva ngebantfu ngayo. Kulapho iye ibuke kuma 30
kwemphumulo yayo; libunti layo; tindlebe tayo; emehlo ayo; titfo tayo;
njalonjalo. Tindzaba temantfombatane tiphelela entsangeni. Lapho
kukhulunywa ngemabanga ekukhula kwawo. Kukhulunywa ngetimilo
letinhle naletimbi. Kuphawulwa ngetinhloso tawo nekutsi leyo naleyo
ntfombatane itawujabula nayiphila imphilo lenjani kusasa. 35
Intfombatane nayikhuluma ngendlu isuke ikhuluma ngentsanga.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lweti 2016
NSC
BATJELE: Sibonga lwati lesewusicobelele lona ngentsanga, Nitsini-ke
ngelidladla?
SAKHILE: Lidladla kulapho kuphekelwa khona kudla. Kukhutsala kwemuntfu
lomsikati kubonakala edladleni. Umuntfu lomsikati ukhombisa likhono 40
lakhe ekuphekeni kudla. Kuphekwa incwancwa, lijingi, sishwala,
umbhidvo, luhhayi, emancobo, sidvudvu, njalo njalo. Kulapho
kwentiwa khona lokunatfwako, emahewu, lihalatelo nesitjodvo. Buhle
bemuntfu lomsikati bubonakala ngekutsi agcigcitele edladleni.
BATJELE: Asive longasitekela lokutsite ngendumba. 45
SAKHEPHI: Indumba yindlwana lehlala imitsi yenyanga. Inyanga iba yinyanga
ngendumba. Kubekwa imitsi leminyenti leyelaphako nalebulalako.
Kuhlala imitsi lefana nalena: inhlambamasoka, likhatsato,
umlamulankunzi, njalo njalo. Ayikho inyanga lengabi nayo indumba,
lugedla luba lugedla ngendumba. Sangoma siba sangoma 50
ngendumba. Indumba ibalulekile etinyangeni. Tinyenti tifo letelashwa
inyanga ngemitsi yayo lehlala endumbeni.
BATJELE: Kuye kwabalwa nemkhukhu njengendlu. Ngabe loku kuchazeka
kanjani njengendlu?
MLANDZELI: Umkhukhu yindlu leyakhiwe kutsi ime kwesikhashana. Kulapho 55
kufihlwa khona inhloko nje kuze kuse. Umkhukhu likhaya
lesikhashana lalabo labalindzele kwakha tindlu. Lifihlanhloko leli.
Umkhukhu wenta imphilo ichubekele embili ingemi kuze kufike
sikhatsi lesilindzelwe sekwakha indlu sibili, letawutinta
iminyakanyaka. Umkhukhu ngumlindzakhaya. Kulapho kubonakala 60
khona emandla alabo labahlala kuwo kutsi angakanani.
BATJELE: Lokugcamako ngesihloko setfu kutsi sikwatile kuveta tincenye letitsite
mayelana naso, sase siveta kuhambelana nekulandzelana
kwemicondvo.
SATILE: Uma sihloko sihlahleleke kahle kubalulekile kuhlela luhlaka lwekucala 65
uchubeke uze ufinyelele emkhicitweni wekugcina lapho sekuyindzaba
lechazako, lelandzako, njalo njalo.
SAKHILE: Lulwimi kumele lukhombise kunongeka kahle ngetinongo tenkhulumo
letifana nesifaniso, sifanisongco, simuntfutiso, sicatsaniso naletinye.
SATILE: Indzaba lehleleke kahle kumele ibe nesingeniso lesifishane. Kumele 70
umtimba wayo ukhombise kulandzelana kwetigameko letikhombisa
kuhleleka nekukhula lokuya esicongweni. Siphetfo kumele sigcogcele
ndzawonye yonkhe imicabango lekucocwe ngayo etigabeni
letendvulele.
[Likhasi 50–54]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Lweti 2016
NSC
15.1 Bhala sibekandzaba salapho kwenteka khona lesakhiwana saletheksthi
lengenhla. (2)
15.2 Letingcogco talabafundzi tibangelwa yini kutsi tihleleke kahle ngalendlela? (2)
15.3 Ngabe letinhlobo tetindlu letivetwe lapha ngenhla tiyatfolakala yini etindlini
lekuhlalwa kuto lomuhla? Chaza. (2)
15.4 Nguliphi liphepha lemibuto labalungiselela lona labafundzi ngaletingcogco
tabo? Sekela. (2)
15.5 Lomdlalo wonkhe wenteka sikhatsi lesinganani, nawubuka lokwentekako
kuwo? Usho ngani? (2)
15.6 Bhizinisi lini lelingentiwa ngumuntfu lomusha, lomsikati, nangalandzela emavi
aSakhile ngelikhono lakhe? Nika KUBILI. (2)
15.7 Ucabanga kwekutsi tetsamelilwati taletheksthi lengenhla tifundzani ngaloku
lokwentekako kulesakhiwana? Nika KUBILI. (2)
15.8 Tamsita ngayiphi indlela Mlandzeli letingcogco ekubhaleni luhlolo lwakhe
lwekugcina? Chaza. (2)
15.9 Ucabanga kutsi nguluphi lwati umbhali latama kulutfutfukisa ebantfwaneni
labasakhula ngaletinhlobo tetindlu letibalwe kuletheksthi lengenhla? Sekela
imphendvulo yakho. (2)
15.10 Faka inselelo ngalamagama aSatile lamayelana 'nemuntfu lomsikati
edladleni.' (2)
15.11 Uvumelana kangakanani nekutsi indumba lebalwe kuletheksthi lengenhla
iluphawu lwemphilo? Sekela imphendvulo yakho. (2)
15.12 Chaza lesaga lesitsi, 'Umtsentse uhlaba usamila,' bese ngemaphuzu
LAMABILI uyasho kutsi simfanela ngayiphi indlela Batjele. (3)
[25]
SAMBA SESIGABA C: 25
SAMBA SAKO KONKHE: 80
Emalungelo agodliwe
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2016 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2016 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2016 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Question Paper
More from Grade 12 siSwati HL

Annual teaching plan
Gr 12 Siswati HL ATP 2023 24

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2025 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2025 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2025 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Memo

Memorandum