Tshivenda FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (FAL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) 2023 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: AWARA 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 11. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 2 DBE/2023 SC/NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyon»ivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (40) 2. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 3. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 4. Hune khethekanyo IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 5. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 6. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso, ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 7. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. 8. Ni eletshedzwa lwa tsho¾he uri ni shumise ndangatshifhinga iyi yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Henefha kha minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Henefha kha minetse ya 20 KHETHEKANYO YA C: Henefha kha minetse ya 50 9. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 3 DBE/2023 SC/NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA A ZWI A KONADZEA 1 Mme a Vhahangwele vho vha vha tshi tou rwa ¾hoho nga fhasi uri mutukana wavho muthihi fhedzi a dzhene tshikolo. Vho vha na fhulufhelo ¼a uri arali a dzulela u vhona the¼evishini hune ha khou ambiwa luisimane u »o fhedza na ene o kona u amba tshikhuwa. Vhahangwele o vhuya a tou vha na mi¿waha ya fumi na miraru o sokou dzula hayani a tshi ¾alela 5 thelevishini. 2 Tsho dinaho mme a Vhahangwele ndi u ¾uwa ha mukalaha wavho afho hayani. Zwi nga zwo ¾o»ou vha thithisa na muhumbulo. Ndi ngazwo vho vhona uri u dzula na ¿wana hayani zwi khwine, vhe nae u »o vha bvisa vhuludu. Ho tou fa mudedekadzi Vho Matevhu vhe vha zwi wana nga 10 vhahura uri hu na ¿wana a sa yiho tshikoloni nahone o no vha na mi¿waha o sokou dzula hayani. 3 Vho Selina mme a Vhahangwele vho »o farwa nga vhulwadze he ha vha fhirisa shangoni. Ndi henefha he mudedekadzi Vho Matevhu vha kona u amba na Vhahangwele nga zwa tshikolo. ºwana ho ngo kon»a naho o vha a 15 sa »ivhi nzulele ya tshikolo. 4 O thoma gireidi ya u thoma zwenezwo e na mi¿waha ya fumi na miraru. ¹hohoyatshikolo vho vha vha si khou tenda vha tshi ri vha muhasho a vha nga tendi ¿wana wa mi¿waha mingafho a tshi vhala gireidi ya u thoma, o no fhirelwa nga tshifhinga nahone u »o dina vhana vha¾uku. Vho Matevhu 20 vho no ¾angana na vha¿we vhagudisi vha ri kha ri thuse ¿wana ri songo mu humbulela zwi¿we nahone ri »o amba nae arali a tshi khou bva nn»a ha tshan»a. 5 Vhahangwele o vha ¿wana wa mapfura n»evheni. Naho o vha a tshi khou dzhena ki¼asini na vhana vha¾uku, o vha a tshi tamba navho zwavhu»i. Kha 25 sia ¼a tshikolo ho ngo vhuya a vha na thaidzo. O ¾avhanya u fara kha sia ¼a u vhala khathihi na u ¿wala. O vha a tshi funa tshikolo nga n»ila i mangadzaho. Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 4 DBE/2023 SC/NSC 6 Ri tshi »a kha sia ¼a mitambo, o vha a sa dzheneleli naho o vha a tshi zwi funa. Thaidzo ho vha mi¿waha i sa tendi kha zwo¾he. Musi ho bviwa u ya 30 tamba, o vha a tshi thusa vhagudisi nga u dzudzanya vhana nga n»ila yo teaho. Hu¿we vhagudisi vha si tsha ita tshithu vho fulufhela Vhahangwele uri nangoho u »o ita mushumo. 7 Vhagudisi vho »o langana u fhirisela Vhahangwele kha gireidi ya vhu¾anu nga u vhona u »idina hawe kha thero dzo¾he. Hafhu nga tshifhinga itshi ndi 35 musi o vha o fanela o no vha sekondari nahone a tshi khou ita gireidi ya vhufumi na vhuvhili. Vhahangwele o fhedza pfunzo dza phuraimari e mu¾hannga muhulwane hone e na mikhwa. [Zwi bva kha thimu ya vhalingi] 1.1 Vho Selina vho vha vhe na vhana vhangana? (1) 1.2 Ndi nnyi o fhedzelaho Vhahangwele tshifhinga tsha u ya tshikoloni nahone hani? (2) 1.3 Nzulele ya Vhahangwele yo vha i ifhio musi a si khou ya tshikoloni? (2) 1.4 Tsho itisaho uri mme a Vhahangwele vha ¾o»ou thithisea muhumbuloni ndi mini? (2) 1.5 ¹alutshedzani zwine ¼ifurase ¼o talelwaho nga fhasi ¼a amba zwone. (2) 1.6 'Vhahura ndi vha ndeme.' Ni a tendelana naa na fhungo i¼i zwi tshi kwama Vhahangwele? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.7 Ndi ngani ¾hohoyatshikolo tsha phuraimari vho vha vha tshi khou kon»isela Vhahangwele kha u dzhena tshikolo? (2) 1.8 No sedza phara ya 5, ndi zwifhio zwi no sumbedza uri Vhahangwele o vha a tshi funa tshikolo? (2) 1.9 Nangani phindulo yo teaho kha mutevhe wo ½ekedzwaho. ·iambele ¼o swifhadzwaho ¼i amba u ... A shelwa mapfura nµevheni. B sa pfa. C thetshelesa. D sa vhona zwavhuµi (1) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 5 DBE/2023 SC/NSC 1.10 ¹hoho dza zwikolo zwa phuraimari na sekondari vha na zwiito zwi no fana. Ndi ngani ni tshi tendelana na ¼ikumedzwa i¼i? (2) 1.11 Ndi zwifhio zwine mu¿wali a khou tama u bvisela khagala nga zwiito zwa vhagudisi? (2) 1.12 Zwo bvelelaho kha Vhahangwele mafhungoni aya zwi a tendisea naa? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.13 Arali ho vha hu inwi Vhahangwele no vha ni tshi nga ita mini musi no no vuledza pfunzo dza½u ni tshi humbula zwe vhagudisi vha ni itela? (2) TSHIBVELEDZWA TSHA B: TSHIFANYISO [www.black and white images] 1.14 Ni vhona avha vhana vho tevhela maga a tsireledzo musi vha tshi khou reila baisigira? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.15 Ndi zwifhio zwe avha vhana vha ita zwa u pfuka mulayo wa badani? (2) 1.16 Ni vhona u reila baisigira zwi na mbuelo dzifhio? ºwalani MBILI. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 6 DBE/2023 SC/NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo a re (TSHIBVELEDZWA TSHA C) afho fhasi ni kone u ¿wala mbuno dza SUMBE ni tshi sumbedza ndeme ya ma»i vhutshiloni. NDAELA: 1. ºwalani mbuno dza SUMBE dzi kha mafhungo a pfalaho, ni tshi sumbedza ndeme ya ma»i vhutshiloni. 2. Tshivhalo tsha maipfi TSHI SONGO PA¶A 70. 3. Nomborani mafhungo a½u u bva kha 1 u ya kha 7. 4. ºwalani mbuno NTHIHI kha fhungo ¼i¿we na ¼i¿we. 5. Shumisani maipfi A¸U. 6. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi e na a shumisa e zwitangeni mafheloni a manweledzo/samari ya½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C NDEME YA MA¶I VHUTSHILONI Zwo¾he zwo sikwa zwi zwa ndeme fhedzi vhuleme hazwo vhu sa fani. Tshi¿we tshi nga vha tsha vhu¾hogwa hu¿we tshi si vhe na ndeme. Ma»i a sa vha hone hu vha na mutshinyalo. Zwo¾he zwi tshilaho zwi ¾o»a ma»i nga n»ila dzo fhambanaho. Vhathu, zwipuka na yone miri zwi a nwa ma»i zwa takala. Muthu na dzi¿we phukha zwa engedza nga u shumisa ma»i u ¾amba, muvhili wa rotholelwa. Vhathu vha dovha vha shumisa ma»i kha u kuvha zwiambaro musi zwo no vha na tshikha fe»a ¼a pfuluwa. Musi hu tshi fha¾iwa dzinn»u, ma»i ndi a ndeme kha u suka mavu kana yone semennde. ¸amusi goloi dzi vho tou itelwa fhethu hadzo ha u ¾amba, hu tshi khou shumiswa ma»i. Naho hu tshi khou ¾o»wa tshelede, ma»i ndi a ndeme kha mushumo uyu. Dzifeme nnzhi dzi ¾o»a ma»i u dzimula mitshini musi yo no shumesa. Ma»i a sa vha hone zwithu zwi a tshinyala. Zwi¼iwa zwine ra ¼a zwi bikwa nga ma»i hu si zwa ano ma»uvha hune zwa tou hadzingwa, u tshi vho ¼a wa wana malofha o ita govho, zwi tshi khou itiswa ngauri a ho ngo shumiswa ma»i. Maµi ndi a ndeme kha zwo¾he. Ri tea u a vhulunga zwavhuµi. Ndi ngazwo na muvhuso u tshi ombedzela u vhulunga maµi. Hu na vha¿we vhane vha khou tambula maµi nga nµila i vhavhaho. [Zwi bva kha thimu ya vhalingi] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 7 DBE/2023 SC/NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO 3: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA D MUBONYOLOSI! ºANGA YA MA¹O A vha tsha kona u vhona zwavhu»i? A vha tsha kona u vhala zwavhu»i? Ri ita muaro, ra lulamisa mangai. Ri rengisa mangilasi na fureme dza ma¾hakheni. Ri alafha vhathu vho¾he. Ro vha lindela. Mitengo yashu ndi buku¾a. Ri wanala Mphephu Plaza kana vha ri kwama kha 015 970 4421 na kha imei¼i: ma¾o@gmail.com nga nn»a ha Swondaha fhedzi. Ri shuma vhukati ha 08:00 u swika 17:00. [www.black and white images] 3.1 Kha iyi khungedzelo hu khou kungedzelwa mini? (1) 3.2 Ndi thaidzo dzifhio dzine vhathu vha nga thuswa khadzo? (2) 3.3 Khungedzelo iyi yo livhiswa kha tshigwada tshifhio tsha vhathu? Ndi ngani ni tshi ralo? (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 8 DBE/2023 SC/NSC 3.4 Nangani phindulo yone yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho: Vhathu vha Mubonyolosi vha shuma awara dza ... A 10. B 20. C 09. D 27. (1) 3.5 Ipfi 'buku¾a' ¼i fhura hani vhavhali vha khungedzelo iyi? (2) 3.6 Inwi ni vhona hu zwifhio zwa tshihaµu zwine zwa nga ¾u¾uwedza vhathu u dzhiela nzhele khungedzelo iyi? Tikedzani. (2) [10] MBUDZISO 4: KHATHUNI ¹alelani khathuni uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA E FUREME 1 FUREME 2 FUREME 3 Zwi¼iwa zwo Zwo Ndi R500. Zwi a »ura. Ndi Zwo vha hani zwi¼iwa zwa »ura vhugai? vhidza »o i badela ni songo vhilaela. ngei khefini µinga ¼anga? vhukuma. Zwo vha zwi sa »ifhi. Zwi a »ura. [www.black and white images] 4.1 Vhubindudzi ho ¾aniwaho kha FUREME 1 ndi vhufhio? (2) 4.2 Kha FUREME 1, muthu o faraho tshibammbiri u vhonala e kha mbonalo ifhio? Ndi ngani ni tshi ralo. (2) 4.3 Ndivho ya muthu o faraho tshibammbiri kha FUREME 2 ndi ifhio? (2) 4.4 Ndi vhushaka vhufhio ha vhathu vha re kha FUREME 3? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 4.5 Ni vhona luambo lwo shumiswaho kha khathuni iyi lu tshi kwama vharengi nga nµila-µe? Tikedzani. (2) [10] Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 9 DBE/2023 SC/NSC MBUDZISO 5 5.1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. TSHIBVELEDZWA TSHA F: PHUROSA U KON¶ELELA HU ¶ISA DAKALO 1 Ngoho ndi zwa vhukuma, vhutshilo vhu nga mavhele vhu a ¾ahulelwa. Tambulani ndi mu¾hannga ane a dzula na mme awe Vho Muthudzina. Ndi ene tanzhe, a tevhelwa nga vhasidzana vhavhili. Mme awe a vha shumi, vha tou lindela ane a nga vha ½ea mushumo wa tshifhinganyana. 5 2 Mu¾hannga uyu u an»ana na u vhala bugu. Mishumo ya tshikolo o vha a tshi i shuma nga u fhulufhedzea. Thaidzo yawe ndi ya vhushai, he ha ita uri tshikolo tshi tshi bva na mafheloni a vhege a vhe a khou shuma mi»ini. O vha a tshi »irengela zwiambaro, u »idzhenisa tshikolo na u thusa hayani nga zwi¼iwa nga tshelede 10 ye a vha a tshi hola. 3 Tambulani ¿waha u tshi fhela o phasa thero dzo¾he nga ½aledzi, a tou nanga uri u ya u dzhenafhi ngauri o vha o dzhiiwa ho¾he he a ita khumbelo. O mbo »i gudela u vha muinzhiniara, a phasa nga tshifhinga tsho pimiwaho. U tou fhedza a mbo »i wana 15 mushumo kha feme khulwane nahone a tshi hola zwavhu»i. Ha Tambulani ho no vha na nn»u ya n¾ha na fhasi, vhashumi vhanzhi na goloi nnzhi. Vho Muthudzina vho rengelwa goloi yavho. Mudzulatsini wavho o amba a ri: N½e ndo vha ndi sa humbuli uri ndi »o namedzwa goloi nga Tambulani. 20 5.1.1 Bulani dzina ¼a figara ya muambo yo talelwaho nga fhasi. (1) 5.1.2 Kha phara 1, topolani ¼ifhambanyi ¼a ipfi 'Vhatukana', ni vhumbe fhungo nga¼o. (2) 5.1.3 Topolani ¼i»adzisi ¼a maitele kha phara ya vhuvhili ni vhumbe fhungo nga¼o. (2) 5.1.4 Hu na dzina khumbulelwa kha phara ya vhuvhili. ·i topoleni ni vhumbe fhungo nga¼o. (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 10 DBE/2023 SC/NSC 5.1.5 Nangani phindulo yone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Thangi ya dzina ¿wana ndi ... A ¿wa- B mu- C mi- D n- (1) 5.1.6 Isani fhungo ¼o swifhadzwaho kha tshifhinga tshi »aho. (2) 5.1.7 Kha phara ya vhuraru hu na mapharanomi a ¿waleni. (2) 5.1.8 Shandukisani fhungo ¼i tevhelaho ¼i ye kha luambo lwa u vhiga. Mudzulatsini wavho o amba a ri: 'N½e ndo vha ndi sa humbuli uri ndi »o namedzwa goloi nga Tambulani.' (2) Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (FAL)/P1 11 DBE/2023 SC/NSC 5.2 ¹alelani tshifanyiso, ni vhale na mafhungo o »isendekaho khatsho, ni kone u fhindula mbudziso dzi no tevhela. TSHIBVELEDZWA TSHA G: TSHIFANYISO Maho¼a ndo dalela Durban na vha mu¾a wa hashu. Lwo vha lu lwa u thoma ndi tshi vhona lwanzhe. Ro »iphina nga u bambela na u tambela ma»ini. Musi magabelo a tshi »a ro vha ri tshi fhufha vhavhili vha sera. Ri tshi e»ela ro vha ri tshi tou tsumbu nga maneto. Ngoho vhana vha vhasidzana vha a fhira vhatukana nga u bambela. [www.black and white images] 5.2.1 Topolani ¼ibulafhethu kha mutaladzi wa u thoma ni vhumbe fhungo nga¼o. (2) 5.2.2 Mafhungoni aya hu na ¼i»iiti, ¼i topoleni ni vhumbe fhungo (2) nga¼o. 5.2.3 Ndi ngafhi he mu¿wali a dzhia sia mafhungoni e na vhala? (2) [20] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 40 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanμiso ho vhaledzwa