Tshivenda FAL Grade 12 Paper 1 May June 2017 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) 2017 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 13. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/2017 SCE NDAELA NA MAFHUNGO THANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyon»ivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Luambo (40) 2. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 3. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 4. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 5. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 6. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 7. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. 8. Ni eletshedzwa lwa tsho¾he uri ni shumise ndangatshifhinga iyi yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Henefha kha minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Henefha kha minetse ya 30 KHETHEKANYO YA C: Henefha kha minetse ya 40 9. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/2017 SCE KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA A ZWO VHA ITA MU¶IVHALEA 1 Vho Thikundwi ndi mufumakadzi we a bebelwa Tshirembe. A vho ngo funzea nge vha shaya mudzhenisi wa tshikolo. Vho vha vhe mufumakadzi a sa shumi. Vho vha vha tshi ¾wa hayani vho ¾hogomela mu¾a wavho. Vho vha vhe na vhana vha¾anu vha vhasidzana. Mukalaha wa Vho Thikundwi Vho Dzhimu vho vha vha tshi shuma makhuwani sa mulindi 5 kha i¿we ya dzisuphamakete. 2 ·i½we µuvha musi Vho Dzhimu vhe mushumoni vho mbo µi phadzhiwa nga mavemu. Vho hwalelwa sibadela he vha lovhela hone. Hezwi zwo vhaisa mu¾a wa Vho Thikundwi nge thikho ya muµi ya vha yo tsiruwa. Mu¾a wo sala u si na mu¾unµeli na vhana vha shaya mudzhenisi wa 10 tshikolo. 3 U tshinyala ha Vho Dzhimu zwo vhanga thaidzo dzi sa takuwi afha muµini. Nµala na tsiku zwo mbo µi dzhena afho muµini. Vhana na mme vho vha vha tshi ½anzwa banga vha lala. Vho Thikundwi a vho ngo tenda nyimele iyi i tshi vhaisa mu¾a wavho. Vho mbo µi dzhia maga a u 15 tandulula thaidzo yavho. 4 Vho Thikundwi vho vha vhe na vhutsila ha u vhumba dzikhali he vha vhu guda kha mme avho. Vho thoma u shumisa vhutsila uho nga nµila i mangadzaho. Vho vhumba bodo dza u nakisa dzingade, u vhea maluvha, zwi¾etshu zwa vhaµivhalea na zwipuka zwo fhambanaho. 20 5 Vho Thikundwi vho thoma u rengisa bodo dzavho henefho hayani nge vha kundwa goloi ya u vhambadza. Muµini uyu ho vha hu tshi tou tshatshama nga vhathu vha tshi µa u renga. Zwivhumbiwa zwo vha zwo naka lwe zwa vha dzhenisela tshelede i si na vhukono. 6 Mu¾a wa Vho Tshikundi wo vha wo fha¾utshedzwa nga maannda. Vhana 25 vhavho vho futelela zwa tshikolo vha vhuya vha fhedza nga eneo masheleni a u rengisa dzibodo. Nangoho tsha kule tshi wanwa nga muhovhi. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/2017 SCE 7 Nga zwi¾uku nga zwi¾uku vhana vho thoma u guda u vhumba dzibodo na mme avho. Vho thusana na mme avho bindu ¼a thoma u aluwa. Vho 30 thoma u hwala zwibveledzwa izwo vha tshi rengisa thungo ha bada i re tsini na hune vha dzula hone. Bindu ¼o mbo µi takuwa sa madze. 8 ·i¿we µuvha Vho Thikundwi vha tshi khou rengisa henefho thungo ha bada, vha mangala ho ima goloi ya u naka ye ya vha i na Vho Thusani vhe vha vha vhe ramabindu wa henefho tsini. Vho vha vho µa u thusa 35 Vho Thikundwi nga bindu ¼avho. Vho thusa nga u vha ridzhisi¾arela bindu ¼avho, vho vha fha goloi ya veni na tshifha¾o tsha u shumela khatsho. 9 ¸amusi ri tshi khou amba, bindu i¼i ¼o aluwa lu mangadzaho. Hu na vhashumi vha¾anu, zwibveledzwa zwi ya na seli ha malwanzhe. Vho 40 Thikundwi vha ya na seli ha malwanzhe vho rambiwa u ¾ana zwibveledzwa zwavho. Hodela nnzhi dzo nakiswa nga zwivhumbiwa zwa Vho Thikundwi. Vho vha vha tshi bva kha dzigurannµa na kha dzithelevisheni. 10 Mushumo wa Vho Thikundwi wo kokodza ma¾o a Minisi¾a wa Mvele na 45 Vhutsila. Vho humbelwa u funza vhaswa u vhumba zwibveledzwa zwo fhambanaho. Mushumo uyu vha u ita nga Migivhela. 11 Minisi¾a wa Mvelele na Vhutsila vho vhona hu tshi khou shaea zwikili kha vhana vhaswa. Ndi ngazwo vho humbela tshumisano iyi na Vho Thikundwi. Tshelede ye vha vha vha tshi i hola afha yo vha yo µala 50 vhukuma. 12 U thusa havho vhaswa, zwo ita uri vhaswa vha kone u µithomela mabindu vha tshee vha¾uku na u alusa ikonomi ya Afrika Tshipembe. 13 Vho ya mashangoni a seli lunzhi vha tshi ya u ¾ana zwibveledzwa zwavho. A vho ngo vhuya nazwo, zwo mbo µi rengwa. Zwa ita uri Vho Thikundwi 55 vha vhe na tshumisano na mashango a seli. Ndi ngazwo ½amusi i tshi ri baba, nga mulandu wa ½ala dzavho ngeno dza vha¿we dzi tshi nga dzo swa. 14 Mpho iyi ya vhutsila yo µisa dakalo mu¾ani wa Vho Thikundwi. Vho ri sumbedza uri naho u songo funzea, u a tika muµi. Ha, nangoho ma¿a a 60 mutukana a si vhumatshelo hawe. [Zwi bva kha vhalingi] 1.1 Bulani fhethuvhupo he Vho Thikundwi vha vha vha tshi dzula hone. (1) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/2017 SCE 1.2 Sumbedzani ndeme ya mushumo we Vho Dzhimu vha vha vha tshi shuma wone. (2) 1.3 Ndi tshini tsho kundisaho Vho Thikundwi uri vha songo dzhena tshikolo? (2) 1.4 Topolani thaidzo MBILI dzo vhangwaho nga u lovha ha Vho Dzhimu mu¾ani wavho. (2) 1.5 Vhambedzani Vho Thikundwi kuthomele kwa¼o na musi ¼i tshi aluwa. (2) 1.6 Muhumbulo muhulwane wa phara 7 ndi ufhio? (2) 1.7 ¹alutshedzani ¼ifurase ¼o talwaho nga fhasi kha phara 6. (2) 1.8 Ndi mini tsho vhangaho lufu lwa Vho Dzhimu? (2) 1.9 Dzina ¼a Vho Thikundwi ni vhona ¼i tshi elana na vhutshilo havho naa? Tikedzani phindulo ya½u nga zwo bvelelaho mafhungoni e na vhala. (2) 1.10 Fhindulani mbudziso nga uri NDI ZWONE kana A SI ZWIONE, ni dovhe ni tikedze. Vho Thikundwi a vho ngo bvelela vhutshiloni nga n¾hani ha u sa funzea. (2) 1.11 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vhutsila he na vhala kha mafhungo aya ndi ha u ... A bika. B vhaµa. C luka. D vhumba. (1) 1.12 Ni vhona zwe Vho Thikundwi vha swikelela vhutshiloni zwi tshi tendisea naa? Tikedzani. (2) 1.13 Ndi zwifhio zwine na nga eletshedza vhafumakadzi vhane vha si khou shuma na pfunzo vha si na? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/2017 SCE ¹alelani tshifanyiso uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B [Tshi bva kha Inthanete] 1.14 No sedza itshi tshifanyiso ndi mini zwi no khou ¾ana mushumo wa vha¿we vhathu vha re kha tshifanyiso? (2) 1.15 Vhathu vha re kha tshifanyiso vho fhambana hani? (2) 1.16 U ya nga ha inwi, ni nga takalela u shuma mushumo u no khou ¾aniwa afho kha tshifanyiso naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/2017 SCE KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo (TSHIBVELEDZWA TSHA C) afho fhasi ni kone u ¿wala mbuno dza SUMBE nga ha ndugiselo dza ndingo ya mishumo. NDAELA 1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho, tshivhalo tsha maipfi a½u TSHI SONGO PA¶A 70. 2. Nomborani mafhungo a½u u bva kha 1 u ya kha 7. 3. ºwalani mbuno NTHIHI kha fhungo ¼i¿we na ¼i¿we. 4. Shumisani maipfi A¸U. 5. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa e zwitangeni mafheloni a manweledzo/samari ya½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C NDUGISELO DZA NDINGO YA MISHUMO Mbambe ya u ¾o»a mushumo i n¾hesa. U wana kha vhaswa hu mupfufhi u si mphire. Vhanna u wana hu vhone vho no ima-ima vha tshi lavhelesa u sedzwa nga i¾o ¼ivhuya nga vhatholi. Muthu u tea u vha na nµivho kana vhukoni ha mushumo une a ¾o»a wone uri zwi leluwe musi a tshi ita ndingo. U ita ¾ho»isiso ya mushumo uyo uri zwi leluwe u fhindula mbudziso ndi zwa ndeme. Izwi zwi ita uri vhatholi vha vhofholowe uri vho wana muthu are na ndivho ya mushumo uyo. Muthu a tshi fhindula mbudziso kha sumbedze u »ifhulufhela lune zwi thusa vhatholi u wana muthu o teaho. Ndango ya luambo lwa muvhili ndi ya ndeme. Vhuthu na ¾hompho zwi a½wa mitshelo yavhu»i kha vhatholi. Kuambarele ndi kwa ndeme ngauri mbonalo ya muthu lwa u tou thoma i sumbedza kutshilele kwawe lwa tsho¾he. Muthu ha tei u sumbedza u »ivha zwo¾he sa izwi zwi¿we a tshi tea u sumbedza uri u »o zwi »ivha nge a pfumbudzwa. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/2017 SCE U ¾an»avhudza phindulo na u ½ea tsumbo zwi ½ea ndeme ya phindulo kha mbudziso dze a vhudziswa. Humbulani zwauri mbonalo ya u thoma ndi yone-yone kha muthu mu¿we na mu¿we. Ndingo dza mushumo dzi ¾o»a muthu o »i imiselaho sa izwi hu mbambe na vhanzhi. [Zwi bva kha vhalingi] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/2017 SCE KHETHEKANYO YA C: LUAMBO MBUDZISO 3: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA D MUAMBADZIMAKONE RI VHA TONDI VHA LUNAKO NGA ZWIFUKO NDI NNYI A SA FUNI U NAKA? Ri runga zwo¾he zwa vhu¾ambo vhu¿we na vhu¿we. Malabi o¾he ri nao, vha tou khetha kana vha tou µa na avho. Mutengo ndi u tou buku¾a. Fesheni ri runga dzo¾he. A hu na tshi no ri kunda. Hune vha µo tshimbila hone vha µo nga sa vharu¿wa. Kha vha µe vha songo lenga. Ro vha lindela. [Tshi bva kha Inthanethe] 3.1 Tshifanyiso itshi tshi elana hani na khephusheni? (2) 3.2 Ndivho ya u shumisa mbudziso i si na phindulo afho kha khungedzelo ndi ifhio? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/2017 SCE 3.3 Ndi zwifhio zwine na khou vhona mukungedzeli o siedza kha khungedzelo iyi? ºwalani ZWIVHILI. (2) 3.4 Ndeme ya u shumisa ¼ifanyisi ¼o swifhadzwaho kha iyi khungedzelo ndi ifhio? (2) 3.5 Nga murahu ha u vhala khungedzelo iyi, ndi ifhio nyeletshedzo ine na nga fha vhathu vhane vha khou ¾oµou vha na vhu¾ambo? (2) [10] MBUDZISO 4: KHATHUNI ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA E 1. Ndo ya, 3. U vhona u nga mu¾a u a hafha ndi dina hoyu. 2. Ndi hodelani hune hone o a ¼a na u e»ela xela. fhedzi. 4. Ni songo dinalea, u khou sumbedza u »iimisa nga e¾he. [Zwi bva kha Inthanethe] 4.1 Avha vhathu vha khou amba vhe ngafhi? Tikedzani. (2) 4.2 Muthu ane a khou sumbedza u sa kwamea nga nyimele ya muthu wa 1 ndi ufhio? Tikedzani. (2) 4.3 Zwo ambiwaho nga muthu wa 3 zwi khwa¾hisedza zwifhio kha khathuni iyi? (2) 4.4 Masiandaitwa ane a nga bvelela kha muthu wa 1 ndi afhio? (2) 4.5 Arali no vha ni muraµo wa mu¾a uyu, no vha ni tshi nga eletshedza zwifhio muthu wa 1? (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 11 DBE/2017 SCE MBUDZISO 5: PHUROSA 5.1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA F 1 Vhatukana vha¼a vho ri u tshimbila vha µiphi½a. Zwauri vho sala vha tshi khou ita mini zwi µivhiwa nga vhone vha½e. A hu na we a vhuya a zwi vhona uri vho sala. Vhane vha zwi µivha vha ri tshifhinga tsho¾he vha µi tou rali. 2 Vho vha vha tshe vha¾uku, ho vha ho tea vha songo ita ngauralo. U hone we a vha tshutshudza. Vho vha vho tea u ofha milayo ya tshikolo. Hafhu vho tou dzhena ¼o tou nzwii! 3 Vha tshi tsela fhasi ha tshikhwara, vha vhonwa nga mu¿we wa vhadededzi a tshi khou bva hune a bva, ho tou fa yunifomo ya tshikolo, ndi musi vho tou sinµa tsha nukha. Vha a zwi µivha uri vha khou ya u senga hu na vhabebi vhavho. Vhana vha ano maµuvha ... 4 Hafhu vho vha vha tshi tou thuu! Zwi¿we ndi zwe vha tou daha. Vha sumbedza u vha dzinde¿wa ngauri a si u thoma. Na mudededzi we a vha thusa o tou konµelela ngauri vhe tshifa hu vhana vhawe. Ndi nnyi ane a µo vha ambela Kha ri sokou lavhelesa, ri vhone hune ha ya phuna na tshi½oni. [Zwi bva kha vhalingi] 5.1.1 ¸eani ¼i fhambanyi ¼a ipfi: Vhatukana. (1) 5.1.2 Kha phara 1, topolani ¼isumbi ¼o shumiswaho. (1) 5.1.3 Kha phara 3 hu na ipfi ¼o khakheaho mupe¼e¾o, ¼i khakhululeni. (1) 5.1.4 Vhumbani fhungo ¼a½u ¼i pfalaho nga ¼italuli ¼o talelwaho kha phara 2. (2) 5.1.5 ¹alutshedzani ¼ifurase ¼o swifhadzwaho kha phara 2. (2) 5.1.6 Vhumbani fhungo ¼i pfalaho nga thangeladzina i wanalaho kha phara 3. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 12 DBE/2017 SCE 5.1.7 Kha fhungo ¼i tevhelaho tshiga tsha u vhala tshi songo ¿walwaho ndi ... Ndi nnyi ane a µo vha ambela Kha ri sokou lavhelesa. A tshithoma (.) B khoma (,) C tshivhudzisi (?) D tshigagarukela (!) (1) 5.1.8 Shandukisani fhungo ¼i tevhelaho ¼i vhe ¼iambaitwa: Vho vha vho tea u ofha milayo ya tshikolo. (2) 5.1.9 Kha phara 4 hu na ¼ikateli ¼o shumiswaho, inwi ½eani ¾halutshedzo ya¼o. (2) 5.2 ¹alelani tshifanyiso, ni vhale na mafhungo o »isendekaho khatsho, ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA G Ma»uvha ano vhunzhi ha vhathu vha funesa u gotsha ½ama ndivho hu u rengisa. Fhethu hunzhi zwi¾ara¾ani u wana hu tshi khou gotshiwa. Vharengi hu »alesa vhanna nga n¾hani ha tse»a. ¸ama yo gotshiwaho i vha yo fhungudzea mapfura zwa thusa kha mutakalo wa vhathu. [Tshi bva kha Inthanethe] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 13 DBE/2017 SCE 5.2.1 Topolani he mu¿wali a sedza zwithu nga i¾o ¼ithihi. (2) 5.2.2 Ndi tshigwada tshifhio tsha vhathu tshine tsha nga vhuelwa siani ¼a mutakalo no sedza tshifanyiso itshi. Tikedzani. (2) 5.2.3 Vhumbani pholisemi nga ipfi: Thusa. (2) [20] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa