Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
LIBANGA 12
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)
LIPHEPHA LESIBILI (P2)
LWETI 2023
EMAMAKI: 80
SIKHATSI: Ema-awa la-2½
Leliphepha linemakhasi la-30.
Emalungelo agodliwe Phenya
Skip to contentAll 2023 papers 





View all





siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Question Paper
Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2023, 30 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · siswati. Question paper, 30 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- siSwati HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Siswati
- Document type
- Question paper
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 30
- File size
- 963.8 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 30
This exam
NSC November Exam 2023
- Paper 1Question paper
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Tinhlaka nemitsetfo yelulwimi (Language Structures and Conventions)10 marks
- Question 3Tinhlaka nemitsetfo yelulwimi (Language Structures and Conventions)10 marks
- Question 4Tinhlaka nemitsetfo yelulwimi (Language Structures and Conventions)10 marks
- Question 5Tinhlaka nemitsetfo yelulwimi (Language Structures and Conventions)25 marks
- Question 7Lubukhwari (Literature — Set Works)25 marks
- Question 9Lubukhwari (Literature — Set Works)25 marks
Show all 10 questions
- Question 11Tinhlaka nemitsetfo yelulwimi (Language Structures and Conventions)25 marks
- Question 13Tinhlaka nemitsetfo yelulwimi (Language Structures and Conventions)25 marks
- Question 15Kulalela nekukhuluma (Listening and Speaking)25 marks
- Question 17Kulalela nekukhuluma (Listening and Speaking)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lweti 2023
NSC
TICONDZISO KULABAHLOLWAKO
1. Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.
2. Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini
lalokucuketfwe bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe
ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto
lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuyiphendvula.
3. Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU:
SIGABA A: Tinkondlo (30)
SIGABA B: Inoveli/Temdzabu (25)
SIGABA C: Umdlalo (25)
4. Kulindzeleke kutsi uphendvule imibuto LESIHLANU seyiyonkhe: ESIGABENI
A imibuto MITSATFU, ESIGABENI B MUNYE, ESIGABENI C MUNYE
ngalendlela:
SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI.
INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI–Uphocelelekile kuwuphendvula
lombuto.
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
Phendvula umbuto ube MUNYE.
SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE.
5. KUKHETFWA KWEMIBUTO YESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU)
NESIGABA C (UMDLALO)
Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye
nemdlalo lowufundzile.
Phendvula UMBUTO MUNYE LOYINDZABAMBHALO kanye NAMUNYE
UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula
umbuto loyindzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi
uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto
lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto
loyindzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhla lwekutikhumbuta kute
usitakale.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lweti 2023
NSC
6. BUDZE BETIMPHENDVULO
Umbuto loyindzabambhalo etinkondlweni kufanele uwuphendvule
ngemagama la-190 kuya kula-240.
Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele uyiphendvule
ngemagama la-340 kuya kula-390.
Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane
nelinani lemamaki labekiwe, ungahlanhlatsi.
7. Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni KWALESO NALESO SIGABA.
8. Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo
ephepheni lemibuto.
9. Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA.
10. Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:
SIGABA A: Lokungenani emaminithi la-40
SIGABA B: Lokungenani emaminithi la-55
SIGABA C: Lokungenani emaminithi la-55
11. Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lweti 2023
NSC
LOKUCUKETFWE
Lelikhasi litakusita kutsi ukwati kukhetsa imibuto lofuna kuyiphendvula ngaphandle
kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto.
SIGABA A: TINKONDLO
Tinkondlo letifundvwe eklasini: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI.
INOMBOLO YEMBUTO UMBUTO EMAMAKI LIKHASI
1. 'Awutfolakali' Umbuto loyindzabambhalo 10 6
2. 'Madida' Imibuto lemifisha 10 7
3. 'Ungenyulile' Imibuto lemifisha 10 8
4. 'Ngoba sewungumcaba' Imibuto lemifisha 10 9
NA
Inkondlo lengakafundvwa eklasini: UPHOCELELEKILE kuwuphendvula lombuto.
5. 'Tsanyelani emabala' Imibuto lemifisha 10 10
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli laphakanyisiwe.
6. Liphume Nebovu Umbuto loyindzabambhalo 25 12
7. Liphume Nebovu Imibuto lemifisha 25 12
8. Kubamba Letingelako Umbuto loyindzabambhalo 25 15
9. Kubamba Letingelako Imibuto lemifisha 25 15
10. Tibopho Telutsandvo Umbuto loyindzabambhalo 25 18
11. Tibopho Telutsandvo Imibuto lemifisha 25 18
NOBE
TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lephakanyisiwe.
12. Silulu SeMaswati Umbuto loyindzabambhalo 25 21
13. Silulu SeMaswati Imibuto lemifisha 25 22
SIGABA C: UMDLALO
Phendvula umbuto ube MUNYE kulemidlalo lephakanyisiwe.
14. Kutawuba Njalo Umbuto loyindzabambhalo 25 25
15. Kutawuba Njalo Imibuto lemifisha 25 25
16. Lami Lisiphetfo Umbuto loyindzabambhalo 25 28
17. Lami Lisiphetfo Imibuto lemifisha 25 28
CAPHELA: ESIGABENI B na-C, munye umbuto lowuphendvulile kufanele ube
YINDZABAMBHALO nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule
imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lweti 2023
NSC
LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA
Lelikhasi litakusita kutsi uphendvule linani lemibuto lekungulona lokumele
uliphendvule.
SIGABA TINOMBOLO LINANI LEMIBUTO BEKA
TEMIBUTO LEPHENDVULWAKO LUPHAWU
A: TINKONDLO
(Tinkondlo letifundvwe eklasini) 1–4 2
A: INKONDLO
(Inkondlo lengakafundvwa 5 1
eklasini)
B: INOVELI/TEMDZABU
(Indzabambhalo nobe imibuto 6–13 1
lemifisha)
C: UMDLALO
(Indzabambhalo nobe imibuto 14–17 1
lemifisha)
CAPHELA: ESIGABENI B na-C, cinisekisa kutsi uphendvule MUNYE umbuto
LOYINDZABAMBHALO NAMUNYE WEMIBUTO LEMIFISHA.
Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe
imibuto lemifisha LEMIBILI.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lweti 2023
NSC
SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI
Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI bese uphendvula imibuto lelandzelako.
UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
AWUTFOLAKALI – FC Nkosi
1 Akekho lowati kutsi unjani,
2 Lowati kutsi uyini akekho.
3 Akekho nalowati kutsi ufunani,
4 Nguwe kuphela lowatiko,
5 Nguwe kuphela lotivisisako.
6 Kuwe kusa kusa.
7 Kusa unguloku, lishone ungulokwa,
8 Kusa libalele bantfwana badlale ngaphandle,
9 Naliphakama sewungulokunye sewuntjintjile.
10 Ugucukelana esiswini njengetjwala,
11 Umbala wakho untjintjantjintja kwelunwabu,
12 Vele awutfolakali, awuvisiseki.
13 Kusa libafati badvub' inyama.
14 Kusenjalo selikhipha umkhovu etjeni,
15 Likhipha inhlanti emantini.
16 Liyatsambama uyatsetsa uyakhala.
17 Kepha kukhala kwakho yinjabulo kubalimi
18 Ingani kudla sitawudla sibhimbidzele
19 Sitawudla sishaye sentfwala.
20 Nakusa selishubisa umnkantja,
21 Libuta kutsi ungubo ngaki?
22 Imitimba yona iyakhungatseka,
23 Ikhungatseka itsatse tifo,
24 Imikhuhlane itfole tinkhundla tekudlalela,
25 Imitimba ingani ayati kutsi ibambeni,
26 Itsatseni ihlanganise nani,
27 Impela awutfolakali.
Bhala indzabambhalo lapho uveta khona bufakazi bekutsi lenkondlo lengenhla
iyisathaya.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-190 kuya kula-240. [10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lweti 2023
NSC
UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
MADIDA – NP Ndlovu
1 Sadideka sonkhe sive,
2 Wadidek' ummango wonkhe,
3 Hhawu lwabumbeka lusendv' emndenini
4 Ngenca yalo lutsandvo,
5 Sivetel' imfihlo yakho lutsandvo!
6 Uyash' umntfwana wemfati,
7 Buyaphela butfong' ebusuku,
8 Kuyas' abuke ngewayitolo
9 Ngabe ngemaloyo yini?
10 Hhawu, ushiswa lutsandvo
11 Lutsandvo asewusivetel' imfihlo yakho.
12 Ngab' imihlolo yini
13 Watjintja umuntfu kubalingani,
14 Sewunguphunyuka bamphetse
15 Ingani uphetfwe lutsandvo
16 Lutsandvo sivetele imfihlo yakho.
17 Vel' uvete sitfombe sakho,
18 Ngisho kuwe lutsandvo
19 Ingani phela ungumadida
20 Udida tingcondvo, inhlitiyo nemehlo
21 Lutsandvo ulisela lelingabonwa,
22 Lutsandvo sivetele imfihlo yakho.
23 Ingani unika litsemba lelingabonwa
24 Wenta tihlatsi tivakashele tindlebe
25 Angisakhulumi ngemiva phela ayihlaliseki
26 Kantsi lutsandvo wena uvelaphi?
27 Ungumsa wabani kuleli
28 Lutsandvo ngiyakwesaba ungumadida.
2.1 Hlobo luni lwebunkondlo lolutfolakala emgceni we-1 kulenkondlo lengenhla?
Usho ngani? (2)
2.2 Loluphawu lwekuphumula lolusetjentiswe emgceni we-10 lwakha buphi
bunkondlo? Chaza. (2)
2.3 Uma ufundza lenkondlo ucabanga kutsi iluhlobo luni? Sekela imphendvulo
yakho. (2)
2.4 Sonkondlo ucondze kutsini ngemugca we-14 walenkondlo lengenhla? Chaza. (2)
2.5 Sonkondlo usisebentise ngemphumelelo yini lesifanisongco lesisemgceni
we-21 kulenkondlo lengenhla? Usho ngani? (2)
[10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lweti 2023
NSC
UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
UNGENYULILE – FC Nkosi
1 Ungenyule ematsemba kimi
2 Ashabalalise kwemanti esihlabatsini,
3 Wawavusa ematsemba
4 Ngavuka ngatsemba.
5 Ngiswela imilomo letinkhulungwane
6 Yekukubonga ngingacedzi.
7 Ungenyule kukubi,
8 Sengikhishiwe kulabadla lanhlavana,
9 Sengifakwe inombolo
10 Yalabangaphasi kwemhlaba.
11 Ngemusa wakho bekufa butfongo
12 Baphela, ngaphaphama emaphusheni lamabi.
13 Ngiswela imilomo letinkhulungwane,
14 Yekukubonga ngingacedzi.
15 Ungenyule bangibala tifo letingapheli,
16 Ungenyule babala tifo letingelapheki,
17 Ingculazi abakayishiyi yangifanela.
18 Kantsi basheshe bahleka,
19 Njengekusho kwengoma
20 Wena ungivile wangivela.
21 Ngiswela imilomo letinkhulungwane,
22 Yekukubonga ngingacedzi.
23 Mbamba mbamba ungenyulile,
24 Ungenyule kuchuluka tetinhlungu tinyembeti,
25 Umndeni ungasenamatsemba.
26 Ngiswela imilomo letinkhulungwane,
27 Yekukubonga ngingacedzi.
3.1 Bunkondlo buni lobakhiwa ngumugca logcinile kuleyo naleyo ndzima? Sekela
imphendvulo yakho. (2)
3.2 Hlobo luni lwemvumelwano lolutfolakala emgceni we-8 newe-9? Usho ngani? (2)
3.3 Ngekubona kwakho sonkondlo uvete siphi simo semoya kulenkondlo
lengenhla? (2)
3.4 Ngemaphuzu LAMABILI bhala umcondvo lojulile wendzima yesibili
yalenkondlo. (2)
3.5 Ngusiphi sifundvo lesitfolakala endzimeni yesine yalenkondlo? (2)
[10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lweti 2023
NSC
UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
NGOBA SEWUNGUMCABA – GT Nkosi
1 Itolo ngicel' indlebe wangangiphi,
2 Watjakadvula, watjakadvula phindze,
3 Kwavakala tidvumo lawundlule khona,
4 Babodvwa labakhalelwa tinswane nyalo,
5 Babodvwa lababangwa netibi maye!
6 Buhlungu buhlindz' inhlitiyo yami.
7 Sekwasala mine dvute nawe,
8 Mine ngasikwa imihelo yakho,
9 Leyangihhembula ngayihlab' inyandza leyo,
10 Kona ngeke ngikulahle uwami,
11 Kube wangiph' indlebe ngabe akunjena,
12 Buhlungu buhlindz' inhlitiyo yami.
13 Leto tintfombi letakudlisa kwemakhiwa,
14 Sewubune njengembal' ikhiwe yalahlwa,
15 Bewuhamba ehwayeleni lagesi
16 Utsi gabigabi ngebusha bakho,
17 Yakudl' inyama yakudl' inkhanuko,
18 Buhlungu buhlindz' inhlitiyo yami.
19 Sewudvonsa ngematinyo tandla unato maye!
20 Sewehluleka nekutenwaya maye!
21 Bhululu wakho sekwaba licansi nyalo,
22 Baphi bobhululu bakho nyalo?
23 Mane uvuke mane utsi yotfu,
24 Buhlungu buhlindz' inhlitiyo.
25 Teluleko tami watijikijela le-kahhele,
26 Timfundziso tami watibhakanya,
27 Ngakhuluma nawe wanginika siphundvu,
28 Wanaka live, wanaka busha,
29 Lomuhla sewungumcaba ngenca yakho,
4.1 Bhala bunkondlo lobakhiwa ngulamagama lagcanyisiwe endzimeni yekucala.
Usho ngani? (2)
4.2 Hlobo luni lweluchumano lolwakhiwa ngumugca we-4 newe-5 kulenkondlo
lengenhla? Sekela imphendvulo yakho. (2)
4.3 Uma ufundzisisa lenkondlo, nguyiphi ingcikitsi sonkondlo layetfulela
tetsamelilwati? Usho ngani? (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lweti 2023
NSC
4.4 Ucabanga kutsi abecondzeni sonkondlo ngalomugca we-15 walenkondlo?
Chaza. (2)
4.5 Ngabe sonkondlo usisebentise kahle yini lesifaniso lesisemgceni we-14
kulenkondlo lengenhla? (2)
[10]
NA
INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI
Uphocelelekile kutsi uphendvule lombuto.
UMBUTO 5: IMIBUTO LEMIFISHA
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
TSANYELANI EMABALA – MA Mhlongo
1 Vukani, vukani nonkhe baketfu,
2 Ngesekubuya kwebatsakatsi nyalo,
3 Netekugcina setikhale tate tadzela,
4 Aniyiva yini ingoma ekudzeni?
5 Ihaya kwenanel' emawa netintsaba,
6 Ngabo phela bayeni,
7 Beta nato ngelutsi lwato,
8 Tsanyelani emabala nivuk' emacandzeni.
9 Naba bayeni batseleka ngetinkhani,
10 Beta kutawucela buhlobo lobuhle lapha,
11 Bachuba tona temasondvo,
12 Ngiyatibona timibala lekhanyis' inhlitiyo,
13 Atikanoni nje tiyinhlama,
14 Titekukhipha inkhosatana yemaNjomane,
15 Intfombi tiphelele mbamba,
16 Tsanyelan' emabala nibemukele ngaletimhlophe.
17 Hlekelela kuvele lemhlatsi babe waThembile,
18 Phel' emasi asetawuhlula ngisho emakati,
19 Nalomtsebe wakho lobewusahluma,
20 Sewutawukhula ub' intsaba yeluKhahlamba,
21 Kwakho-ke kufuna umlalati
22 Utekulol' ematinyo acije,
23 Utidle nematsambo ato.
24 Tsanyelan' emabala baketfu,
25 Nilungise timbali time ngemumo,
26 Bogogo abatjakadvule njengematfole aya kubonina,
27 Bashaye imililitelo batsi: 'Lililili! Kuhle ketfu!'
28 Phumela emabaleni babheme bakholwe nkhosatana.
[Inyeti Likhasi 34]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lweti 2023
NSC
5.1 Nika bunkondlo lobuvetwa ngumungca we-5. (1)
5.2 Letinhlavu leticindzetelwe endzimeni yekucala takha buphi bunkondlo? (1)
5.3 Sinongo sini lesivetwa ngumugca we-11 walenkondlo lengenhla? (1)
5.4 Bhala iphethini yalenkondlo ubhekise emgceni we-18 newe-19. (1)
5.5 Ngekubona kwakho bunkondlo buni lobuvetwa ngumugca we-21 newe-22
walenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo yakho. (2)
5.6 Sihloko salenkondlo siyahambelana yini naloko lokukhulunywa ngako
enkondlweni? Chaza. (2)
5.7 Sonkondlo usisebentise kahle yini lesifutamsindvo lesisemgceni we-27
walenkondlo lengenhla? Sekela imphendvulo yakho. (2)
[10]
SAMBA SESIGABA A: 30
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lweti 2023
NSC
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
Kulesigaba kunemanoveli LAMATSATFU netemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE
loyifundze lonyaka uphendvule ngayo.
CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
kuleyo naleyo noveli/temdzabu loyifundzile. Nangabe ukhetsa
kuphendvula umbuto loyindzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi
ESIGABENI C uphendvule umbuto wemibuto lemifisha.
UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Uma ufundza lenoveli kunetinkhomba letibufakazi bekutsi Lushawulo naTintfombi
angeke bagcine kahle esiphetfweni salenoveli. Bhala indzabambhalo wesekele
lesitatimende ngaphasi kwaletihlokwana.
Imphilo yaLushawulo.
Imphilo yaTintfombi.
Imphilo yaLaMagagula nebantfwana.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390. [25]
UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.
ITHEKSTHI A
'Nato-ke tiga tekutala nebakitsi. Umntfwana ungamtala, uhlupheke umkhulisa,
umfundzisa, bese ugucuka uyamloya? Nanyalo yimihlolo lena lebonwa ngimi.'
Asho asukuma atsatsa libhayana lakhe atsi hi, aphumela ngaphandle kuyakuva
kutsi loku lokushiwo ngumntfwanakhe ucinisile yini. 'Utsini Lushawulo? Utsi
mine nyoko ngingumtsakatsi?' 5
'Ungiva kahle imphela. Kwangatsi nje ngabe awusekho kulamabala lonyatsela kuwo.'
'Ngiyafisa kutsi imphela unatse lobunjani lobu lobukuhhemisa kangaka,' asho unina
waLushawulo setihlengetela emehlweni ngobe indvodzana yakhe seyimbuka
ngemehlo esilwane lucobo. Naloku abetsi kukhuluma tjwala, kodvwa kwatsi lapho afika
ngaphandle kwangukhona kumkhanyela kutsi lomuntfu uphile use saka, akakadzakwa 10
nakancane.
'Make, bantfwabami baphelile ngenca yakho lapha ekhaya.'
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lweti 2023
NSC
'Ye … hhe … myeni! Hhi … hhi … ingabe wawungishiyelani, ungishiyela kuhlupheka
nje.' Akhale kakhulu manje unina waLushawulo. Kwaze kwaphuma LaMagagula naye
asatidzikela nje. 15
'Hawu! Yise webantfwana se …'
'Hheyi wena, angifuni mlonyana wemuntfu la. Phela mine ngingahle nginicoshe
nobabili khona nyalo uma umvela buhlungu kumbe nitsakatsa naye yini.' Eve kwenyela
umtimba LaMagagula ngalesento saLushawulo. Amdzabukele uninatala, naye agcine
asakhala ngobe kute labengahle amsite ngako kukhomba kumvela. Lapho salukati 20
sase sikhihla sematsambo.
'Kukhala ngeke sekuze kukusite nakancane. Wena ngena endlini yakho ubutse konkhe
lokungekwakho ubone kutsi uphuma ngayiphi nyalo kusakhanya.'
'Maye nesisu sinemacebo kantsi sengitawuphendvuka umtsakatsi ekugcineni.' Esule
tinyembeti nyalo unina waLushawulo, ative asafikelwa sibindzi, esuke acondze ngco 25
kuLushawulo nyalo.
'Lushawulo, mntfwanami, angati kutsi uyativa yini kutsi utsini. Usho kutsi mine
ngangingakutala ngehle ngenyuka nawe, ngiwa ngivuka ngetama kukufundzisa, bese
ngigcina ngekukubulala lapho sewumdzala? Bona lobutsi bami ubutfole kumuphi
umkhaya njengobe uhlala esilungwini nje.' 30
'Yonkhe leyo mibuto ayingeni kuleti tami tindlebe. Lami linye, ngitsi phuma uphele nje
kulamabala.'
Lushawulo abesazulazula ebaleni manje kubonakala nje kutsi sewucasuke
ngemphela. Lapha edladleni LaMagagula yena abehlala asukuma ngenca yebuhlungu
lobabusenhlitiyweni yakhe macondzana nalesento saLushawulo kunina. Tintfombi 35
yena abehlushwa indlebe levako. Umuntfu abengala nekutsi uninatala nguyena
abemtsandza kunaLaMagagula.
Angene endlini manje unina waLushawulo ngekubona kutsi indvodzana yakhe
ayikatimiseli kumlalela. Ake eme sikhashana kube sengatsi nengcondvo seyihambile.
Watsi asemile wambona asaphoseka ngekhatsi. Wetfuka kabi asacabanga nekutsi 40
encenye sewuyahlanya. Akazange atsi vu. Wacondza emgibeni wetfula leyo
migacambongolwana wayijika ngaphandle, wabe alandzelisa ngalokunye futsi
masinyane.
'Hawu! Lushawulo, kantsi vele uyangicosha sibili mntfwanami?' Pho ukhuluma nabani
loku Lushawulo akasamniki mlomo, yena nje sewenta umsebenti wakhe 45
labewungenele lapha endlini. Bantfwana baphuma bema ngaphandle naloku
kwakumakhata. Bonkhe bebamangaliswe nguloku lokwakwentiwa nguyise.
[Likhasi 68–70]
7.1 Hlobo luni lweludvweshu lolukuletheksthi lengenhla? Usho ngani? (2)
7.2 Bhala tintfo LETIMBILI letikuletheksthi lengenhla letikwenta kutsi uchubeke
uyifundze lenoveli. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lweti 2023
NSC
7.3 Nika sizatfu lesenta kutsiwe lenkhulumo lecindzetelwe endzimeni yekucala
kuletheksthi iveta sibekandzaba sesimonhlalo. (2)
7.4 Ngukuphi lokwentiwe nguTintfombi kulenoveli lokumveta kutsi ulicili? (2)
7.5 Catsanisa loku lokwentiwa nguLushawulo kuletheksthi naloko lokwenteka
emmangweni lohlala kuwo. (2)
7.6 LaMagagula kumfanela ngayiphi indlela kuba ngumlingisi losicaba kulenoveli? (2)
7.7 Sento saLushawulo sekucosha unina kuletheksthi siyingwijikhwebu ngani
uma ufundza luvutfondzaba lwalenoveli? (2)
7.8 Abefanele yini LaMagagula kumvela uninatala ngalesikhatsi acoshwa
nguLushawulo? (2)
7.9 Ufundzani ngalesigameko sekucoshwa kwaLaHlophe ekhaya yindvodzana
yakhe? (2)
7.10 Ngaphandle kwemlingisi longuTintfombi beyingeke iphumelele ingcikitsi
yalenoveli. Vumela nobe uphikise lombono. (2)
7.11 Similo saLaMagagula kulenoveli simvete anesendlalelomuva lesihle.
Fakazela lesitatimende. (2)
7.12 Ngutiphi teluleko LETINTSATFU lebewungatinika Tintfombi uma afika
emendvweni? (3)
[25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lweti 2023
NSC
UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Uma ufundza lenoveli kunetinkhomba letibufakazi bekutsi Mphikeleli utawugcina
angumholi wemmango. Bhala indzabambhalo wesekele lesitatimende ngaphasi
kwaletihlokwana.
Mphikeleli nebangani bakhe.
Mphikeleli nebakaTsabetse.
Mphikeleli nemmango.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390. [25]
UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.
ITHEKSTHI B
Lusuku lwelukhetfo lwatiswa bantfu labanyeti esifundzaveni sonkhe. Betitekwa
etindzaweni tonkhe kutsi ingabe ngubani loyawuhlabana njengasosifundzave
emagameni lamabili abephakanyisiwe. Emagama abephakanyisiwe ngekulingana
bekungelaMphikeleli Zwane nelaMagumeni Tsabetse.
'Mine ngibona sengatsi Mphikeleli utawuphuma embili kulolukhetfo lwasosifundzave,' 5
kusho Khulumile aveta umbono wakhe.
'Cha, ushaye phasi kwasuka lutfuli. NguMagumeni lotawuba yincocodzi inyoni
lebhula emaphiko,' kusho Lotifiso Shiba.
'Loko lewukukhulumako mngani wami sifiso sakho njengelibito lakho. Akusiyo intfo
letawuphumelela ngisho nome lilanga lingajika lichamuka eNshonalanga liye 10
eMphumalanga. Imisebenti yemuntfu ngiyo lemkhulumelako futsi imkhetsele sikhundla.
Mine angingabati nje kutsi umsa waMangweni nguye lotawubhula emaphiko
njengasosifundzave eGert Sibandze.'
'Lapha sikhuluma ngemibono hhayi emaciniso. Kukhona umehluko emkhatsini
wemibono nemaciniso. Kukhona umehluko emkhatsini wetifiso nalokwentekako. 15
Ngisho ngekungangabati ngitsi sikhundla saTsabetse,' kugcizelela Lotifiso akhombisa
kutsi loko lakushoko uyakholelwa kuko futsi ukubona kutawukwenteka ngendlela
lacabanga ngayo.
'Ngisasho ngiyaphindzelela mngani wami kutsi ushaye phasi kwabhunya lutfuli.
Asibuke imisebenti yalabantfu lesikhuluma ngabo, bese sikhulumela etikwayo,' kusho 20
Khulumile.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lweti 2023
NSC
'Emagalelo aMagumeni Tsabetse abonakele ngekutsi abe nguthishela lofundzisa kahle
teMlandvo emabangeni emfundvo nekucecesha lokuchubekako nekuba neticu
temfundvo lephakeme latifundzela eNyuvesi yaseKapa,' kusho Lotifiso. 'Mphikeleli
wafundzela tekuphatsa kuhulumende wasekhaya enyuvesi Ligwa. Imisebenti yakhe 25
yatiwa tigodzi tonkhe latisebentela ngekutimisela imihla yonkhe,' kusho Khulumile naye
agcamisa imfundvo yaloyo lamkhetsako. Wachubeka watsi, 'Mphikeleli ugcugcutele
kwakhiwa kwetikolo, kwemitfolamphilo, tindzawo tekukhibika, kunakekelwa
kwetemagugu noma tilondvolotamagugu, kugcanyiswa kwemasiko, inhlonipho,
tendzabuko, tebuchwepheshe nalokunye lokunyenti.' 30
Bacoca kwabonakala kutsi lamajaha lamabili abaluleke kakhulu. Umehluko lowavela
kutsi imisebenti beyitsintsa bantfu labehlukene. Imisebenti yaMphikeleli beyigcame
kakhulu kulabo labadla imbuya ngelutsi, kantsi yaMagumeni beyigcame kakhulu
kulabo labadla kusale.
'Mphikeleli ngumholi wekutalwa, kantsi Magumeni ukufundzele kuhola,' kusho 35
Khulumile.
'Umbono wakho loyo Khulumile. Mphikeleli wehla kakhulu abe semazingeni laphasi,
loko bese kumenta kutsi afanane nebantfu bonkhe.'
'Umholi kumele abotehlisa aphile nebantfu labaholako. Labanye baholi baye
bacabange kutsi basahola bantfu kantsi sebatihambela bodvwana balandzelwa 40
ngemabhantji abo. Umholi sibili nguloyo lowehlako afinyelele emacophelweni laphasi
akhulume netalukati, emakhehla, bantfwana, tichwala nalabanye.'
'Utsini ngembono waMphikeleli wetintsandzane?'
'Emavi akhe atsi I-Afrika jikelele beyingenato tintsandzane. Buntsandzane lobu bufike
nebagcoki. Ukholelwa ekutsini umntfwana longenabani kumele atsatfwe bengati yakhe 45
labaphilako bamkhulise ngekusitwa nguhulumende. Inchubo lenjalo ingenta bantfwana
bakhule babatisa buhlobo, bunye buntfu nekubambisana. Akakholelwa kuyo yonkhe
lenchubo leseyikhona nyalo yekubita batali ngabo 'step mother' 'step father'. Utsi loko
akusiso si-Afrika kepha siYurophu. E-Afrika sinamake nababe nje kuphela noma
uyakutala noma akakutali,' kuchaza Khulumile. 50
[Emakhasi 95–97]
9.1 Lubangelwa yini loludvweshu lolukhona ekucaleni kwaletheksthi? Usho
ngani? (2)
9.2 Uma ufundzisisa singeniso saletheksthi kukhona yini lokuheha tetsamelilwati
kutsi tichubeke tifundze lenoveli? Sekela imphendvulo yakho. (2)
9.3 Catsanisa lenkhulumo lecindzetelwe ekucaleni kwaletheksthi nesiphetfo
salendzaba. (2)
9.4 Lenkhulumo legcanyisiwe emgceni we-33 waletheksthi iveta Magumeni
angumlingisi lonesimilo lesinjani? Chaza. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lweti 2023
NSC
9.5 Bhala tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letikhomba sibekandzaba sesikhatsi
sanyalo. (2)
9.6 Tinkhulumo taKhulumile ngaMphikeleli tibiketelani ngemiphumela
yalolukhetfo? Sekela imphendvulo yakho. (2)
9.7 Abehloseni umbhali ngekuveta bantfu lababomake babeka imibono yabo
etindzabeni tekuhola sive? (2)
9.8 Umlingisi longuLotifiso uhambisana njani nelibito lakhe uma ufundza
letheksthi? Chaza. (2)
9.9 Sendlalelomuva saMphikeleli sibe neligalelo lelihle ngalesikhatsi alwela
inkhululeko yebantfu baseMbalenhle. Sekela lesitatimende. (2)
9.10 Ucabanga kutsi kuphumelela kwaMphikeleli elukhetfweni lwekuba
ngusosifundzave kube yingwijikhwebu yini? (2)
9.11 Umlingisi longuMagumeni uphumelele kangakanani kutfutfukisa ingcikitsi
yalenoveli? Chaza. (2)
9.12 Ngemaphuzu LAMATSATFU ungameluleka utsini umuntfu lomusha lofisa
kuba ngumholi uma ufundza ngebuholi baMphikeleli kulenoveli? (3)
[25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lweti 2023
NSC
UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala
Uma ufundza lenoveli kunetinkhomba letibufakazi bekutsi Lomusa naMlungisi angeke
bashade esiphetfweni salenoveli. Bhala indzabambhalo wesekele lesitatimende
ngaphasi kwaletihlokwana.
Imphilo yaMlungisi nebangani bakhe.
Imphilo yaLomusa nebangani bakhe.
Imphilo yaMlungisi nebatali.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390. [25]
UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA
TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba lesenovelini bese uphendvula imibuto
lelandzelako.
ITHEKSTHI C
'Angimtsandzi lomngani wakho Sikhuni. Umoya wami awumemukeli angati yini
indzaba.'
'Umhlolo wami lo. Utsi kutawulunga nasengikhetselwa bangani? Sekumele ngitjelwe
nguwe nyalo kutsi umngani wami lo ulungile, loya akakalungi?'
Kubabata Mlungisi abonisa kutsi loku lokushiwo nguLomusa kuyamcasula. 5
'Ngicolele Mlungisi bengingakacondzi kona umoya wakho. Awehle umoya sitsandvwa,'
kusho Lomusa akhombisa kutisola kuloku lakukhulumile kwangamjabulisi Mlungisi.
Lomusa wakhombisa kwehlisa umoya ngemabomu ngobe angakacondzi kuphazamisa
nemshado. Wathula sikhashana kwagcina kwalile.
'Wena awumfuni umngani wami Nkhangala, nami angibafuni bangani bakho 10
boMadvodza naSikhuni,' kusho Lomusa.
'Sikhule kanye nebangani bami. Madvodza sesisebenta naye. Sikhuni washesha
kuwufulatsela umnyango wesikolo noma alunguta esekhondari. Ngati imphilo yabo
kusukela sisakhula kuye kufinyelele manje. Wena-ke uyatelaphi yaNkhangala?'
'Kusho kutsi unelubandlululo ngekungamemukeli Nkhangala.' 'Cha, anginalo 15
lubandlululo, kepha tento takhe tingenta ngimbandlulule.' 'Yeka bantfu ngekukhuluma
kabi! Sebamkhulume kabi Nkhangala kuwe? Bamkhuluma nje bamatelaphi?'
'Atihlali phasi tesaba ematolo! Kuyevakala ngandlebe yinye kutsi ikhokheyini
nenyawupe kubutwa kuye Nkhangala.'
'Bayamsukela umntfwanebantfu. Nkhangala yingilosi sibili.' 20
'Ngitawulalela wena ngobe uphila naye. Bantfu bayishaya emuva bayishaye embili.
Bantfu bayakwati kukwehlulela badzimate baphumelele.'
'Asibuke tetfu siye embili, sikhohlwe talabanye ngobe tiyosenta singachubekeli embili.'
'Ngifisa kubona umndeni wakini lowakukhulisa kusukela ebuncaneni uye ufinyelele
kulelizinga.' 25
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lweti 2023
NSC
'Asiyiyekele leyo ngobe ingivusela emanceba lamadzala. Yenta inhlitiyo yami ibe
buhlungu kakhulu. Kuphela injabulo kube nelusizi lodvwa.'
'Ngente setsembiso kuSikhuni kutsi ngitawukuya ekhaya kubo ngiyombona,' washo
wabuka sikhatsi ewashini lakhe wabona kutsi sesifikile sikhatsi labetsembisene ngaso.
Wafike wambingelela ngemavi langumbuto latsi, 'Uyohlala elawini kuze kube kunini?' 30
'Sesifikile sikhatsi sekutsi ngiteke, ngihlale ngitinte. Kumele ngatiwe ngekutsi
nginguMnumzane, hhayi ngiloku ngibitwa nga Bra-Sikhuni.'
'Kumele sibukisise embikwekutsatsa.'
'Mine sengibukisisile ngako-ke Lomusa lubhambo Iwami lwaphakadze.'
'Ngabe niphila imphilo lefananako? Imphilo yaLomusa nawe iyimphumalanga 35
nenshonalanga.'
'Ngalamanye emavi usho kutsi asifanelani?'
'Uma Lomusa angakafaneli mine usho kutsi ufanele bani? Ngubani lona lomfunela
yena ngibe ngikhona?'
'Awungiva kutsi ngitsini. Lalelisisa kahle embikwekutsi uphendvule.' 'Akukho 40
lengingabe ngisakulalela lokuphuma emlonyeni wakho ngobe kukhombisa kutsi
uyamtondza lomntfwanebantfu. Wakwentani lena lekwenta kutsi ukhulume kanjena?'
'Siyakhuluma kepha asivani yini indzaba?'
'Kube bengati ngabe angiketi lapha kuwe. Angati nje kutsi yini lengihlanganise nawe
sotidzakamiva.' 45
'Ngingumhambi walendlela noma ngingasayifuni. Ngangena kancane, kancane
kwagcina kukakhulu. Sekulukhuni kubuyela emuva ngobe setisemitsanjeni yami.
Sengivuka ngato ngembulukusa, ngidle tona emini, ngidle tona njengetilalelo
tami tantsambama.'
[Emakhasi 78–80]
11.1 Lubangelwa yini loludvweshu lolukhona ekucaleni kwaletheksthi? (2)
11.2 Uma ufundzisisa singeniso saletheksthi kukhona yini lokuheha tetsamelilwati
kutsi tichubeke tifundze lenoveli? (2)
11.3 Catsanisa imphilo yaSikhuni yesikolo naloko lokwentiwa lusha emmangweni
lewuphila kuwo. (2)
11.4 Bhala tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letiveta kutsi Lomusa ungumlingisi
lolicili. (2)
11.5 Lenkhulumo letsi 'Kuyevakala ngandlebe yinye kutsi ikhokheyini nenyawupe
kubutwa kuye Nkhangala' kuletheksthi lengenhla ihambisana nasiphi
sibekandzaba? Chaza. (2)
11.6 Sikhuni kumfanela ngayiphi indlela kuba ngumlingisi loyindilinga uma
ucatsanisa loku lokwenteka kulethesthi nenoveli yonkhe? (2)
11.7 Imphendvulo yaLomusa ngemndeni wakhe kuletheksthi iyingwijikhwebu ngani
uma ufundza luvutfondzaba lwalenoveli? (2)
11.8 Tinkhulumo taMlungisi ngebangani baLomusa kuletheksthi lengenhla
tihambisana ngayiphi indlela nelibito lakhe nesimilo saLomusa? (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lweti 2023
NSC
11.9 Ufundzani ngalenkhulumo lecindzetelwe ekugcineni kwaletheksthi lengenhla? (2)
11.10 Ngaphandle kwemlingisi longuMlungisi beyingeke iphumelele ingcikitsi
yalenoveli. Sekela lesitatimende. (2)
11.11 Uma ufundzisisa lenoveli iveta Sikhuni naLomusa banesendlalelomuva
lesifanako. Fakazela lesitatimende ubhekise enovelini yonkhe. (2)
11.12 Kube bewunguSikhuni bewungalweluleka utsini lusha lwalomuhla emva
kwekutisola ngemphilo labeyiphila? Bhala emaphuzu LAMATSATFU. (3)
[25]
NOBE
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lweti 2023
NSC
TEMDZABU
Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe.
UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Uma ufundza lenganekwane letsi ‘Intsandzane Nenhlanti Yemilingo' netibogo tenkhosi
Tobias kunetinkhomba tekutsi nobe balahliswa kwenyongo yenyatsi ekugcineni
baphumelele. Bhala indzabambhalo wesekele lesitatimende ngaphasi
kwaletihlokwana.
Imphilo yentfombatane kulenganekwane letsi Intsandzane Nenhlanti Yemilingo.
Imphilo yenkhosi Tobias Nkosi.
Kulahlwa kuhle kwenyongo yenyatsi: (kushiywa ebaleni ungenayo indlela
yekutisita).
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390.
TIBONGO TENKHOSI TOBIAS NKOSI
1 Nawe,
2 Yelovuk' emcubeni
3 Lonjengankunzi
4 Luphondvo lwenkunzi yakaNdlela
5 Inhloko yenkunzi yaLomavovo
6 Lomjikijelwa!
7 Wajikijelwa ngemadvuna eFeni
8 Batse bangakujikijela, base bayamfulatsela
9 Njengesagila labangasitsandzi
10 Lebangasifuni
11 Bangasiboni lapho siyawuwela khona
12 Lugelegele lwebhasi
13 Naluya lushon' ePitoli
14 Naluyawufun' uMshabalala.
15 Kwabonakala ngalabadzala bogogo beFeni.
16 Batsi bangabona Yena,
17 Baphuma bonkhe batatatela.
18 Wena matata lamakhulu
19 Ekwendlula nekwendlala
20 Awusheshi nekuyinika,
21 Wena Vuk' emcubeni
22 Unganjengankunzi.
23 Phondvo lwenkunzi yakaNdlela
24 Mhlane lobanti
25 Longadzinwa kutfwala bantfu
26 Ubetfwele kunye nebantfwababo
27 Ukhuphuka nabo tintsaba teSteyn dolobha
28 Kumeme bomake.
29 Kumeme bogogo.
30 Kumeme bobabe.
31 Kumeme bomkhulu,
32 Kunye nebantfwababo.
[Emakhasi 108–109] [25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lweti 2023
NSC
UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Fundza letheksthi leyincenye yenganekwane bese uphendvula imibuto lelandzelako.
ITHEKSTHI D
INDLULAMITSI NENGWENYA
Endvulo tilwane tisaphila ndzawonye ngalokukhulu kuvana, kutsiwa indlulamitsi
nengwenya tatibangani labakhulu. Leti tilwane tatihamba totimbili ngaso sonkhe
sikhatsi. Tatihamba elusentseni lwemfula njalo. Ingwenya beyihlala emantini, kutsi
indlulamitsi ihlala itelukela esigangeni.
'Sesidze kakhulu sikhatsi siphila ndzawonye ntsanga. Inkinga-ke kutsi awulati likhaya 5
lami, nami lakho angilati,' kusho ingwenya ikhombisa kutsi lentfo iyiphatsa kabi.
'Liciniso lelimsulwa leli lolivetako. Kufanele sincume emalanga lamabili lahlukene
lokutawuba ngewekuvakashelana.'
'Uma sesivakashelana ngitawujabula uma kungacalwa ngekuvakashelwa kami,' kusho
ingwenya. 'Cha nami ngifuna kucalwe kami,' kusho indlulamitsi. Malanga onkhe 10
indlulamitsi beyivuka ekhaya layo ihambe isondzele ngaselusentseni lwemfula.
Kuvakasha kwengwenya ekhaya lendlulamitsi kwakutawukwetfusa tilwane letinyenti
ngobe kusilwane lesingatiwa. Kuvakasha kwendlumitsi kutawukwenta tijabule
tingwenya ngobe bekusikhatsi sendlala. Tavumelana leti tilwane kutsi kucalwe ekhaya
lendlulamitsi. Titsite tisendleleni tahlangana nalogwaja. Wevakala atsi: 'Bengitsi ngite 15
kuwe Ndlulamitsi, kepha ngenca yemlomo walomngani wakho angiseti,' watsi
angacedza kusho njalo logwaja wabaleka.
Tachubeka neluhambo lwato letilwane. Titsite setiyewufika ngakhona ekhaya
lendlulamitsi tahlangana nemphunzi. 'Bengitsi ngite kuwe Ndlulamitsi, kepha
ngalomlomo walomngani wakho angiseti.' Yatsi ingasho njalo imphunzi yabaleka. 20
Tachubeka letilwane ticondze ekhaya lendlulamitsi. Tefika tangena ekhatsi kwatfolwa
emankhonyane endlulamitsi. Atsi angabona kutsi unina wawo uhamba nesilwane
langasati, aphuma abaleka onkhe. Ingwenya yakhombisa kungaphatseki kahle
ngalesento. Yakhonjiswa likhaya lelo kwase kuyaphunywa kuyahanjwa. Yatfokota
kakhulu ingwenya kwati likhaya lemngani wayo. Kwavunyelwana kutsi kusasa kufanele 25
indlulamitsi iyewubona likhaya lengwenya. 'Ngitawuhamba njani nawe siye ekhaya
lakho ngobe mine angikwati kuhlamba?' kubuta indlulamitsi. 'Savumelana
ngekutsi sitawucala kakho bese kutsi ngelilanga lelilandzelako siye kami. Asimange
siyiphatse indzaba yekutsi kutawuhanjwa njani, ngako-ke asikhohlwe ngiyo. Mine
ngihambile ngetinyawo tami, ngahlekwa yonkhe indlela nawe-ke utawuhamba.' 30
Lwefika lolo suku. Indlulamitsi nengwenya betime elusentseni lwemfula. Tavumelana
kutsi titawungena ekhatsi tihlambe tize tifinyelele ekhaya lengwenya. Bekusikhatsi
sendlala kuyo yonkhe imifula. Ingwenya beyetsembise letinye tingwenya kutsi itawufika
nenyama. Tatilindzele ekhatsi emfuleni ngobe tetsenjisiwe. Kudla tase tikufune taze
tadzela. 35
[Emakhasi 35–37]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lweti 2023
NSC
13.1 Hlobo luni lwenganekwane lolu uma ubuka sihloko sayo? Sekela
imphendvulo yakho. (2)
13.2 Uma ufundza lenganekwane lapha endzimeni yesitsatfu, kukhona yini
lokwenta ufune kuva ngesiphetfo sayo? Usho ngani? (2)
13.3 Chaza luhlobo lweludvweshu lolutfolakala kulenganekwane. (2)
13.4 Nguwuphi umlayeto lotfolwa bafundzi emva kwekufundza lenganekwane? (2)
13.5 Sigameko sekubaleka kwetilwane nemankhonyane endlulamitsi nakuyiwa
ekhaya layo siveta muphi umoya? Sekela imphendvulo yakho. (2)
13.6 Ucabanga kutsi yini indlulamitsi ibute lombuto locidzetelwe kuletheksthi
lengenhla? (2)
13.7 Uma ufundza tinkhulumo taletilwane labebahlangana nato endleleni leya
ekhaya lendlulamitsi, tiveta ingwenya isilwane lesinjani? Bhala KUTSATFU. (3)
NA
Fundza letibongo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
TIBONGO TENGWENYAMA BHUNU
1 Mahlokohla londzatja ngentsamo,
2 Lohlokohle timbiba taphuma
3 Tenta buhlakalala,
4 Taye tabanjwa ngudalad' esangweni
5 KaZombodze wemagugu.
6 Ngwane lulaka ekhaya netsafeni
7 Kushe kube sehlobo
8 Kuye kusuk' emalangabi.
9 Sihlangu sinembele wenkhomo.
10 Ngwane emantini ngimfanisa nesitiba.
11 Ngwane endleleni ngimfanisa nalevundlako.
12 Ngwane ebuntini ngimfanisa nesiphongwana
13 Ngwane enkhomeni ngimfanisa nemshivana
14 Ligodze LaZombodze wemagugu.
15 Loku liwagil' emadvodz' emacakala.
16 Inyoni ledlalel' emhubheni wetintsaba.
17 Ingwe ledl' ematfol' etinyatsi.
18 Buhlal' abahlangan' entsanyeni.
19 Umvemve wakitsi
20 Ngingawubeka kaZombodze wemagugu.
[Likhasi 104]
13.8 Bunkondlo buni lobakhiwa umugca we-2 newe-3? Chaza. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lweti 2023
NSC
13.9 Bhala bunkondlo lobakhiwa inceye lecindzetelwe emgceni we-4 newe-6
kuletibongo? Sekela imphendvulo yakho. (2)
13.10 Ngekwakho kubona umugca we-9 kuletibongo letingenhla uchazani? (2)
13.11 Phawula ngephethini yaletibongo letingenhla. (2)
13.12 Ngusiphi siphicaphicwano longasakha ngeligama lelicindzetelwe emgceni
we-16 kuletibongo letingenhla? (2)
[25]
SAMBA SESIGABA B: 25
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lweti 2023
NSC
SIGABA C: UMDLALO
Kulesigaba kunemidlalo LEMIBILI. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze lonyaka
uphendvule ngawo.
CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA
kulowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto
loyindzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule
imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha
enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto
loyindzabambhalo.
UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
Bhala indzabambhalo uvete lokwenteka emdlalweni lokubufakazi bekuvetwa
kwalabadlali ngalendlela.
Ncobile umdlali logcamile.
Hleta umkhweteli.
LaMagagula umelekeleli.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390. [25]
UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
Fundza letheksthi leyincenye yemdlalo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
ITHEKSTHI E
(Kusekhaya kaMagagula, LaHleta ucoca naNcobile, babeke indzebe yemahewu
embikwabo. Kusemini yasekuseni Ncobile usandza kusukusula)
LAHLETA: (Amoyitela) Kunjani mntfwanami? Uyati kutsi lolunyanyavu lukufanela
njani?
NCOBILE: (Ahlala phasi) Hhayi Dlemane, alukafaneli mine kodvwa lufanele wena. 5
Ungakhohlwa phela kutsi konkhe lokufanela mine kufanela wena
futsi. Lokungangifaneli, nawe akukufaneli futsi (Ambuke
ngelutsandvo) Usayikhumbula nje indzaba yekutsi lokwenyanywa
nguwe nami ngiyakwenyanya futsi? (Bahleke kakhulu baze
bagonane). 10
LAHLETA: (Solo ahleka) Ushaye khona Mtfombeni! Vele kunjalo! Kodvwa yini
ungikhumbute leto tinsuku yeNcobile?
NCOBILE: Ha! Kambe ukhona umuntfu longakhohlwa leto tinsuku? (Ambuke)
Kodvwa ngiyabonga Mtimandze! Kuba ngumntfwana kufana nekuhamba
enkhungwini lemnyama khwishi. Ngamgcina nini anti LaMagagula make! 15
Kufuneka sengce lapha kuye lingakapheli leliviki.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Lweti 2023
NSC
LAHLETA: Ngabe usebentile mntfwanami, mine benginaye lapha emholweni.
(Akhulumela phasi) Uyati uyangikhumbuta nje Mtfombeni, lemoti kufanele
iyewubikwa lapha kuyihlo. (Akhomba ngesandla) Wenta kahle nje
mntfwanami kuya nayo lapha kumkhula, angaze eve ngebantfu. 20
NCOBILE: (Amoyitela) Hhe namalume kufanele singamkhohlwa. (Beve kudvuma
kwemoti lema ebaleni)
LAHLETA: Yabani lemoti ledvuma langaphandle yeNcobile? (Asukume)
NCOBILE: (Ahlola) Hawu make uyati kutsi ngubani. NguCeliwe lomunye webangani
bami lengangifundza nabo eSidlamafa. 25
CELIWE: (Akhulekela) Nconco, sikhulekile ekhaya.
NCOBILE: (Aphumele ngaphandle Ncobile) Ngena! Singalapha tsine. (Ababata)
Hawu kantsi nguwe Celiwe! Waze wenta lusuku lwami lwaba luhle bo.
Hawu ye make nguCeliwe lo. Ngivele ngeva ngekudzikitela kweliso lami
langetulu kutsi kukhona lokutawungijabulisa bo! Ngena, ngena Celiwe. 30
CELIWE: (Ahlala esitulweni) Sanibonani nonkhe ekhaya! Hawu Ncobz, nguwe lo?
Sagcinana nini? (Bagonane) Hha hha kube nekufa kunje maye ngabe
kuhle. Nami ngihlangene naDzeliwe wangitjela kutsi ukhona ntfombi,
sewuyabutela ngemajazi lamnyama. (Bahleke)
NCOBILE: (Abuke LaHleta) Make lona nguCeliwe lomunye webangani bami 35
lengafundza nabo. Uhlala le Kamhlushwa. Udlala ngami Celiwe,
angisho yena wengamele onkhe lamabhange ngasehlangotsini
lwetetimali! Ungusotimalimabhuku ebhange. Umnotfo ubutwa kuye
lo. (Amkhomba kuhlekwe) Ngabe ngiyaphosisa Celiwe?
LAHLETA: (Amoyitela) Maye ngiyabonga kukwati Celiwe mntfwanami. Sewukhohliwe 40
phela Ncobile kwekutsi bekaye angitjele ngani. Maye kuhle kukhumbulana
bantfwabami. Tsine sinatsa emahewu lapha Celiwe. (Amnika indzebe
lenemahewu bese uyaphuma LaHleta)
CELIWE: (Anatsa emahewu) Angihlali bengengca nje Ncobz, kunjani vele?
Nangikubona ngitiva ngibuyela emuva eSidlamafa. Ase usho, uphi 45
Mphotfo? Phela nami ngise nganyamalala sikhatsi lesidze kulendzawo.
Ngibe nenhlanhla nje nasebangiletsa lapha dvutane nasekhaya. (Abeke
indzebe etafuleni)
NCOBILE: (Ahlalisisa) Hheyi kumatima phela kusebenta khashane nasekhaya
Celiwe. Mine ngaba nayo inhlanhla ngobe bavele bangiletsa enkantolo 50
yakhona lapha eMalalane. Kuwe vele, hhayi bekumatima! (Ashaye tandla)
Mphotfo nami angimati Celiwe, sake sahlangana eMalalane,
wangibhedzela kwekugcina. (Amntjontje ngemehlo)
CELIWE: (Amangale) Bekakubhedzela ngobe bekentani?
[Likhasi 179–181]
15.1 Lamavi emlandzi lasekucaleni kwaletheksthi aveta siphi sibekandzaba?
Chaza. (2)
15.2 Unjani umoya esingenisweni saletheksthi? Sekela imphendvulo yakho. (2)
15.3 Ngukuphi lokukuletheksthi lokukhombisa kutsi unina waNcobile ulandzela
emasiko? (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Lweti 2023
NSC
15.4 Khokha tintfo LETIMBILI letikuletheksthi letifakazela kutsi Ncobile akabambi
emagcubu. (2)
15.5 Bhala tihibe LETIMBILI letingenta kutsi letheksthi ingadlaleki esiteji. (2)
15.6 Catsanisa lenkhulumo lebhalwe yacindzetelwa kuletheksthi lengenhla naloku
lokwenteka esingenisweni salomdlalo. (2)
15.7 Ngekubona kwakho abehloseni umbhali ngekuveta Celiwe naNcobile
bahamba ngetimoto letinhle futsi sebasetikhundleni letisetulu emsebentini? (2)
15.8 Nguwuphi umlayeto umbhali lawetfulela bafundzi balenoveli ngebungani
lobukhona emkhatsini waNcobile, Dzeliwe naNcane? (2)
15.9 Bomake labakhulisa bantfwana babodvwa bayakudzinga kwesekelwa
yimindeni. Sekela lesitatimende ubhekise kuLaHleta naLaMagagula. (2)
15.10 Nguliphi ligalelo lelafakwa NguLaHleta ekuphumeleliseni ingcikitsi
leyimfundvo kulomdlalo? (2)
15.11 Lengcogco yaNcobile naCeliwe ngaMphotfo kuletheksthi beyibiketelani
ngesiphetfo salomdlalo? (2)
15.12 Sincumo lesatsatfwa nguNcobile sekubuyela esikolweni savimbela buphi
bungoti emphilweni yakhe? Bhala KUTSATFU. (3)
[25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/Lweti 2023
NSC
UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
Bhala indzabambhalo uvete lokwenteka emdlalweni lokubufakazi bekuvetwa
kwalabadlali ngalendlela.
Inkhosi Somhlolo umdlali logcamile.
Indvuna Nsibandze umelekeleli.
Indvuna Mahubhulu imbangi.
Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama la-340 kuya kula-390. [25]
UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
Fundza letheksthi leyincenye yemdlalo bese uphendvula imibuto lelandzelako.
ITHEKSTHI F
(Somhlolo ucoca netindvuna takhe esigodlweni.)
SOMHLOLO: Ningamangali tindvuna tami kutsi nginibiteleni. Kuhle kutsi sihlangane
sicoce ngembuso wetfu lozulelwa ngemangce. Loku lengikukhulumako
lapha akusikusha, ngobe nonkhe niyakwati.
NYOSI: Bhuza, nangu, bhuza, 5
Nimbonaphi?
Niyawumbon' emagumeni abonyoko.
Inkhomo lenemabele siphahlwane,
Ngekumunyisa lishumi lemadvodza.
Bhuza ganga ngemanti, 10
Batawusala bawababata,
Imbekwa kanye,
Ingabhekwa kabili,
Bayethe!
LIBANDLA: Bayethe! 15
SOMHLOLO: Ngiyanemukela nonkhe tindvuna tami lapha kaLobamba.
Ngemukela Ndvunankhulu Nsibandze, tindvuna Sikhunyana,
Mahubhulu naSigogodvolo kanye naTichele. Lapha sitewubonisana
ngekuphatfwa kwalelive. Ngifuna sibuke timo tonkhe letitsintsa leli
laNdvungunya. 20
NSIBANDZE: Sibonga kwemukeleka esigodlweni. Sengatsi loku lesitawukukhuluma
nyalo kungaletsa umehluko ekuphatfweni kwalelive. Kubonakele kutsi
kukhona kungaboni ngeliso linye manje-ke kumele kucondziswe loko.
SOMHLOLO: Sikhalo lesetfulwe kimi sekutsi emabutfo abutselwani, kantsi
akaviviswa kuyewuhlaselwa etindzaweni letitsite. Ngifuna kuva umbono 25
wenu ngaloku. Isetitsebeni.
NSIBANDZE: Kucitseka kwengati akusiyo intfo lenhle nalemukelekako. Mine
angihambisani nekuhlasela. Kuhle kutivikela kunekuhlasela.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/Lweti 2023
NSC
TICHELE: Lidvuna lelo Goje!
SIKHUNYANA: Kuhle kutsi sichubeke nekubutsa emabutfo, siwalolonge kahle 30
ahlale alungele nome yini lengavela. Kumele sitivikele, kodvwa
singahlaseli.
SIGOGODVOLO: Ngihambisana netindvuna tonkhe lesetivete imibono yato.
MAHUBHULU: Angihambisani nembono wenu. Emabutfo akaphume ayewuhlasela
kuvele emachawe. 35
SOMHLOLO: Buchawe awubutfoli ngekulwa kuphela, kodvwa uyabutfola
ngekusebentisa umcondvo ngendlela lejulile yekutsi uvike tigameko
letingabangela kuphuma kwemiphefumulo lengenacala. Kuhlasela
loku kunetinkinga letitsite, ngobe wakwenta kanye ungabe
usayekela. Kuphendvuka insakavukela umchilo wesidvwaba. 40
MAHUBHULU: Umbono wami utsi nakungenawuhlaselwa, kuncono kuhlakatwe
onkhe emabutfo.
SOMHLOLO: Emabutfo ekutivikela. Lokubalulekile kutivikela kunekuhlasela.
Uma kuphunyiwe nje kwayawuhlaselwa bangaki labasala
enkhundleni ngisho nome nincobile? Kuphuma kwemphefumulo 45
akusiyo intfo lencane. Ngicela nivisise kahle tindvuna tami. Loku
nikutjele nebatukulu kutsi kulaNdvungunya asihambisani
nekubulawa kwebantfu.
NSIBANDZE: Kuyabonakala kutsi asiboni ngeliso linye Mahubhulu. Tsine
sivumelana neNkhosi, wena uphume wedvwane. 50
MAHUBHULU: Liciniso kutsi asiboni ngeliso linye. Sitawukwenta njani kutsi sibone
ngeliso linye, ngobe mine angeke ngigucuke esincumeni sami.
Angifuni kuntjintjiswa ngumuntfu.
NSIBANDZE: Asikuguculi kodvwa sitama kukubonisa.
MAHUBHULU: Yini leniyilindzele kimi? Kutsi ngivume ngitsi sengiyahambisana 55
nani kulenchubo yenu lenitsi kuhlakanipha kantsi bugwala?
NSIBANDZE: Akusibo bugwala Mahubhulu …
MAHUBHULU: Akukho kuhlakanipha Nsibandze. Angeke ngivumelane nani kuloku
lenikukhulumako. Ngitawuchuba ngeyami indlela, nani nichube
ngeyenu. 60
NSIBANDZE: Inkinga Mahubhulu ilapha: utawuchuba ngeyakho indlela kulabani
live. Kumele uchube ngendlela yeMninive. Ungatenteli kwakho
endzaweni lengesiyo yakho. Loko kukhombisa kungahloniphi loyo
lokuphetse.
SIKHUNYANA: Ngitawutsasisela ngalamavi lalandzelako. Live liba neNkhosi yinye 65
kuphela. Mahubhulu sewugucuke iNkhosi yesibili. Emabutfo akasati
kumele alalele bani ekhatsi kwakho neNkhosi. Konkhe lokubonako,
lokuvako nalokusolako kumele ukuletse lapha eNkhosini
kutewukhulunywa.
[Likhasi 65–67]
17.1 Lamavi emlandzi lasekucaleni kwaletheksthi aveta lendzaba yenteka
endzaweni lenjani? Chaza. (2)
17.2 Letingcogco letikuletheksthi lengenhla tiveta siphi simo semoya? Sekela
imphendvulo yakho. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 30 DBE/Lweti 2023
NSC
17.3 Ngukuphi lokukuletheksthi lokukhombisa kutsi inkhosi Somhlolo iyasihlonipha
sive sayo? (2)
17.4 Yini lekuletheksthi leyenta kutsi kutsiwe inkhosi Somhlolo iyalilandzela libito
layo? (2)
17.5 Bhala tintfo LETIMBILI letiveta kutsi letheksthi iyincenye yesetfulo salomdlalo. (2)
17.6 Ngukuphi lokukuletheksthi lokubufakazi bekutsi angeke idlaleke esiteji?
Sekela imphendvulo yakho. (2)
17.7 Ucabanga kutsi ngaphandle kwemdlali longuMahubhulu lesakhiwana
lesingenhla besingaba khona yini? Sekela imphendvulo yakho. (2)
17.8 Lomugca lobhalwe wacindzetelwa kuletheksthi lengenhla uveta luphi luhlobo
lweludvweshu? Usho ngani? (2)
17.9 Kuvamisile kutsi bantfwana labakhulele lapho kuneludlame khona nabo
bakhula nalo njengobe enta Mahubhulu kulomdlalo. Sekela lesitatimende. (2)
17.10 Nguliphi ligalelo lelifakwe NguMahubhulu ekuphumeleliseni ingcikitsi
kulomdlalo? (2)
17.11 Letinkhulumiswano letisemkhatsini wenkhosi Somhlolo netindvuna
betibiketelani ngesiphetfo salomdlalo? (2)
17.12 Sincumo lesatsatfwa yinkhosi Somhlolo sekubita umhlangano savimbela
bungoti esiveni saNdvungunya. Sekela lesitatimende ngemaphuzu
LAMATSATFU. (3)
[25]
SAMBA SESIGABA C: 25
SAMBA SAKO KONKHE: 80
Emalungelo agodliwe
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2020 Question Paper
More from Grade 12 siSwati HL

Annual teaching plan
Gr 12 Siswati HL ATP 2023 24

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2025 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2025 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2025 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Memo

Memorandum