Tshivenda FAL Grade 12 Paper 1 November 2017 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LARA 2017 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 13. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/Lara 2017 NSC PFESESANI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (30) 2. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 3. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 4. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 5. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 6. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 7. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. 8. Ni eletshedzwa lwa tsho¾he uri ni shumise ndangatshifhinga iyi yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Henefha kha minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Henefha kha minetse ya 20 KHETHEKANYO YA C: Henefha kha minetse ya 50 9. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/Lara 2017 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA A VHATHU KHA VHA HUMELE HA HAVHO 1 Huna vhathu vhanzhi vho dzulaho hune a si hone vhubvo ha vhomakhulukuku wavho. Tsho dinaho kha vha¿we ndi u tsiruwa kha ¼ino vha songo amba vhubvo havho. Vhe vha amba, zwo ¿walwa na fhasi, vha dovha vha si dzule vhe mbaa! Vha vha kha nndwa ya u ¾oµa mavu avho murahu. Zwi khou itea zwino nga n¾hani ha muvhuso wa demokirasi. 5 Muthu mu¿we na mu¿we u na pfanelo dza u dzula hune a funa. 2 Izwi a zwo ngo leluwa. Hafhu ayo mavu o vha o no vha mabulasi a vhatshena ngeno vha½e vhao vho iswa ho omelelaho hune mvula ya kala u na. Vho sia shango ¼avho ¼o nonelelaho na maµi a vhugubugubu. A vho ngo zwi funa ngauri vho ¾uwaho vho vha vha tshi khou gungula. Khamusi 10 vho ¾uwiswa nga mbilu vhu¾ungu, zwi µihwa nga nnyi? 3 Demokirasi yo thusa vhanzhi vhe vha fhurwa vhubvo havho ho nonelelaho. Hune mvula a i tou rabelelwa. I na nga tshifhinga zwisima zwa bvisa a µifhelelaho, milambo ya vha vhugubugubu ngeno µaka ¼o dalafhala zwavhuµi izwi zwa vho wanwa nga vhatsinda vhe vha tou µa 15 vha tshi bva henengeo. 4 A zwi khou leluwa u wana mavu murahu. Thaidzo ya u thoma, u a wana hu tea u sumbwa mavhiµa a vhe vha vhulungwa khamusi na zwi¿we zwiga zwa vhathu vha tshifhinga tshenetshi¼a. Zwa sa ralo, ndi hone vhathu vho lovha. 20 5 Thaidzo ya vhuvhili, ndi ya musi vhatshena vhane vha khou dzula kha ayo mavu vha tshi rengisa nga masheleni a si na vhukono. 6 Muvhuso arali nangoho ho wanala vhu¾anzi, u a badela rabulasi vha½e vha mavu vha a wana murahu. Thundu yo¾he i re bulasini ya ½ewa vha¼aifa uri vha i shumise kha u bveledzisa ayo mavu. 25 7 Vha mashudu ndi avho vhane vha wana miri ya mitshelo vha sii reme, vha isa phanµa na u i ¾hogomela kha½o i tshi vha hone vha wana masheleni a si na vhukono. Nnµu vha hirisa ya dzhena nga thungo dzo¾he. Hafhu vhane vha shuma ndi vhana vha vha½e mavu. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/Lara 2017 NSC 8 Vhathu ½amusi vha khou tendeleka vha tshi ri a hu na mishumo ngeno 30 hu na mashango a havho o bveledzwaho zwavhuµi nga vhatshena. Nga u shaya nµivho na u sa londa, vha a tambula, vha¿we vho ¾alifhaho vha vha dzhiele vho ruµa ma¾o. Vha hone ½amusi vhane vha khou tou shuma zwavhuµi vha µi fana na vha re henengeo vhurwa na u vha fhira vha vha fhira. 35 9 Vha vhubva vha µivha hone, vho itaho mbilo, ngeno vha si na ½ala. Shango ¼a vhuµi ¼a ndimo ¼a kundwa vha bveledzi. Zwino ndi tshifhinga tsha u bveledza he vhomakhulukuku vha ri siela. A si makhuwani hune vhathu vha µo wana hone zwivhuya fhedzi. Vha¿we vho dzula kha ludzula vha khou kapula mapfura. 40 10 Arali rabulasi o sia phuka, vho wanaho mavu vha si vhe vho wana ½ama. Vho ¾alifhaho vha dzi itela luhura lwo khwa¾haho, dza dzwala, vha rengisa nga tshifhinga tsho teaho tshelede ya dzhena kha tshikwama tsha vha¼aifa. Vhane vha khou shuma vha dovha vha holelwa ngayo ya dovha ya bveledzisa na fhethu afho. 45 111 Vhathu vhanzhi vho itaho mbilo ya mavu vha bveledzisa shango sa mbuelo ya hone. Fhethu hunzhi u wana ho fha¾wa dzibada na dzikiliniki. Vhadzulapo vhanzhi vha a vhuelwa nga mbilo ya mavu. Mahayani u wana hu mupfufhi u si mphire vhathu vha tshi humbula he vha bebiwa hone nga u vhona mveledziso dzo no khou itwa kha zwi¿we zwisi nga 50 mulandu wa yone mbilo ya mavu. 12 Matshudeni manzhi vha wana ndambedzo ya dzibasari, ngeno vhana vha zwishai vho phasaho nga dzi½aledzi vha tshi iswa magudedzini na dziyunivesithi nga fhedzi. Tshi no takadza ndi uri mbilo ya mavu i vhuedza mi¾a na lushaka nga u angaredza. 55 13 Ndi zwa ndeme u µivha vhubvo hashu ngauri hu na lupfumo luhulu. Zwanµa zwe ra ½ewa kha zwi shume u bveledza mavu a vhomakhulukuku. Ro tou dzhielwa, kha ri vhuyelele. A zwo ngo tea rabulasi a tshi liliswa kha mavu a si awe. [Zwi bva kha thimu ya vhalingi] 1.1 Ndi lini he vhathu vha thoma u ita mbilo ya mavu? (1) 1.2 Ndi tshini tshi no itisa uri vha¿we vha si humele kha mavu a havho. (2) 1.3 Ndi tshigwada tshifhio tsha vhathu tsho fhuraho vha½e vha mavu? Tikedzani. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/Lara 2017 NSC 1.4 Muhumbulo muhulwane wa phara 9 ndi ufhio? (2) 1.5 Vhambedzani ndivho ye vhathu vha vha vhe nayo nga tshifhinga tsha kale na nga tshifhinga tsha zwino tsha demokirasi ro sedza mbilo ya mavu. (2) 1.6 Masiandaitwa ane a bvelela nga u sa ½ekedza vha½e vha mavu vhubvo havho ndi afhio? (2) 1.7 ¹alutshedzani uri ndi ngani mu¿wali a tshi khou lwa na vhathu vha si na mushumo na mabulasi e vha a wana? (2) 1.8 Zwivhuya zwine vhathu vha zwi wana kha mbilo ya mavu ndi zwifhio? (2) 1.9 ¹alutshedzani uri ndi ngani vhorabulasi vha sa tei u ½ewa tshelede musi vha tshi humisela mavu murahu kha vha½e vhao. (2) 1.10 Mu¿wali u amba mini a tshi ri 'hune mvula ya tou rabelelwa' no livhanya na mafhungo aya. (2) 1.11 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. He vhathu vha ¾uwa hone hu vhidzwa ... A shango ¼o omelelaho. B mabulasi. C dzithavhani. D µoroboni. (1) 1.12 Zwa mbilo ya mavu nga vharema zwi a tendisea? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.13 Nga kuhumbulele kwa½u, ni vhona zwo tea naa mulayo u tshi dzhenelela kha zwa mbilo ya mavu? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/Lara 2017 NSC ¹alelani tshifanyiso uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA B [Tshi bva kha: Inthanethe] 1.14 Bulani khombo MBILI dzine dza nga wela vhadzulapo vha afho fhethu. (2) 1.15 Mufumakadzi o imaho n¾ha ha buroho u khou ita mini? ¹alutshedzani. (2) 1.16 Vhuµipfi ha½u nga ha itshi tshifanyiso ndi vhufhio? (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/Lara 2017 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vha Muhasho wa pfunzo dza fhasi vho dalela tshikolo tsha ha½u u pfumbudza vhagudiswa nga ha zwine zwa nga thusa uri vha phase milingo yavho. Vhalani mafhungo (TSHIBVELEDZWA TSHA C) afho fhasi ni kone u ¿wala mbuno dza SUMBE nga ha zwine zwa nga thusa vhagudi u phasa milingo yavho. NDAELA 1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho, nga ha zwine zwa nga thusa vhagudi u phasa milingo yavho. 2. Tshivhalo tsha maipfi TSHI SONGO PA¶A 70. 3. Nomborani mafhungo a½u u bva kha 1 u ya kha 7. 4. ºwalani mbuno NTHIHI kha fhungo ¼i¿we na ¼i¿we. 5. Shumisani maipfi A¸U. 6. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa e zwitangeni mafheloni a manweledzo/samari ya½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C ZWINE ZWA NGA THUSA VHAGUDI U PHASA MILINGO YAVHO Tshifhinga tsha milingo ndi tshi konµaho kha vhagudi. Nzudzanyo dza milingo dzi vhanga mutsiko. U lwa na mutsiko uyu vha fanela u tevhela nµila idzi u µilugisela mulingo. Vhana vha fanela u thetshelesa musi mudededzi a tshi funza. Zwi thusa musi a tshi vhala, u a kona u pfesesa hu si na vhuleme. Mulingo u tshi swika u vha a si na mutsiko. Vhana vha tea u vha na tsumbatshifhinga ya u vhala. I thusa u langa tshifhinga na kushumele zwi tshi ya nga thero. Zwenezwo vhana vha a thusea uri vha kone u vhala thero dzo¾he nga u lingana. Zwo¾he zwi thithisaho kha u vhala sa ¾hingothendeleki, radio na zwi¿we zwi fanela u ¾utshelwa. Vhana vha fanela u vhala fhethu ho teaho hu si na zwithithisi. Vha sa athu u thoma u vhala vha fanela u ¼a ngauri zwi¼iwa zwi a thusedza kha muhumbulo uri u shume zwavhuµi. Vha fanela u ¼a zwi¼iwa zwi re na pfushi ngauri zwi ita uri muthu a dzule o takala nahone a shume zwavhuµi. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/Lara 2017 NSC U ¼a lwo linganelaho zwi thusa uri vha si kumedze musi vha tshi khou vhala. U sa kumedza zwi ita uri vha vhale tshifhinga tshilapfu na u vhala zwinzhi Zwi¿we zwa ndeme ndi u talatadza musi vha tshi vhala. Notsi dze vha µiitela dzi pfesesea u fhira bugu. Izwi zwi thusa uri vha si hangwe zwe vha vhala. Vhagudi vha fanela u ita ngoma madzula wo vhamba mulingo u tshee kule. Ndaela idzi dzi vhanga mvelele dzavhuµi. [Zwi bva kha thimu ya vhalingi] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/Lara 2017 NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO 3: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA D VHUDELE DECOR Dzindele kha u nakisa minyanya. • Ndi ri½e FHEDZI vhane ra nga nakisa munyanya wavho wa vha wa ma¾hakheni. • Ndi nnyi a sa ¾oµi zwithu zwa ma¾ele¾ele? • Minyanya yo¾he ri i shandukisa ya vha i ¾hompheaho. • Vha ri vhudza zwine vha ¾oµa ra vha itela. • Mitengo yashu a i ¼isi mbilu. • Na luafhulelo lu hone (tenda vha vha vho bvisa diphosithi.) • Ri wanala Biaba tsini na vhengele ¼a Ellerines. • Ndi Swondaha fhedzi hune ra si vule. [Tshi bva kha: Inthanethe] 3.1 Ndivho ya khungedzelo iyi ndi ifhio? (2) 3.2 Ndi ngafhi he mukungedzeli a shumisa mbudziso i sa ¾oµi phindulo? O vha a tshi khou itela mini? (2) 3.3 Sumbedzani ndeme ya u shumiswa ha fonto ¾hukhu afho kha khungedzelo. (2) 3.4 Ipfi 'FHEDZI' ¼i bvisela khagala zwifhio kha khungedzelo iyi? (2) 3.5 No sedza tshifanyiso tshire kha khungedzelo iyi, ni vhona khungedzelo iyi i tshi nga alusa bindu ¼a avha vhathu naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/Lara 2017 NSC MBUDZISO 4: KHATHUNI ¹alelani khathuni uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA E Mpfareleni, Khotsi a ndo hangwa vhananga vho uri ndo i rema ngoma! funga tshi¾ofu. [Tshi bva kha: Inthanethe] 4.1 No sedza kha khathuni iyi, hu sumbedza hu hayani. Sumbedzani tshithu TSHITHIHI fhedzi tshi no khwa¾hisedza izwi. (1) 4.2 Vhushaka ha vhathu vha re kha khathuni ndi vhufhio? Tikedzani. (2) 4.3 Zwi no sumbedza uri muthu wa munna a re kha khathuni u khou humbela pfarelo ndi zwifhio? (2) 4.4 Nangani phindulo yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Mufumakadzi a re kha khathuni o ... A takala. B mangala. C sinyuwa. D tshuwa. (1) 4.5 Mulaedza u no khou fhiriswa nga khathuni iyi ndi ufhio? (2) 4.6 Arali hu inwi ni re kha nyimele i re kha khathuni no vha ni tshi nga ita mini? (2) [10] Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 12 DBE/Lara 2017 NSC 5.1.5 Shandukisani fhungo ¼i tevhelaho ¼i vhe ¼iambaita: Muthu u vhulahwa nga vhuludu. (2) 5.1.6 Isani fhungo ¼o talwaho nga fhasi kha phara 3 kha tshifhinga tshi µaho. (2) 5.1.7 Kha phara 2, hu na ipfi ¼o khakheaho mupele¾o. Inwi ¼i topoleni ni dovhe ni vhumbe fhungo nga¼o no ¼i lulamisa. (2) 5.1.8 Hu na ¼i¾aluli kha phara 2, ¼i topoleni ni dovhe ni vhumbe fhungo nga¼o. (2) 5.1.9 Hu na ¼iidioma kha phara ya vhu½a, ¼i topoleni ni ½ee na ¾halutshedzo ya¼o. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 13 DBE/Lara 2015 NSC 5.2 ¹alelani tshifanyiso, ni vhale na mafhungo o »isendekaho khatsho, ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA G Muthusa muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vho avhelwa digirii ya vhudokotela ha milayo ya khuliso nga Yunivesithi ya Venµa nga dzi 23 Khubvumedzi 2016. ¶uvha i¼o wo vha u tshi ri muthu wa lifha. Ho vha hu tshi µi vha na matshudeni ane na one a khou ambara nga i¼o µuvha. Kha matshudeni ayo ho vha ho µalesa vhasidzana vhunga vhatukana vha tshi shavha tshikolo. [Tshi bva kha: Inthanethe] 5.2.1 Topolani he mu¿wali a sedza zwithu nga i¾o ¼ithihi mafhungoni aya ni dovhe ni tikedze uri ndi ngani o sedza zwithu nga i¾o ¼ithihi. (2) 5.2.2 Topolani ¼i½a½edzi afho mafhungoni ni dovhe ni ½ee na ¾halutshedzo ya¼o. (2) 5.2.3 Shumisani ipfi ¼a homonimi 'µuvha' u vhumba mafhungo mavhili a pfalaho. (2) [20] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa